a E(allg.), at E:Kal Kažl ― af M(allg.) [не] / nicht; [не‑] / un- [kommt auch in der negat. Konjug. des Verbs im Präs., im Ers. mundartlich auch im Desiderativ und Kond. als unkonjugiertes Vern.-Wort vor]. vaj, si͔ŕe nogaj, a jutko E:Mar (174) O, alter Nogajer, (ich habe) keine Zeit. a se͔ŕejńe, uŕakaj, a ḱeĺejńe E:Mar (116) [Sie (die Birke) ist] nicht hoch, Schwägerin, nicht breit. t́et́e on̄ne͔ś, pari͔jakaj, son a b́eŕeń E:Mar (118) Dieser Traum, Schwägerin, er hat keine schlechte Bedeutung (eig.: ist nicht schlecht). a śuroń kuvalt son śupav E:Mar (146) Nicht an Getreide ist er reich. son b́eźḿeńd́e a b́eźḿeń E:Mar (255) Eine Schnellwaage ist es freilich nicht. [ḿińeḱ] mastorco a v́id́it́ soḱit́ E:Mar (134) In unserem Lande säet man nicht, pflügt man nicht. [śeĺḿe] ńeji, ḱed́ a sati͔ E:Mar (1234) Das Auge sieht, (aber) die Hand reicht nicht hinan [so weit]. oᵪ moń a uĺit́ śeĺv́ed́iń ńejićam E:Mar (1212) O, es wird keinen geben [ich werde keinen haben], der meine Tränen sähe [sieht]. [ḿeŕat], a [ḿeŕat], ĺeĺakaj, ton svaᵪa [ḿeĺga] moĺemd́e E:Mar (1110) Gebietest du oder nicht, Brüderchen, nach [zu] der Freiwerberin zu fahren? [ḿeks] a targasa kurgo poco vaĺǵejem E:Mar (1210) Warum lasse ich nicht des Mundes Stimme tönen? bud́i a ṕev́eŕci͔t́, koŕenom targatan E:Mar (29) Falls du sie [die Würmer] nicht abschütteln wirst, mit der Wurzel werde ich dich ausreissen. – Der Löffel. lomań ormańt́ ḱijak a ḱemsi͔ E:Mar (278) An die Krankheit eines anderen glaubt niemand. a bud́imks a jovti͔ńd́eŕat, to ḿiń ṕŕat ḱeŕasi͔ńeḱ E:Mar (289) Falls du aber nicht (so) meldest, werden wir deinen Kopf abhauen [dir den Kopf abhauen]. potom čarkuć što et́e a ńize͔ E:VVr (III291) Dann merkte er, dass dies nicht seine Frau war. a tońd́ed́et́ avaŕd́an E:Hl (1160) Nicht du bist schuld, dass ich weine. [ḿeks] a puftasak [ḿiŕd́it́] ṕeńeŕva? E:Hl (182) Warum weckst du nicht, Schwägerin, deinen Mann auf? mon koda· t́eja·n, mon a avaŕd́an? E:Jeg (1102) Wie sollte ich denn nicht weinen [Was soll ich tun, um nicht zu weinen]? t́iń at śt́a joftada E:Kal (2135) Antwortet nicht also [so]. esi͔nze͔ ḱijak at eŕe E:Kal (2128) Darin wohnt niemand. at ṕeĺd́ama E:Kal (2130) Wir fürchten [uns] nicht. orgućt́ si͔ń at soci͔ń kov E:Kal (2130) Sie flohen, ich weiss nicht wohin. t́eńi moń at ḱeĺǵit́ńisamak E:Kal (2147), t́äńi moń at ḱeĺǵᴉńᴉsamak E:Kažl (2148) Jetzt wirst du mich nicht betrügen. ćut́, at kažnᴉ͐j čińd́i jakaśt́ t́änza jarʿcama sodamᴉ͐za śt́iŕᴉnza marʿta E:Kažl (2149) Beinahe jeden Tag kommen [kamen] Tochter und Schwiegersohn zu ihm, um zu essen. at sodasa mon E:Kažl (2150) Ich weiss [es] nicht. [at kunda·saḿiź] E:Kažl (III232) Sie wird uns nicht fassen. ḱijä af ḱijä soń maŕäźä M:Kul (IV48) Wer könnte es sein, der sie vernahm? af t́äd́äŋḱä[‑]avańḱä M:Pš (IV165) Sie ist nicht unsere Mutter. moń af aĺäźä, moń af tŕäjńäźä M:Kr (IV230) Für mich ist er kein Vater, für mich ist er kein Ernährer. af vaśäźat polaźat M:Kul (IV49) Du bist nicht mein Ehemann. ḿiŕt́t́[‑]əŕva·t eŕäšt́ af fḱä jońńasa M:Patra (IV59) Der Mann und die Frau leben nicht in Eintracht. vaj udə̑ś udə̑ś af kə̑rža·s lamə̑s M:Pš (IV122) Sie schlief und schlief eine Zeitlang. af vaśäńäćä eŕäv́i M:Patra (IV24) Deine Frau wollen wir nicht. kona kormaś af ḱeĺǵəv́i, v́isca af andə̑van [M:P] (IV697) Die Speise, die ich nicht mag, kann mir nicht mit Gewalt zu essen gegeben werden. toŋga mońt́ft́əmə̑n meź(ə)və̑k af t́ija·t! M:Pš (IV19) Auch du bist ohne mich nichts wert. vaj af ḱeĺgəńd́an tatarń ćorada M:Kars (IV209) Ach, ich liebe nicht Tataren. koda af avaŕd́an M:Kars (IV242) Wie sollte ich nicht weinen. af śäft́ä M:Lemd (IV71) Ich nehme dich nicht [Ich verheirate mich nicht mit dir]. mäŕksak, af mə̑rda·fcak, śeĺksak, af nolasak M:P (IV700) Was du sagst, kannst du nicht zurücknehmen, was du ausspeist, kannst du nicht lecken. pə̑zga·taś śiśəmkśt́ v́eĺət́ jotasi͔, a [ḱiźəf́t́ḱ] məźara af sodasi͔ M:P (IV703) Die Schwalbe fliegt siebenmal am Dorfe vorbei, aber fragst du sie (was), so weiss sie nichts (über das Dorf). af soci͔ koda ajə̑rdi͔ M:Katm (IV254) Sie weiss nicht, wie sie loskommen könnte. – In russ. Art gebraucht: kona a juti͔, avaŕd́eḿe karḿi E:Mar (249) Wer auch vorübergehen mag, beginnt zu weinen. źaro a v́ešit́ ton ńej pant E:SŠant (I6) Wieviel sie auch verlangen mögen, zahle [bezahle]! kodak son iŕid́e, ḿeśt́ at karḿe t́ejńiḿe, ḿeśt́ at karḿe korʿtama, ton ĺa drožak! E:Kal (2136) Was er auch anfangen wird zu sprechen und was er auch anfangen wird zu tun, wenn er berauscht ist, schweige du nur und rühre dich nicht! ṕiŕǵiḿ(e) [ińazurś], kost(a) at ńije stada, ḱev́śńisi͔nze͔ E:Kal (2136) Da fragt Fürst Pirgime, sowie [sobald, wo immer, wann immer] er eine Herde sieht. koda a si͔ [E] Wann immer er auch kommen mag. koda at sä͔ śt́iŕś si͔nst, valda ob́e·d ṕiŋksta sä͔ E:Kažl (2149) Und wann sie [die Tochter] auch angelaufen kommt, immer ist es um die Mittagszeit. kov a (moĺi, tuji, ‒‒‒) [E] Wohin er auch (geht, sich begibt u. dgl.). koda af [ḿäŕǵi], t́ak ĺišt́ä M:P Wie er auch fordern mag, bringe es nicht hervor (heraus u. dgl.). arʿta [ḱi] af [uĺi], arʿta pańtška [t́eenza] ortat́ M:Kr (IV129) Geh, wer er auch immer sein mag, geh, und öffne ihm das Tor! kod(a) af uĺi [aŕšu] śəstra·j avaŕd́an M:Saz (IV373) Warum sollte ich nicht weinen [lieber doch: Wie es auch sein mag, ich weine], Schwester Arjschu. | a – a E(allg.), at – at E:Kal ― af – af M(allg.) [ни – ни] / weder – noch. kudoś ṕeškśe lomańd́e, a vaĺmat a ḱeŋkš. – kujari͔ś E:Mar (239) Das Haus ist voll von Leuten, (aber) es gibt weder Fenster noch Tür. – Die Gurke. at́ań-babań a ejd́est a kakšost E:NSurk Der Alte und die Alte haben (hatten) keine Nachkommenschaft (“weder Kind noch Nachkömmling”). a mon t́äst a muška a ĺävš a maksan E:Nask (III245) Ich aber gebe ihnen keinen Hanf und keinen Bast. t́ada t́ij kaĺd́av af lomańəńd́i, af švatańəńd́i! M:P [Macht Böses weder den (? meinen) Menschen noch den (? meinen) Tieren!]. | af i M:P [и не] / und nicht. af i fkäńasa son kaftə̑ńasa. kemgaftuvsa, štań surə̑-jamkssa [M:Kr] (IV265) [Er geht zur Frachtfahrt] nicht mit einem (Pferde), nicht mit zwei, (sondern) mit zwölf, mit Fuhren von gewaschenen [gestampften] Hirsegraupen. af i kučićan jäŕma śoraj, azi͔ćan [M:Čemb] (IV290) Ich bin nicht die, die dich schickt, die dir Erlaubnis gibt, mein Sohn Järjma. | af́i – af́i M:P [ни – ни] / weder – noch. aĺac lad́äźä [af́i] ičḱəźi [af́i] ičḱəźi [af́i] malat́i kolma v́eĺä v́eĺf ńiĺəćət́ kučka·s [M:Pš] (IV122) Ihr Vater vermählte sie nicht weit (weg), nicht weit (weg), (aber) auch nicht nahe, über drei Dörfer, mitten in das vierte. [af́i] šińä·ś tosta ĺiśi [af́i] kovńäś toza valǵi M:Lemd (IV172) Es ist nicht die Sonne, die dort aufgeht, es ist nicht der Mond, der dort untergeht. [af́i] jarʿcamaś, krola, eŕäv́i, [af́i] śəməma·ś, tŕäjńäj, eŕäv́i [M:Kr] (IV230) Essen, Krola, ist nicht nötig, Trinken, Ernährer, ist nicht nötig. | af aĺävə̑k M:P [никто] / niemand. | af aŕśä M:P [неровный] / uneben. | a eŕav́i [E] [неуместный, ненужный] / ungebührlich, unnötig. | a eŕaviks [E] id. | af itškəźɛ̆ ChrM [недалеко] / unweit. son tuś ezdə̑dnza af ičḱi·źi M:Sel Er ging nicht weit von ihm. | a iŕed́eź E:SŠant [трезвый, непьяный] / nüchtern, nicht betrunken. | a i·ŕicti͔ [E] (Nom. Pl. ‑t́), at iŕecte͔ E:Kal id. | a iśt́a E:Mar, at śt́a E:Kal [не так (как раньше)] / nicht so (wie früher). ṕŕat kšnakšni͔t́ a iśt́a E:Mar (1146) Du rühmtest dich nicht so. kodak ḱi ezdi͔st at moĺe ṕivat́ ńuŕʿt́ama, tojd́ela at śt́a toŋguź tuluś E:Kal (2129) So oft irgend einer von ihnen gehen mag, das Bier zu zapfen, stets ist der Zapfen anders hineingesteckt (als früher). | a jiźńav́ića E:Mar [непреодолимый] / unüberwindlich. | a jon E:Mar Gor, at jon E:Kal [нехороший, плохой] / nicht gut, schlecht. t́es(e͔) at jon eŕams E:Kal (2128) Hier ist nicht gut sein. | a jutalma E:Ba [негниющий, нескончаемый] / unverweslich, unvergänglich. ḱäŕäḿäd́ davaj ḿińäńik a jutalma sov́ä eŕḿeńä Keremet, gib uns einen unvergänglichen (unendlichen) Wohlstand (“Einkünfte”)! | a jutama E:Tel [нескончаемый] / unvergänglich. dava·j ḿińä·ńiḱ ‒‒‒ a-juta·ma sov́ä e·ŕḿeńä (VII374) Gib uns ‒‒‒ unvergängliches, einkommendes Gut! | af kandi͔ [M] [небеременная] / nicht schwanger, nicht tragend. af kandi͔t́ ṕekəc af śäŕäd́i (IV693) Der Leib der Nichtschwangeren tut nicht weh. | a kańa E:Gor Sob [не так уж] / nicht so sehr. a kuvat́ḱes, jalgakaj, t́äńek kadnuvkšni͔ ńej, a kańa źarc, jalgakaj, t́äńek ĺijati͔ ńej E:Sob (VII254) Nicht lange (Lebenszeit), Freundin, bleibt uns nun übrig, nicht sehr lange (Zeit) bleibt uns nun übrig. | a kasi͔ E:Mar [неплодородный] / unfruchtbar. | a ḱeĺǵima E:Mar [нежеланный] / nicht gerngelitten. uš a v́ečḱimaś ĺituva, uš a ḱeĺǵimaś ĺituva (112) Lituva ist die nicht geliebte, Lituva ist die nicht gerngelittene. | a ḱeḿima E:Mar [неверие] / Unglaube. | a ḱeḿiź E:Mar [?Hl] ненадёжный / unzuverlässig, untreu. | a ḱemńi E:Mar [недоверчивый] / misstrauisch, ungläubig. | af kə̑lks M:P Pš [бездельник, негодяй] / Taugenichts, Schurke (M:P); ей-богу / wahrlich (M:Pš). | a ḱijak E:?Mar Večk [никто] / niemand. | a ḱiŕd́eź E:Atr [нетерпение / Ungeduld]. moń surksośt́ ḿeĺga śed́eŋ́ a ḱiŕd́eź saiḿeḿ Mich hat Herzverlangen (“Ungeduld”) nach dem Ringe erfasst. | a ḱiŕd́ića E:Mar [нетерпеливый] / ungeduldig. | a ḱišči͔ E:Mar [не танцующий] / nicht-tanzend. a ḱišči͔t́ńeń ḱišče͔vci͔ńeḱ (176) Die Nicht-Tanzenden bringen wir zum Tanzen. | a koda E:NSurk никак / “nicht wie”, in keiner Weise, unmöglich. t́ejt́eŕńe a koda i kortams Das Mädchen kann nicht sprechen. | a korti͔ća E:Večk, a korte͔ća E:Ba [немой, молчаливый, неразговорчивый] / stumm, verschwiegen, wortkarg. | a kosojak E:?Mar Večk [нигде] / nirgends. | a kov E:?Mar Večk [некуда] / nirgendshin. | a kulcuni͔ ~ a kunculi͔ E:Mar [непослушный] / ungehorsam. | at kuna·ra E:Kažl ― af kuna·ra M:P недавно / vor nicht langer Zeit, kürzlich, vor kurzem. ṕiźi·miś lotkaś, nat́ at kuna·ra, i ṕeḱ v́išḱä v́iĺś E:Kažl (III302) Der Regen hatte aufgehört, wohl vor kurzem [vor kurzer Zeit], und war sehr heftig gewesen. | a kuncoli͔ća ~ a kunculi͔ća E:Mar [непослушный] / ungehorsam. | a kurvaśt́iv́i (~ a ḱiŕvaśt́iv́i) E:Mar [несгораемый] / unverbrennlich. | [?] af kuvańä M [недолго] / nicht lange. | a kuvat́ ChrE, at kuvat́ E:Kažl id. | kuvat́ a kuvat́ E(allg.) [некоторое время, недолго, долго ли, коротко ли] / “lange, nicht lange”, einige Zeit, eine Weile. kuvat́ a kuvat́ ivaš udokšnoś E:Večk (II76) Ivascha schlief eine Weile. | a kuvat́ḱes (Dem.; Ill.) E:Gor Sob [недолго] / nicht lange. | a lamo ChrE E:Mar, a lamu E:Hl, at lama E:Kal ― af lama M [немного, немножко] / nicht viel, wenig, ein wenig. lamo sodak di͔ a lamo kortak! E:Mar (275) Wisse viel, aber rede wenig! a lamut t́ev́ńit́ńiń mon iĺaftan, a lamu škańt́ mon jutaftan E:Hl (1160) Ich selbst (aber) werde meine wenigen Geschäfte verlassen, eine kurze Zeit werde ich (dabei) zubringen. čarʿkuć mazi͔ damajś – ojś sońźe a ĺańe at lama E:Kal (2134) Der schöne Damaj erriet – von seiner Butter blieb nicht mehr viel übrig.
abalə̑ndams M:P [растеряться, спутаться] / ratlos werden, verwirrt werden, den Kopf verlieren. — [Vgl. aba·pə̑l; abu·m: abə̑ndə̑ms].
aba·ms M:Ur Jurtk [задремать (о маленьком ребёнке)] / schlafen, einschlafen, einschlummern (von einem kleinen Kinde).
aba·pə̑l E:Kažl ― aba·pə̑l M:P Sel, abapə̑l M:Čemb (Adv.) напрасно, попусту / vergebens, umsonst, unnützerweise, (M:P auch:) [очень] / sehr, (M:Sel auch:) за лесом / [hinter dem Walde]. aba·pə̑l ṕäk ton ṕejd́at M:P Du lachst so sehr. aba·pə̑l son ṕäḱ vaśka·fńi M:P Er lügt sehr viel. — Russ. оба́пол.
aba·šḱe E:NSurk [какой-то дух-покровитель] / Schutzgeist, an den man sich im Gebete beim Opferfest der Weiber (baba-osks) wendet, das im Frühjahr am Himmelfahrtstag begangen wird. | abašḱe-labašḱe [E:NSurk] божество / Gottheit. abašḱe labašḱe, ḱežej pas blagoj pas (III12) Abaschke, Labaschke, zorniger Gott, böser Gott.
abla·kańä M:P (Dem.) [облако] / Wolke. końəksa abla·kańä, pŕasə̑nza akša kalpa·kə̑ńä. – rago·škaś (IV635) Auf der Türbank eine Wolke, auf dem Kopfe eine weisse Nachtmütze. – Die Matte. — [Russ. облако].
abra M:Vert Temn [мужское имя, Аврам] / ein Männername. žabrań aĺä, abrań [paĺe] maŕeźe M:Vert (VIII450) Der junge Mann des Nachbarn, Pavel Abramov, wurde ihrer gewahr. abrań malańäś, kajǵi pajgə̑ń salajńäś! M:Temn (VIII276) Abras Malanja, die eine klingende Schelle stahl! — [Russ. Авра́м].
abru·bok E:Kažl [колода] / Klotz. mon at čaŕʿḱᴉd́an, mäźä śt́ama abru·bok (III297) Ich verstand nicht, wozu ein solcher Klotz ist [dient]. — [Russ. обру́бок].
abu·m ~ abum E:Kažl ― abu·n ~ abə̑n M: P, abu·n M:Sel, abə̑n M:Čemb Sučk напрасно, попусту / vergebens, ohne Ursache, unnütz, (E:Kažl auch:) [очень] / sehr, (M:P auch:) [прощай навсегда] / auf Nimmerwiedersehen (z.B. habe ich Geld verborgt) (M:P). abum źiŕa korʿtat E:Kažl Du redest sehr (ganz) dummes Zeug. šarə̑ndi͔ abu·n, [v́ešəńd́i] tabu·n. – purə̑mś M (IV675) Kreist es [scheinbar] aufs Geratewohl, sucht es eine Pferdeherde. – Die Bremse. | abum (abu·m) para E:Kažl [очень, чрезвычайно хороший] / sehr gut, ausserordentlich gut. — [Russ. обу́м].
abungadoms E:Ba, abungadoms ~ abu·ngadoms E:Večk ― abə̑ngə̑də̑ms M:Sučk [растеряться, запутаться] / ratlos werden, verwirrt werden.
abungaĺems E:Večk Kut Ta (Frequ. zu abungadoms) id. abungaĺeś dova baba, kurǵińeze͔ a panǯov́i E:Kut (V332) Die Witwe war verdutzt geworden, sie kann nicht ihren Mund öffnen. abungaĺeśt́ śeste͔ v́eśi eŕʒ́at́ńe E:Ta (V40) Da erstaunten alle Ersänen.
abu·ngaftoms E:Večk ― abə̑ngə̑ftə̑ms M: Sučk (Fakt. zu abungadoms).
abə̑ndə̑ms ~ *abə̑ńd́əms M:P, abə̑ndə̑ms M: Čemb Sučk [растеряться, запутаться] / ratlos werden, verwirrt werden, den Kopf verlieren; (M:Čemb:) [колебаться, медлить] / unschlüssig, unentschlossen sein, zögern. abə̑ńd́əń t́ä t́e·v́t́ marʿta M:P Ich wurde ratlos bei dieser Arbeit.
abə̑ńkšńəms M:Pš, abə̑ŋkšńəms M:P Kr (Frequ. zu abə̑ndə̑ms, abə̑ńd́əms) [теряться] / (oft) ratlos werden. śuduf tol-avaś abə̑ŋkšńi M:Kr [Die arme Feuer-Mutter wird (? ist) ratlos]. — [Vgl. ambə̑ńčńəms].
*abə̑ntftə̑ms (: abə̑ntftan) M:P (Fakt. zu abə̑ndə̑ms) [заставить запутаться] / verwirren, durcheinander bringen.
*abə̑ntfńəms (: abə̑ntfńan) M:P (Frequ. zu abə̑ntftə̑ms).
1abun E:Mar [войлочное одеяло] / Filzdecke. ńiĺeńesḱe brat́ińiḱi v́e abun alo ašči͔t́. – stoĺ ṕiĺḱńe (246) Alle vier Brüder befinden sich unter éiner Filzdecke. – Die Tischfüsse. — ? Vgl. alt. jabu Decke, dschag. jabuk Decke, Hülle, jak. sab Bedeckung, Deckel.
abu·za E:Mar ― abu·za M:P, abuza M обоз / Wagenzug; (M:) [толпа] / Horde, Schar (nicht in positiver Bed., gew. von einer sehr kinderreichen Familie). si͔ńst alašast tsela abuza [E:Mar] [Sie haben eine schlechte Pferdeherde]. — [Vgl. obos]. — [Russ. обу́за].
acams E(allg.) ― acams M(allg.) [раскладывать] / ausbreiten (z.B. Flachs), (E:SŠant [MKka] auch:) [покрывать] / bedecken, überziehen, (M:P auch:) [бросать] / jdn. auf den Boden (mastə̑ru) werfen. kozoń pravĺit́, olk acavĺit́ E:Mar (274) [Wüsstest du] wo du fallen könntest, da könntest du Stroh ausbreiten. mastor-v́eĺksse͔ acasa E:Bug Ich nehme den Erdboden als Bettunterlage für ihn. šakšońt́ vaks aci͔ paćińe E:Večk Neben dem (Opfer‑)Topf breitet er ein Tuch aus. acasi͔ź t́ikšet́ńeń mastorga E:Večk Sie breiten das Gras (Heu) auf dem Boden aus. vaj mastor acaś son koŕense͔nze͔ E:SŠant Er überzog die Erde mit seinen Wurzeln. mastor acaś [koŕeńci͔nde͔] [E:MKka] (I34) Sie deckte die Erde mit ihren Wurzeln. | nupə̑·ńca acams M:Sel [уплотнять мхом] / mit Moos abdichten. | ponacam acams M:P [расстилать перину / ein Federbett (als Unterlage) ausbreiten]. | tark̀a atsams ChrE E:Mar [стелить постель] / ein Bett machen. | vastă atsams ChrM id. — ? Vgl. tat. ač-, āč- öffnen, aufmachen, misch. aca-.
aci͔: tarkań aci͔ E:Večk [приготовляющий постель / einer der das Bett richtet]. araś tarkań aci͔ńek (V42) Wir haben keine, die uns das Bett bereitet.
aci͔ća: tarkań aci͔ća E:Mar id. (a uĺi) če͔v́t́e tarkań aci͔ćat (1214) (Es wird keine geben) die dir ein weiches Lager bereiten wird.
acaf M:Temn [убранная постель / fertig ausgebreitetes Bett]. vasta af acaj – acafska af madə̑ (VIII304) Sie bereitet kein Bett, legt sich nicht auf ein fertig bereitetes (Bett).
acań E:Mar SŠant ― acań M:Saz [расстеленный, разложенный] / ausgebreitet. ḱiĺej alo acań košma E:SŠant (I118) Unter der Birke ist eine ausgebreitete [Filz]decke. vaśä avaŕd́i iĺä·d́əń acań vascə̑nza M:Saz (IV373) Vasja weint auf seinem am Abend ausgebreiteten Bett. | acań tarka E:Bug [? расстеленная постель / ? ausgebreitetes Bett]. | acań-v́eĺt́ań tarka E:MKka [? расстеленная и покрытая постель / ? ausgebreitetes u. gedecktes Bett].
acavks E:VVr Večk Petr [подстилка, постель] / Unterlage, Lager, Bett. eśi·t́ a e·śit́ aca·vksoś E:VVr (II388) Ist das Bett dein? koda karḿe lomanć kuluma, čeft́e acavks ali͔ndza a kadi͔t́ E:Petr (VIII186) Wenn der Mensch seinen Tod(eskampf) beginnt, lässt man unter ihm kein weiches Polster.
acavksḱe E:VVr (Dem. zu acavks) id. ṕiže luǵińe, uŕakaj, moń acavksḱem (II44) Eine grüne Wiese, Schwägerin, [ist] mein Bett.
acamo E:Mar (Nom. Pl. ‑t), acamo E:Gor, acamut (Pl. t.) [E:?Hl], aca·mo E:Kal (Nom. Pl. aca·mut), aca·mu E:Šokša Šir, acam E ― acam M:P Čemb Ur (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. acapt) подстилка, перина / Bett, Bettzeug, Polster, Bettpfühl, Federbett; (M:P:) Bastmatte, auch aus Binsen (śend́i) gemachte Matte im Bett od. auf dem Fussboden (im Bette ist das acam zuunterst auf der Bank od. auf dem Fussboden, darauf wird ein Filz in einem Bezug [ḱeńd́ä] gelegt od. auch ein Federbett [pon-acam]). da ti͔ń ućit́ado acamo laŋkso E:Mar (295) Jawohl, ihr schlafet auf einem ordentlichen Lager. či͔t́ ḱiŕeḿi, v́et́ v́eńeḿi. – acamot́ńe E:Mar (260) Am Tage zieht es sich zusammen, in der Nacht streckt es sich aus. – Das Bett. vaj son äź acne͔ čeft́e acamo E:Gor Sie pflegte kein weiches Bett zu bereiten. ṕi:ži na·rǵed́ atsa·mu:za E:Šir (I268) Der grüne Rasen ist sein Bett. ṕižä śeńd́ijəń vaj śuduft́ acam alə̑nza [M:P] (IV90) Der Arme hat ein Bett aus grünen Binsen unter sich. | acam-ǵeĺä M:P, acam-ḱeĺä [M:?Ur] [простыня, полотно] / Bettuch, Laken. | acam-laŋgaks M:P Pš, acam-laŋga·ks M:Ur [покрывало / Tuch,] das über das acam ausgebreitet wird (M:P); [чехол перины] / Polsterüberzug (M:Pš Ur). | acam-laŋgaksḱä M:P (Dem.) [покрывало] / Tuch, das über das acam ausgebreitet wird. | acamut-v́eĺkst E:Petr постель / Bett (“Polster u. Bettdecke”). | olgoń acamo E:Mar [соломенная подстилка] / Strohmatte. | pon-acam M:P перина / Federpolster.
acamka E:Jeg (Dem. zu acamo) постель / Bett, Polster.
acamńä M:P (Dem. zu acam) id.
acakšnoms E:Mar, acakšnums E:Kal (Frequ. zu acams).
aćńems E:Mar VVr Bug, acne͔ms E:Gor (Frequ. zu acams) [раскладывать, расстилать] / ausbreiten. tarkat aćńan, bojart maćńan E:Mar (261) Ich mache Betten, ich lege Bojaren (auf sie) nieder. a ḿiń ĺonośt́ aćńińeḱ E:VVr (II51) Wir breiteten den Flachs aus. eśśe acńe t́et́ań[‑]avań tarḱińest [E:Bug] (V206) Sie bereitete nicht das Bett für meine Eltern. vaj son äź acne͔ čeft́e acamo E:Gor Sie pflegte kein weiches Bett zu bereiten.
*acśəms (: acśan, -i) M:P, *atćəms (: atći) M:Sel (Frequ. zu acams).
*acśəkšńəms (: acśekšńan) M:P (Frequ. zu acśəms).
*acśəkšńəft́əms (: acśekšńeft́an) M:P (Fakt. zu acśəkšńəms).
*acśəkšńəfńəms (: acśekšńefńan) M:P (Frequ. zu acśəkšńəft́əms).
*acśəvə̑ms (: acśevan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu acśəms).
*acśəft́əms (: acśeft́an) M:P (Fakt. zu acśəms).
*acśəfńəms (: acśefńan) M:P (Frequ. zu acśəft́əms).
*acśəfńəkšńəms (: acśefńekšńan) M:P (Frequ. zu acśəfńəms).
*acavoms E:Bug ― *acavə̑ms (: acavan, ‑i) M:P (Refl.-Pass. zu acams) [стлаться, покрываться] / bedeckt werden (E:Bug); [раскладываться] / ausgebreitet werden, sich ausbreiten (M:P). vaj mastor acavś, son v́eśe śormas sodi͔d́e E:Bug (V362) Die Erde ist ganz mit Schreibkundigen bedeckt worden. moń iĺa·naznä atsav́išt M:P Mein Flachs ist schon ausgebreitet worden.
*acaftə̑ms (: acaftan) M:P (Fakt. zu acams).
*acafńəms (: acafńan) M:P (Frequ. zu acaftə̑ms).
*acafńəkšńəms (: acafńekšńan) M:P (Frequ. zu acafńəms).
aćandə̑ms M:P, aćäńd́əms M:Čemb [успокоиться, утихнуть] / sich beruhigen, sich besänftigen, sich legen (Sturm). — Vgl. Radl. acan.
aćantftə̑ms M:P, aćäńtft́əms M:Čemb (Fakt. zu aćandə̑ms, aćäńd́əms) [усмирять, успокаивать] / beruhigen, besänftigen, still machen.
aćᴉŋgadᴉ͐ms ~ aćeŋgadums E:Kažl ― aćaŋgadə̑ms M:P смириться / sich beruhigen, sich besänftigen, sich legen (Sturm) (M: P); [хватить, насытиться, надоедать] / von etw. genug haben, (über)satt sein von etw. (z.B. Honig), überdrüssig werden (eines Menschen) (E:Kažl).
aćar E:Večk NSurk, vaća·r E:Ba ― vaćar M:Pš Čemb Ur Jurtk [базар(ные дни)] / Markt(tage) (= bazar; E:Ba M:Pš: [шутливо] / scherzhaft, E:Ba auch, E:NSurk: [как тайное слово] / als Geheimw.). kosto samkań ńeińek ‒‒‒ i bazarsto[‑]aćarsto bazar-aćar kunčkasto E:Večk (II235) Wo sahen wir Samka? ‒‒‒ Auf dem Basar, auf dem Markte, mitten auf dem Basar. — Türk., vgl. dschag. (Kúnos) uǯar; vgl. auch ung. vásár.
aćeŕgadoms E:Mar [растрогаться, смягчаться] / gerührt werden, weich werden. śed́ejem at́śergat́ś Mein Herz wurde gerührt.
aćeŕgaĺems E:Večk (Iter. zu aćeŕgadoms) [рассердиться, расстроиться / sich ärgern, missmutig werden]. [sakšnośt́] rod́ań ḱeženʒe͔, aćeŕgaĺeś śed́ejze͔ (V428) Rodja wurde böse und sein Herz begann sich zu ärgern.
aćeŕgavtoms E:Mar (Fakt. zu aćeŕgadoms) [двигать, привести в движение] / jdn. rühren, in Rührung versetzen.
ača·k M:P [очаг, примитивная печка] / ein primitiver Ofen, der in der im Bienengarten gebauten Hütte (ṕeŕńä-kudńä·) u. in anderen nicht regelmässig beheizten Gebäuden gebraucht wird; die Wände sind aus Holz u. von innen mit Ton verkleidet, ebenso ist die Unterlage aus Ton. ača·k laŋksa jäj šovarńä, uča·t vani͔št́ esə̑nza. – lapšavaś i kovaŕašńä šə̑ra laŋksa M (IV616) Auf dem Herde ein Handschlitten, man hütet Schafe in ihm. – Die Schüssel und die Mehlklumpen auf dem Tisch. — Russ. оча́г.
adam E:Mar NSurk, ada·m E:Tel [мужское имя, Адам / ein Männername,] Adam. apak čačtoźiś kuloś, a čačtoźiś ži͔v. – adam di͔ iĺija E:Mar (225) Der nicht Erzeugte ist gestorben, der Erzeugte aber ist lebendig. – Adam und Elias. mastᴉ͐rᴉ͐ń ḱiŕd́ij, ada·m i je·va E:Tel (VII380) Herrscher über die Erde, Adam und Eva. — [Russ. Ада́м].
adaž M:Aleks [назв. мокш. с. Адашево] / Name eines moksch. Dorfes im Bez. Insar, Gouv. Pensa. son ṕira·vaj adažəń šava kabaksa (IV218) Sie schmaust in der leeren Schenke von Adasch.
admo E:Mar [женский половой орган] / das weibl. Geschlechtsteil (feineres Wort als pad).
ado E:Gor Sob [част.-вставка в устной поэзии] / ein in der Poesie gebrauchtes Füllwort. eĺi sakšni͔, jalgakaj, ado śokś čińeś ńej E:Sob (VII254) Eben naht, Freundin, nun der Herbst(tag). kosto ḿäjĺe, numolne͔, ado vasttanok ńej? E:Sob (VII254) Wann werden wir, Häsin, danach einander treffen?
adoń E:Večk [Gen. von ado]. vaj čaŋgod́inʒat t́ejt́eŕ-ejt́, adoń paśiba odʒ́ora (I439) Helf Gott, Mädchen! Danke, junger Mann!
ad́a ChrE E:Mar Atr VVr Kal Večk Bag Vez SŠant Jeg, ad́a· E:Nask Is ― ad́ɛ ChrM, ad́ä M:P Mam Sal Kars Katm [хорошо!, ладно!] / wohlan!; [идёмте!, будемте!] / komm(e)!, lass uns –!; ad́aka ChrE E:Mar Sob Vez SŠant Sulli, at́ka E:Ba, ad́aka M:P, ad́a·ka M:Sel, ad́äkä M:Mam, ad́ka ChrM M:Kr Mam Katm id.; ad́akaja E:Mar Vez id.; (Pl.) ad́ado ChrE E:Mar Večk NSurk Kl SŠant, ad́a·do ~ ad́ado E:VVr, ad́a·do E:Jeg, ad́adu E:Hl, ad́a·da E:Nask Kažl, ad́ada M:Vod [хорошо!, ладно!] / wohlan!; [идёмте!, давайте!] / kommt!, lasst uns –!; ad́adon E:VVr id.; ad́adojak E:Mar NBajt, ad́adoja E:Večk id.; ad́akaśḱät́ M:Vert id. mon, ad́a, śimtt́an v́inado! E:Mar (152) Wohlan, ich tränke dich mit Branntwein! ad́a, ćoram, mońć! – no ad́a ino! E:Mar (2104) Wohlan, mein Sohn, ich selbst (werde kommen)! – Nun wohl, komm denn! mon ad́a sajd́an jarmunkaŋ E:Atr (I504) Komm, ich werde dich auf den Markt mitnehmen! vaga t́ese͔ ḱŕež ešče, iḱiĺijak sońźe lasi͔ńiḱ [? ‑z‑] ad́a! E:Kal (2129) Sieh, hier ist ein Klotz, wohlan, zuerst wollen wir ihn spalten! ad́a polaj ḿiń ad́a E:Večk (II171) Komm, Gatte, lass uns gehen. vaj ad́a, polaj, ḿiń ad́a E:Vez (I230) Komm, Gattin, komm. ad́a v́iimak t́it́ań kudov E:Jeg (1102) Wohlan, bringe mich nach dem Hause des Vaters. ad́a·, kaŕe·j, ḿiń spoŕa·mo E:Is (I493) Komm, Brauner, lass uns den Wettkampf beginnen. ad́ä, jalgakaj, miń oću v́iŕi M:P (IV37) Komm, Freundin, in den grossen Wald. nu [t́äńi], ad́ä, šavsaśk [M:Mam] (IV893) Lasst uns ihn nun umbringen! ad́ä śävmak moń ińǯəks M: Kars (IV261) Komm, nimm (und fahr) mich zu Besuch. ad́aka, kat́a, v́iŕej, ukštorov! E:Mar (126) Komm doch, Katja, mit uns zum Walde, zum Ahornwalde. ton ad́aka ńej polaks E:Vez (I234) Komm, werde jetzt (meine) Gattin. ad́aka, evĺa, ton mońe polaks E:Sulli (VII82) Komm, Evlja, werde meine Gattin. at́ka v́et́a·mak iĺuša ĺäĺa·kaj moń kudu·v[‑]čińiv́ E:Ba (I325) Komm, Iljuscha, Bruder, bring mich nach Hause! [ad́äkä] poᵪaŕamu, vardžasaśk M:Mam (IV890) Komm in den Erdkeller, lass uns nachsehen! [ad́kaśe], mazaj, ot́śu [v́iŕi ḱäšt́ama] [M:Mam] (IV33) Komm schnell, Brudersfrau, lass uns im grossen Walde uns verstecken. ad́ka moĺʿt́a·ma śeŕi v́iŕəńa·s M: Katm (IV113) Lass uns in den hohen Wald gehen. ad́akaja, polaj, ašče͔me E:Mar (142) Komm, Männchen, zu Gaste. miń ad́adojak ad́ado E:Mar (1150) Wohlan, kommt, kommt. ad́a·do ajdo· jalǵi·ńeń E:VVr (II354) Kommt, kommt, meine Freundinnen. ad́a·da kudu E:Nask (II524) Geht nach Hause! ad́adon jalgan, ad́adon ojan E:VVr (II37) Kommt, meine Freundinnen, kommt, meine Gespielinnen. ad́adoja jat mastorc E:Večk (II227) Kommt in fremdes Land. ad́akaśḱät́ oćakaźt́i M:Vert (IV118) Geht zu meinem Onkel. — Tat. ajda [lieber doch aus tschuw. aᴅ́a]; vgl. ajdo.
ad́e· E:VVr Večk Is SŠant, ad́ä· E:Kad (Nom. Pl. ad́i·t́), ad́e (Nom. Pl. ad́it́) ~ ad́e· ~ ad́i E:Kal, ad́ij E:Ba (Nom. Pl. ad́i·jᵪ́t́) [сила] / Kraft (in E:Ba Geheimw.). moń araś ad́em, sońd́e araś ad́eze͔ E:VVr Ich habe keine Kraft, er hat keine Kraft. śeste͔ ṕiŕǵiḿ(e) ińazurt ad́iś moń karšuzuń at sate͔ E:Kal (2137) Dann reichen Fürst Pirgime’s Kräfte nicht gegen mich aus.
ad́ij E:Kad, ad́iv ~ ad́iv́ (Nom. Pl. ad́if́t́) E:Kal, ad́e·j E:Večk Is, ad́i·jiv́ E:Ba [сильный, крепкий] / kräftig, stark.
ad́i·kšiv́ E:Ba (nur als Geheimw. gebraucht), ad́ikši͔v ~ ad́i·kšiv́ E:Kal, ad́e·kšev E:Večk id. a svat ṕiŕǵiḿ(e) ińazur, ton ad́ikši͔vat E:Kal (2137) Hör mal, Gevatter Fürst Pirgime! Du bist stark.
ad́e·lams M:P Čemb Temn [оканчивать] / beendigen. ḱesak ṕäškə̑d́eń, tat́u jalgaj, muškə̑t ad́elań M:Temn (VIII320) Ich spann eine Strähne voll, Freundin Tatju, ich spann den Flachs aus. — [Russ. отде́лать].
ad́e·lakšńəms M:P (Frequ. zu ad́e·lams). [ad́elakšńesak što-ĺi?] (IV884) Hast du sie schon beinahe fertig gemacht? [eig. Präs.].
ad́e·lavə̑ms M:P, ad́e·lavəms M:Temn (Refl.-Pass. zu ad́e·lams) [окончиться, идти к концу] / zu Ende sein, zu Ende gehen, enden. ad́e·lav́i M:P Es wird zu Ende sein. numsta tarvast mars vaśəd́išt́, uma·ś kurə̑k ad́e·lav́i M:P (IV715) Stossen beim Ernten die Sicheln zusammen, wird das Ackerbeet bald zu Ende sein.
ad́əŕĺams ChrM, *ad́əŕĺams (: ad́eŕĺan, ‑äj) M:P [Pš] [приготовлять, изготовлять] / zubereiten, verfertigen; [собираться] / sich anschicken (M:P: auf die Reise zu gehen). meźä t́ijət́, mat́uńäj, ad́əŕĺät́ [M:Pš] (IV582) Was hast du getan, Matju, (was hast du) bereitet [angerichtet]? — Tat. äzərlä‑, (misch.) ädərlä- (< arab.).
ad́əŕĺakšńəms ChrM [M:Kr], *ad́əŕĺakšńəms (: ad́eŕĺakšńan) M:P (Frequ. zu ad́əŕĺams) [приготовлять] / zubereiten [usw.] (M). son oću uĺća·v vaj ad́əŕĺakšńi [M:Kr] (IV351) Sie richtete sich für die Hauptstrasse her.
*ad́əŕĺaft́əms (: ad́eŕĺaft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu ad́əŕĺams).
*ad́əŕĺafńəms (: ad́eŕĺafńan) M:P (Frequ. zu ad́əŕĺaft́əms).
*ad́əŕĺafńəkšńəms (: ad́eŕĺafńakšńan) M:P (Frequ. zu *ad́əŕĺafńəms).
1ad́i M:P (Gen. -jəń) [лошадь (в детской речи] / Pferd (in der Kindersprache).
ad́ino·ḱij E:Kažl [одинокий] / einsam. suva·ś kudi͔ŋgi͔s ad́ino·ḱij bab́iŋǵińd́i (III221) [Er] trat in ein Häuschen bei einer einsam wohnenden Alten ein. — [Russ. одино́кий].
ad́irdams E:Mar Kal, ad́irdams ~ ad́i·ŕd́ams E:Ba, ad́erdams ~ ad́eŕd́ams E:Večk (Mom.) [мазнуть, смахнуть, нанести кому-л. удар размахнувшись] / jdm. einen Streich versetzen, etw. abschütteln, abstreifen, zum Schlag ausholen (= id́irdams E:Ba).
ad́iŕams E:Mar Kal, ad́i·ŕams E:Ba, ad́eŕams E:Večk (Iter.-Frequ.) [красить, тереть] / streichen, wischen (E:Mar Kal Ba); огребать, загребать / harken (E:Večk).
1af E:Mar [подраж. повизгиванию и лаю собаки] / Winseln u. Wimmern des Hundes nachahmendes Wort. | af t́ejńems [выть, визжать, скулить, лаять] / heulen, winseln, wimmernd bellen. — [Vgl. kaf].
afa E:Petr [женское имя, Ефимия] / ein Frauenname, Euphemia. ḿejĺe si͔ afa babaś (VIII92) Dann kommt die Afa-Alte. — [Vgl. russ. Ефа (Dem. zu Ефи́мия)].
afaka M:P уже / schon. mon duma·ndań son kurə̑k saj afaka ḿäŕgat son i saś Ich dachte, er wird bald kommen, schon sagst du (es), da kam er auch (d.h.: so schnell kam er). — [Vgl. 1af].
afks-: afks-t́išä M:Pš An лесная осока / Waldsegge (Carex) (nach Bars.), (M:Pš auch:) [какое-то растение] / irgendeine Pflanze, dem šäj-t́išä [Riedgras] ähnlich, wächst sogleich nach dem Schmelzen des Schnees, nach Sir. “скорада”.
afo·ńä M [мужское имя, Афанасий] / ein Männername, Afanasi. ḱeĺi końä afo·ńä, proks rabo·taj (IV628) Afonä mit breiter Stirn, immer arbeitet er. — [Russ. Афо́ня (Dem. zu Афана́сий)].
aftə̑ldams M:Pš открыть (тайну, переданную кому-то или на которую кто-то случайно попал), [раскрыть чужую тайну] / verraten, entdecken (ein Geheimnis, das jmd. einem anvertraut hat od. das jmd. irgendwie erraten hat). son moń aftə̑ldaman Er hat mich verraten.
afto·rdams E:Atr Večk, *avturdams E:Škud, afti͔·rdams E:Ba [Kažl] ― aftə̑rdams M:Sučk (Mom.) [захватывать, присваивать, хватать, ? отрывать] / an sich reissen, raffen, schnappen, ? losreissen; (E:Atr:) [сгрести пальцами, ? присваивать] / mit den Fingern anfassen, ? etw. an sich raffen. vaj [avturdi͔ńźe] ńej naŕadonzo mastoŕ ḱäĺes doma noldi͔nźe E:Škud (VII248) Sie riss (sich) nun ihre Schmucksachen ab, umher auf den Boden warf Doma sie. f́ed́a afti͔·rdaś orta-tula E:Kažl (III226) Fedja riss einen Torpfosten los. — [Vgl. apsə̑rdams].
afto·ŕams E:Atr Večk, afti͔·ŕams E:Ba ― aftə̑ŕams M:Sučk (Iter.).
aga M:Temn [женское имя, Агафия] / ein Frauenname, Agafija. saś aga baba ivańńd́i praščeŋgaŋksa (VIII372) Die Aga-Alte ist gekommen, um für Ivan um Versöhnung zu bitten. — [Russ. Ага (Dem. zu Ага́фия)].
agu M:P [женское имя, Агафия] / ein Frauenname, Agafija. kolma lavka v́eĺf aguń jotaftə̑ź Agu wurde durch drei Läden geführt.
aguńä [M:Mam] (Dem. zu agu). [taĺiĺi ṕetruškań aguńäś] šama širsa [paŋgə̑ńäś] (IV448) Petruschkas Agu, der Pilz an einem Abhang.
agu·ta [M:Mam] [женское имя, Агафия] / ein Frauenname, Agafija. agu·ta marʿta mon [prasko·viäń ńäeĺeń] (IV335) Ich habe (da) Aguta und Praskovija gesehen.
agaruš E:Kad, agaruš ~ aga·rə̑š E:Kal огарок / Endchen von einem abgebrannten Licht, Lichtstummel, (auch:) ? verkohlter Teil des Kerzendochtes. — Russ. [ога́рыш].
*aglaušams E:Kažl [оглоушить / betäuben]. a to son tońt́ aglaušᴉt iščo· at śt́a (III298) Sonst schlägt er dich böse auf den Kopf! — [Russ. оглоу́шить].
aᵪ E:Mar Nask Kažl ― aᵪ [M:Mam] Vert Sel (Interj.) [ах!, ай!] / ach!, au! (E:Mar: [выражение радости] / Ausdruck der Freude). aᵪ koŕḿińećḱem! E:Mar Ach, mein(e) Ernährer(in)! aᵪ dušma·n ńejᴉńźä E:Nask (III243) [Ach,] der Böse soll sie holen. son b́jedni͔jś äź ḱäńd́iŕ i aᵪ joftams E:Kažl (III300) Die Arme hatte nicht einmal Zeit “Au!” zu sagen. “aᵪ”, [ḿäŕkś], “tura·k, [ḿäs eŕvä·ńäźəń] kalmasak?” [M:Mam] (IV849) “Ach, du Dummkopf”, sagte er, “warum willst du meine Braut begraben?”. aᵪ ᵪospod́i M:Sel (IV 807) Ach, Herr.
aᵪta M:Kr (Interj.) ахти! / ach! aᵪta suka! Ach, du Hündin! aᵪta suka·j azə̑rava [iva·ńäŕäś] (IV574) Hör mal, du Hündin, Herrin Ivans Tochter. — Russ. ахти́!
ak̀od́ems ChrE (onomat.) охнуть / einmal ächzen, stöhnen.
aᵪaḿeḱ E:Kal хомяк / Hamster (Cricetus frumentarius). — Russ. хомя́к.
aᵪa·p M:Pš [жадный] / gierig; [прожорливый] / gefrässig. pakśasa aᵪa·p, pŕasə̑nza kalpa·k, modasa ńäŕəc. – sokaś (IV657) Auf dem Felde ein Vielfrass, er hat eine Haube auf dem Kopfe, seinen Schnabel in der Erde. – Der Pflug. — [Russ. ? оха́п].
aᵪ̀uldams ~ avoldams ~ auldams ChrE, aᵪuldams E:Mar Gor ?Kal, aᵪoldams ~ aᵪo·ldams E:Večk, aᵪoldams E:Kl, aᵪᴉ͐ldams ~ auldams E:Ba, avoldams E:Atr, avuldams E:VVr Sl NSurk, auldams ~ au·ldams E:SŠant Is, auldams E:Vez, avuldams ~ auldams E:Jeg ― avə̑ldams M:Sučk (Mom.) махнуть, взмахнуть / einmal winken, schwenken, (mit der Hand) eine wischende Bewegung machen, (ChrE E:VVr auch:) [торопливо бить, постегать, похлестать] / hastig schlagen, anschmitzen. kodak aᵪuldaś sabĺasonzo, iśt́ak kolmońesk ṕŕät́ńeń ḱeŕińźe E:Mar (288) Wie er nur seinen Säbel schwang, so hieb er alle drei Köpfe mit einem Streich ab. son kavtoń ṕeĺev vaśa aᵪuldaś, otamanoń pŕańt́ vaśa śeźiźe E:Gor (VII236) Nach zwei Richtungen schwang Vasja (sie), dem Ataman den Kopf hatte Vasja (da) zerschmettert. auldi͔ń ḿeĺganza E:Ba Ich winkte, damit er weggehe. vaj t́ušt́äń avuldaś ašo paćaso E:NSurk (I94), t́ušt́ań auldaś ašo paćaso E:Vez (I70) Der Tjuschtjanj schwenkte mit einem weissen Tuche. v́eśt́ aᵪoldaś b́eŕoksto javś E:Večk (I28) Einmal schwang er es [sein Ruder] und kam vom Strande los. t́ev auldi͔, orgod́i, tov auldi͔, orgod́i E:SŠant (I20) Er schwingt (sein Ruder) hierhin und flieht, er schwingt (sein Ruder) dorthin und flieht. — [Vgl. jaᵪ̀od́ems usw.].
avoldavoms E:Bag (Refl.-Pass. zu avoldams) [случайно (незамеченно) нанести удар / zufälligerweise (unbemerkt) einen Streich versetzen]. možot ḱece͔ avoldav́id́e [Vielleicht habt ihr (ihnen) unbemerkt mit der Hand einen Streich versetzt].
aᵪuĺams E:Mar, avo·ĺams E:Atr, avoĺams E:Večk, aᵪᴉ͐ĺams ~ auĺams E:Ba, avuĺams E:StDemk, auĺams E:SŠant Jeg (Iter.-Frequ.) [махать] / winken, schwenken (E:Mar StDemk Večk SŠant); [обмахивать] / fächeln (E:Mar SŠant). ḱece͔nza od́iŕvaś avuĺi E:StDemk (VII152) Die junge Frau schwenkt mit ihrer Hand. mon paćasojak avoĺiń E:Večk (VI44) Ich schwenkte auch mit einem Tuch.
1aj E:Kad Kažl Šokša (Konj.) или / oder. mon tov moĺan t́ečä· aj vanda· E:Kad Ich werde dorthin gehen heute oder morgen. mon moĺan spaśḱi vanda aj ombᴉ͐da E:Kažl Ich werde nach Spassk fahren morgen oder übermorgen. at sodasa kuva·t́ aj a·t kuvat́ udi͔ń mon E:Kažl (III301) Ich weiss nicht, wie lange ich geschlafen haben mag. a mon ĺiśan aj a·t E:Kažl (III298) Komme ich nun heraus [oder nicht]? aj bačka ḱežijit́ E:Kažl (III333) Bist du etwa böse, Pope? jarmakt saźat, aj val t́eńt́ joftan? E:Šokša (VII460) Nimmst du Geld, oder sage ich dir ein Wort? | aj – aj E:Kad Kažl [или – или] / entweder – oder. aj ton aj son E:Kad Entweder du oder er. aj sodamᴉ͐ś aj śt́iŕś t́ezk v́iĺśt́ E:Kažl (2149) Gleich ist entweder die Tochter oder der Schwiegersohn da. si͔ń śeḱᴉń vanᴉ͐k koda bᴉ͐ aj alašat aj ĺija mezᴉ͐t salams E:Kažl (III293) Man muss jeden Augenblick fürchten, dass sie Pferde oder anderes zu stehlen suchen.
2aj ChrE E:Mar MKly Is NŠurk ― aj ChrM M:P Vert Kr Šad (Interj.) [ой!, о!, ах!] / oi!, o!, oh!, ach! eᵪ aj, kojkak ḿeńiń E:Mar (2116) Ach, oh, habe doch das Leben gerettet. aj pokši·ńe pokš śed́e· pokš pakśa· E:Is (I100) O, eine sehr grosse, eine sehr grosse Feldmark! stalabut́ sajsi͔ ruz aj mastorom E:NSurk (I93) Vielleicht wird der Russe mein Land nehmen. aj koŕməĺəćkäj M:P [O, Ernährer(in)!]. aj pakśäńä pakśäńä pakśä ḱeĺi mežańä M:Pš (IV418) O, das Feld, das Feld, das Feld mit breitem Grenzgraben! aj, numə̑lńä numə̑lńä M:Šad O, Häslein, Häslein! aj t́äńi ozaza śed́ińäćä M:Kr Ach, möge nun dein Herz seine Ruhe finden!
aja E:NSurk [подраж. игре на скрипке] / Geigenspiel nachahmendes onomat. Element. aja ińd́ińd́o, aja ińd́ińd́o (III182).
ajaf M:P Čemb Temn (Neg.-Wort) [нет, не] / nein, nicht. moĺat tov? – ajaf M: Čemb Wirst du dorthin gehen? – Nein, [ich werde nicht (hin)gehen]. ajaf kučə̑mstə̑t toń kučə̑vi͔za M:Temn (VIII366) Wenn du sie senden willst, lasse sie sich nicht senden [möge sie sich nicht senden lassen]! — [Vgl. a: af].
ajaš ChrM M:Lemd Kr [Mam] Čemb Kars Temn, ajaš ~ ajə̑š M:Sel, aja·š M:Jurtk, ajə̑š M:Pa (Neg.-Wort) [нет, не имеется] / es ist nicht, es gibt nicht. kud uštə̑ms ajaš toń ṕeŋǵəńät́ńä M:Lemd (IV200) Du hast kein Holz zum Heizen des Hauses. ajaš [kə̑va·ńä] sə̑va·mə̑ks [M:Mam] (IV144) Einen Eingang gibt es nicht. vaj ajaš vača [ṕekəń] andi͔jəc M:Kars (IV387) Ach, keiner ist, der seinen hungrigen Magen füttert. t́äd́äńäźä jalgakańäj ajə̑š kuca M:Pa (IV216) Meine Mutter, Freundin, ist nicht zu Hause. moĺś varǯaźä tosə̑ŋg(a) ajə̑š [M:Sel] (IV239) Sie ging und schaute, auch da ist er nicht. — [Vgl. aš].
ajdo E:Mar Atr VVr ― ajda M:P Temn (Interj.) [ладно!, идите!] / wohlan!, kommt! ajdo ńej avańeń! E:Mar (2108) Wohlan, kommt jetzt zu der Mutter! ajdo martom ṕśi bańaso paŕamo E:Atr (II496) Kommt mit mir, in der heissen Sauna zu baden. ajdo· ad́a·do jalǵi·ńeń E:VVr (II357) Kommt, kommt, meine Freundinnen. ajda, id́ńakaj, ščavat́śeń ṕäĺi! M:Temn (VIII366) Komm, Kindchen, zu deiner Grossmutter! — [Vgl. tat. ajda, russ. айда u. mordw. ad́a].
ajd́ams (3. Sg. Präs. ‑äj) M:P Čemb Temn Sučk Jurtk гнать / treiben, antreiben (ein angespanntes Pferd; lokšə̑sa mit der Peitsche); [возить] / fahren; [управлять (лодкой)] / rudern (ein Boot). ajd́ak [alašat́ ardə̑ź(ńä)] M:P Treib das Pferd an! vaj kolmə̑ćeńäś kucta ajd́asə̑ M: Temn (VIII302) Die dritte treibt sie vom Hause (hinaus). | šańčḱ ajd́ams M:P [пускать галопом] / galoppieren lassen, im Galopp fahren. šańčḱ ajd́i alašat́ M:P Er fährt im Galopp, treibt od. zwingt das Pferd zum Galopp. — Kas. äjdä , bei Radl. aidatreiben (TLM, Nr. 3).
ajd́ama: kalń ajd́ama M:Čemb [шест] / Störstange, Trampe.
*ajd́aftə̑ms (: ajd́aftan, -i͔) M:P (Fakt. zu ajd́ams).
*ajd́afńəms (: ajd́afńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ajd́aftə̑ms).
*ajd́afńəkšńəms (: ajd́afńekšńan) M:P (Frequ. zu ajd́afńəms).
*ajńəms (: ajńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ajd́ams).
*ajńəft́əms (: ajńeft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu ajńəms).
*ajńəfńəms (: ajńefńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ajńəft́əms).
*ajńəfńəkšńəms (: ajńefńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ajńəfńəms).
ajeĺ E:Mar Is, aeĺ [E:?Hl], ajiĺ E:Ba, av́iĺ E:Večk, av́eĺ E:Jeg ― ajəl ML33(M), ajə̑l M:P (Gen. -ə̑ń) подпруга / Sattelgurt, Bauchgurt (der Pferde). | śed́olka-av́iĺ E:Večk [подпруга / Sattelgurt, der durch das Sättelchen gezogen wird u. dessen Enden an den Deichseln befestigt werden] (= śed́olka-ṕiks E:Mar). — Türk. (s. TLM, Nr. 4).
ajə̑lnä M:P (Dem.) id.
ajə̑ksta M:Ur (Gen. ajə̑kstə̑ń) трезвый / nüchtern. — Türk., vgl. baschk. ajə̑k‑ протрезвиться / nüchtern werden.
ajə̑kstə̑mə̑ms M:Ur [протрезвиться] / nüchtern werden.
ajəldams M:Čemb, [*ajə̑·ldams] M:Jurtk, ajə̑ldams M:Ur [опоражнивать, освобождать] / entleeren, ganz leer machen, alles ausräumen (z.B. beim Raub) (M: Čemb Jurtk); пройти / durchgehen, durchwandern; обмануть / prellen, betrügen (M:Ur). son moń ajəldamań M: Čemb Er hat mir alles genommen. iśa·k moń bratə̑·źä v́e·śi jarma·kə̑ńəń ajə̑·ldańźä M:Jurtk Gestern raubte mir mein Bruder all mein Geld. son v́e·śi śä tarka·t́ ajə̑·ldaźä M:Jurtk Er hat die Stelle ganz geplündert (sagt der Beerenpflücker, wenn ein anderer vor ihm den Platz ganz leer gepflückt hat). mon śemb́ä v́iŕt́ ajə̑ldańä M:Ur Ich habe den ganzen Wald durchstreift.
ajəĺams M:Čemb, ajə̑lams M:Ur [Iter.] [лгать, врать] / (be)lügen (M:Čemb); ругать / schelten, schimpfen (M:Ur). — [Vgl. alə̑jams].
ajə̑ra FS90(M), ajra M:P Sel (Gen. ‑ń) холодный, студёный / kalt, kühl (FS(M): von Wetter und Wind; M:P Sel: z.B. varmaś, tunda·ś, ḱizə̑ś, šiś ajra, der Wind, das Frühjahr, der Sommer, der Tag ist kalt; nicht vom Wasser). — Tschuw. ojar (< *ajar) helles Wetter (TLM, Nr. 6).
ajrańä M:Pš (Dem. zu ajra) id. salaź[‑]kolaź eŕamańäś t́alə̑də̑ŋga jakšamńä. śokśəd́əŋǵä ajrańä (IV197) Das Leben, wenn man stiehlt und maust, ist kälter als der Winter, kühler als der Herbst.
*ajə̑rdə̑ms M:P Pš [Mam] Patra Katm, *ajərdams (: ajerdaj) M:Temn [расставаться, уходить] / sich trennen, weggehen (M:P [Mam] Patra Katm); [отличаться] / sich unterscheiden (M:P); [отвернуться в сторону] / sich zur Seite abwenden (M:P Pš); [уступать, дать дорогу] / ausweichen, Raum geben (z.B. auf dem Wege, wenn jmd. entgegenkommt) (M:P); [выбрать (окольную дорогу)] / (einen Nebenweg) einschlagen (M:Pš); опротиветь / zuwider werden, zum Ekel werden (M:Temn). kə̑va· kajə̑rdi͔ šat́šem-vastə̑ńastə̑nza ajə̑rdi͔ M:Mam (IV518) Indem es säumt, trennt es sich von seiner Geburtsstätte. kuva· kajə̑rdi͔, vaj poĺä suka·ś ajə̑rdi͔ M:P (IV353) Beim Heften wollte Polja, die Hündin, weggehen. af soci͔ koda ajə̑rdi͔ M:Katm (IV254) Sie weiss nicht, wie sie loskommen könnte. ot́śu ḱista ajə̑rdə̑ḿä t́äjńäńä ḱis M:Pš Von der grossen Landstrasse bogen wir in einen engen Nebenweg ein. ajə̑rtt šv́iŕi! M:P Geh beiseite! (eine gew. Aufforderung, wenn jmd. auf dem Wege entgegenkommt). son aĺants ezda jofśe af ajə̑rdi͔ M:P Er unterscheidet sich gar nicht von seinem Vater (ist ganz seinem Vater gleich).
*ajə̑rkšńəms (: ajə̑rkšńan) M:P (Frequ. zu ajə̑rdə̑ms) id.
*ajə̑rftə̑ms (: ajə̑rftan, -i͔) ~ ajə̑rtftə̑ms (: ajə̑rtftan, -i͔) M:P, *ajə̑rftə̑ms M:Alk [Mam] (Fakt. zu ajə̑rdə̑ms) [отделять] / trennen (sońctə̑nza von ihm); [обособлять, отделять] / absondern, scheiden (z.B. Hülse vom Korn) (M:P). ajə̑rftt suksnen pakśasta M:Pš (IV742) Verjage die Würmer vom Felde! kutstə̑nə̑ntt [ajə̑rftə̑d́ä ĺišnaj karʿtšə̑ńäńt́t́eń] [M: Mam] (IV515) Ihr habt (nun) aus eurer Stube euer überflüssiges Reis weggeräumt. kšiń salʿń pavas koŕməĺet́ś, śor-at́ä śor-ava, ajə̑rfti͔t́ urmanzə̑n-paĺe·śńanzə̑n! M:Alk Gott des Brotes und Salzes, Ernährer, Getreidevater, Getreidemutter, verjage seine Krankheiten! (sagt der Zauberer, indem er Brotstücke u. dgl. um den Kopf des Kranken schwenkt).
*ajə̑rfńəms (: ajə̑rfńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ajə̑rftə̑ms).
*ajə̑rfńəkšńəms (: ajə̑rfńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ajə̑rfńəms).
ajə̑rdə̑ma M:Saz [расставание] / Abschied. tošna tošna eś mastə̑rstə̑t ajə̑rdə̑maś (IV374) Schlimm, schlimm ist der Abschied vom eigenen Lande.
ajə̑rks M:Pš [холодный, прохладный] / kalt, kühl.
ajǵems E:Mar Atr VVr Kažl Večk SŠant, ajǵims ~ ajǵems E:Kal, ajǵi·ms ~ ajǵems E:Ba, ajgə̑ms E:Nask ― ajgəms M:P Saz Sel Čemb Sučk Jurtk подвинуть / schieben, rücken, stossen (E:Mar Atr Sob VVr Ba Kal Kažl Večk Nask M:Čemb Sučk Jurtk); [сгребать] / wegschaufeln (z.B. Schnee) (E:Mar Ba Kal Kažl Večk M:Sel Sučk Jurtk); [ударить, дать тычка] / stossen, knuffen (E:Kal M:Saz); [совокупляться] / (eine Frau) beschlafen (E:Mar Ba Kal Kažl Večk M:P Čemb Sučk Jurtk); солому взбивать / Stroh (im Bette) auswechseln (E:Mar Ba Kal Kažl Večk M:Sučk Jurtk); [пренебрегать, забросить] / verschmähen, verwerfen (E:Večk); надуть / prellen, betrügen (M:Jurtk); ? погонять / ? antreiben (M:P). vaj si͔nst ajǵińźe kavtov śumurǵe E:Sob (VII288) Sjumurge stiess die Leute [sie] nach beiden Seiten. ajk M:?P ? Treibe an!
*ajgəńd́əms (: ajǵeńd́an, ‑i) M:P (Frequ. zu ajgəms) [совокупляться] / (eine Frau mehrmals) beschlafen (soń sie).
*ajgəŋkšńəms (: ajǵeŋkšńan) M:P (Frequ. zu ajgəńd́əms) id.
ajkśims E:Mar [?Hl], ajkśemks E:VVr ― ajkśəms M:Čemb, *ajkśəms (: ajkśan, ‑i) M:Sel, ajḱśəms M:Ur (Frequ. zu ajǵems, ajgəms) [двигать] / (mehrmals) schieben, rücken (E:Mar VVr); [совокупляться] / (eine Frau oft) beschlafen (E:Mar M:Čemb); ругать / schelten, schimpfen (M:Ur). son moń ajksə·mań M:Ur Er hat mich gescholten.
ajkśima E:Mar [передвижная ставня] / ein (altert.) schiebbarer Fensterladen.
ajkstams E:VVr Ba (Mom. zu ajǵems) [отодвинуть, отталкнуть] / etw. mit einem Stoss fortrücken, fortstossen.
ajkše·ms E:Atr Večk Is, ajkši·ms E:Ba (Frequ. zu ajǵems) [двигать] / (mehrmals) schieben, rücken.
ajkštams E:Večk (Mom. zu ajǵems) [двинуть, отталкнуть что-л.] / etw. mit einem Stoss bewegen, fortstossen.
ajgor ChrE E:Mar Kozl, ajgur E:Hl, ajgu·r E:Kal, ajǵir E:Ba ― ajgə̑r ChrM M:P (M:P Gen. ‑ə̑ń, Nom. Pl. ‑ʿt) [жеребец] / Hengst. aźo, sali͔ḱ śese͔ bojari͔ńt́ ajgoronzo E:Mar (294) Wohlan, stiehl dort den Hengst des Bojaren! aŕt́ńeś, aŕt́ńeś ajgori͔ś E:Mar (2123) Der Hengst lief und lief. | ajgə̑r-osks M:Ur [праздник жертвоприношения жеребца] / Vormals soll im Dorfe Urjum jedes 3. Jahr ein Opferfest namens ajgə̑r-osks [“Hengstopfer”] begangen worden sein. Daran nahmen nur die Männer teil. Es wurde ein Stier (Ochse) od. ein Schaf geopfert! | ajgᴉ͐r-va·ŕa E:Ba [девка, публичная женщина] / leichtes Mädchen, Hure. | ajgor-vašo E [жеребчик] / Hengstfüllen. | apak ṕet́ ajgu·r E:Kal [жеребец] / Hengst. | ṕet́iź ajgu·r E:Kal [мерин] / Wallach. — Tat. ajɣə̑r.
ajgə̑rnä M:P (Dem. zu ajgə̑r) id.
*ajgə̑rdə̑ms M:Temn [бушевать, буйствовать (как веребец)] / (wie ein Hengst) toben, rasen. ki͔da son ajgə̑r kańćav uĺi ‒‒‒ ajgi͔rdə̑mda lotkafca (VIII384) Wenn es ein Hengst-kańćav ist ‒‒‒ werde ich seiner “Hengsterei” ein Ende machen.
ajka E:Kažl [ласк. имя у детей / ein Schmeichelname für Kinder]. ajkań[‑]bajkań v́eᵪ́ḱä[‑]kafta ijᴉza (II112) Ajka, Bajka ist ein, zwei Jahre alt.
ajḿe·ĺd́ems E:Večk Is, ajḿeĺd́ems E:NBajt, ajḿi·ĺd́ams E:Ba [шататься, колебаться] / schwanken, wanken; [нетвёрдо ступать, держаться на ногах] / taumeln, torkeln (z.B. ein Betrunkener). varmaftomo mon ajḿeĺd́an, ormaftomo mon se͔ŕed́an E:NBajt (V376) Ich schwanke ohne Wind, ich bin krank ohne eine (besondere) Krankheit. — ? Türk., vgl. tscherO [ajmalaš]; [kas. (Radl.) ajmyl].
ajḿe·ĺd́eź E:Večk [шатаясь / wankend]. son ajḿe·ĺd́eź moĺi Er geht wankend.
ajḿeĺgadoms [E:?Bug] (Inch.) [зашататься] / zu schwanken anfangen. pŕevd́e mašti͔ ajḿeĺgadi͔ (V130) Er verliert seinen Verstand und beginnt zu schwanken.
ajḿi·ĺk: ajḿi·ĺk moĺe·ms E:Ba [пошатнуться, оступиться, споткнуться] / (einmal) schwanken, straucheln, stolpern.
ajmə̑ldams M:Ur [брать, черпать ложкой] / mit dem Löffel nehmen, mit dem Löffel schöpfen (vgl. amuĺd́ams: amə̑ĺdə̑ms mit der Schöpfkelle schöpfen); [намотать] / beim Binden den übriggebliebenen Teil der Schnur um den Gegenstand wickeln (winden). ṕiks ṕet́ v́eśt́ kavkśt́ ajmə̑ldak! Wickle das Schnurende ein paarmal um den Gegenstand!
ajmə̑lams M:Ur (Iter. zu ajmə̑ldams).
ajnə̑·rdə̑ms M:Jurtk [трезветь] / nüchtern werden. — [Kas. (Radl.) ajny].
ajt́u-: ajt́u-ṕäĺ M:P [собственность, владение, имение (тайное слово)] / Eigentum, Besitz, Gut (bes. von Branntwein u. Honig; Geheimw.). | ajt́u-žəŕ M:P (Gen. ‑əń, Nom. Pl. ‑ʿt́) (ajt́u + šiŕä) id. ajt́užəŕəts uĺi, tə̑ af kandi͔ Er hat wohl “Gutes” (näml. Branntwein), aber er will es nicht herausrücken.
ak̀a ChrM, aka M:P Pš Alk Sel (Anr. M:P ‑j ~ ‑kańäj, M:Sel -j) [старшая сестра] / ältere Schwester (M:Sel: Ben. u. Anr.) (ChrM M:P Sel); [сестра отца] / Vaterschwester (M:P: gleich, ob der Vater jünger od. älter ist als sie, (auch:) [младшая сестра отца] / jüngere Schwester des Vaters [ältere Schwester oću aka]) (M:P Alk); [младшая сестра матери] / jüngere Schwester der Mutter (M:P: ältere Schwester oću aka) (M:P Pš Alk); [дочь старшего брата отца] / Tochter des älteren Bruders des Vaters (M:Pš Alk); [старшая дочь сестры отца] / ältere Tochter der Schwester des Vaters (M: Alk); [сестра деда (по матери)] / Schwester des Grossvaters (mütterlicherseits); [старшая сестра жены] / ältere Schwester der Frau (Anr. z.B. mat́ŕon-akaj); [жена старшего брата супруги] / Frau des älteren Bruders der Frau (M:Alk). t́äŕasna akat sazə̑rʿt M:P Ihre Mütter sind Geschwister (eig.: ältere und jüngere Schwester zusammen). | oću aka M:Pš Ur Čemb Sel (Anr. M:Sel -j) [тётя] / Tante; (M:Pš:) [? старшая сестра отца или матери] / ? ältere Schwester des Vaters od. der Mutter [= ščaka, ščava]; (M:Čemb Sel:) [сестра отца] / Schwester des Vaters, (M:Pš auch:) [дочь старшего брата отца] / Tochter des älteren Bruders des Vaters, (M:Čemb auch:) [старшая сестра] / ältere Schwester. | od akaj M:P (Anr.) [шутливое обр. к молодой женщине] / ein Wort, mit dem scherzweise eine junge Frau angeredet wird (? nur von Frauen gebraucht). | śiŕ a·kaj (~ śeŕ akaj) M:P [обр. к старшей женщине] / eine (?) scherzhafte Anr. für eine ältere Frau. — Tschuw. akka.
akańäj M:P (Dem.-Anr.).
aka·skä M:Ur (Gen. ‑ń) ласка, ласица / Wiesel (Mustela nivalis). — ? Türk.
akaš M:?Saz Mann (Gen. akažəń) [прозвище или фамилия / ein Bei- od. Geschlechtsname]. v́et́ jotafcaź akaš at́äń eźəm pŕasa M:Mann (IV271) Die [Nacht] verbringen sie vorn auf der Bank des Akasch-Alten. vaj śuduf śuduf akažəń uĺəńäś M:?Saz (IV140) Ach, die Arme, die Arme, Akashs Ulju.
akaźia E:Kal ― aka·źijä M:Pš [чудак / Sonderling]. akaźia kodamat ton E:Kal Was für ein Sonderling, was für ein lächerliches Geschöpf bist du! — [Vgl. russ. ока́зия].
akaźień E:Kal ― aka·źijäń M:Pš (Adj.) чудной, смешной / wunderlich, sonderbar, lächerlich (E:Kal); [самый крайний, скверный] / allerletzter, allerschlimmster (M:Pš). | akaźień lomań E:Kal ― aka·źijäń lomańć M:Pš чудной человек / ein sonderbarer Mensch, Wundertier, Sonderling. si͔ń kodat akaźień E:Kal Was für komische Leute sind das! kodama aka·źijäń lomańt́ś M:Pš Was für ein erbärmlicher Schurke!
aḱi·ma E:Tel [святой Аким] / der heilige Joachim. aḱi·ma i a·nna, makst t́ä·ńiḱ ṕiźi·ḿä! (VII380) Akima und Anna, gebt uns Regen! — [Vgl. russ. Аки́м (umg. zu Иаки́м)].
aḱiška E:Mar [мужское имя] / ein Männername. ṕećka laŋkso aḱiška, v́e śeĺḿeze͔ ḱeče͔ška. – v́eŕmaĺmaś (250) Auf dem Ofen Akischka, sein einziges Auge ist von der Grösse einer Schöpfkelle. – Das Rauchloch. — [Vgl. russ. Аки́ша (Dem. zu Иаки́м)].
akĺä (St. akĺa‑) M:P Pš Alk Čemb Sel (Anr. -j) [сестра мужа] / Schwester des Mannes (M:P Pš Alk: [старшая сестра] / ältere Schwester; M:Čemb Sel: Ben. u. Anr.); [старшая сестра жены] / ältere Schwester der Frau (M:P: die jüngere heisst palc; M:Alk: falls sie nicht verheiratet ist) (M:P Alk); [жена старшего брата мужа] / Frau des älteren Bruders des Mannes (M:P: Ben. u. Anr.) (M:P Alk); [сестра отца мужа] / Vaterschwester des Mannes (M:Alk). | argə̑za akĺäś M:Pš [старшая сестра мужа] / die älteste Schwester des Mannes. | mə̑rga·-akĺäj [M:P] (Anr.) [золовка запечья] / Ofenecke-Schwägerin (Personifikation in einem Zauberspruch). | oću akĺä [M: Mam] [самая старшая золовка] / älteste Schwägerin. [ańt́śak javś] ot́śu akĺats śuduft́ vaksstə̑nza (IV100) Kaum war ihre älteste Schwägerin von der Armen weggegangen. | v́äžəńd́ä akĺä M:An [младшая сестра мужа] / jüngere Schwester des Mannes.
akĺakaj M:P Sel (Dem.; Anr.) золовка / Schwägerin, Mannesschwester.
akĺakańä M:P (Dem.; Anr. -j) id. ə̑zdaro·va akĺakańat ṕäĺńəŕv́äńat (IV68) Guten Tag, ältere und jüngere Schwägerinnen! ə̑zdaro·v akĺakańäj [Guten Tag, Schwägerin!].
akĺäńä M:Sel [Mam] (Dem. zu akĺä) id. [kŕilań taŕut́] ot́śu [akĺäńats] [M:Mam] (IV96) Die ältere Brudersfrau von Krilas Tarju.
akońća (veralt.) ~ ako·ńća (Nom. Pl. ‑t) ~ akońšna (veralt.) ~ ako·ńšna (Nom. Pl. ‑t) E:Kal, akońšna E:Kad, aŋko·ńćä E:Kažl ― aŋko·ńćä M:Sel (Nom. Pl. aŋko·ńćat), ako·ńćä M:Čemb [окно] / Fenster (mit Scheiben, als Ganzes). — Russ. окно́.
aŋko·ńćäńä M:Sel (Dem.) id.
aksə̑ms M:P Kr Saz Čemb (nur in Verbind.:) śudə̑ms-aksə̑ms [проклинать] / verfluchen u. verdammen. śuda·n-aksan M:P Ich fluche, verfluche. t́äd́ac śudə̑źä vaj soń aksə̑źä M:Saz (IV15) Ihre Mutter verfluchte und verdammte sie.
aksə̑f M:P Čemb, aksuf M:Saz (Part.): śudə̑f-aksə̑f M:P Čemb, śuduf-aksuf M:Saz [проклятый] / verflucht u. verdammt. t́ada jarʿca śuduf[‑]aksuf kormańadə̑st M:Saz (IV482) Esst nicht ihre verfluchten Speisen!
aksu·n E:Atr Ba Večk Is SŠant Jeg ― aksu·n M:Jurtk [гневный, сердитый] / zornig, böse; [задиристый] / zänkisch; “каштанин” / launisch, grillenhaft. si͔ń aksu·nt E:Ba Jurtk Sie sind zornig. — [Türk., vgl. (Radl.) uig. aksun wütend, mutig, dschag. aksin stätisches Pferd, ad. aksə̑n Schelm, usw.].
aksungadoms E:Atr Večk Is, aksi͔·ngadᴉ͐ms E:Ba ― aksu·ngə̑də̑ms M:Jurtk закапризничать, заупрямиться / zornig, böse, launisch, eigensinnig, widerspenstig, bockig werden.
aksungaĺems E:Večk Is, aksi͔·ngaĺᴉms E:Ba (Iter. zu aksungadoms) [гневаться, капризничать, упрямиться] / zornig, launisch, eigensinnig, widerspenstig, bockig sein.
aksurdams E:Mar VVr Jeg, aksordams E:Večk Is, askə̑rdams E:Kad, [?] aksurdoms E ― aksə̑rdams M:P Čemb, aksə̑·rdams M:Jurtk (Mom.) [харкнуть] / (einmal) räuspern, sich räuspern (beim Husten), Schleim aufräuspern, aushusten. — Türk. aksı̊r.
aksuŕams E:Mar VVr, aksoŕams E:Večk Is ― aksə̑ŕams M:P Čemb, aksə̑·ŕams M: Jurtk (Iter.-Frequ.) [харкать] / (sich) räuspern, Schleim aufräuspern, aushusten.
*aksə̑ŕakšńəms (: akśeŕakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu aksə̑ŕams).
aksorgadoms E:Večk [начать харкать] / auszuhusten, sich zu räuspern anfangen.
aksurks E:Mar, aksorks E:Jeg, askə̑rks E:Kad, askurks E:Kal ― aksə̑rks M:P Sel [плевок, харкотина] / (auf)geräusperter, ausgespiener Schleim. askurks śeĺgan E:Kal Ich huste Schleim aus. sońćəń ṕit́ńəc aksə̑rks, t́ev́t́ t́isi͔ marʿksə̑ks. – salmə̑kśś [M:P] (IV673) Ihr Preis ist Spucke, die Arbeit führt sie geschickt aus. – Die Nadel.
akś- E(allg.) ― akś- ~ jakś- M(allg.), aks M:P [скамейка] / Bank. | akśal E:Kad Kažl ChrM ― akśa·l ~ jakśa·l M:P (Gen. ‑n, Nom. Pl. ‑ʿt), akśal M:Čemb Sp Sel Temn Sučk (Nom. Pl. M:Temn ‑ʿt), jakśal M:Alk подполье, подпол / Raum unter dem [Fuss‑]Boden; (ChrM M:P Alk Temn:) [место под лавкой на стене] / Raum unter der wandfesten Bank (eźəḿ; M:Temn: место под лавкой / Raum unter der Bank). | akśalks E:Mar Hl Samod Atr VVr Kad Kal Ba Večk NSurk [место под скамейкой] / Raum unter der Bank (E:Mar Atr VVr Ba Kad Večk: [место под передней скамейкой] / Raum unter der Vorderbank [iḱeĺć eźem], E:Mar auch, E:Hl Kal: [место под задней скамейкой] / Raum unter der Hinterbank; [место под настенной скамейкой напротив печи] / Raum unter der Bank an der Wand gegenüber dem Ofen; vgl. końik: końik-akśalks; kudo: kud-akśalks; v́ež: v́ešḱeźem-akśalks). akśalksom ṕeškśet́, proᵪožajka, borzojd́e E:Samod (VII328) Mein Raum unter der Bank, Wanderer, ist voll von Jagdhunden. | eźem-pŕa-akśalks (‑bŕa‑) E:Mar [место под скамьёй в красном углу / Raum unter dem Ende der grossen Bank]. | ḱerč-ṕeĺks-akśalks E:Mar [? место под полом левой стороны комнаты / ? Raum unter dem Fussboden der linken Seite der Stube, der etwas höher liegt]. | końiḱ-akśalks E:Mar Kal [место под скамейкой у двери] / Raum unter der Türbank. sońć końiḱ-akśalov ḱekšś E:Mar (292) Selbst verbarg sie sich unter der kleinen Bank an der Tür. | kud-akśalks E:Kal (Lok. kud-akśala, El. kud-akśalsta, Lat. kud-akśalu) [подполье, подвал] / Raum unter der Diele. | morg-akśal[?ks] E:Bag [место под скамейкой в запечье] / Raum unter der Bank der Ofenecke. morg-akś-alov b́eŕań ava son puti͔źe (II132) Das böse Weib setzte ihn unter die Bank [der Ofenecke]. | v́ešḱeźem-akśalks E:Mar [место под “маленькой” настенной скамейкой напротив печи] / Raum unter der “kleinen Bank” (v́ešḱ-eźem) an der Wand gegenüber dem Ofen. | akśalksḱi E:Hl (Dem.) = akśalks. | akśalnä ~ jakśalnä M:P (Dem.) = (j)akśal. – (Die lokalen Kasus werden ohne ‑ks Suff. gebildet:) akśalo E:Mar, akśala E:Kad Kažl, jakśala E:Atr ― akśala M:P Čemb Sel, akśa·la M:Ur Jurtk (Lok.) [в подполье / unter dem Fussboden, im Raum unter der Diele] (E:Kad Kažl M:Čemb Sel); [под скамейкой] / unter der Bank (M:Pš: unter allen Bänken, ausgenommen der Türbank [końik]) (E:Mar M:P Pš Alk Ur Jurtk). akś[‑]alo tatari͔ń kalmo. – čovari͔ś E:Mar (224) Unter der Bank ist das Grab eines Tataren. – Der (grosse Holz‑)Mörser. jaksala aštši [t́äd́aĺəń] ufa·m. – [ṕińeś] M:Alk (IV620) Unter der Bank liegt eine ?‑Blase. – Der Hund. | akśaldo E:Mar Večk, akśalda E:Kad Kažl ― akśalda M:Čemb Kr Sel, akśa·lda M:Ur Jurtk (Abl.) [из подполья / unter der Diele heraus] (E:Kad Kažl M:Čemb Sel); [из-под скамейки] / unter der Bank heraus, hervor (E:Mar Večk M: Ur Jurtk). ĺiśś akśaldo E:Mar Er kam unter der Bank hervor. t́et́anʒo tarǵiź ĺitovań akśaldo E:Večk (I310) Man zog Litovas Vater unter der Bank hervor. moń af aĺäźä, moń af tŕäjńäźä, moń akśald(a) ašči śiŕä ṕińəźä [M:Kr] (IV230) Für mich ist er kein Vater, für mich ist er kein Ernährer, für mich heisst er ‘unter der Bank liegender alter Hund’. | akśalov E:Mar Samod Večk NSurk, akśaluv E:Kad Kažl ― akśalu M:Sel, akśa·lu M:Ur Jurtk (Lat.) [в подполье, в подвал / in den Raum unter der Diele] (E:Kad Kažl M:Sel); [под скамейку] / unter die Bank hin (E:Mar Samod Večk NSurk M:Ur Jurtk). ḱekšekšne͔ś akśalov E:Mar Er versteckte sich unter der Bank. kot́ noldamak, śupav eŕźa, akśalov! E:Samod (VII328) Lass mich doch ein, reicher Ersäne, und wenn nur unter die Bank! son [ḱäšəźä] akśalu M:Sel (IV813) Sie versteckte ihn in den [im] Keller (unter dem Fussboden).
akśo·ŋka E:Kal (Nom. Pl. ‑t) “букла” / Rettig. — Vgl. E:Kad sakso·ŋka id. (< russ., Dal: саксонка).
akšmakaj M:P [старинное мокш. женское имя] / ein alter moksch. Frauenname. — [Vgl. ašo: akša].
akuĺina E:Mar, okuĺina E:Sl ― akuĺi·na M [женское имя, Акулина] / ein Frauenname, Akulina. ńiĺe čuḱit́, ńiĺe jaži͔t́, akuĺina juvodi͔. – alašań ṕiĺḱńe i puloś E:Mar (247) Vier stossen, vier mahlen, Akulina worfelt. – Die Füsse und der Schwanz eines Pferdes. okuĺinaś pat́azo ńeiźe ńej E:Sl (VII166) Okulina, seine ältere Schwester, sah ihn (weinen). [ńilä jažaᵪ́t́, ńiĺä tšufa·ᵪ́t́, akuĺi·na] juvə̑di͔ M (IV653) Vier mahlen, vier stampfen, Akulina worfelt. — [Russ. Акули́на (volkst. zu Акили́на)].
kuĺa E:Kočk Ba Bug [женское имя, Куля] / ein Frauenname. kuĺa, kuĺuša, ḿiḱitań kuĺa! t́ejt́eŕeś paro ḿiḱitań kuĺa E:Kočk (VII60) Kulja, Kulja, Mikitas Kulja! Ein schönes Mädchen (war) Mikitas Kulja. ad́a, kuĺa, koźejkaks! E:Ba (VII432) Komm, Kulja, werde zu (meiner) Gattin! kuĺa maro piĺǵeń kajśeź ḱišt́ińek E:Bug (V308) Die Beine schwingend tanzten wir mit Kulja. — [Russ. Куля (Dem. zu Акили́на)].
kuĺaga E:Večk [женское имя, Акулина, Куля] / ein Frauenname, Akulina. — [Vgl. russ. Кули́на, Куля (Dem. zu Акили́на)].
kuĺi·na [M:Kr] [женское имя, Кулина] / ein Frauenname, Kulina. ṕekmań kuĺi·naś uĺćä·ń tuŕi·naś (IV229) Pekmas Kulina, die Närrische auf den Gassen! kafta v́id́ət́ kafta ḱičkə̑rʿt, jotksə̑st kuĺi·na. – ažjät́ńä, kĺäščät́ńä, alašaś M (IV626) Zwei Gerade, zwei Krumme, zwischen ihnen Kulina. – Die Deichselarme, das Kummet, das Pferd. — [Russ. Кули́на (allt. zu Акили́на)].
kuĺu M:Temn, guĺu M:Vert [женское имя] / ein Frauenname (wechselt in demselben Liede mit kuĺina u. kuĺuńä). kuĺu guĺandaj oźazə̑ń bazarga M:Temn (VIII312) Kulina bummelt auf dem Basar von Ozjaz. sävś guĺu varštaś v́äŕi, kst́indaś, ozaś M:Vert (VIII480) Gulju schaute hinauf, bekreuzigte sich und setzte sich (in die Wiege). — [Vgl. russ. Куля (Dem. zu Акили́на)].
kuĺuńä M:Temn, guĺuńä M:Vert (Dem. zu kuĺu) id. śiṕt́ä, kuĺuńäj, kuĺu, śestrańäj! M:Temn (VIII314) Trinke, Kulina, Kulina Schwesterlein! śuduf, śuduf uĺuvań guĺuńeś! M:Vert (VIII476) Die arme, arme Uljus Gulju (Akulina Uljanovna)!
kuĺuša E:Kočk [женское имя, ? Акилина] / ein Frauenname. kuĺa, kuĺuša, ḿiḱitań kuĺa! t́ejt́eŕeś paro ḿiḱitań kuĺa (VII60) Kulja, Kulja, Mikitas Kulja! Ein schönes Mädchen (war) Mikitas Kulja. — [Vgl. russ. Куля (Dem. zu Акили́на)].
okoĺ E:Ba Bug [женское имя, ? Акулина] / ein Frauenname. v́ece͔ čari͔ čińčaramo jogoŕ, ḿeĺganʒo kuja pot́e okoĺ [E:Bug] (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Jogor, hinter ihm (läuft) die dickbrüstige Okolj her. | okoĺ-baba [E:Bug] [старуха Околь] / Okolj-Alte (Name der Sängerin eines Klageliedes). — [? Russ. Аку́ля (Dem. zu Акили́на)].
okoĺe·na E:Ba, okuĺina E:Sl [женское имя, ? Акулина] / ein Frauenname. kuŕi·ca okoĺe·na, sa·raz o·koĺ E:Ba (VII394) Huhn-Okolena, Huhn-Okolj! okuĺinaś pat́azo ńeiźe ńej E:Sl (VII166) Okulina, seine ältere Schwester, sah ihn (weinen).
akuzovka E:VVr [акузовская (из с. Акузово) вышивка] / eine Stickerei oberhalb der eĺźiŕe-Stickerei aus dem Dorfe Akusowo.
1al E(allg.) ― al M(allg.) [яйцо] / Ei, (E:Mar ?Hl auch:) [яичко] / Hode, (E:Večk auch:) [подарок, взятка (тайное слово)] / Geschenk, Bestechung (Geheimw.). v́e boćkaso kavto pojilat. – ali͔ś E:Mar (266) In einer Tonne zwei Getränke. – Das Ei. saras al marto saś E:Mar Die Henne hat ein Ei gelegt. tulo ŕepsḱet́ alonzo E:Mar (1228) [Wie] längliche Rüben [sind] seine Hoden. raško jutkso suskomo. – ali͔ś E:Mar (252) Zwischen den Beinen ein Bissen. – Die Hode. al maro jakaś, ali͔jaś E:Večk Er ist mit Geschenken gegangen, hat ein Geschenk gemacht. | al-ašu E:Mar [= ?Hl] ― a·l-a·kša M:P [яичный белок] / Eiweiss. | al-jam E:Mar суп с яйцом / Kohlsuppe mit Eiern. | al-jašńića E:Mar [яичница-болтунья] / Rührei. al jašńićäń t́ejńićat (1130) Sie verfertigen Rührei [eig.: Bereiterinnen des Rühreis]. | al-ḱed́ E:Večk Is ― al-ḱed́ M:P [оболочка яйца] / Schalenhaut des Eis (E:Večk Is); [яичная скорлупа] / Eierschale (M:P). | al-kud M:P Sučk Ur, al-kə̑d M:Pš [яичник] / Säckchen, wo die Vogeleier entstehen, Ovarium (M:P); [мошонка] / Hodensack (M:Pš Sučk Ur). | al-kujma·kə̑ńä M:P ‹Mam› (Dem.) [омлет / Eierkuchen]. | al-kuńǯət́ks M:P [кожа мошонки] / Haut des Hodensackes, die übrig bleibt, nachdem das Tier verschnitten (kastriert) worden ist. | al-luč E:Atr, al-lučks ~ al-lućks E:Mar, al-lučks E:Jeg, al-lučks ~ al-luč́ks E:Kal, alukš E:VVr, alᴉ͐kš E:Ba, al-lukš E:Nask Večk Is ― al-lukš M:Sučk Jurtk, al-loč M: Čemb, al-luč́kă E:Kad скорлупа / Schale (E:Mar: [твёрдая] / harte, E:Mar auch, E:Kad Kal Jeg Večk Is: [яичная скорлупа] / Eierschale) (E:Mar Kad Kal Jeg Večk Is). | ali͔ń alukš E:VVr [яичная скорлупа] / Eierschale. | ṕešče-alukš E:VVr [ореховая скорлупа] / Nussschale. | al-pača E:Nask ― al-pača M:P [омлет] / Eierkuchen. [t́et] tuń al-pa·t́šańat [M: P] (IV781) Ich habe dir Eierkuchen gebracht. | al-pa·čańä M:P (Dem.) id. | al-pal E:Ba [кусок яйца] / Bissen vom Ei (s. 1pal). | al-t́uža E:NSurk, ali͔ń t́uža E:VVr ― a·l-t́užä· M:P Sel [яичный желток] / Eidotter, Eigelb. | a·l-t́užä·ńä M:Sel (Dem.) id. | at́akš-al M:Sučk [нарукавная вышивка] / eine Ärmelstickerei. | b́iźguda(j)-al E:Mar, ṕezgun-al E:Atr VVr, b́iźǵiń-al E:Gor, ṕizgə̑n-al E:Nask ― pə̑zgə̑n-al M:P, pəzgə̑n-al M:Pš, ṕiźgə̑n-al M:Sučk [веснушка] / Sommersprosse (eig.: Schwalbenei [das wie mit Sommersprossen getüpfelt ist]). | boltun-al E:Mar Večk [булькающее (насиженное) яйцо] / Ei, das gluckst (wenn darin schon ein Junges ist). ad́adoja sajsi͔ńek ‒‒‒ narvań boltun alonʒo E:Večk (II310-11) Kommt, lasst uns nehmen ‒‒‒ sein angebrütetes, glucksendes Ei [d.h.: die schwangere Braut]! | kartuška-al E:Večk [картофельный глазок] / Kartoffelapfel. | ḱed́-al E:Mar ― ḱed́-al M:Sel [жировое яйцо] / ein Ei, dessen Schale sehr dünn u. hautartig ist, Windei. | ḱiskań al E:Mar ― ḱizgə̑n al M [собачье яичко] / Hundshode. ḱiskań al sodat E:Mar, ḱizgə̑n al sodat M [Du weisst gar nichts (eig.: ? Rabenei)]. | ḱiv́ǵiŕ-al E:Hl: saltumu ḱiv́ǵiŕ al. – ḿäd́ čakšḱiś (253) Ein salzloses Ei von Birkenrinde. – Die Honigzelle. | kunə̑tf al M:Vert [насиженное яйцо] / Ei, welches die Henne schon angebrütet hat. | maćej-al E:Mar [гусиное яйцо] / Gänseei. maćej alška goŕńića, ṕeškśe potmozo lomańd́e. – kujari͔ś (242) Ein Zimmer so gross wie ein Gänseei, sein Inneres voll von Menschen. – Die Gurke. | mastor-al E [картофель] / Kartoffel. | moda-al E:NSurk [картофель (тайное слово)] / Kartoffel (Geheimw.). | mona-al E [яичко] / Hode. | narmə̑ń-al M:P Jurtk [птичье яйцо] / Vogelei. | narvaf al M:P [насиженное яйцо] / Ei, welches die Henne schon angebrütet hat. | ṕeń al M [собачье яичко] / Hundshode. ṕeń a·l ton sodat Du weisst gar nichts. | ṕirǵeńe-al E:VVr, purǵińe-al E:Gor дождевик (гриб) / ein Pilz, Staubpilz, Bovist (Lycoperdon). | saraz-al M:P Kr [куриное яйцо] / Hühnerei. | suĺikań al E:Večk Andr [стеклянный шар] / Glaskugel (Spielzeug der Kinder). | sur(o)-al E:Mar, sur-al E:Večk [маленькое (“как просо”) яйцо] / kleines Ei, das (bisweilen) unter den gelegten grösseren Eiern zu finden ist (eig.: Hirseei). | sur-a·lńe M:Sel (Dem.) id. | śäźgan-al [M:Mam] [сорочье яйцо / Elsternei]. koda [t́ija·t śäźgan] alə̑ń alad́jat [M:Mam] (IV573) Wie wirst du (nun) Eierkuchen aus Elsterneiern bereiten? | varma-al M:P [пустое яйцо] / leeres Ei (M:P); [насиженное яйцо] / gebrütetes Ei (M:P). | vatkań al E:Mar Večk, vatkaź al E:Kal [очищенное яйцо] / abgeschältes Ei. vatkań al sodat E:Mar Večk, vatkaź al sodat E:Kal [Du weisst gar nichts (eig.: abgeschältes Ei)]. | al gandoms [E:?Mar] [нестись] / Eier legen (= ali͔jams E:Mar).
ali͔ńe E:MKly (Dem. zu al) [яичко] / Ei. porksĺesi͔ńźe ali͔ńet́ (VII2) Er wird deine Eier zerschlagen.
ali͔ŋge̬ E:Kal (Dem. zu al) [яичко] / Ei.
alne͔ ChrE E:Mar Večk Jeg ― alńä ChrM M:P (Dem. zu al) [яичко] / Ei, (M:P auch:) [молоки] / Milch des Fisches. kolmo alne͔t́ ali͔jaś E:Mar (1226) Er [der Vogel] legte drei Eier. źńaro alne͔t́ si͔ŕe saras ali͔jakšnoś? E:Večk (II22) Wie viele Eier legte die alte Henne?
aloń ChrE (Adj.) [яичный] / aus Eiern, Eier‑. | aloń pŕaka E:Večk [пирог с яйцом] / Eierkuchen, Eierpirogge.
aluv E:Mar ?Hl (Gen. ‑uń) ― aluw M:P, alu M:Sel [несушка] (курица или птица с яйцом) / Eier tragend (Henne od. Vogel überh.); [приготовленная с яйцами (пища)] / mit Eiern bereitet (E:Mar M:P).
ali͔jams ChrE E:Mar Jeg ― alə̑jams ChrM M:P (M:P auch: ali͔jams), aljams M: Čemb, ali͔·jams M:Jurtk [нестись] / ein Ei od. Eier legen, (E:Večk auch: [делать подарок, давать взятку] / ein Geschenk geben, bestechen. kolmo alne͔t́ ali͔jaś E:Mar (1226) Er [der Vogel] legte drei Eier. son śormav alne͔· ali͔jaś E:Jeg (1106) Sie legte ein buntfarbiges Ei. al maro jakaś, ali͔jaś E:Večk Er ist mit einem Geschenk gegangen, hat ein Geschenk gemacht.
*ali͔jakšnoms E:Večk, ali͔jakšnums [E:?Hl] ― *ali͔jakšńəms (: ali͔jakšńan, ‑i) M:P, *ali͔jakšńəms M:Kr (Frequ. zu ali͔jams) [нестись] / Eier legen. źńaro alne͔t́ si͔ŕe saras ali͔jakšnoś? E:Večk (II22) Wie viele Eier legte die alte Henne? [ali͔jakšni͔ᵪt́ śid́] alńasnə̑n M:Kr (IV430) Sie legen ihre vielen Eier.
*ali͔jakšńəkšńəms (: ali͔jakšńekšńan, -i) M: P (Frequ. zu ali͔jakšńəms).
*ali͔jaftə̑ms (: ali͔jaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu ali͔jams).
*ali͔jafńəms (: ali͔jafńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ali͔jaftə̑ms).
*ali͔jafńəkšńəms (: ali͔jafńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ali͔jafńəms).
2al M (M:Katm: alks s. unten) [нижний, находящийся внизу] / das Untere, unten Befindliche, unten Gelegene; [подставка] / Unterlage (z.B. im Bett); (M:P:) [нижняя часть] / der untere Teil. toń [inǵeĺt́śä ftalt́śä lopad́eza] altsä M: Mam (IV508) Dein Vorderes und dein Hinteres, möge dein Unteres nass werden [? bersten od. ? verwelken]! lapšavat́ alə̑c načtfti͔, ṕiźəm tuj [M:P] (IV729) Wird der Schüsselboden feucht, wird es regnen. kafta bratt: fḱäś ḱeĺǵi v́äŕət́, ombə̑ćəś alut́ M:Bars. Zwei Brüder: der eine liebt das Obere, der andere das Untere. | akśal E:Kad Kažl ― akśa·l ~ jakśa·l M:P, akśal M:Čemb Sp Sel Temn Sučk, jakśal M:Alk, s. akś‑. | al-pə̑lńä M:Ur [затылочная ямка] / Nacken(grube). makst alpə̑lńas Gib ihm eins in den Nacken. | avəń-al M:P, ovəń-al M:Sel овинная яма / Raum unter der Darre, Darrengrube (zum Heizen der Darre). | äźəm-al M:Sel, äźeḿ-al M:Sp место под лавкой / Raum unter der Bank (M:Sel: der rechten Seitenwand). | kavl-al M:P Pš (Gen. ‑ə̑ń, Nom. Pl. ‑ʿt), kaval-al M: Čemb Sel, kaval(ks) M:Jurtk [подмышка] / Achselhöhle. | ḱäm-al M:P [сапожная подошва] / Stiefelsohle. | lap-al M: Sp [место под навесом / Raum unter dem Schutzdach]. | lat-al M:P Sel Temn (Gen. ‑n, Nom. Pl. ‑ʿt) id. (M:Temn [?P]); [? грунт сарая] / ? Erdboden des Schuppens (M:P). lat-alə̑ts ṕäš́ḱət́ś alašada [M:?P ?Sel] [Sein Schutzdach füllte sich mit Pferden]. | pand-al M:P (Gen. ‑ə̑n) [место у подножия крутой горы] / Stelle am Fusse eines steilen Berges. | ṕelg-a·l M:P, ṕiĺǵe-a·l M:Sel [подошва] / Fusssohle. | ṕŕal ChrM, pŕal M:P (Gen. ‑ə̑n) [изголовье, подушка] / Kopfpfühl, Kissen od. was sonst als Kopfunterlage dient. vastə̑źəvə̑k ĺäṕä, pŕalə̑źəvə̑k ĺäṕä, laŋksə̑nza af udə̑va·n. – kańźəd́əmaś M:P (IV684) Mein Bett ist weich, auch mein Kopfkissen ist weich, (aber) ich kann auf ihm nicht schlafen. – Die Sorge. | śed́-al M:P Alk (Gen. ‑ə̑n, Nom. Pl. ‑ʿt), śid́-al M:Temn (Nom. Pl. ‑ʿt) подполье / (Vorrats‑) Raum unter dem Fussboden. pop pĺama, st́ama rana. – śed́alś M (IV662) Vom Geschlechte des Popen, muss früh aufstehen. – Der Raum unter der Diele. | śed́-al-ḱeŋkš M:P [вход в подполье] / Eingangsluke zum Raum unter dem Fussboden. | ul-al (ul-a·l) M:P Sel (Nom. Pl. ‑ʿt) подбородок / (Unter‑)Kinn. | utə̑m-al M:P [место под амбаром / Raum unter dem Speicher]. utə̑m ala eŕźäń avat avaŕd́išt́. – sarasńä (IV684) Unter dem Speicher weinen Ersäninnen. – Die Hühner. | vaĺm-al M [место под или перед окном / Raum od. Stelle unter od. vor dem Fenster]. vaĺm(ä) ala kalo·da, esə̑nza kśäĺ lakaj. – šalʿkś i nolkś (IV684) Unter dem Fenster ist ein Trog, darin kocht Brei. – Die Nase und der Rotz. — S. auch alks (unten).
alo E(allg.), alu E:Hl, ala E:Kal ― ală M(allg.) (Lok.; Adv.) [внизу] / unten; (Postp. mit Nom. u. Gen.) [под (где?)] / unter (wo?) (mit Poss.-Suff. auch: [под (куда?)] / unter [wohin?]); (Adj.) [находящийся внизу, нижний] / unten befindlich, Unter‑. udalo śaŋgo, iḱeĺe uro, alo ašo sukna, laŋkso se͔ń sukna. – [ćanavoś] E:Mar (263) Hinten eine Heugabel, vorn ein Pfriem, unten ein weisses Zeug, oben ein blaues Zeug. – Die Schwalbe. če͔v́ śalguma alo ozado ašči͔ [t́ejt́eŕ] E:Mar (26) Unter einem Spleissenhalter sitzt ein Mädchen. mon kov pas alo kastoźan E:Mar (1164) Unter dem Mond-Gotte bin ich (ja) herangewachsen. ńej vaĺmańt́ alo t́ejt́eŕ ejt́ E:Mar (154) Unter dem Fenster [ist] ein Mädchen. varšti͔ń vaĺmava: ŕeps lukuška vaĺm(a) alo. – ḿeńeĺiś di͔ t́ešńe E:Mar (266) Ich blickte durchs Fenster: ein Rübenkorb ist vor [unter] dem Fenster. – Der Himmel mit den Sternen. ašt́i vaĺm alo ozado E:SŠant (I285) Sie sitzt am Fenster. puᵪoń todu ṕŕ(a) alonzo E:Mar (1228) Ein Kissen von Flaum unter ihrem Kopf. se͔t́t́ ala palmat́ńe ḱev́iń E:Kal (2135) Unter der Brücke steinerne Pfähle. pätnakə̑d ala [toźər]-šapaks. – katə̑vat́śś M (IV660) Unter dem Ofen ein Weizenteig. – Der Katzenkot. son moń alə̑n eŕäj uŕeks M:P Er lebt bei mir als Diener. [aŕä] moń alə̑n ula·vks M:P Komm du als Kutscher mit mir! moń uĺi akaźä, mə̑kə̑r a·lə̑n eŕäj. – lapo·tmakśś M (IV646) Ich habe eine [ältere] Schwester, sie lebt unter meinem Hintern. – Die Spinnbank. puᵪavo·j todu śuduft́ pŕalə̑nza M:Patra (IV60) Sie hat ein Daunenkissen unter ihrem Kopf, die Arme. ḱiĺd́an alot jašči͔ḱ! E:Mar (1236) Ich werde dir einen Kastenwagen vorspannen! maŕńakśḱä, maŕńakśḱä, noldamak alt v́ärə̑zama M:Pimb (IV802) Apfelbaum, Apfelbaum, lass mich unter dir [unter dich hin] zickeln! ašo ḱeńd́e alonʒo E:Večk (I452) Auf einer weissen [Filz‑] Decke. sońć lapš, ṕe·k(ä) alə̑nza ṕejənza. – [ṕila·ś] M (IV672) Selbst ist es flach, unter seinem Bauche sind seine Zähne. – Die Säge. mokə̑ŕ pəĺa·lə̑nza M Er hat einen Klotz (als Kissen) unter seinem Ohre. śora·lə̑nzə̑n (od. śorańe alu) putś M Sie legte ihre Zöpfe unter ihren Sohn. alə̑st atsan M:P Ich mache ihnen das Bett. | alo jon[?ks] E:Atr NBajt [нижняя сторона] / Unterseite. v́eŕe-jondo v́eŕe-pazoń ḱeĺ-pŕasto, alo-jondo ińazoroń sur-pŕasto E:Atr (II83) Von oben, von des Vere-pas Zunge, von unten, von des Kaisers Finger. alo·-jo·nov śeŕǵe·d́iń E:NBajt (VI194) Ich schrie nach unten hin. | alo ḱev E:Atr Večk Is [нижний камень жёрнова / Bodenstein, der untere Stein in der Handmühle]. | ala kow M:P [месяц на ущербе] / abnehmender Mond. | al o·rta E:Mar, alo orta (alo· o·rta) ~ (poet.) al orta E:Večk, alo orta E:NSurk [ворота на улицу] / Gassenpforte (E:Mar); [задние ворота] / Hinterpforte (gegen den Fluss; die Gassenseite des Hofes ist höher gelegen) (E:Večk). al(a) ortat́ńeń ṕeksńiŋḱ! E:Mar (1134) Macht die Gassenpforten zu! tujan alo-ortava E:Večk (II143) Ich gehe zum Hintertore hinaus. | alo pas E:Mar [нижний бог / der unten befindliche Gott]. v́eŕe pas lomańks putunzat, alo pas lomańks lovunzat (1138) Möchte der oben befindliche Gott dich für einen Mensch[en] halten, möchte der unten befindliche Gott dich für einen Menschen ansehen. | alo ṕe E:Mar NSurk Kl [нижний конец (деревни)] / das untere Ende (z.B. des Dorfes). uš a v́eŕe ṕes, alo ṕes E:Mar (112) Nicht ans obere Ende, nicht ans untere Ende. alo ṕese͔nze͔ poĺanań v́ed́ čud́i E:Mar (138) Am unteren Ende der Waldwiese rinnt ein Wasser. alo ṕese͔ svojakozo E:Kl (I467) Im Unterdorf (wohnt) sein Schwestermann. | alo ṕeĺks E:Mar, alu ṕeĺks E:Hl [нижняя часть] / Unterteil; за Волгой / [(Gegenden) jenseits der Wolga]. jakaś svatuškam da alo ṕeĺej kazańev E:VVr (II331) Mein Schwager ging hinunter nach Kasan. vaj alo ṕeĺe, pat́aj, kazańse͔ E:Kočk (VII48) Unten [am Unterfluss der Wolga], Schwester, in Kasan [ist die Heimat]. | alu poka [? boka] E:Hl [нижняя часть] / Unterteil. | alo št́oka E:Večk челюсть / Unterkiefer. | al uto·mo E:Mar, al(u) utum E:Hl [нижний амбар] / der untere (tiefer gelegene) Speicher; [первый этаж амбара] / das untere Stockwerk des Speichers (wenn er zweistöckig ist). | alo v́eĺe E:Kl [нижняя (соседняя) деревня] / das untere (Nachbar‑)Dorf. v́eŕe-v́eĺej tatar-v́eĺej, alo-v́eĺej čuvaž-v́eĺej (I467) In das obere (Nachbar‑)Dorf, ins Tatarendorf, in das untere (Nachbar-)Dorf, ins Tschuwaschendorf. | iźim a·la potnar E:Kal [шкаф под скамейкой / Bankkasten, Schrank unter der Bank]. | kaval alo E:SŠant ― kavl ală M:Kr, kaval a·lă M: Sučk (Lok.) [под мышкой] / unter dem Arme; mit Poss.-Suff. auch lat. Bed. kaval-alonzo t́ejt́eŕe saiźe E:SŠant (I478) Das Mädchen nahm es unter seinen Arm. kavlalə̑nza sotft [v́är]-ufa·pt [M:Kr] (IV894) Sie hatte unter ihren Armen mit Blut gefüllte Blasen festgebunden. soń kavala·lə̑nza M:Sučk [? Seine Achselhöhlen od. ? Unter seinem Arme]. | kav-alo-paća E:Mar Večk Is, kav-ala-paća E:Ba клин / Schweissblatt (aus Kumatsch) im Hemde. | lat ala M:P [(Lok.) под навесом / unter dem Schutzdach]. lat(a) ala jäĺd́ä, ńäŕsə̑nza kšńiń t́äŕd́ä. – utə̑mś i pańžəmat́ńä M (IV640) Unter einem Schutzdach eine Stute, an ihrem Maule eine eiserne Spannkette. – Die Vorratskammer und das Schloss. | v́eŕet́-alot (Pl.) E:Mar SŠant [двухэтажный] / zweistöckig. v́eŕet́[‑]alot moń kudom E:Mar (1228) Mein Haus hat zwei Stockwerke. v́eŕet́[‑]alot moń polatan E:SŠant (I120) Ich habe einen zweistöckigen Palast.
aldo E(allg.), aldă E:Kal Kažl ― aldă M(allg.) (Abl.; Adv.) [снизу] / von unten (her); (Postp. mit Nom. u. Gen.) [из-под] / unter – her, hervor; (temp. Postp.) [до, перед / vor]; (Adj.) [нижний] / unten befindlich, Unter‑. aldo ĺiśma[‑]ṕŕaks ĺiśeze͔ E:Mar (1118) Es quelle von unten wie eine Quelle hervor. si͔nst ṕiĺḱńiń alda tolʿt ĺif́t́it́ E:Kal (2136) Unter ihren Füssen sprühen Funken hervor. kurʿčnᴉ͐ń karʿčnᴉ͐ń alda ĺiśś numᴉ͐la E:Kažl (2152) Aus dem Reisig kam der Hase hervor. v́eśt́ḱä jäŕʿt́əźä moń aldə̑n mastə̑rś šeŕʿḱəźɯv́ś [M:P] (IV300) Er schlug (die Glocke) einmal, und die Erde unter mir begann zu beben. tujan o·t́śu-ši a·lda M:P Ich begebe mich fort kurz vor Ostern. son saś postə̑ń alda M:P Er kam an kurz vor Beginn der Fastenzeit. vaĺmants alda [ḱiǵä] son atkazasi͔ [M: Mam] (IV604) (Ein solcher) weist einen schon unter dem Fenster fort. | alda bok M:Sel [изнанка] / linke Tuchseite, Abrechte (Gegens.: maźi bok). | alda ḱev́ M: Čemb Sel [нижний камень в ручной мельнице] / Bodenstein, der untere Stein in der Handmühle. | alda kură M:Sel (Gen. kurə̑ńń) [низший конец (деревни)] / das untere Ende (des Dorfes). | alda utə̑m M:P, ald utə̑m M:Sel [нижний амбар] / Unterspeicher (wenn die Stelle abschüssig ist); [нижний этаж амбара] / das untere Stockwerk des Speichers (wenn er zweistöckig ist) (M:P Sel). | kaval aldo E:Večk, kav aldo E:MKly ― kavl alda M:Kr, kav alda M:Jurtk [из подмышки / unter dem Arme her, aus der Achselhöhle; под мышкой (под руку) / jdm. unter die Arme (greifen)]. vaj kundi͔ź mat́ŕań kafto kavaldo E:MKly [Sie griffen Matrja unter beide Arme]. [f́edań] kavlalda [kunda·źä] M:Kr (IV150) Er fasste Feda am Arme.
aldoń E:SŠant NSurk ― aldə̑ń M:P [нижний / unten befindlich, unter etw. gehörig]. son mastor laŋgoń udalnoj, da ujezd aldoń ṕek kvaĺnoj E:SŠant (I282) Auf Erden ist sie die schönste, innerhalb des Bezirks ist sie die meistgerühmte. kazan aldoń bojaroś, jaiḱ aldoń kuṕećeś E:NSurk (II486) Ein Bojar aus der Gegend von Kasan, ein Kaufmann aus der Gegend von Jaik. kandaldə̑ń šäjərś M:P Die unter dem Reisig [? unter dem Baumstumpf] lebende Maus. | aldə̑ń ḱev́ M: Čemb Sel [нижний камень жёрнова / Bodenstein, der untere Stein in der Handmühle] (Gegens.: v́äŕd́əń ḱev́ [der Oberstein]).
alov ChrE E:Mar MKly, aluv E:Hl, aloj E:VVr, aloŋ ChrE E:Atr, alu E:Kal Kažl ― alu M(allg.) (Lat.; Adv.) [вниз] / unterwärts, nach unten, hinab, herab, nieder; (Postp. mit Nom. u. Gen.) [под (куда?)] / unter etw. hin; (temp.) [незадолго до] / kurz vor. ḿeźe alov kasi͔? – lato či͔ŕese͔ ejiś E:Mar (242) Was wächst nach unten? – Der Eiszapfen am Dachrande des Schobers. alov śuk ṕŕa mon maksan E:Mar (1174) Ich werde eine [tiefe] Verbeugung machen. śed́e alov śukuńan E:Mar (1174) Ich werde noch niedriger mich verbeugen. v́äŕi moĺi, ĺižəd́i, alu valǵi pužəd́i. – lovś [M:P] (IV688) Steigt hinauf, schwebt, fällt nieder, wird bleich. – Der Schnee. [v́äŕiǵä vaŕä], aluga [vaŕä], kut́ška·sa [v́ed́] tə̑ tol. – samova·rś M (IV688) Ein Loch nach oben, ein Loch nach unten, in der Mitte gibt es Wasser und Feuer. – [Der] Samowar. či͔ pas alov mon ĺiśan E:Mar (1164) Ich trete hinaus unter den Sonnen-Gott. koĺisa alov čavuvtado E:Mar (1172) Ihr werdet unter den Rädern zerschmettert werden. kaftu jaḱi ṕiĺǵim aluv son joraś E:Hl (1162) [Er] schob [den Klotz] unter meine beiden gehenden Füsse herbei. sud́aśt́ mońd́e, jalǵińeń, ‒‒‒ ṕiĺǵińeń aloj v́e mostḱe E:VVr (II369) Sie urteilten [gönnen] mir, meine Freundinnen, ‒‒‒ (nur) eine Diele unter meine Füsse. ḱev ṕiźeḿ(e) alov avam kaiḿem, kol varma alov avam kaiḿem E:MKly (VII28) In (‘unter’) einem Gussregen (‘Steinregen’) hat mich meine Mutter verlassen, in (‘unter’) einem bösen Wind hat mich meine Mutter verlassen. v́äŕǵᴉs palmań alu ṕäŋǵä-kośt́ᴉr alu ḱekšś, numᴉ͐la kurʿčt karʿčt alu ḱekšś E:Kažl (2152) Der Wolf versteckte sich unter dem Scheiterhaufen neben dem Pfahl, und der Hase versteckte sich im Reisig. inza·mat́ alu ṕiźəmd́(ä) af ḱäšə̑vat [M:P] (IV694) Unter der Egge kannst du dich nicht vorm Regen verstecken. śoranc alu putś M Sie legte [ein Polster, Kissen od. dgl.] unter ihren Sohn. roštov(a) aluv son kuluś [E:?Mar ?Hl] Er starb kurz vor Weihnachten. | alov pantt E:Mar, alov pant E:NSurk, al ba·nt E:Kad ― alu pantt M:P (Pl.) [под гору] / bergab, den Berg hinab. si͔t́ alov pant E:NSurk Sie kommen den Berg herunter. [v́äŕi]-pantt tandadi͔, alu-pantt kašandi͔. – at́amś M (IV688) Bergauf (gehend) galoppiert es, bergab (gehend) ist es stätisch. – Der Donner. | alu ṕeŕak M:P (Gen. ‑ə̑n, Nom. Pl. -t), alu v́eŕak M:Pš (nach Sir. alu pärak) [? покатый] / ? abschüssig (M:P); [под гору] / bergab (= al ba·nt E:Kad) (Gegens.: v́eŕ ba·nt E:Kad, v́äŕi pantt M: Pš) (M:Pš). t́ä vastś alu v́äŕak aštši [M:?Pš] Diese Stelle ist abschüssig. | alu uĺćat [M:Mam] [вниз по улице] / die Strasse hinab. vanə̑za škaj vanə̑za! ‒‒‒ [śä vaśäń] akśada ‒‒‒ [v́äŕi-uĺt́śa·t laśḱida, alu-uĺt́śat laśḱida] (IV564-5) Behüte uns Gott, behüte uns! ‒‒‒ vor dieser Vasjas Aksja, ‒‒‒ die Strassen hinauf trabt, die Strassen hinab trabt. | alu v́et́t́ M:P [вниз по реке] / stromab, stromabwärts, flussabwärts (Gegens.: v́äŕi v́et́t́). | lat alov E:Gor, lat(a) alov E:Jeg [под навес] / unter das Schutzdach. alo lat alov kaińʒ́e E:Gor Er warf sie unter das untere Schutzdach (in den unteren Schuppen). t́eji·v́ĺiń ṕize͔· śupa·voń kardajs ‒‒‒ kardas lat(a) alov E:Jeg (186) Ich möchte auf dem Hofe des reichen Mannes mein Nest bauen, ‒‒‒ in dem Schuppen auf dem Hofe. | ovəń alu suva·ma M:Sel [вход под овин / Eingang unter die Darre] (= b́eĺe·ta E:Kad). | pand aluv E:Hl, pand alov E:SŠant [под гору] / den Berg hinab. ṕiĺǵenze͔ ašt́it́, ravž-ava, pand alov E:SŠant (I263) Seine Beine liegen, schwarzbraunes Weib, gegen des Hügels Fuss.
aluńä M:Kr [Mam] (Dem.) = alu. [kuĺi] śukeńa·t [aluńä], takə̑r [ḱiǵä· noldat́äd́äź] [M:Mam] (IV505) Wenn du dich recht tief verneigst, lassen wir dich sofort weg.
alga E(allg.) ― alga M(allg.) (Prol.; Adv.) [низом, понизу] / unten entlang, unten, tief; (Postp. mit Nom. u. Gen.) [под] / unter etw. hin, unterhalb hin, durch, (M auch temp.:) [во время, в течение] / während; (Adj.) [нижний] / unten befindlich; (Subst.) (E:VVr Ba Kad Večk:) [вышивка по низу подола рубашки] / Stickerei unten am Hemdsaume (= art), (E:VVr auch:) [вышивка на рукаве] / Stickerei an der Ärmelöffnung (Pl. E:Kad Večk: [вышивка по низу подола женской рубашки] / Stickerei(en) unten am Saume des Frauenhemdes) (= alga· pŕat E:Mar Ba). ṕŕakat pańć, v́eŕga alga pulti͔ńźe E:Mar (1132) Sie buk Piroggen, oben und unten verbrannte sie sie. ugoŕśtḱeze͔ alga moĺi E:Mar (120) Sein Dunst geht an dem Fussboden hin. śed́e alga sokams, śed́e lamo kši͔ńt́ jarcams E:Mar (277) Je tiefer man pflügt, desto mehr Brot bekommt man zu essen. śokśənda v́əŕma·ćišńä alga jotašt́, kurə̑k lov praj M:P (IV722) Fliegen die Wildenten im Herbst tief, wird es bald schneien. alga śäŕäd́i M:P Er hat eine Krankheit in den Geschlechtsorganen. v́äŕǵäń šari͔ šipavas, makst t́ejəńä pavas! algań šari͔ kov-pavas, makst t́ejəńä pavas! M:Vert [Hoch (? über mir) kreisender Sonnen-Gott, gib mir Glück! Weiter unten (? über mir) kreisender Mond-Gott, gib mir Glück!]. uš t́ejt́eŕ tukšnoś ṕiŕ(e) alga E:Mar (152) Das Mädchen ging unten längs dem Rande des Gemüsegartens hin. v́iŕ alga (~ v́iŕińt́ alga) moĺan E:Mar, moĺan v́iŕet́ a·lga M:P Ich gehe am Waldrande entlang (vgl. v́eŕgä· im Walde). śe pandońt́ alga lomań v́eŕ čud́i E:Mar (136) Unter jenem Hügel strömt Menschenblut. a [t́et] tuma· [vaĺḿäń] alga polaj antsemä [M:Mam] (IV128) Und du sollst, Frau, an Fenstern betteln gehen. [ḱämet́ńeń] alga vaj sara·tovskaj [t́śulka·nzən] [M:Mam] (IV331) [Er zieht] unten [in die Schuhe] seine Saratover-Strümpfe. i to tuś [ḱäd́] alganə̑k M:Sel (IV810) Und dennoch ging er in die andere Welt durch unsere Hände. śed́e alga t́ikše͔ś, ĺeĺakaj, ćapur t́ikše͔ uĺeze͔! E:Mar (1208) Die niedriger wachsende Pflanze, Brüderchen, sei der Quendel! [ṕiźem-tut́śä·t́ńä] alganza M:Kr (IV8) Wie Regenwolken sind ihre Stickereien unten am Saume. | alga panar ~ alga· pana·r E:Mar, alga· pana·r E:Večk [нижняя сорочка] / das untere Hemd (E:Mar: das obere heisst pokš arst, darüber ist ruća [Mantel, Hemdgewand]). | alga poŋkst E:Mar ― alga poŋkst M:P [кальсоны] / Unterhosen. | alga pŕa ~ alga· pŕa E:Mar, alga· pŕa E:Is [вышитый нижний край сорочки] / unterer Rand des Hemdes, Hemdsaum unten im Frauenhemde; (Pl.) alga pŕat ~ alga pŕa·t E:Mar, alga pŕa·t E:Ba [вышивка в нижней кайме женской сорочки] / Stickerei(en) unten am Saume des Frauenhemdes (= arst). | alga pŕäń targavks E:Mar id. | alga pulă M:Sučk затылок / Nacken, Hinterkopf; [вышивки ниже набедренного украшения] / Stickereien unterhalb der Lendenzierde (pulakš). | lat alga M:Kr [под навесом (идти) / unter ‒‒‒ her]. lat alga jakaj akša od-śoraś! (IV268) Unter dem Schutzdach geht ein schöner [weisser] junger Mann. | uštə̑m a·lga M (Term. techn.) [во время топки (избы)] / während des Heizens (der Stube, um 8-9 Uhr am Morgen). | uštə̑m alga rabotams M:P [работать во время топки (избы)] / während des Heizens (der Stube) arbeiten.
algańɛ ChrM, algańä M:P Pal [Mam] (folkl.; Postp.) = alga. soń tolgańanzə̑n [ḿeńeĺt́] algańä M:Pal (IV315) (Ich lasse) seine Federn unter dem Himmel (fliegen). mat́ŕona [moĺi] roštšat́ [algańä], roštšat́ [algańä], t́užä· [jaŋgańä] [M: Mam] (IV120) Matrjona geht am Rande des Wäldchens vorbei, einen gelben Pfad entlang. vaj tuś ortat́ńəń laŋgańä, vaj son [vaĺḿät́ńəń] algańä M:Kr (IV157) Ach, sie begab sich zu den Hoftoren, ach, unter die Fenster.
aluda M:P Kuld (Adv.) [внизу] / unten; (Adj.) [находящийся внизу] / unten befindlich. alu lukst́ät́si͔, aluda mastə̑rś sokə̑t́i M:Kuld Er schwenkt (sein Schwert) nach unten, die Erde unten bebt (Gegens.: v́äŕd́ä ḿeńəĺś der Himmel droben). | aluda ḱev́ M:P Čemb [нижний камень жёрнова / Bodenstein, der untere Stein in der Handmühle]. | aluda ṕe M:P [нижний конец (деревни)] / das untere Ende (des Dorfes). | aluda turva M [нижняя губа] / Unterlippe. | aludə̑ś M:P [находящийся внизу] / der unten befindliche. aludə̑śḱä [ḿäńd́əv́i], kučka·stə̑ś jamkst ṕäŋǵəd́i (IV687) Der unterste neigt sich, der mittlere enthülst Graupen.
alulda (Abl.): alulda ḱev́ M:Čemb Sel [нижний камень жёрнова / Bodenstein, der untere Stein in der Handmühle].
aluva M:P Kr [низом, понизу / unten, nach unten]. [koŕeńenzə̑n v́äŕät], pŕats aluva. – ä·j-śurə̑ś M:Kr (IV635) Seine Wurzeln sind oben, sein Wipfel unten. – Der Eiszapfen.
algaks E:Večk ― algaks M:P (Gen. ‑ə̑ń) [подставка, подстилка, донная доска] / Unterlage, Unterbrett, Bodenbrett (bei verschiedenen Dingen). | ort-algaks M:P, orta-algaks M:Kr [Mam] [подворотня] / Torschwelle, Brett unter dem Tore. orta-[algakstśeń] t́ak puta [M:Mam] (IV556) Lege die Torschwelle nicht hin. | sko·mńä-a·lgaks M:P [донная доска в морд. санях] / Bodenbrett des mordw. Rodelschlittens (der keine Schlittenkufen hat). | tufks-algaks M:P [нижняя (донная) доска в мышеловке] / das untere Brett (Bodenbrett) der Mäusefalle.
alka E:Mar Ba Nask Večk [низкий] / niedrig (E:Mar: nur vom Wald; E:Ba Večk: Zimmer), (E:Ba Večk auch:) [мелкий] / seicht (Wasser). alka v́iŕiń ravžo gujt́ E:Mar (1130) Schwarze Schlangen in einem niedrigen Walde. oj ṕešńä lama alka rošt́ava E:Nask (I237) Nüsse gibt es viele in niedrigen Hainen.
alkalgadums E:Ba ― alkalgə̑də̑ms M:Ur [сделаться ниже, снизиться, убавиться / niedriger werden, seichter werden].
alkalgə̑ftə̑ms M:Ur (Fakt. zu alkalgə̑də̑ms) [сделать ниже, уменьшить / niedriger machen].
alkańä M:Sučk Prol, aʟkańä M:Ur, alka·ńä M:Jurtk (Dem. zu alka) [мелководный] / seicht (Wasser); [маленький, низкого роста (человек)] / klein (Mensch) (M: Sučk Prol).
alʿka·ńäńä ~ aʟkańäńä M:Ur [дов. низкий, низменный] / zieml. niedrig, tiefliegend.
alka·ža E:Večk id.
alḱińe E:Mar VVr Kad Petr [Bag] Ta [?Hl] (Gen. ‑ń) (Dem. zu alka) [малорослый (человек)] / klein (Mensch); [низенький (дерево)] / niedrig (z.B. Baum); [мелководный] / seicht (Wasser), (E:VVr auch:) плоский / flach [Teller, Schlüssel u.dgl.]. śe [škańt́] eŕkńe [uĺńiśt́] alḱińit́ E:Petr (VIII248) (Schon) damals waren die Teiche seicht. śeń śuri͔ńeze͔ braci͔ [b́eŕańńe], uš i b́eŕašḱe alḱińe [E:Bag] (II63) Sein Getreide ist schlecht, Brüder, schlecht und niedrig. ḿeks alḱińe ńišḱe-pazoń ḿeńeĺze͔? E:Ta (V38) Warum ist der Himmel von Nischke-pas (so) niedrig?
alḱińgadums [E:?Hl], alḱińgadoms E:VVr [сделаться, становиться низким, ниже] / niedrig(er) werden.
alḱińgaftums [E:?Hl] (Fakt. zu alḱińgadums).
alks E(allg.) ― alks M:Katm (die lokalen Kasus werden ohne ‑ks Suff. gebildet) [находящийся внизу] / das unten Gelegene; [постель] / Bett, Lager, (auch:) [нижняя часть растения, корни] / der untere Teil der Pflanze, Wurzeln. sońć buto maćej, alksozo vaćej. – nužńiḱiś E:Mar (255) Selbst ist es wie eine Gans, was unter ihm sich befindet, ist kotig. – Der Abtritt. bańa t́eńśńe toń alksot E:Mar (1148) Die Badequäste sind deine Unterlage. tundoń gavdani͔ś toń alksot E:Mar (1220) Das vorjährige Gras des Frühlings wird dein Ruhekissen sein. ja vaĺmań se͔ŕse͔ oĺań alksozo E:Atr (I139) In Fenster(brett)höhe (liegt) Oljas Gebett [Bett]. mon in(a) alksni͔ń saźan E:Kal (2147) Und ich werde das Untere nehmen. soń aš alksə̑ń śuduft́ tapajńac M:Katm (IV112) (Aber) der Unglückliche hat niemanden, der das Polster aufschüttelt. ton ṕŕakst iĺi alkst sajsak? E:Kažl (2148) Wirst du das Obere [= die Ähren] oder das Untere [= die Wurzeln vom Weizen] nehmen? | akśalks, akśalo, akśaldo, akśalov, s. akś‑. | avuń-alks E:Mar, avuń-a·lks E:Ba, avń-alks E:Kad [место под овином] / Raum unter der Darre, Darrengrube (zum Heizen der Darre). | avu·ń-alksᴉ͐ń ḿiḱita E:Ba [дух-покровитель овина Никита / Schutzgeist der Darre (von dem man glaubt, dass er unter der Darre wohnt)]. | bańa-polok-alks E:Mar Ba Večk [место под полком бани] / Raum unter der Schwitzbank in der Sauna. | kaval-alks E:Mar VVr Ba Večk NSurk, kav-a·lks E:Atr, kavl-alks E:Kal, *kaval-alks E:SŠant, *kav-alks E:MKly ― kaval-alks M:Sučk, kav-alks M:Jurtk [подмышка] / Achselhöhle. | ḱem-a·lks E:Mar [подошва сапога] / Stiefelsohle. si͔ńć ṕiĺg(e) alo, jaḱit́ ṕŕast laŋkso. – ḱem(e) alo eskńe E:Mar (254) Sie sind unter dem Fusse, gehen auf dem Kopfe. – Die Nägel in der Stiefelsohle. | koĺe·ńka-alks E:Ba подколенье / ‹untere” Seite der Kniebeuge, Kniekehle. | komaž-alks E:Kal [подколенная впадина] / Kniekehle. | kudi͔ks-alks E:VVr [подполье сеней] / Raum unter der Diele des Hausflurs. | kudo-alks E фундамент / Grund(lage). | kuśt́ima-alks E:Mar [SŠant] [место под лестницей] / Raum unter der Treppe. kuśt́ima alov si͔ŕe narv́ićka son sovaś E:SŠant (II24) Die alte Bruthenne trat unter die Aussentreppe. | lat-alks E:Mar Gor Večk [место под навесом / Raum unter dem Schutzdach], (E:Mar auch:) [сарай] / Scheuer, Schuppen. ĺišḿed́e ṕešḱeć mokšoń latalksoś E:Gor (VII234) Von Pferden wurde das Schutzdach des Mokschanen voll (‘erfüllt’). lat-alksot ṕeškśe bašḱir-zbrujado E:Večk [Dein Schutzdach ist voll von Pferdegeschirren der Baschkiren]. | ĺem-alks E:SŠant [вытопки масла] / reine geschmolzene Butter. | moćk-a·lks(t) (Pl.) M:Čemb Sel, moćk-ə̑lks M:An охлопок / Werg [vgl. moćka: moćka-udalks usw.]. | pand-alks [E:?Mar] [склон, покатое место] / Abhang, abschüssige Stelle. | ṕiĺg(e)-alks E:Mar, ṕiĺg-alks E:Večk [подошва] / Fusssohle. ṕiĺgalksozo ponav E:Mar (250) Seine Fusssohlen sind behaart. | pŕalks E:Mar Atr Samod (Gen. -i͔ń), pŕat-alks E:VVr ― pŕalks M:Katm Sučk [подушка] / Kopfpfühl, Kissen od. was sonst als Kopfunterlage dient. kopoŕce͔ sumkat toń ṕŕ(a) alksot E:Mar (1220) Dein Ränzel am Rücken [wird] dein Kopfkissen [sein]. eśi·t́ a e·śit́ aca·vksoś, et́e· se͔ŕe·j pŕata·lksoś E:VVr (II388) Ist das Bett dein, (ist) dieses hohe Kissen (dein)? se͔ŕej kalmo proᵪožajkań pŕalksozo E:Samod (VII330) Ein hoher Grab(hügel) [ist] des Wanderers Kopfkissen. soń aš pŕalksə̑ń śuduft́ šešḱińac M:Katm (IV112) Der Unglückliche hat niemanden, der das Kissen zerwühlt. | pŕalksḱe E:Mar NSurk, pŕat-alksḱe ~ ṕŕat-alksḱe [E:VVr], ṕŕalksḱe E:Kut (Dem.) id. kotkudav-kućka, uŕakaj, moń ṕŕat-alksḱem [E:VVr] Ein Ameisenhaufen, Schwägerin, war mein Kopfkissen. | suft́em-alkst (Pl.) E:Atr Večk [мякина, проходящая через сито] / Spreu, die beim Sieben der Körner durch das Sieb geht. | śed́-alks E:Kad [место (кладовая) в подполье] / (Vorrats‑)Raum unter dem Fussboden. | ščok-alks E [двойной подбородок] / Unterkinn. | ul-alks E:Mar, un-alks E:Večk Is Pavl, un-a·lks E:Ba ― ul-a·lks M:Čemb подбородок / (Unter‑)Kinn (E:Mar); подбородник / Kinnriemen (im Zaum) (E:Večk Is Ba M:?Čemb); [нагрудное украшение] / ein am Halse getragener Brustschmuck aus Muschelschalen (kumbŕa) u. Glasperlen (eŕǵe) (= borofka E:Is) (E:Večk). śijań unalks komĺań-avań ḿešce͔nʒe͔ E:Večk Pavl (V74) Eine silberne Zierde [einen altertümlichen, am Hals getragenen Brustschmuck, der aus einer oder mehreren Reihen von Silbermünzen bestand,] hatte die Hopfenmutter auf ihrer Brust. | uštum-alks E:Mar [место под печью] / Raum unter dem Ofen. uštum(a) alo tazov kši͔. – se͔ḿeś E:Mar (265) Unter dem Ofen ein krätziges Brot. – Die Bürste zum Reinigen des Flachses. | vaĺm-alks E:Kozl Kut [место под или перед окном / Raum od. Stelle unter od. vor dem Fenster]. v́eśi vaĺm-alksne͔ń juti͔ńʒ́e E:Kut (V186) Er war (schon) unter allen Fenstern gegangen. valdo vaĺmalks doĺeze͔ E:Kozl (I108) Der helle Fensterplatz gehört ihr. | v́ešḱ-eźem-alks E:Mar [место под лавкой напротив печи] / Raum unter der Bank an der Wand gegenüber dem Ofen (v́ešḱ-eźem).
alksi͔ńe E:VVr (Dem. zu alks) [постель, подстилка] / Unterlage, Bett. alksi͔ńem t́ejńevś ḱeŕińeks (II351) Mein Bett wurde (hart wie aus) Rinde.
alńalgadə̑ms M:P Sel [понижаться, падать (вода)] / niedriger werden, sinken (Wasser) (M:Sel).
alńalgaftə̑ms M:P Čemb (Fakt. zu alńalgadə̑ms) [понизить] / niedrig(er) machen (z.B. einen Tisch, durch Absägen der Beine); [укоротить / verkürzen, abkürzen].
alńalgafńəms (: alńalgafńan) M:P (Frequ. zu alńalgaftə̑ms).
alńalgafńəkšńəms (: alńalgafńekšńan) M:P (Frequ. zu alńalgafńəms).
alńaza M:Čemb [дов. низкий, низменный] / zieml. niedrig, tiefliegend.
alńafks M:Sel [низина, впадина, низменное место] / tiefe Stelle, Vertiefung, tiefliegende Stelle (nicht sumpfig, schlammig).
-alńä (Dem. zu al): kud-alńä M:Sel [место под домом / Raum unter dem Hause]. kud alńasa sarasḱäńä (IV637) Unter dem Hause habe ich Hühner.
alńä M:Sp маленький ростом / klein von Wuchs.
alńäńä M:P Pš Čemb (Dem. zu alńä) [низкий, мелкий] / niedrig, klein (z.B. alaša Pferd, lomań Mensch) (vgl. laŋgo: laŋgə̑ńä).
alńäńäńä M:Pš (Dem. zu alńäńä) id.
alńəšti͔ (~ alńäšti͔) ~ alńesti͔ M:P, alńešti͔ M:Sel (Komp.-F.) [пониже, помельче] / ein wenig niedriger, etwas kleiner.
alšta M:Temn (Nom. Pl. alštt̆) ростом маленький / klein von Wuchs.
alšti͔ (~ alə̑šti͔) M:P, alšti͔ M:Čemb Sel, alkšti͔ M:Ur [дов. низкий, дов. мелкий] / zieml. niedrig, zieml. klein; [пониже, помельче] / ein wenig niedriger, etwas kleiner. t́it́ä šuftś gajt́äń goŕas śad (~ śad́) alšti͔ M:Sel Dieser Baum ist ein wenig niedriger als jener. mon toń e·stə̑t alkšti͔·jan M:Ur Ich bin etwas kleiner als du.
alće E:Mar (Gen. ‑ń) [нижний, низший] / der untere, unterste, Unter‑. | alće ḱev E:Mar, alćä ḱäv́ E:Ba, alśi ḱev́ ~ alś ḱev E:Kal ― alćä ḱev M:Sučk [нижний камень жёрнова] / unterer Mühlstein (in der Handmühle). | alće turva E:Mar, alći turva [E:?Hl] [нижняя губа] / Unterlippe.
1ala- E ― ala- M: a·la-b́e·rda E:Večk Is Ba ― ala-ṕärda M:P Pš, ala-b́ärda M: Sučk [бесформенный, безобразно толстый] / unförmig, unförmig dick (E:Večk Is M:P Sučk); [человек с полным задом] / einer der ein dickes Hinterteil hat (E:Ba); [со слабыми конечностями] / einer der schwachentwickelte Glieder hat, schwachgliedrig; [слабый (вообще)] / schwach (im allg.) (M:Pš). ala-ṕärdaks ašči M:P Er ist unförmig, ungemein dick. jakat ala-ṕärdaks M:P Du gehst wie ein ala-ṕärda (wird von einer Frau gesagt, deren Gürtel u. Troddeln schlecht angebunden sind u. deren Hemd nicht gut sitzt).
alad́ija E:Mar ?Hl (Gen. alad́ijeń, Nom. Pl. ‑t), alad́ija ~ ala·d́ija E:Ba Kal Kažl Is ― alad́(i)jä M:P Sel (Gen. ‑n) оладья, блины / Fladen, Eierkuchen; [пирожок] / eine kleine [M:Sel: längliche] Pirogge aus Hirsemehl [E:Ba: Weizenmehl] u. Eiern) (E:Mar ?Hl Ba Kal Kažl Is M:Sel); блинцы / Eierkuchen (Fladen = pač́a) (M:P); пирожок / eine kleine Pirogge (E:Kažl). koda [t́ija·t śäźgan] alə̑ń alad́jat [M:Mam] (IV573) Wie wirst du (nun) Eierkuchen aus Elsterneiern bereiten? — Russ. ола́дья.
alad́(i)jäńä M:P (Dem. zu alad́(i)jä) id.
alad́ijińi E:?Hl (Dem. zu alad́ija) id.
ala(?j) M:P [старое мокш. личное имя] / ein alter moksch. Personenname. ala (? alaj) pat́äj [Älterer Bruder Ala(?j)].
alalams M:P Pš (? al + anams) [собирать или просить пасхальные яйца] / Ostereier im Dorf suchen od. erbetteln. šabat́ńä alalajᵪ́t́ M:Pš Die Kinder laufen im Dorf herum und suchen Ostereier.
alams M:Pš (nur in Verbind.:) iĺa·ms alams [веселиться] / sich belustigen, sich amüsieren. — (Vgl. 2iĺa·ms).
alaš̀a ChrE, alaša E:Mar VVr Kočk Sob Pič VrKatm God Ba Andr Gol Petr Kirdž Kal Šir Kažl Bug Večk Is Bag Kozl NSurk Kl Jeg ― alaša ChrM M:P Kr, ala·ša M:Ur [лошадь] / Pferd; [мерин] / Wallach (E:VVr Bug M:P) (vgl. rakša). ravž́a ĺiš́mᴉ͐t alašast E:Kažl (184) Ihre Pferde sind schwarze Rosse. konań alašaks t́ejsi͔ź, eŕamo[‑]aštuma sanonʒo ḱiŕt́asi͔ź E:Bug (VI210) Wer zum “Wallach” gemacht [gehext] wird, dem bringt man das Glied zum Zusammenschrumpfen. | alašań anduma E:Mar ― alašań andə̑ma (~ andama) M:P [ясли] / Krippe. | alašań čeŕ E:Večk [конский волос] / Pferdehaar. | alaša-čotka E:Mar [клочок шерсти сзади над копытом] / Haarbüschel hinter dem Hufe. | alašań kańćav E:Mar [лошадиный дерматомикоз] / Pferdeschwinde. | alašań kardo E:Mar, alašań kardu E:Hl ― alašań karda M:P [конюшня] / Stall, Pferdestall. | alašań ḱenǯe E:Mar ― alašań ḱenǯä̆ M [лошадиное копыто] / Pferdehuf. | ala·šań osks E:Ba, alašań ozks E:Gor на Фролов день дома [моление о защите и увеличении поголовья лошадей / ein Opferfest, das zum Wohl der Pferde] am Floratag (am 18. August a. St.) zu Hause begangen wird (E:Ba). | alašań pas E:Ba [бог (= покровитель) лошадей] / Gott der Pferde. frol-lavro·l, alašań-pa·s koŕḿe·ńeć! (III38) Frol-Lavrol, Gott der Pferde, Ernährer! | a·lašań ṕe·t́e E:Kal, a·lašań ṕä·ćt́ij E:Ba [коновал] / Kastrierer, Pferdekurpfuscher. | alašań polavt́ńića E:Mar [барышник] / Pferdetäuscher. | alašań poŕi E:Večk Ba ― alašań poŕi M:Čemb [татарин (тайное слово)] / Tatar (als Geheimw.). | alašań pulo E:Mar [конский хвост / Pferdeschweif]. | alašań puromo E:Mar, alašań pro·ma E:Ba (Nom. Pl. promt) слепень / Viehbremse. | alašań sali͔ od. sali͔ća E:Mar [конокрад] / Pferdedieb. | alašań stada E:Kočk Kal [табун] / Pferdeherde. | alašań śeeńd́em-śerʿćemńä· M:P [щётка для чистки лошади] / Pferdestriegel. | alašań tabu·n M:Kr [табун / Pferdeherde]. | alašań t́ikše E:Kal конёвник / Wiesenklee, Wasserampfer (= eĺd́e-načko E:Mar). | alašań umbra·v E:Kad [конский щавель] / eine Ampfer-Art. | alaša-vanə̑m-kuŕe·ń (? ‑n) M:Kr [Mam] [сторожка для табунщиков] / Erdgrube für Pferdehirten. moń [aĺäźä] ‒‒‒ alaša-vanə̑m [kuŕe·ntsa] [M:Mam] (IV145) Mein Vater ist ‒‒‒ in einer Erdgrube für Pferdehirten. | at́äń alaša E [= t́et́ań alaša E:?Večk]. | pajar-alaša M:P [боярская, хорошая, статная лошадь / Bojaren-Pferd, gutes, stattliches Pferd]. | t́et́ań alaša E:Večk [посвящённая покойнику лошадь на похоронах] / ein dem Verstorbenen beim Leichenschmaus gewidmetes Pferd. | alašasa ardə̑ms M [ехать на лошади / zu Pferde fahren]. | alašas ozams E:?Bug Bag M:P [садиться на лошадь] / sich aufs Pferd(efuhrwerk) setzen. loma alašas ozat, rudajs valgat [E:?Bug] (VI226) Wenn du dich aufs Pferd(e-Fuhrwerk) eines Fremden setzt, (musst) du in den Schmutz absteigen. śeḿija ojśeśt́ avakaj alašas i mon ozi͔ń avakaj alašas E:Bag (II12) Die Familie setzte sich auf den Wagen, Mutter, auch ich setzte mich auf den Wagen, Mutter. | alašasta valgoms E:Mar [слезть с лошади / vom Pferd(efuhrwerk) absteigen]. lomań alašasta kurok rudajs valgat (278) Von einem fremden Pferde fällst du bald in den Kot. — Tat. alaša.
alašańä M:P (Anr. -j), alašańä M:Pš Kr (Dem. zu alaša). alašańat salśəkšńəń M: Pš (IV196) Ich stahl Pferde. kardə̑ts [ṕäškśä] taŕu [ed́ńä·źä] alašańada [M: Mam] (IV84) Sein Stall, Tarju, mein Kindchen, ist voll von Pferden.
alašińi E:Hl (Dem. zu alaša).
alati͔ŕ‑ ~ alati͔r‑: alati͔ŕ-ḱev E:MKka [сказочный, чудесный камень (в фольклоре)] / ein sagenhafter Stein, Wunderstein (in der Volksd.). śijäń moŕań laŋkso alati͔r ḱev (III125) Aus dem silbernen Meere erhebt sich ein Wunderstein. alati͔r ḱeveńt́ laŋkso maŕija čudotvoŕeć (III125) Auf dem Wunderstein (sitzt) die Wundertuerin Marija. — [Vgl. russ. (Dal) ала́бырь, ала́тырь].
aldaḱe·j M [женское имя, Евдокия] / ein Frauenname, Eudoxia. aldaḱe·jsta v́ed́ńä uĺi, ḱizə̑ś ćeb́äŕ uĺi (IV711) Gibt es am Tage des Aldakej [am 1. März] Wasser, wird der Sommer schön sein. aldaḱe·jəń šiś mańi uĺi, śä ḱəzńä· lama pažarda uĺi (IV720) Ist der Aldakejstag klar, wird es in diesem Jahre viele Feuersbrünste geben.
aldə̑rdə̑ms M:Temn ругать / schimpfen, schelten, streiten. pajgə̑nza galdə̑rdi͔jᵪ́t́ drugə̑nza aldi͔rdi͔jᵪ́t́ (VIII282) Ihre Schellen klimpern, ihre Geliebten heulen.
1alə̑jams M:Pš обмануть / betrügen, prellen. t́amak alə̑ja Betrüge mich nicht! — [Vgl. ajə̑ldams: ajə̑lams].
alə̑jakšńəms M:Pš (Frequ.) id.
*alə̑štə̑ms (: alə̑štan, -i͔) M:P [обманывать, надувать] / betrügen, prellen (soń ihn, bei Geschäft od. Aufteilung).
*alə̑šńəms (: alə̑šńan, ‑i) M:P (Frequ. zu alə̑štə̑ms).
*alə̑šńəkšńəms (: alə̑šńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu alə̑šńəms).
algaćams M:P Kr Pš Čemb [= takə̑ldə̑ms M:P Pš Čemb] [тосковать] / sich nach etw. sehnen (M:P Pš Čemb); [недоумевать] / bestürzt, betroffen, verwirrt sein (M:Čemb)]. — [Türk., vgl. tat. (kas.) alɣaš, (tüm.) alɣaza, (kar.T.) alɣasa].
[alganǯej] alganᵈžej ~ algańᵈžej Chr[E], alganǯe·j E:Ba Večk Is Kozl SŠant, alganᵈžej E:Sarat ― alganǯäj M:Sučk, alganže·j M:Jurtk носитель болезни, созданный шайтаном / eine Art Krankheitsdämon, geschaffen vom Teufel; verursacht sowohl dem Vieh als den Menschen schwere, sogar tödliche Krankheiten; kann durch Hexen jedem beliebigen gesandt werden u. ebenso durch Zauberei verjagt werden (erscheint [E:Is:] in Gestalt eines Gänsekükens od. Hasen; [E:Kozl:] eines Kükens od. Entenjungen [meist jedoch für den Menschen nicht sichtbar]) ([ChrE] E:Ba Večk Is Kozl SŠant); хитрый, коварный, со злыми намерениями человек / schlauer, hinterlistiger Mensch, böse Absichten hegender Mensch (E:Sarat); бес / Teufel (wird auch zu einem düsteren Menschen gesagt, der unter den Augenbrauen her um sich schaut) (M:Jurtk); “в пойменных местах” / “auf niedrigen Uferwiesen” [offenbar nur ein volksetym. Erklärungsversuch eines unbekannten Wortes]. alganǯejt́ si͔ń lomańńe a ńejav́it́, si͔ń ćipakań eĺi utka-ĺevksḱeń końd́at E:Kozl (III166) Die alganǯej sind für Menschen unsichtbar. Sie sind Kücken oder jungen Gänschen ähnlich. ḿe·źä ton kak alganže·j jakat od. vanat M:Jurtk Was gehst od. schaust du da herum wie ein Teufel? | Man unterscheidet: jarci͔ alganǯej E:Is [fressendes a.]; kujavti͔ alganǯej E:Is [fett machendes a.]; nari͔ alganǯej E:Is [scherendes (? schwelgendes) a.]; ńemoj alganǯej E:Is [stummes a.]; pot́i alganǯej E:Is [saugendes a.]; śid́a·ka-alganǯej E:Is [sitzendes a.]; śḱiŕi alganǯej E:Is [kneifendes a.]; taṕi alganǯej E:Is [verwickelndes (? verletzendes) a.]. | alganǯej-t́ikše E, alganǯe·j-t́ikše· E:Večk [моховое растение] / eine Pflanze, die im Moos auf den Hügeln wächst u. mit der man alganǯej verjagt [nach Jews. (ERV): Phegopteris dryopteris]. v́ešńems eŕav́i alganǯej-t́ikšet́, śe t́ikšet́ńe šačit́ pando laŋks. nupot́ńe jutkova uĺit́ vandoldi͔ća t́ikšińet́, śet́ samaj alganǯej-t́ikšet́ E:Kozl (III166) Man muss alganǯej-Kräuter suchen. Diese Kräuter wachsen auf Bergen. Zwischen Mooshöckern gibt es glänzende Kräuter, und eben diese sind alganǯej-Kräuter. — ? Vgl. alt. jelgin бес.
*alǵe E:VVr (Nom. Pl. alǵe·t́) [вышивка в женской праздничной рубашке] / irgendeine Stickerei am Festhemd der Frauen (pokaj). — [Vgl. 1al Ei u. 2al: alga-pŕat Stickerei unten an einem Frauenhemd].
alǵi·ńe E:VVr (Dem.) id. kuz-uma·ŕǵet́ alǵi·ńeń (II357) Tannzapfen sind meine Stickereien.
ali͔š E:Mar (Gen. ali͔žiń), ali͔·š E:?Ba Dav, ? ali͔š E:Kozl, *aluš (? ‑ž) E:Bug Večk Vez ― alə̑š M:P (Gen. alə̑žə̑n, Nom. Pl. ‑t) любовница / Freundin, Geliebte (E:Mar ?Ba Dav Večk); любовник / Freund, Geliebter (E:Mar); [товарищ, приятель, приятельница] / Kamerad(in), Freund(in) (= jalga) (E:Večk Vez M:P). alužot araś, v́ešńik; musak, vansti͔k! E:Bug (VI218) Wenn du keinen Freund hast, suche dir einen; wenn du einen findest, habe acht auf ihn! ḱińe kadi͔t́ [ḱemgaftovo] alužot E:Večk (II279) Wem überliessest du deine zwölf Liebhaber? | alužoks kojńe E:Kozl (Dem.) [любовь, дружба] / Liebe, Freundschaft. araś brat́ijaks-čińeze ńej, [araś] alužoks-kojńeze͔ ńej (I50) Er hat keine Freundschaft, er hat keine Liebe.
alužoks-či E:Kozl, alu·žoks-či E:Kozl Večk [друг, подруга] / Freund(in); [? любовник, любовница] / ? Liebhaber(in).
alu·žoks-čińe E:Kozl (Dem.) [любовь / Liebe]. araś brat́ijaks-čińeze͔, araś alužoks-čińeze͔ (I48) Er hat keine Freundschaft, er hat keine Liebe (P.: [любовница] / Liebhaberin). — [Türk., vgl. bar. (Radl.) ali͔š Freund].
ali͔šḱe E:Mar ― alə̑šḱä M:P (Dem. zu ali͔š, alə̑š) id.
alkuks E:Mar Atr MKly Škud Kal Večk, alkoks E ― afkə̑lks M:P Čemb Jurtk, afkuks M:Sel [действительно, поистине] / wirklich, wahrlich. alkuks pańćeś tańt́ej ṕŕakat E:Mar (142) Wirklich buk sie süsse Piroggen. alkuks uštokšnośt́ si͔ń ṕiśi bańa E:MKly (VII22) Sie heizten wirklich eine heisse Sauna ein.
alma M:P [обжора] / Fresser; [прожорливый, жадный] / gefrässig, gierig. v́ed́ alma śor alma, fḱäś t́äńi ancamań, fkäś kulə̑ź ancamań. – trakśś i tuvə̑ś (IV685) Ein Wasserschwelger, ein Getreideschwelger, der eine gibt mir jetzt zu essen, der andere gibt mir nach seinem Tode zu essen. – Die Kuh und das Schwein.
almams M:P Pš [жадно есть, глотать] / fressen, schlingen.
almə̑śəms M:P Pš (Frequ.) id.
alpə̑ĺńä M:Ur [? al + pə̑lńä] затылок / Nacken, Genick. makst alpə̑lńas! Gib ihm eins auf den Nacken! — Vgl. 2al: alga pulă M:Sučk Nacken, Hinterkopf.
alstams ~ alt̀ams ChrE, alstams ~ altams E:Mar, alstams E:NPyrma, altams E:VVr Večk Is NSurk SŠant Jeg ?Kad ― alfta·ms M:Jurtk [обещать] / versprechen, zusagen; [посвящать] / weihen (ChrE E:Mar NPyrma VVr Večk Is Jeg ?Kad M:Jurtk); [проклинать] / verwünschen, verfluchen (E:Večk Is NSurk: dabei muss man unter einen im Winde knarrenden Baum, ans Ufer eines Flusses od. an einen Kehrichthaufen gehen) (ChrE E:Večk Is NSurk). mon tońet́ alstasa, mońć konań ejste͔ a sodan E:Mar (220) Ich will dir das versprechen, wovon ich selbst nichts weiss. ravžo kulomońeń alstamak! E:Mar (1180) Sage mich dem schwarzen Tode zu! tońt́ čaśijat pas t́enze͔ alti͔źe E:SŠant (I85) Gott hat ihr dein Glück versprochen. tonavti͔źe, koda altams tona-čińe E:Večk [Sie lehrte ihn, wie man einen dem Totenreich zusagen kann]. | pazńen altams E:?Kad [причащать / kommunizieren], das Abendmahl nehmen.
alti͔ća E:Kozl [заклинатель] / Beschwörer. paŕak uĺit́ v́eĺese͔[‑]śaco t́eićat[‑]kadi͔ćat, alti͔ćat[‑]jofti͔ćat, muńićat[‑]kaśt́ićat (III4) Vielleicht gibt es im Dorfe Behexer, Beschwörer, Zauberer.
alsńems E:Mar, alsńims E:?Hl ― alfńəms M:Jurtk (Frequ. zu alstams, alfta·ms) id.
*altakšnoms [E:?Bug] (Frequ. zu altams) [обещать / versprechen]. už si͔ń altakšni͔ź v́ečḱima kakast v́it́inste͔ (V302) Sie versprachen ihr liebes Kind dem [zur Frau], der sie heilte.
alstav E:Mar [обещанное] / versprochen.
alstavks ~ altavks E:Mar [обещание] / Versprechen.
altaŕ E:Mar, aĺta·r E:?Kal [алтарь] / Altar. — [Russ. алта́рь].
alti͔·nnaj M [алтынный] / drei Kopeken wert. [śt́iŕeń] sursa alti͔·nnaj surks, [śet́śä·] iva·nə̑ń [ivańäś] (IV449) Ein drei Kopeken teurer Ring an [am] Finger der Mädchen, das ist Ivans Iva. — [Russ. алты́нный].
aĺ M:Pš [сила] / Kraft, Stärke. son aĺd́ä maštś Seine Kräfte waren zu Ende (= Er wurde müde). — Tat. ᵪaĺ.
1aĺa E:StZach [непереводимая част.] / eine unübersetzbare Partikel. butoń aĺa pokš v́iŕ alov t́äjvkšńiń (VII160) (Mir war) [im Traume] als ob ich an den Rand eines grossen Waldes geraten wäre. butoń aĺa v́erd́e ḿäńeĺć čopolgać (VII160) [Es war,] als ob der Himmel droben dunkel geworden wäre.
2aĺa ChrE E:Mar Atr VVr Kad Kal Kažl Večk Bag Kozl NSurk SŠant Jeg (Gen. E:Mar Kažl aĺäń, E:Večk Bag Jeg Kal aĺeń; Anr. E:Mar aĺej, E:Kal aĺe·j, E:Kad Jeg aĺäj), aĺä E:Nask ― aĺɛ ChrM, aĺä M:P Pš Sel Ur Jurtk (Gen. M:P ‑ń; Anr. M:P Sel Ur -j, M:Jurtk aĺe·j), aĺäj (Anr.) M:Alk старший брат / älterer Bruder (ChrE E:VVr Večk Bag Kad M: Sel Jurtk); [старший брат мужа] / älterer Bruder des Mannes (E:Mar Nask Kad Večk Jeg M:Ur); [младший брат мужа] / jüngerer Bruder des Mannes (Anr.) (E:Kal); [старший брат жены] / älterer Bruder der Frau (E:VVr); [брат жены и все мужские родственники матери] / Bruder der Frau u. alle männl. Verwandten der Mutter (Vetter usw.) (E:Kad); [кузен мужа] / Vetter des Mannes (E:Kad); [муж сестры мужа] / Mann der Mannesschwester, falls diese Schwester älter ist als der Mann der Betreffenden (Anr.; wenn Schwester jünger, dann wird sie beim Namen angeredet) (E:Kal); [брат отца] / (älterer od. jüngerer) Bruder des Vaters; [дядя, брат матери] / Onkel, Mutterbruder (E:Kad); [брат свёкра] / Bruder des Schwiegervaters (E:Jeg); [отец] / Vater (ChrM M:P Pš Alk Sel); муж / Ehemann, Gatte (M:Pš Ur); мужчина, мужик / Mann, Kerl, Bauer (ChrE E:Mar Atr Kal Kazl Večk Bag NSurk Kozl SŠant Jeg ChrM M:P Pš Ur Jurtk); [? чужой, другой] / ? fremd, anderer (M:P). vaj śiśem aĺań ḱemaĺ v́e sazor E:Večk (I321) Kemalja ist die einzige Schwester von sieben älteren Brüdern. śiśem aĺań solaj v́e sazor E:Bag (I413) Solaj ist die einzige [jüngere] Schwester von sieben Brüdern. ḿiń aĺäńńḱä M:Pš [Unser Vater] (sagt die Frau von ihrem Manne). ćoraś paro nujkań ćora, aĺaś dobroj nujkań aĺa E:Večk (I395) Ein trefflicher Mann ist der Nujka-Mann, ein tüchtiger Mann ist der Nujka-Mann. kardazoś ṕeškśe rodńäń aĺado E:Sob (VII288) Der Hof war voll von Männern der Sippe. vaj koda sakšnoś aĺaška E:NSurk (I136) Als er ins Mannesalter kam. kasś son aĺaškas M:P (IV851) Er wuchs zur Mannesgrösse heran. aĺäńd́i [? a ĺijäńd́i] t́at maksśä! M:P Gib es keinem anderen! | af aĺävə̑k M:P [никто (другой)] / niemand, kein anderer. esftə̑mə̑t [aĺävə̑k] af perma·si͔ M:Kr (IV591) Kein Mensch, ohne dich, wird ihn empfangen. | aĺä-jotka M:Adaš (Gen. -jotkə̑ń) [собрание членов общины] / Gemeinde- od. Dorfversammlung (= oram). moĺan aĺä-jotks Ich gehe in die Dorfversammlung. | aĺä-luga M:Temn (Nom. Pl. ‑t) (nicht in M:Sp) сходка / Dorfversammlung. | aĺa-luv E (Gen. ‑un) ― aĺa-lu M:Sel [сельский сход] / Dorfversammlung. | aĺäŕćä M:P Alk, aĺä-rućä M:Sel [старинный носовой платок] / eine Art altert. Taschentuch (genauer s. ruća). | aĺäŕv́ä ~ aĺeŕv́ä ~ aĺərva M:P (aĺä + əŕvä·) [невестка, жена старшего брата] / Brudersfrau, Frau des älteren Bruders (so nennt eine Frau die Frau ihres älteren Bruders [die Frau des jüngeren Bruders heisst ṕäĺń-eŕv́ä]). kuca aščišt́ aĺäŕvanzə̑n ṕäĺńəŕvanzə̑n [M:P] (IV67) Im Hause waren die Frauen ihrer älteren und jüngeren Brüder. tatarə̑ń parzo·j tušma·n [aĺervats st́afńesi͔] [M:Mam] (IV32) Die tatarische Windhündin, die böse Brudersfrau, weckt sie auf. | eŕʒ́ań aĺa E:Bag Kozl [мордвин-эрзя] / Ersänenmann, Ersäne. | ĺed́iń aĺa E:Večk Jeg [косарь] / Mäher. | murʒań aĺa E:Bag Kozl NSurk [паралл. слово к eŕʒ́ań aĺa (фольклорное)] / (nur in der Volksd. als Par.-Wort zu eŕʒ́ań aĺa). | nogajeń aĺa E:Bag ― nogajəń aĺä M:Katm [ногаец] / Nogaj-Mann, Nogajer. | od aĺa E(allg.) ― od aĺä M(allg.) [молодой человек, юноша] / junger Mann, Jüngling (E(allg.) M:Kad); [отчим] / Stiefvater (M(allg.)). | od aĺińe E (Dem.) id. | pokš aĺa E:VVr Večk [старший брат] / älterer Bruder, (E:Večk auch:) [старший брат мужа] / älterer Mannesbruder (Ben.; Anr. -j). | ŕibak-aĺa E:Večk [рыбак] / Fischer. | soḱiń aĺa E:Večk Jeg [пахарь] / Pflüger. | uŕv-aĺa ChrE [шафер] / Brautdiener (genauer s. uŕva).
aĺäń M:P Pš, aĺäńń M:Sel [(Gen.-Adj.) мужской / männlich, Männer‑]. fḱä kuc(a) aĺäń śemjä, kud ṕäškś(ä) icna. – pańžam kav́əźś M (IV618) In einem Hause eine Familie von Männern, das ganze Haus voll von ihren Kindern. – Der Ameisenhaufen. | aĺäńń monast́iŕ M:Sel [мужской монастырь / Männerkloster, Mönchskloster]. | aĺäń paj M:P Pš [мужской пай / eine Einheit von Acker, Wiese u. Wald, die bei der Aufteilung des der Dorfgemeinde gehörigen Areals einer jeden männl. Person zufällt] (= [?] vajmv́əŕ, [?] uma, [?] päĺ-olga); (M:Pš:) чужой пай / fremdes Stückchen von Acker, Wiese od. Wald.
aĺäńä M:P [Mam] Lemd Patra Sar, aĺäńäj M:Kr (Anr.; Dem. zu aĺä) [отец, батюшка] / Vater, Väterchen. [ṕeksə̑sa·mań aĺäńäźä, jofśe] af šavsamań [M:Mam] (IV127) Wenn mein Vater mich prügeln wird, wird er mich doch nicht ganz erschlagen. vata moĺan aĺäńäźt́i M:Lemd (IV176) Sieh, ich gehe zu meinem Vater. azkaśḱä ḱijä tŕäj aĺäńäćä M:Patra (IV179) Sage, wer ist dein lieber Vater. saka, aĺäńäj, ton malańazə̑n M:Kr (IV275) Komm, Vater, zu mir!
aĺǵä M:P Alk Čemb (üblich nur Anr.) Sučk Ur Jurtk (Gen. M:P ‑n, Nom. Pl. aĺǵat; Anr. M:P -j ~ aĺgakaj, M:Sel aĺǵij, M:Čemb aĺǵi, M:Ur aĺkaj) [старший брат] / älterer Bruder (M:Ur Jurtk); [старший брат мужа] / älterer (M:Sel: ? jüngerer) Bruder des Mannes (M:P Alk Čemb Sel Sučk); [старший брат жены] / älterer Bruder der Frau (M:Alk); [кузен мужа] / Vetter des Mannes (M:Pš). aĺgac (aĺkac) ḱiŕńəsi͔ od kuca M:Katm (IV254) Ihr ältester Bruder hält sie (bei sich) in der neuen Stube. [aĺǵä] aĺgakaj, [aĺǵäj] pat́uškaj M:P (IV121) Schwager, Schwager, Schwager, Väterchen. | aĺga·t-sazə̑·rt M:Jurtk [старший брат и младшая сестра] / älterer Bruder u. jüngere Schwester. | oću aĺǵä [M:Mam] Vert [самый старший брат мужа, деверь / ältester Mannesbruder, Schwager]. imaś ä͔ŕamaźe oću aĺgada M:Vert (VIII446) Mein Leben ist wegen des ältesten Schwagers verlorengegangen.
aĺǵäńä M:Patra (Dem. zu aĺǵä) id. varžaksć ftalu ṕińəś kaŕźi aĺǵäńac (IV95) Sie schaute hinter sich, (da kam) der Hund, ihr Schwager Karsi.
aĺǵäv́əś M:P [Mam] Sel Sučk, aĺǵä·vəś M: P Jurtk, aĺgəvəś M:Čemb, aĺǵäv́iś M:Ur [старший брат мужа] / älterer Bruder des Mannes (Ben.; Anr. M:P aĺǵä, aĺǵäj, aĺgakaj, M:Sel aĺǵij) (M:P Alk Sel Sučk Ur Jurtk); [старший брат жены] / älterer Bruder der Frau (M:Alk). [ṕeenzə̑n poŕi aĺǵäv́eźets ṕejeĺents] šovaj [M:Mam] (IV100) Ihr ältester Schwager knirscht mit seinen Zähnen, er schleift sein Messer. toń [aĺǵäv́eźt́śä śut́śi, śut́śemska śut́śi, ṕiksə̑ms] šukšta·nza [M:Mam] (IV119) Dein Schwager flucht, flucht richtiggehend, er droht dich zu prügeln.
aĺǵäv́əśḱä M:Pš (Dem. zu aĺǵäv́əś) id. aĺǵäv́əśkac ńäjəźä (IV163) Der [ältere] Bruder ihres Mannes sah sie.
aĺińe E:Mar Večk Kozl Vez, aĺińi E:Hl (Dem. zu aĺa) [муж] / Mann; [старший брат] / älterer Bruder. uŕvaĺińem, ĺeĺińem, uŕvaĺińem, aĺińem E:Mar (I178) Ihr [Mein] Brautablieferer, Brüderchen, ihr [mein] Brautablieferer, Männerchen.
*aĺi·ńǵä E:Šir (Dem. zu aĺa) [брат] / Bruder. a moń uŕi·ŋ́ǵiḿ[‑]aĺi·ŋ́ǵiḿ, mo·ń ṕŕima·ḿiźka jalga·m[‑]u:jam ma·rʿta (II432) Meine Schwägerin, mein Bruder, nehmt mich und meine Freundinnen, meine Gespielinnen, entgegen!
aĺakaj (Anr.) E:Mar, aĺkaj (Anr.) E:Večk, aĺka E:Ba ― aĺaka ~ aĺka M:P (Anr. -j), aĺaka M:Pš Pa, aĺka M:Sar Kr Katm (Anr. M:Kr -j), aĺkaj (Anr.) M:Ur, aĺakaj (Anr.) M:Ins Lemd Sel (Dem. zu aĺa, aĺä) [брат] / Bruder (E:Večk M:Ins Ur: älterer; M:Ur: Anr.; Ben. aĺǵä) (E:Mar Večk M:Ins Kr Katm Ur); [отец, батюшка] / Vater, Väterchen (M:P Ins Pš Pa Kr Sar Sel). tatar aĺakaj, aĺakaj E:Mar (140) Du Tatar, Brüderchen, Brüderchen! aĺkat parat koŕməĺećt́, id́əma·śt́ä moń t́asta M:Katm (IV76) Liebe Brüder, Ernährer, löst mich aus von hier. aĺkaźəń ṕiŕfə̑nc a mon strojafca M:P (IV194) Ich lasse das Haus [den Hof] meines Vaters bauen. aĺakaźä [śäv́i] śada [M:Mam] (IV503) Mein Vater nimmt einhundert. ton aĺakaćä uĺu ladə̑ńźä M:Pš (IV102) Dein Vater hat dich verlobt, Uljascha. aĺakancti͔ makśś son śada valfḱä M:Pš (IV407) Er gab seinem Vater hundert Rubel. soń esta karmaś aĺkanc śeŕəma M: Kr (IV275) Da begann er nach seinem Vater zu rufen. aĺkaćəń ezda ṕäḱ af andə̑v́i M:Sar (IV182) Deinem Vater nach ist (mein) Magen nicht zu füttern.
aĺńaka E:Kal (Anr. -j) ― aĺńaka M:Čemb Sel (Anr. -j) [старший брат] / älterer Bruder (Ben. u. Anr.), (M:Sel auch:) [младший брат мужа] / jüngerer Bruder des Mannes, (M:?Čemb ?Sel auch:) [муж младшей сестры мужа] / Mann der jüngeren Schwester des Mannes, (M:Čemb Sel auch:) [сын старшего брата матери] / Sohn des älteren Bruders der Mutter. mojńń aĺńakaźä od. aĺńakajźä M:Sel Mein älterer Bruder (so nennen ihn die jüngeren Geschwister). śiń karmaśt́ korʿtama koda aĺńakat[‑]śestrat M:Sel (IV808) Sie fingen an wie ein älterer Bruder und eine jüngere Schwester zu sprechen. akĺäj kov tuś aĺńakat́śä [M:Sel] (IV239) Schwägerin, wohin ist dein älterer Bruder gegangen?
aĺńe· E:Mar Atr NPyrma Večk Is SŠant (Anr. E:Mar NPyrma Večk Is SŠant aĺńekaj), aĺńi E:Hl (Gen. ‑ń; Anr. ‑kaj), aĺńä E:Ba, alńä E:Nask (Anr. -j) [младший брат мужа] / jüngerer Bruder des Mannes (E:Mar: Anr.; Ben. parejd́; E:Ba: [младший неженатый брат мужа] / jüngerer unverheirateter Bruder des Mannes; wenn verheiratet: parä·jd́ä) (E:Mar Atr NPyrma Ba Nask Večk Is SŠant); [муж младшей сестры мужа] / Mann der jüngeren Schwester des Mannes (E:Mar Hl Is Večk). uk aĺńe aĺńe aĺńe dorogoj E:SŠant (I250) Ach, Schwager, Schwager, Schwager teurer! śe t́ikšeńt́ ejste͔, aĺńe, śeśt́aja E:NPyrma (VII78) Reisse, Schwager, (ein wenig) von dieser Pflanze aus.
aĺaksa·ndrə̑skə̑j E:Nask [александрийская бумага] / Alexanderpapier. aĺaksa·ndrə̑skə̑j čama-laŋgə̑za (I237) (Wie) Alexanderpapier ist die Decke für sein Gesicht.
aĺakśej E:Vez Kl, aĺakśij E:Hl, ? ĺekśej E:Sob [мужское имя, Алексей] / ein Männername, Aleksej. pu·v́i va·rma varva·ra, ka·ndi͔ va·rma ĺe·kśej, ka·ndi͔ŋk a ka·rčo va·stoms! E:Sob (VII360) Wehender Wind, Varvara, tragender Wind, Leksej, tragt sie dorthin, wo man ihr nicht mehr begegnen kann! — [Russ. Алексе́й].
aĺo E:Večk NSurk Bug [мужское имя, Алексей] / ein Männername, Aleksej. vaj sajsi͔ńek sajsi͔ńek aĺo at́ań kardaz vani͔ sukanʒo E:Večk (II262) Ach, lasst uns nehmen, lasst uns nehmen die den Hof bewachende Hündin des alten Aljo. kolmoćeś si͔rgaś aĺońe [E:Bug] (V310) Das dritte wollte Aljo ehelichen. | aĺo-baba E:Večk [жена Алексея] / ‹Aljos Frau” (Gewährsperson P:s).
aĺokš M:Katm [мужское имя, Алексей] / ein Männername, Aljoksch (Aleksej). kosa kuĺka·ń ṕizəńanzə̑n? koźä aĺokšət́ kud kunə̑sə̑t śupav aĺokšət́ kud potmarsə̑t [Wo hat die Taube ihr Nest? – Auf dem (?) Dachboden des reichen Aljoksch, auf dem Dachboden des vermögenden Aljoksch].
aĺo·ša E:Sl, oĺoša E:SŠant ― aĺoša [M: Sel] [мужское имя, Алёша] / ein Männername, Aljoscha. toto jalaksḱem mazi͔ oĺoša E:SŠant (I197) Du, mein Brüderlein, schöner Oljoscha. pokšt́a·t ba·bat, kalm-u·šudi͔j aĺo·ša E:Sl (VII384) (Ihr) Ahnen, Beginner (Begründer) des Friedhofes, Aljoscha! tosa ńi śäv́ijä juva·nń aĺošat́ pŕants v́ešəms [M:Sel] (IV190) Dann habe ich Juvans Aljoscha (zu mir) genommen, um ihm den Kopf zu lausen. — Russ. Алёша (Dem. zu Алексе́й).
aĺo·ška M:Sel [мужское имя, Алёшка] / ein Männername, Aljoschka. vaśəń polada juva·nń aĺo·škat́ katfti͔jä (IV189) Ich habe Juvans Aljoscha seiner Gattin entfremdet. — [Russ. Алёшка (Dem. zu Алёша)].
oĺošińka E:MKly [мужское имя, Алёшенька] / ein Männername, Oljoschinka. eŕźaś paro oĺošińka, vaj eŕźaś slavnoj oĺošińka (VII40) Ein trefflicher Ersäne ist Oljoschinjka, ein tüchtiger Ersäne ist Oljoschinjka. — [Russ. Алёшенька (? Dem. zu Алёша)].
aĺo·ksova, aĺaks M [мокш. с. Алёксово] / ein moksch. Dorf, Aljoksowo, im Bez. Insar, Gouv. Pensa.
aĺča E:Večk [мужское имя] / ein Männername, Altscha. aĺča ćoram tuś bazarov (I429) Mein Sohn Aljtscha ist auf den Basar gegangen.
aĺeksandra E:MKly [мужское имя, Александр] / ein Männername, Alexander. oᵪ aĺeksandra, kakaj pavuli͔č! ton koda, ćoram, t́eze͔j ešḱev́it́? (VII44) O, Kind, Alexander Pavulytsch! Wie bist du, mein Sohn, hierher geraten? — [Russ. Алекса́ндр].
aĺi E:Atr VVr ― aĺi ChrM M:P Pš Kr [Mam] Sandr Patra Sel, aĺi ~ aĺə M:Jurtk (Konj.) или / oder, (M:Pš [Mam] Sandr Patra Sel auch:) или [вопр. част.] / Fragepartikel. uča·ń śed́i i šäči i śäŕʿkanzə̑n śävsaź kolma aĺi v́et́ä at́at M:Pš (IV741) Drei (oder fünf) Alte nehmen das Herz, die Milz und die Füsse des Schafes. aĺi salda·də̑ks, t́äd́äj, vanfcamak M:Pš (IV401) Betreust du mich, Mutter, um mich als Soldat wegzuschicken? aĺi v́əźd́a·t vaśäń polań v́əzksḱä·ćəń M:Patra (IV94) Schämst du dich der Schande deiner Ehe? | aĺi – aĺi M:P [или – или] / entweder – oder. kopša ṕäĺəpt́at, eŕafćä ṕäĺəḿi, aĺi avaś aĺi aĺäś kuli͔ (IV732) Brichst du [im Traum] eine Roggenpirogge, wird dein Leben enger, entweder die Mutter oder der Vater wird sterben. — [Vgl. eĺi]. — Russ. dial. али.
aĺištams E:Mar, [?] aĺiščams ~ ĺiščams E:Kal [вытирать, стирать (загрязнение, грязь)] / streichen, abwischen, Verunreinigungen, Schmutz von der Oberfläche des Wassers abschöpfen. — (Vgl. iĺəžəms: iĺikšt́a- E:VVr).
aĺišńems E:Mar (Frequ. zu aĺištams).
aĺka-: aĺka-puĺka E:Mar садовая улитка / eine Art Schnecke, Gartenschnecke (= ńeḿi·ĺav E:Ba).
aĺks E:Ba Večk ― aĺks M:Sučk Ur [внутренняя сторона верхней части бедра] / oberste Stelle des Schenkels auf der Innenseite (E:Ba Večk M:Sučk); [верхняя внутренняя сторона бёдер] / obere Innenseite der Schenkel (M:Ur); [? место без волос на животе у животных] / ? haarlose Stelle am Bauche bei Tieren; [? деревянный сосуд, чашка / ? Holzschüssel, Schale] (E:Večk). | aĺks-jutko E:Mar Atr Večk Is ― aĺks-jutkă M:Jurtk (Gen. -jutkəń) [место половых органов] / Umgebung der Geschlechtsorgane (bei beiden Geschlechtern), Wurzel der Beingabelung.
1aĺńams M:Jurtk [капризничать, шуметь, буйствовать,] баловать / launisch sein, ausgelassen sein, Mutwillen treiben, lärmen, toben. — Vgl. eĺńems.
aĺńa·ftə̑ms M:Jurtk (Fakt.) избаловать / verhätscheln, verwöhnen, verziehen.
aĺt́e-v́eĺä M [мокш. назв. с. Алькино] / moksch. Name des Dorfes Alkino, Bez. Narowtschat, Gouv. Pensa.
aĺt́ńams E:Večk Is, aĺńams E:VVr Kad, aĺʿt́ńa·ms E:Ba ― aĺʿńams M:Sučk, aĺʿńəms M:Ur, aĺt́ńəms M:Jurtk протухнуть / verderben (z.B. Kohlsuppe, Fisch, Grütze, gekochte Kartoffeln, Pirogge nach langer Aufbewahrung an einer feuchten (auch trockenen) Stelle, wobei bei der Pirogge lange Fäden entstehen, die sich dehnen, wenn man sie bricht).
aĺt́ńavks E:Večk [испорченная пища / eine verdorbene Speise].
aĺu·n E:Ba [мужское имя] / ein Männername.
amams E:Kal ― amams M:Sel [есть (в детской речи)] / essen (in der Kindersprache).
amśəms M:Sel (Frequ.) id.
ambams E:Mar VVr Gor Ba Kad Kal Kažl SŠant ― ambams M:Sučk Ur Jurtk обругать / ausschimpfen, beschimpfen (E:Mar VVr SŠant ?Kal); [наставлять] / zurechtweisen (E:Mar SŠant ?Kal); досадить / kränken, ärgern (E:Ba); сбивать, сконфузить / konfus machen, in Verlegenheit bringen (M:Sučk Jurtk); [прерывать чью-л. речь] / jdm. in die Rede fallen, jdn. unterbrechen (E:Kad Kal Kažl); ругать / schelten, schimpfen (M:Ur). sati͔ ńi ambams M:Ur [Genug mit dem Schelten!].
ambamo E:Gor [порицание, выговор] / Tadel, Rüffel. ambamoś auĺ lambamo Der Rüffel ist nicht süss.
ambakšnoms E:Mar, amba·kšnums E:Kal, ambakšnums E:Kažl (Frequ.) [выбранить] / ausschelten; [наставлять] / zurechtweisen (E:Mar ?Kal); [прерывать чью-л. речь] / jdm. in die Rede fallen, jdn. unterbrechen (E:Kal Kažl).
ambar E:Mar VVr ― ambar M:Vert Temn [амбар, склад] / Speicher, Vorratshaus. — [Russ. амба́р].
ambarǵe E:VVr (Dem.) id.
ambə̑ńčńəms M:Čemb [der F. nach Frequ. zu einem unbel. Verb *ambə̑ńd́əms od. *ambə̑ndə̑ms] недоумевать / verwirrt, ratlos, unentschlossen sein (vgl. abu·m: abə̑ndə̑ms M:Čemb).
ambə̑·rə̑ndams M:Pš [хватать, уносить] / schnappen, wegschaffen. mon śt́iŕt́ ambə̑rə̑ndajńä [Ich habe mir das Mädchen geschnappt (sagt der Bräutigam, wenn er sich eine Braut geraubt hat)].
ambu·lgadə̑ms (? -gəd‑) M:Leb [смущаться, приходить в смущение] / in Verlegenheit geraten, verwirrt werden. — [Vgl. abu·m: abə̑ndə̑ms; ambə̑ńčńəms].
aḿin E:VVr MKka, aḿiń E:Kozl, aḿeń E:Vez NSurk StŠant, aḿe·ń E:Nask (Interj.) [аминь!, воистину!] / Amen!, wahrlich! (am Schluss der Gebete, Zaubersprüche u. dgl., bisweilen auch am Anfang der Klagelieder). o·spod́i ami·n! E:VVr (II341) Amen, Herr! (am Anfang des Klageliedes). toto ćur aḿin lomań narodoś [E:MKka] (II107) Gott behüte (einen) vor fremdem Volke! iśt́ä·ńa t́e ormaś kośkə·za maštə̑·za, tarka·stə̑nza tujə·za. fu aḿe·ń! E:Nask (III133) So soll diese Krankheit vertrocknen, verschwinden, von ihrem Platze weggehen! Pf! Amen! ameńce͔ ḿet́an, aḿeńce͔ se͔t́an, aḿeńce͔ puvan, aḿeńce͔ śeĺgan E:NSurk (III85) Mit einem Amen schütze ich, mit einem Amen behüte ich, mit einem Amen blase ich, mit einem Amen spucke ich. — [Russ. ами́нь < hebr.].
*amkad́ems E:Atr Gor, *amka·d́ims E:Ba, *amkad́ims E:Kad, amkad́ums E:Kažl [чмокнуть] / schmatzen (z.B. der Hund, wenn er etw. zu schnappen versucht); [схватать] / schnappen (mit dem Maul, wobei ein schmatzendes Geräusch entsteht); (E:Ba:) [схватать, сожрать] / mit dem Mund schnappen, auffressen (ein Brot). mon amka·d́ija E:Ba Ich habe es aufgefressen.
amkańums E:Kažl (Iter.).
amuĺd́ams ~ amoĺd́ams ChrE, amuĺd́ams E:Mar Ba Is, amo·ĺdams E:Atr, amoĺdams E:Večk, amuĺd́emks E:VVr, amuĺd́ims E:Kal, amᴉ͐ĺd́ams E:Kažl ― amə̑ldams ChrM M:P Čemb Sel, amə̑ĺdə̑ms M:Ur, amə̑·ĺd́əms M:Jurtk (Mom.) черпнуть, почерпнуть / einmal schöpfen (M: Ur: [черпнуть ковшом] / mit einer Schöpfkelle schöpfen; vgl. ajḿe·ĺd́ems: ajmə̑ldams). laŋga amoĺd́i, kujińet́ kundi͔ E:Večk (II15) Wenn es [ein Waisenkind] von oben schöpft, (so sagt man) nimmt es das Fett. ami͔ĺd́äś v́äd́ di͔ tuś kudu śkami͔nza E:Kažl (III262) Er schöpfte Wasser und begab sich allein nach Hause. [kut́śuńä·źeń aĺäńäźä tŕäjńäźä] vantsi͔, [ṕäškśäńä] amə̑ldasa [M:Mam] (IV553) Mein lieber Vater besieht meinen Löffel, ob ich ihn voll schöpfe. amə̑ldaś kulə̑ v́ed́ äŕək v́ed́ M:Sel (IV817) Er schöpfte Todeswasser und Lebenswasser.
amuĺd́akšnums E:Mar [= ?Hl] (Frequ. zu amuĺd́ams).
*amoĺd́avoms [E:?Bug] (Refl.-Pass. zu amoĺd́ams) [зачерпнуться] / geschöpft werden. valoź v́ed́ ḿeḱej a[‑]j[‑]amoĺd́av́i (VI230) Vergossenes Wasser kann man nicht zurückschöpfen.
amuĺams ChrE E:Mar Is Ba, amo·ĺams E:Atr, amoĺams E:Večk, amuĺems E:VVr ― amə̑ĺams ChrM M:P Čemb, amə̑·ĺəms M:Jurtk (Iter.) черпать / schöpfen (M:P: auch z.B. Heu mit einer Heugabel nehmen). [kut́śuńäńt́t́eń ṕäškśä t́äjeńt́t́ amə̑ĺä] [M:Mam] (IV540) Schöpft nicht eure Löffel voll!
*amə̑ĺakšńəms (: amə̑ĺakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu amə̑ĺams).
*amə̑ĺaft́əms (: amə̑ĺaft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu amə̑ĺams).
*amə̑ĺafńəms (: amə̑ĺafńan, ‑i) M:P (Frequ. zu amə̑ĺaft́əms).
*amə̑ĺafńəkšńəms (: amə̑ĺafńəkšńan) M:P (Frequ. zu amə̑ĺafńəms).
*amuĺkšńims E:Mar [= ?Hl] (Iter.-Frequ.).
1anaj E:Sulli [женское имя / ein Frauenname]. vaj aĺaś paro anajeń śid́or (VII84) Ein trefflicher Mann ist Anajs Sidjor. — [Vgl. anams].
anams ChrE E:Atr VVr Ba Kal, ana·ms E:Kad ― anams ChrM M:P Pš Čemb Sučk [требовать, желать] / verlangen, begehren; [нищенствовать] / betteln (M:P, z.B. kši toństə̑t od. toń kädstə̑t Brot von dir). mon tońt́ ejsti͔t́ lama at anan E:Kal (2137) Ich bitte dich um eine Kleinigkeit.
ani͔·ća E:Večk [проситель] / Bittender, Begehrender.
anaj ChrM M:P [нищий] / Bettler. śt́iŕʿńəń śäŕäd́əmstə̑st apŕakakšńəsaź ṕervaj anajəńd́i, śä [ṕəčḱä·j] M:P (IV728) Verspricht man die Töchter, wenn sie krank liegen, dem ersten Bettler [? Bewerber zur Frau], wird diejenige (die versprochen worden ist) gesund.
anajńä M:P (Dem. zu anaj) id.
anaka ~ ana·ka E:Večk ― anaka M:P [проситель] / Bittender, Begehrender. [v́äŕi] vani͔ anaka, anaj [pśi ṕeŕaka. – tə̑lə̑ńä·ś aĺi] papaś M (IV688) Nach oben hin schaut ein Bittender, er bittet um eine heisse Pirogge. – Der Wandhaken oder das männliche Glied.
anaf M:P [выпрошенное] / das Erbetene.
anafḱä M:P Saz (Dem. zu anaf) id. vaj škajə̑ń ḱäcta śuduf lazu·rńä anafḱä M: Saz (IV3) Man hat den armen Lasur von Gott (ins Leben zurück)erfleht. | anaź anafḱäś M:P [выпрошенное] / das durch Bitten Erbetene.
anafks M:P Sel [милостыня] / Almosen. | anafkst ramams M:Sel [покупать вымоленные товары] / erbettelte Waren kaufen.
*anaftə̑ms (: anaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu anams).
*anafńəms (: anafńan, ‑i) M:P (Frequ. zu anaftə̑ms).
*anavə̑ms M (Refl.-Pass. zu anams) [(мочь) вымаливаться / erbeten werden (können)]. af anaź anavə̑t́ [Dich hat man nicht durch Bitten erweichen können].
ańt́śəms ChrM, anćəms M:P Pš (Frequ. zu anams) [требовать] / verlangen; [нищенствовать / betteln]. kažnaj [šińä· kujś antseĺ] lomat́t́ [śivə̑ms] M:Mam (IV870) Jeden Tag forderte der Lindwurm Menschen, um sie aufzufressen. anćat, koźakadat M:P (IV730) Bettelst du [im Traume], wirst du reich. tuś ‒‒‒ t́if́t́əń suskə̑mńä [antśəḿä] M:Kr (IV158) Sie begab sich, ‒‒‒ um von jedem (Hause) einen Bissen zu erbitten.
ańći M:P Kr [нищий] / Bettler. | ańći lomań M:P id.
ańćińä M (Dem. zu ańći) id.
ańćəm(a): ańćem-susḱemńä [M:Mam] [милостыня, подаяние] / Gnadenbrot, Bettelbrot. [t́äŕäńäźä ańt́śem-susḱemńa·sa tŕäjńäźä] (IV588) Mütterchen, die du mich mit Gnadenbrot ernährt hast.
*ańćəf (: ańćef) M:P [вымоленное] / das Erbettelte.
*ańćəfks (: ańćefks) M:P, anćəfks M:Pläj id. ńiščaj ašči kucə̑nza, anćəfks kośḱä kši ḱäcə̑nza M:Pläj Ein Bettler sitzt in seiner Stube, (er hat) ein erbetteltes hartes Brot in seiner Hand.
*ańćəkšńəms (: ańćekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ańćəms).
*ańćəft́əms (: ańćeft́an) M:P (Fakt. zu ańćəms).
*ańćəfńəms (: ańćefńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ańćəft́əms).
anda E:Simb VVr Gor Večk Is Bag NSurk Jeg Ba [поезжанин] / Brautwerber (meist in der Volksd. als Par.-Wort zu kuda). už kudat jaḱit́ ḿeĺganʒo, son andat čalkśit́ śĺedganʒo E:Bag (I280) Brautwerber gehen ihr nach, Brautwerber folgen ihrer Spur. kudat saśt́ andat saśt́ E:NSurk (II482) Kuda kamen, Anda kamen.
andə̑ńä M:Ur (Dem. zu *andă) id. śiźǵe·məń śiśəm kuda·ńat, śiźǵe·məń śiśəm andə̑ńat Siebenundsiebzig Brautwerber, siebenundsiebzig Werber.
andoms ChrE, ando·ms E:Mar, andu·ms E:Kal ― andə̑ms ChrM M:P Pš Sučk [питать, кормить] / nähren, ernähren, füttern, (M:P auch:) [откармливать] / mästen (ein Schwein), (M:Pš auch:) [воткать] / einweben. trudaś anttanzat, a nuźaksi͔ś vačodo kulovtanzat E:Mar (276) Die Arbeit nährt dich, die Faulheit aber lässt dich Hungers sterben. ḿišajakto sonze͔ andi͔źe E:Mar Er vergiftete sie (“liess Gift essen”). vaj ḿiń ansi͔ńek t́e uros kakań E:SŠant (I484) Wir werden dieses Waisenkind ernähren. son i išḿenze͔ ansi͔ńźe E:SŠant (II65) Er füttert seine Pferde. čukań v́išt́e eŕuma anci͔ńʒ́e E:Kozl (I403) Eremej füttert sie mit zerstampftem Spelt. sońd́ᴉdᴉ͐nza ḿäĺä śt́iŕᴉstkak andᴉ͐ź[‑]śiḿd́ᴉź E:Kažl (2150) Nach ihm füttern sie auch ihre Tochter satt. antsa alašat́ ṕińemd́ä (trakst́ t́išed́ä) M:P Ich gebe dem Pferde Hafer (der Kuh Heu) zu fressen. jalan kalda ancamak, kalə̑ń śuva·s šavsamak M:Kul (IV49) Wenn du mir immer Fisch zu essen gibst, tötest du mich mit Fischgräten. jalan [ḿett́ä] ancamak [M:Kul] (IV51) Wenn du mir immer Honig zu essen gibst. mon kotft́ iĺa·nazsa antsa M:Pš Ich schlage ins Gewebe Linnen ein.
andi͔ ChrE E:SŠant ― andi͔ ChrM [кормилец] / Ernährer. ton ńej uĺat andi͔ḿeḱ E:SŠant Du bist jetzt unser Ernährer.
andi͔ća E:Večk SŠant [кормилец] / Ernährer, Fütterer. už ḱi uĺńeś uros t́akat́ńeń andi͔ćast? E:Večk (II23) Wer fütterte die verwaisten Kleinen? saranskoj eŕźa a moń andi͔ćam E:SŠant (I330) Ersäne aus Saransk, der du mich speisen sollst.
andovt E:NSurk ― antf M:P, anf M:Sučk Temn [зелье для привораживания] / das was man beim Hexen jdm. zu essen gegeben hat (um damit eine Krankheit zu verursachen) (E:NSurk); удой / Milch, die mit einem Male gemelkt wird (M:P Sučk); [покормленный] / gefüttert (M: Temn). iŕectat, anft, śimft M:Temn (VIII380) [Seid] berauscht, genug gespeist und getränkt!
anduma E:Mar (Gen. ‑ń) ― andə̑ma (~ andama) M:P Sel (Gen. ‑ń) [ясли] / Krippe (E:Mar M:P Sel); [корм, пища] / Futter, Speise (M:P). | alašań anduma E:Mar ― alašań andəma M:P Sel [ясли] / Krippe.
anduḿińi E:Mar [= ?Hl] (Dem.) [кормушка] / Krippe.
aŋks (< *antks) E:Nask ― aŋks M:P Čemb Sel Sučk, aŋs M:Jurtk уток / Einschlag (in einem Gewebe). ĺimə̑ts [švańä], aŋksə̑ts ečḱä M (IV641) Der Aufzug ist fein, der Einschlag dick.
aŋkskä M:P (Dem.) id.
*andokšnoms E:NBajt Kozl (Frequ. zu andoms) [кормить] / füttern. ṕińet́ tuvot b́eŕań ava andokšnoś E:NBajt (V444) Die schlechte Frau fütterte (damit) Hunde und Schweine. iśt́a ṕeḱest si͔ń andokšni͔ź E:Kozl (I99) So fütterten sie ihren Bauch.
ańt́ĺems E:Mar Atr, anĺems E (Frequ. zu andoms).
ańt́ĺića E:Mar [кормилец] / Fütterer. [odnasuḿiń] ańtĺićat (1130) [Sie] speisen die Liebhaber (damit).
ańt́ńems E:Mar, ańt́ńe·ms E:Večk, at́ńi·ms E:Kal ― ańńəms ~ ańəms M:P, ańńəms M:Pš Gor Vod Jurtk, ańəms M (Frequ. zu andoms, andə̑ms) id. aĺi tańśt́ista t́äd́äj ańńəmajt́ M:Sandr (IV225) Hast du mir, Mutter, Süsses zu essen gegeben? a mon ańńət́ä akš kala·ćada M:Vod (IV207) Ich gebe dir weisse Brezel zu essen. ḱäd́ ṕeńasa kańəmań [ḿäšt́əńasa] ańəmań M: Vert (IV343) [Sie hat] auf ihren Armen mich getragen, mir die Brust gegeben.
*ańińä [M:Mam] (Dem. zu *ańi [< ańńi]) [кормилица] / Füttererin. [t́äd́äńäźä ‒‒‒ surbŕä·ńasa ańińäźä] (IV538) Meine Mutter, ‒‒‒ du meine, die du mich mit deinen Fingerspitzen gespeist hast.
at́ńikšńims E:Kal ― ańńəkšńəms M:P Aleks (Frequ. zu at́ńi·ms, ańńəms) id. moń ańńəkšńəmajt́ jolgaf ṕińəmd́ä M: Aleks (IV271) Du hast mich mit gestampftem Hafer gefüttert.
ańćems E:Večk (Frequ. zu andoms) id.
ańćekšne͔ms E:Večk (Frequ. zu ańćems).
ando·toms E:Mar (Pass. zu andoms) [кормиться, питаться] / sich ernähren, ernährt werden.
*andovmoks E:VVr ― *andə̑və̑ms (: andə̑van, ‑i) M:P Sar (Refl.-Pass. zu andoms) [(мочь) кормиться, наедаться] / gefüttert werden (können), gesättigt werden (können). krošḱińese͔ anduv́it́ E:VVr Sie werden mit Brosamen gesättigt. a[‑]pu·šḱińe rodi͔ńem krošḱi·ńese͔ andu·v́i E:VVr (II360) Meine kleine Verwandtschaft kann man mit Brosamen füttern. aĺkaćəń ezda ṕäḱ af andə̑v́i M:Sar (IV182) Deinem Vater nach ist (mein) Magen nicht zu füttern.
*andovkšnoms E:VVr (Frequ. zu andovoms) [кормиться] / gefüttert werden. krošḱińese͔ anduvkšni͔ń (II372) Ich brauchte nur mit Bissen gefüttert zu werden.
*antftə̑ms (: antftan) M:P (Fakt. zu andə̑ms) [питаться, кормиться] / nähren lassen, ernähren lassen, füttern lassen.
*antfńəms (: antfńan) M:P (Frequ. zu antftə̑ms).
anə̑k-sa·rks M:Jurtk трутень / Drohne.
aŋǵeĺ E:Mar Večk Kozl StŠant NŠant, ańǵiĺ E:?Hl ― ańgəl M, aŋgə̑ĺ M:P [ангел] / Engel; (M:) [добрый дух человека] / der gute Geist eines Menschen (nach den Mokschanen sind die Verstorbenen überh. den Zurückgebliebenen gefällig; sie können jedoch auch als böswillig erscheinen, die Menschen erschrecken u. plagen, aber dann ist es nicht der Verstorbene selbst, sondern sein böser Geist (šäjt́an); schon lebend hat der Mensch einen guten Geist (ańgəl) u. einen bösen Geist (šäjt́an) (nach Sir.)). v́id́i poksnə̑n laŋks af madə̑ndi͔št́, ańgə̑lćä avaŕd́i [M:P] (IV720) Man legt sich nicht auf die rechte Seite, (sonst) weint der Engel. | tol-aŋǵeĺ E:Kozl [огненный ангел] / Feuerengel. — [Russ. ангел].
aŋgurdams ChrE E:Mar, aŋgordams E:Večk, aŋge͔rdams E ― aŋgə̑rdams ChrM M:P Pš (Mom.) [царапнуть] / einmal kratzen (E:Mar: vgl. raźed́ems) (ChrE E:Mar ChrM M:P Pš); [хватать, поймать] / erhaschen, ergreifen (z.B. einen Armvoll Heu) (E:Mar Večk); [укусить] / (mit einem Male) zubeissen (das Pferd, so dass die Zahnspuren übrigbleiben) (E:Mar). katə̑ś aŋgə̑rdamań M:Pš Die Katze hat mich gekratzt.
aŋgurdavks (? Pl. [wohl *aŋguŕavkst]) E:?Mar [царапина] / Schramme.
aŋgurdakšnoms E:Mar (Frequ. zu aŋgurdams).
aŋgurdaftums [E:?Mar ?Hl] (Fakt. zu aŋgurdams) [позволить царапнуть / kratzen lassen usw.].
*aŋgə̑rdavə̑ms M:P (Refl.-Pass. zu aŋgə̑rdams) [оцарапаться / sich schrammen, geschrammt werden]. maŕĺut́ ṕŕas kućəńd́äŕat, mə̑kə̑rćä aŋgə̑rdav́i [Kletterst du in den Wipfel des Apfelbaums, wird dein Steiss geschrammt].
aŋguŕams ChrE, aŋguŕams ~ aŋǵeŕams E:Mar, aŋgoŕams E:Atr Večk, aŋǵeŕems E:VVr, aŋgᴉ͐ŕams E:Ba, aŋge͔ŕams E ― aŋgə̑ŕams ChrM M:Pš, *aŋgəŕams (: aŋǵeŕan, ‑ŕäj) ~ *aŋgə̑ŕams (: aŋgə̑ŕäj) M:P, aŋgə̑ŕəms M:Jurtk (Iter.) [царапать, скоблить] / kratzen, schaben (z.B. den juckenden Kopf) (ChrE E:Mar Atr VVr ChrM M:P Jurtk); [хватать, схватить] / an etw. greifen, etw. ergreifen (E:Večk). katə̑ś aŋgə̑ŕäj, jakšafti͔ M:P (IV713) Kratzt die Katze sich, wird es kalt werden.
aŋguŕakšnoms E:Mar ― *aŋgəŕakšńəms (: aŋǵeŕakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu aŋguŕams) [царапать, скоблить] / (mehrmals) kratzen, schaben.
aŋgə̑rks M:Pš [царапина] / Schramme.
aŋka·d́əms M:Jurtk (veralt.) [колдовать] / hexen, anhexen, durch Hexen Schaden zufügen.
aŋkśima ~ avś̀ima ChrE, aŋkśima E:Mar Gor Ba (Gen. ‑ń), aŋkśima· E:Jeg, jaŋkśi·ma E:Is, avśi·ma E:Kad Šokša, avśima ~ avśima· E:Kal ― ańt́śəma ChrM M: Sind, ańćima M:P (Gen. ‑ń), ańćəma M: Pš Sučk, ańćema M:Temn (Nom. Pl. ‑t), amśəma M:Sel An, amśema M:Sp, aŋkśəma M:Jurtk прорубь / Wuhne, Eisloch.
aŋś̀imka ChrE, aŋśimka E:Atr VVr (Dem.) id. pulo·nzo noldi͔·źe aŋśi·mkas [v́ec] E:Atr (III275) [Er] liess seinen Schwanz in eine Wuhne, ins Wasser hinab.
anna E:Mar Vač ― anna [M:P] [женское имя, Анна] / ein Frauenname, Anna. ḿäźd́e a ḱeĺksi͔ ivan annań? E:Vač (III191) Warum liebt Ivan die Anna nicht? jäŕo·mań annaś, kŕänno·j ćiga·ŋkaś [M: P] (IV212) Järjomas Anna, die echte Zigeunerin. — [Russ. Анна].
annuša [M:P] [женское имя, Аннуша] / ein Frauenname, Anna. tuja·t annuša tuja·t tušəŋkaj (IV213) Gehst du weg, Anna, gehst du weg, Liebchen? — [Russ. Анну́ша (Dem. zu Анна)].
annuška E:VVr [женское имя, Аннушка] / ein Frauenname, Anna. mazi͔· a·nnuška i karma·ś jovtńe·ḿe bo·baska eś-e·ste͔d́inde͔ pŕadondo (III267) Und die schöne Annuschka begann ein Märchen von sich selbst zu erzählen. — [Russ. Аннушка (Dem. zu Анна)].
ańuŕka E:SŠant [женское имя, Анюрька] / ein Frauenname, Anjurka. — [Vgl. Аню́ра (Dem. zu Анна)].
ańuš E:Mar [женское имя, Анюша] / ein Frauenname, Anjuscha, Annchen. — [Russ. Аню́ша (Dem. zu Анна)].
ańuša E:NBajt SŠant (E:SŠant: wechselt im Liede mit ańuŕka) id. — [Russ. Аню́ша (Dem. zu Анна)].
anok ~ anuk ChrE, anok E:Mar Jeg Kal, anuk E:Hl (Gen. -uń), anᴉ͐k E:Ba ― anə̑k ChrM M:P [готовый] / bereit, fertig. uš anok ramaź sonze͔ salonzo E:Mar (120) Fertig gekauft ist schon sein Salz. — Tat. anə̑k.
anə̑kə̑ńd́i M:P (All.) [заранее] / im voraus, vorher. mon maksan jarmak tońd́iit anə̑kə̑ńd́i od. anə̑ḱend́i [Ich gebe dir Geld im voraus] (sagt z.B. der Bauer dem Knechte beim Dingen). ḿäs [ḿäkt́ama anə̑kə̑ńd́i] pajar-ava [M:Mam] (IV501) Warum sagen wir schon vorher ‘Bojarin’?
anə̑ks M:Sel (Ill.) [заранее] / im voraus, vorher. anə̑ks, d́at ᵪvaĺidnda paga·ni͔ tvaŕ (IV810) Prahle nicht im voraus, garstiges Geschöpf! | anə̑ks ḱiǵä· M:Mam [заранее / im voraus].
anokstams E:Mar Večk Kozl, anoksta·ms E:Kal, anukstams E:VVr ?Hl NSurk Jeg ― anə̑kstams M:Gor Katm [готовить, приготовить, изготовить] / bereiten, zubereiten, bereit machen, fertig machen. śŕapka·ś eŕva ḿe·źeń jarca·mka a·nokstaś E:Večk (III317) Die Köchin bereitete allerlei Speisen. anokstak, vastaj, mońe kaŕt́[‑]prakstat E:Večk (I146) Mache mir, Frau, Bastschuhe und Fusszeug fertig! ḱemgaftovo ṕejeĺt́ anokstaśt́ E:Kozl (I342) Zwölf Messer machten sie bereit. a ḿiḱit anukstaś vaksozondo pokš ṕejeĺ di͔ nogajka E:NSurk (III312) Mikit aber hatte neben sich ein grosses Messer und eine Peitsche bereitgestellt. moń ĺemńazə̑n anə̑kstaf M:Katm (IV460) Sie [die Blume] steht bereit für mich.
anokstavks E [изделие] / Erzeugnis.
*anokstakšnoms E:Večk (Frequ. zu anokstams) id. službań ḱińev anokstakšni͔ź (II89) Sie bereiteten es [das jüngste Kind] vor für den Weg zum Kriegsdienst.
anokśńems E:Mar Kut, anukśńims E:Hl ―*anə̑ksńəms (: anə̑kśńan, -i) M:Gor (Frequ. zu anokstams usw.) [готовить] / bereiten. paro kši[‑]sal son anokśńeś E:Kut (V328) Sie bereitete gute Speisen (‘Brot und Salz’).
anukśńikšńims E:Mar [= ?Hl] (Frequ. zu anukśńims) приготавливать(ся) / (sich) vorbereiten, (sich) fertig machen.
anukstaftums E:Mar [= ?Hl] (Fakt. zu anukstams) [заставить приготовить / bereiten lassen].
anukstafńims E:Mar [= ?Hl] (Frequ. zu anukstaftums).
anə̑klams M:P Pš Kr [Mam] Saz Sel [изготовлять, приготовлять] / verfertigen, bereiten, (M:P auch:) [приготовляться, запасаться] / sich bereit machen, sich ausrüsten. ščasak[‑]kaŕasak, vajna·s anə̑klasak M:Pš (IV777) Versieh es mit Kleidern, rüste es zum Kriege aus! vaj anə̑klak [śiŕńeń śijäń] lazks [M:Mam] (IV268) Mache mir einen Sarg aus Gold und Silber. kośḱä plat́jäńat a son fḱäńancti͔ anə̑klaj M:Saz (IV4) Sie macht für ihren Einzigen trockene Kleider bereit. śiń samə̑znza anə̑klaśt́ kana·t, muškə̑ńń i šäjäŕń M:Sel (IV819) Vor seinem Kommen besorgten sie sich Seile, aus Werg und aus Haar. koza sə̑rʿka·t́, vaśäńäj, anə̑klat́ M:Pš (IV583) Wohin hast du dich begeben, Mann, (um wohin zu gehen) hast du dich fertig gemacht? — [Tat. anə̑kĺa].
*anə̑klakšńəms (: anə̑klakšńan, -i) M:P (Frequ. zu anə̑klams).
1anoks ChrE E:Bug Kozl StMokl, ano·ks E:Večk Vez, ana·sks E:Is (Par.-Wort zu osks) [жертва] / ‘Opfer’, (E:Večk Vez auch:) [изделие, продукт] / Erzeugnis, Produkt. v́eĺeń[‑]śadoń osks[‑]anoks E:Kozl (III8), v́eĺeń[‑]śadoń osks[‑]ana·sks E:Is (Hier ist) das Opfer des Dorfes. anoksonok kandi͔ńek [E:Bug] (VI66) Wir haben unsere Opfer gebracht. — ? Vgl. anok.
anoksḱe E:Bug Večk Bag (Dem. zu anoks) id. anoksḱenʒ́e saiŋk E:Bug (VI214) Nehmt sein Opfer entgegen! anoksḱeńek kandi͔ńek E:Večk (III18) Wir haben unser Opfer gebracht.
2anoks E:Mar, anoks ~ ano·lks E:Kal, ano·tks [? ano·lks] E:Is [осадок масла, отопки] / der Teil von der Butter (Bodensatz), der beim Schmelzen im Ofen auf den Topfboden sinkt; dieser Bodensatz wird zu Hause verbraucht, z.B. mit Kartoffeln gegessen, der klare obere Teil (s. 1oj: vaŋ́ks oj u. par oj) dagegen wird verkauft (E:Mar). | ĺem-anavks E:SŠant, ĺem-a·notks [? -a·nolks] E:Is = anoks E:Mar [vgl. ĺem-alks E:SŠant (? = vańks oj E:Mar)]. | oj-ana·lks ~ oj-analks E:Atr VVr, oj-ana·lks E:Večk, oj-nanolks (~ oj-nano·lks) ~ oj-nanulks E:Kal, oj-nanu·lks E:Nor, o·j-nau·lks E:Kad ― vaj-anə̑lks M:Sučk [? ojeń + alks] [осадок масла, отопки] / Bodensatz der geschmolzenen Butter.
ant́iᵪ́ŕist E:Mar [антихрист, образ антихриста] / Antichrist, Antichrist-Bild. kodat kurvat sazorot? ‒‒‒ śt́enas čavoń ant́iᵪ́ŕist! (1150) Was für Huren sind deine Schwestern? ‒‒‒ An die Wand festgenagelte Antichrist-Bilder!
[ańćak] ańt́śak ChrE E:Mar Hl Večk Kl Ba Kažl, anća E:Gor, ańśak ~ ańćaj E:SŠant, ańća·k ~ ańćik E:Kal, ańćik E:Ork ― ańt́śak ChrM, ańća·k ~ enćak M:P, ańća·k M:Kul, ańćəḱ M:Sučk [только] / nur, (E:Mar auch, E:Gor Kažl:) [едва (ли)] / kaum, (E:Mar auch:) [только что] / soeben. ańćak kadovśt́ lovaži͔ńenze͔ E:Mar (282) Es blieben nur seine Knöchlein übrig. ańt́śak si͔ń E:Mar Ich kam soeben. ańćak ĺiś ḱeŋkška, udalonzo ĺiv́t́äś śeźaka E:Mar (2122) Kaum war er durch die Tür hinausgetreten, so flog eine Elster [ihm nach]. moń ṕŕev́iḿ ańćiḱ v́iᵪ́ḱe E:Kal (2143) Ich habe nur einen Ausweg. śt́iŕś ańćak ṕeńa·da uda·lu ḱekšums ḱäńd́ᴉŕś E:Kažl (2150) Kaum hatte die Tochter Zeit gehabt, sich hinter den Ofen zu verstecken. anća ĺisć son v́irńeste͔ńt́, ḿäźeń šumńe maŕav́i E:Gor (VII274) Kaum dass er aus dem Walde herausgekommen war, was für ein Lärm ist zu hören? ańća·k śiŕä ḱiŕd́ɯńäźä M:Kul (IV47) Ich habe nur die alte (Tochter) Kirdju. ańćəḱ t́amak t́ijä, koda moń at́äźä toń at́äćəń M:Sučk (IV842) Aber tu mir nicht so, wie mein Grossvater deinem Grossvater (getan hat)! — Tschuw. ań₍ᴅ́ᴢ̌aᵪ.
ańćej M:P, ańći M:An [маленький] / klein. kodama ańt́śej šabańäj! M:P Was für ein kleines Kindchen! — [? Türk.].
ańćejńä M:P, ańćäjńä M:Pš, ańćińä M:An (Dem.) [немного, немножко] / ein wenig, ein bisschen. makst mońd́iń ańt́śejńä M:P Gib mir ein wenig! ᵪə̑t́ ańt́śäjńä tuk [M:?Pš ?An] Gib, wenn auch nur ein wenig!
1ańd́amo E:Mar Atr Večk Is NSurk Pavl SŠant Jeg, ańd́a·mo E, ańd́amu [E:?Hl] (Gen. -ń), ańd́ama E:Ba ― ańd́ama M: Pš Kul [ein meist nur in der Volksd. vorkommendes Wort, dessen Bed. einigermassen verdunkelt ist] [(молодой) мужчина, молодой человек] / (junger) Mann, junger Mensch (häufig als Par.‑Wort zu ćora, od-ʒ́ora, od-aĺa u. dgl.) (E:Mar ?Hl Večk Is NSurk Pavl SŠant Jeg M:Kul); “здоровый, сильный” / stark, kräftig [Mann, Bursche] (E:Jeg); (meist in der Volksd.:) [щегольской, фатовской молодой человек, щёголь] / stutzerhafter, geckenhafter junger Mann, Geck (M:Pš); [юноша, переодетый как девочка] / in der Weihnachtsstube (roštuvań kudo) Jüngling, der als Mädchen verkleidet wurde (E:Atr); das Mädchen, das in der “Weihnachtsstube” als Befehlshaberin fungierte; sie wurde aus einem vermögenden Hause gewählt; sie war in eine prächtige Mannestracht gekleidet, hatte um den Leib einen roten Gürtel, auf den Schultern Epauletten aus Stroh u. in der Hand eine Peitsche, mit der sie diejenigen strafte, die den best. Zeremonien zuwiderhandelten (E:Ba); [die zwei Mädchen, die bei den Empfangszeremonien zu Pfingsten (trov́ićań śŕečamo) als Männer verkleidet auftreten, um die Pfingsten entgegen zu nehmen] (E:Pavl); in der 1. Oktoberwoche begehen die Mädchen ein Fest namens t́ejt́eŕeń ṕija (“Jungfer-Bier”) in einem Hause, für dessen Herrn sie im Herbst Getreide geerntet haben (als Miete für das Zimmer); vier Mädchen von ihnen, gekleidet in Mäntel (sumań), mit rotem Gürtel um den Leib u. mit gesticktem Tuch auf den Schultern (lavtomo-paća), reiten auf gesattelten Pferden von Haus zu Haus u. laden auf dem Hofe vom Rücken der Pferde aus Leute zum Fest ein, wo nach den Melodien der Geige getanzt wird u. die erwähnten vier Mädchen, die ańd́amo genannt werden, russische Tänze tanzen, während die anderen Mädchen im Kreise um sie hüpfen (E:SŠant). iĺamak ĺed́e, ańd́amo, iĺamak ĺed́e, [oᵪot́ńik]! E:Mar (164) Erschiesse mich nicht, [junger Mann] Andjamo, erschiesse mich nicht, du Jäger! sakšnoś ańd́amńeń kudoń kardazi͔ń kadomzo E:Mar (162) Andjamo wurde von dem Verlangen ergriffen, Haus und Hof zu verlassen. kšńiń ajgorońt́ laŋkso kšńiń lomań, ańd́amozo vakssonʒo, ružijazo ḱece͔nʒe͔ E:Večk (III92) Auf dem Rücken des eisernen Hengstes (sitzt) ein eiserner Mann, neben ihm (steht) ein Jüngling, er hat in der Hand seine Flinte. ravž ańd́amo t́ejt́eŕ[‑]ejt́, kadovś t́et́a urojste͔ E:Večk (V124) Eine schwarzbraune Menschentochter blieb als Waise nach ihrem Vater zurück. kafto t́ejt́eŕt́ eś jutkstonok ḿiń ańd́amoks naŕažińek E:Pavl (VI12) Zwei Mädchen unter uns haben wir als Andjamo geschmückt. makst soḱińe izi͔ńe raužo ańd́amońe šumbrań paro či E:NSurk Gib den Pflügenden und Eggenden, den schwarzbraunen jungen Männern, eine gute Gesundheit! ańd́am jotaj [ṕeganza] [M:Mam] (IV410) Ein junger Mann geht (am Ackerstück) vorbei. tut́ naŕažakšńəḿä kak ańd́ama M:Pš Du hast dich zu putzen begonnen wie ein Geck (sagt man von einem, der sich lange kleidet). śora v́id́i ańd́ama M:Kul (IV51) Ein Getreide säender junger Mann.
ańd́aḿińe E:Gor (Dem. zu ańd́amo) id. ańd́aḿińeś kudoso, oža-ṕäze͔ ušoso. – turba Der junge Mann in der Stube, sein Ärmelende draussen. – Der Schornstein.
ańd́amo-či͔ E:Mar: uš ańd́amo[‑]či͔, paro[‑]či͔, uš oᵪot́ńiḱ[‑]či͔, ruži͔jńiḱ (166) [Junger Mann] Andjamo, mein Lieber, du Jäger, du Flintenträger.
ańd́i·t́i M [? дескриптивное слово, значение которого неясно / ? ein deskr. Wort, dessen Bed. nicht klar ist]. ańd́i·t́i ańd́i·t́i, paŕʿći ruća·t ḱeĺəpt́i. – tolś (paža·rś) (IV614) ‒‒‒, es breitet Seidentücher aus. – Das Feuer (die Feuersbrunst).
*ańd́ŕej E:Vez ― ańd́ŕe·j [M:Mam] [мужское имя, Андрей] / ein Männername, Andrej, Andreas. dŕigań andŕej E:Vez (I179) [Drigas (Grigors) Andrei (Name eines Runensängers)]. [ḿikla·jńäń ańd́ŕe·jś] šavə̑ms šukšsa·mań [M:Mam] (IV284) Miklajs Andrej droht mich zu töten. — Russ. Андре́й.
ańd́ŕe·jńä [M:Mam] (Dem.) id. [śov́eń] at́o·kš kujger-[pat́śä, śet́śä· ańd́ŕe·jeń ańd́ŕe·jńäś] (IV451) Ein tönerner Hahn mit Fleischlappen aus Birkenrinde, das ist Andrejs Andrej.
ańd́ŕuša E:SŠant [мужское имя, Андрюша] / ein Männername, Andrjuscha. — Russ. Андрю́ша (Dem. zu Андре́й).
ańd́a ~ and́a E:Večk [мужское имя, Андрей] / ein Männername, Andrej, Andreas. and́ań f́iĺa laŋks ešḱev́i (V248) Sie stösst auf Andjas Filja (trifft ihn zufällig). ańd́a at́ań saḿila (V416) Der Samila des Andja-Alten.
ańd́amo E:Mar id.
ańd́o E:Mar Vez id. | v́eśeĺḿe-ańd́o E:Vez [“одноглазий Андрей” (имя некоего рунопевца) / “Einäugiger Andjo” (Name eines Runensängers)].
ańiĺams E:Mar Jeg, ańi·ĺams E:Ba Is SŠant, ańᴉĺams E:Kažl ― ańəĺams M:P Pš Čemb Sučk Ur, ańĺams M:Jurtk нежить / zärtlich betreuen, pflegen, hegen u. pflegen, verwöhnen, verhätscheln; (M: Jurtk:) нежиться / herrliches Leben führen, sich pflegen, sich verwöhnen. už ḿejś avakaj ańiĺasamak (als Par.-Wort zu koĺńivsamak) E:Jeg (II557) Oh, Mutter, was pflegst du mich? — [Vgl. andoms: anĺems, ańt́ĺems].
ańiĺkasto [E:?Bug] (Adv.) [избалованно] / verwöhnt. ańiĺkasto t́e ṕijama son kastoź (V204) Diese Pijama war verwöhnt aufgezogen worden.
ańĺa·ftə̑ms M:Jurtk (Fakt. zu ańĺams) [баловать, изнеживать] / verwöhnen, verhätscheln.
ańi·s M:Sel (Abl. ańi·zda) укроп / Dill (Anethum graveolens).
ańivaj M:Temn (Interj.) [? a + ńi + vaj] [увы!] / o weh! (kommt in einem Klagelied vor u. wird nach jedem Verse wiederholt). śt́ak marfańäj, jalgańäj, učə̑ń ińd́žijᵪ́ńä sašə̑ndə̑jᵪ́t́, ańivaj (VIII394) Stehe auf, Martha, Freundin, die erwarteten Gäste rücken heran, Anivaj [o weh doch].
ańo E:Bug NBajt [женское имя] / ein Frauenname (= ańuša E:NBajt). udalonʒo ravžo mukor ańo E:Bug (V520) Hinter ihm (steht) Anjo mit schwarzem Hintern. t́iŕiń t́et́asto ańo v́ejḱińe E:NBajt (I468) Des lieben Vaters einziges (Kind) war Anjuscha.
ańt́əŕ M:Pš [крошечный, очень маленький] / sehr klein, winzig (wird von einem neugeborenen Kinde gesagt, das ungemein klein ist). — Vgl. 1at́əŕ: at́əŕ-v́eĺä ein Dorf [Атюрьево] im Bez. Krasnoslobodsk, Gouv. Pensa, u. 2at́əŕ: at́əŕńä, at́ŕä [Frauennamen].
ańt́əŕńä M:Pš (Dem. zu ańt́əŕ) id. makst ańt́əŕńä! Gib ein wenig!
*ańt́əŕgə̑də̑ms (: ańt́əŕgə̑dan, -i͔) [M:Pš] [очень, сильно уменьшаться] / sich sehr verkleinern, sehr klein werden.
*ańt́əŕgə̑tftə̑ms (: ańt́əŕgə̑tftan, -i͔) [M:Pš] (Fakt. zu ańt́əŕgə̑də̑ms) [сильно уменьшать / sehr verkleinern].
ańu M:Kr (Saz) [женское имя, Аню] / ein Frauenname, Anju. ĺep(ä) štaks solaś tŕigań ańut́ mazi͔ ĺicańac [Wie weiches Wachs schmolz (zu einem Nichts) das schöne Gesicht von Trigas Anju]. — [Vgl. ańo].
ańɯńä M:Kr (Dem. zu ańu) id. vaj śudufś makań ańɯńäś (IV157) O, die Arme, Makas Anju. — [Vgl. ańo].
ańźəd́əms M:Pš Pläj Kuld (Par.-Wort zu kańźəd́əms) [заботиться, беспокоиться / besorgt sein]. t́ada taŕəd́ä maŕəd́ä t́ada kańźəd́ä ańźəd́ä M:Pläj (Kuld) [Beunruhigt euch nicht, plagt euch nicht, trauert nicht, seid nicht besorgt].
ańćf́ M [горе, печаль, скорбь] / Trauer, Sorge, Kummer. t́iń ḿeźəń oću nužańńt́ä, t́iń ḿeźəń oću ańćfəńt́ä Was für eine grosse Sorge habt ihr, was für einen grossen Kummer habt ihr?
ap̀ak E(allg.) ― apak M(allg.) [отрицание] / Vern.-Wort [wird mit dem sogenannten Part. IV gebraucht; eine derartige Bild. wird meist adverbial gebraucht u. bedeutet ‘ohne zu tun, ohne getan zu haben’, bisweilen auch adjekt. ‘ungetan’ od. sogar substant.]. jovtaź valoś śijań, apakoś si͔ŕńeń [E:?Bug] (VI220) Ein ausgesprochenes Wort ist Silber (‘silbern’), ein unausgesprochenes Gold (‘golden’). | apak čačtoź E:Mar [не рождённый / nicht geboren]. apak čačtoźiś kuloś, a čačtoźiś ži͔v. – adam di͔ iĺija (225) Der nicht Erzeugte ist gestorben, der Erzeugte aber ist lebendig. – Adam und Elias. | apak duma E:Mar [необдуманный] / unbedacht, unüberlegt. | apak iŕet́ E:Atr [трезвый] / nüchtern. | ap̀ak jartsa(k) Chr[E] ― apak jarʿcak M [не евши] / ohne gegessen zu haben. mon iĺa·də̑ń apak jarʿcak M Ich blieb ohne Essen. | apak jofńe E:Večk [не рассказывая] / ohne zu erzählen. mon apak jofńe onot sodasa Ohne dass du ihn erzählst, weiss ich deinen Traum (worauf er deutet). | apak ĺikšńiḱ E:Kad [татарин (тайное слово)] / Tatare (Geheimw.) [wörtl.: Ungetaufter]. | apak ṕet́t́ M:Temn [некастрированный] / unverschnitten. śiń alə̑st ḱiĺd́eĺʿt́ apak ṕet́t́ ajgə̑rʿt (VIII294) Sie würden (unter) sich ungeschnittene Hengste spannen. | apak ṕiŋǵet́ E:Mar [не набитый обручами] / nicht mit Reifen beschlagen. apak ṕiŋǵet́ poza paŕt́ (1130) [Sie sind wie] nicht mit Reifen beschlagene Dünnbierfässer. | apak ṕiŕa E:Mar [не огороженный] / unumzäunt. moĺan apak ṕiŕa kardazne͔ń (1148) Ich werde kommen zu ihrem [dem] unumzäunten Hofe. | apak pomńa E:Kažl [не припоминая] / ohne sich zu besinnen. si͔ń, äś ṕŕast apak pomńa, kona kov kona kov, [soraćt́] (2152) Besinnungslos [unbesonnen] liefen sie einer hierhin, der andere dorthin auseinander. | apak purnak-se͔ŕńak E:Mar [не одетый / nicht bekleidet]. apak purnakan[‑]se͔ŕńakan, apak orčakan[‑]kaŕakan (1178) Ich bin nicht ausgerüstet, geschmückt, ich bin nicht bekleidet, geputzt. | apak soda E:Ba незнакомый / unbekannt. marᴉnza tuś apak-soda t́äjᵪt́ᴉŕ Mit ihm machte sich ein unbekanntes Mädchen auf den Weg. | apak točak M:?Saz [не точа / ohne zu drechseln]. stanc(a) apak točak točaf ṕiĺǵəńä·ś (IV140) [Sie] hat die Beine wie gedrechselt, ohne dass sie in der Bank gedrechselt wurden. | ap̀ak tonavtńe Chr[E] E:Mar [не учившись] / ohne gelernt zu haben, ohne zu lernen. apak tonavtńe kaŕt́ak a kodav́it́ E:Mar (276) Ohne Lernen können nicht einmal Bastschuhe geflochten werden. | apak trud́a E:Mar [не трудясь] / ohne sich zu mühen. apak trud́a śurojak a čači͔ (276) Ohne Arbeit wächst auch das Korn nicht. | apak učiḱ eŕvak E:Kad ― apak učt M:Pš Čemb неожиданный / unerwartet. | apak uŕvakst E:Mar ― apak eŕv́ä·jaftt M:Sel [неженатый, холостой] / unverheiratet, Junggeselle. son apak ervä·jaftt M:Sel (IV823) Er ist unverheiratet. | apak uši͔d́ E:Kažl [неначатый, нетронутый] / unbegonnen, unberührt. son jam vakant apak uši͔d́ boki͔t́ koda v́äĺufcaz äś čiŕᴉzᴉ͐nza (2150) Er wendet geschwind die unberührte Seite der Grütze zu sich. | apak v́eĺt́a E:Mar [не покрывавши] / ohne gedeckt zu haben; [непокрытый] / ungedeckt. moĺan ‒‒‒ apak v́eĺt́a latońeń! (1148) Ich werde kommen ‒‒‒ zu ihrem ungedeckten Schober! — Vgl. a; afaka.
*apə̑d́əms (: aṕed́an, -i ~ apə̑d́an, -i) M:P, apə̑d́əms M:Pš [падать (лишь о детях)] / fallen (nur von Kindern gebraucht, gew. prams). vaźt́śä apə̑t́ś mastə̑ru M:Pš Deine Mütze fiel auf den Boden.
*apə̑t́kšńəms (: aṕet́kšńan) M:P (Frequ. zu apə̑d́əms).
*apə̑t́ft́əms (: aṕet́ft́an, -i) M:P, apə̑tft́əms M:Pš, apə̑t́ft́əms M:Čemb (Fakt. zu apə̑d́əms) [заставить падать] / fallen lassen (M:P Pš); [подбрасывать] / hinaufwerfen od. hinaufschwingen (einen Gegenstand, so dass er droben bleibt) (M:Čemb).
*apə̑t́fńəms M:Čemb (Frequ. zu apə̑t́ft́əms).
apu·ftə̑ms E:Nask ― apftə̑ms M:P (tr.) [подбрасывать] / hinaufwerfen od. hinaufschwingen (einen Gegenstand, so dass er oben bleibt; so auch, wenn z.B. die Kinderwärterin das Kind im Schwung hochhebt); [ставить силки] / eine Falle (ein Fanggerät) aufstellen. v́äŕi apftsamaź ḿeńəĺt́i tokaj pŕäńäźä M:P Sie schaukelten mich nach oben, und mein Kopf traf den Himmel. | tufks apftə̑ms M:P [ставить силки] / eine Falle (ein Fanggerät) aufstellen. tufks apftan Ich stelle (spanne) die Falle auf. — [Vgl. avtoms: aftə̑ms].
apfńəms M:P (Frequ. zu apftə̑ms).
*apfńəkšńəms (: apfńekšńan) M:P (Frequ. zu apfńəms).
apkaž E:Mar, apka·š E:Atr Ba Večk Is ― apkaš M:P [сыпь, накожная болезнь] / irgendein Ausschlag, eine Hautkrankheit (E:Atr Ba: wobei in der Haut irgendwelche Würmer entstehen, die man hinausziehen muss) (E:Mar Atr Ba); [раковая болезнь] / irgendeine Krebskrankheit (E:Mar Večk M:P: kann den Finger verzehren, M:P auch: die an der Innenseite der Finger- u. Zehengelenke entsteht [“apkaš šačəndi͔”]); [женский половой орган] / das weibliche Geschlechtsorgan (Vulva) (E:Is). apka·št ḱeĺ-va·ŕazot! E:Večk Krebs dir in den Mund! — [Vgl. apokš].
apkašḱe [E:?Bug] (Dem.) [женский половой орган] / Scham, Vulva. paĺińenʒe͔ ḱeṕet́ca, apkašḱenʒe͔ ĺepšńisa (V364) Ich hebe ihr Hemd und drücke ihre Pfotze.
apo E:Seledba [женское имя, Варвара] / ein Frauenname, nach P. identisch mit dem russ. Namen Warwara (Barbara). koda śe vašet́ńe prafti͔t́ avast ḱis, iśt́a apo praftozo mošoń ḱis (VI198) Wie diese Füllen sich nach ihren Müttern sehnen, so soll sich Apo (Varvara) nach Moscho (Nikifor) sehnen.
apokš E:Vač нарыв (если без всяких видимых причин нарывает) / Eiterbeule, Geschwür (wenn so etw. ohne irgendeinen sichtbaren Grund entsteht; = t́äj orma). kortaftuma t́äj-ormado od. apogždo (III127) Zauberspruch gegen ein Geschwür oder die apokš-Krankheit. — [Vgl. apkaž].
apŕakams M:Pš наставлять с упреком или уговором / tadeln, belehren, zurechtweisen. — Russ. упрека́ть.
apŕakakšńəms M:P (Frequ.) [обещать / versprechen]. śt́iŕʿńəń śäŕäd́əmstə̑st apŕakakšńəsaź ṕervaj anajəńd́i, śä [ṕəčḱä·j] (IV728) Verspricht man die Töchter, wenn sie krank liegen, dem ersten Bettler [? Bewerber zur Frau], wird diejenige (die versprochen worden ist) gesund.
apŕeĺ E ― apŕe·l M:P [апрель] / April. — [Russ. апре́ль].
apsə̑rdams M:Ur Jurtk хватать / erhaschen, erschnappen, ergreifen. — [Vgl. afto·rdams].
apsə̑ŕams M:Ur Jurtk (Iter.) [скрести, царапать] / scharren, schaben, zusammenscharren, kratzen.
1ar [M:Mam] (Interj.) [вот!, смотри!] / sieh mal! va [malad́e·tś rabo·t́ńekś], ar, taga anttä [t́ańt́śt́ińasta] (IV884) Sieh mal, du bist ein tüchtiger Knecht, komm, ich gebe dir Süsses zu essen!
ara E:Mar ― ara M:Ur разве / denn, etwa, es sei denn, dass. — [Vgl. arašk; arašt(i͔); araźd́i; araźi].
araka M:P Pš (Gen. -ń) [плохой, негодный (хлеб, слабое пиво)] / schlecht, unbrauchbar (Brot od. Dünnbier) (poza), (auch:) [негодная пища] / schlechte Speise (von solchen, die nicht mit einem Male aufgegessen werden, sondern aufbewahrt werden) (M:P); [негодный, плохой (пища, питьё)] / unbrauchbar, schlecht (von Speise u. Getränk) (M:Pš). mon arakat pańan M:P Ich backe schlechte Brote (od. schlechtes Brot). pozaś araka od. arakaks aš́tši M:P Das Dünnbier ist verdorben. — ? Tat. arı̊k ‘mager, kraftlos’.
arakš E [неистовый, яростный] / rasend, wütend. — [Vgl. 1aralams].
arakškadoms E [разъяриться, приходить в ярость] / rasend, wütend werden, in Wut geraten.
1aralams E [бушевать, буйствовать] / rasen, wüten, toben; [бесноваться] / rasend, wütend sein. — [Vgl. arakš: arakškadoms].
2aralams M:P Pš, aŕəĺams M [помогать, оказывать помощь] / beistehen, zu Hilfe kommen (soń ihm, z.B. einem Menschen, der angegriffen wird); [пытаться спасать] / zu retten versuchen (kutt ein Haus, das in Brand geraten ist; vgl. posabĺams). | pŕä aŕiĺams E:Kažl ― pŕä aralams M:P [Mam] [защищаться] / sich verteidigen. ožu, [t́äŕäj, śävan] tumə̑ń [iĺińä·], aralasa [pŕäźeń] [M: Mam] (IV869) Wart, Mutter, ich nehme eine Eichenrute und verteidige mich! — Tat. arala- (TLM, Nr. 19).
aralaj [M:P] [защитник] / Schützer, Verteidiger. toń aralajćä śudufś t́omań ĺošuńäś (IV302) Tjomas Ljoschu, der Verfluchte, ist der, der dich schützen wird.
*aralakšńəms (: aralakšńan, -i) M:P (Frequ. zu aralams).
*aralaftə̑ms (: aralaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu aralams) [заставлять защищать, защищаться] / verteidigen lassen, sich schützen (lomat́ńeń kätsta [при помощи других] / vermittels der anderen).
1arams ChrE E:Mar Nask Večk Bag Kozl Vez NSurk Mokl SŠant Jeg Ta ― arams ChrM M:P Pš Sar Kr Cjatn Temn Sel An Ur становиться / sich stellen, hintreten (ChrE E:Mar Nask Bag Mokl SŠant Jeg ChrM M:P Pš); [менять свое место] / seinen Platz wechseln, verändern (z.B. im Zimmer vom Stuhle auf die Bank od. von der Stube hinaus, nicht aber von dem, der in ein anderes Dorf siedelt) (M:P); [? лежать] / [?] liegen, gelegen sein (M:P); стать / werden, sich verwandeln (ChrE E:Mar Hl Nask [?Bug] Bag Kozl Vez Ta ChrM M:P Sar Kr [Mam] Cjatn Temn Sel); (araj, araś, mit od. ohne All.) придётся, “надо” / es ist (jdm.) notwendig (etw. zu tun), einer muss (M:P Sel), [araj + All. auch:] [кажется (кому-то), по мнению (кого-то)] / es scheint jdm., nach Ansicht (Meinung) jds. (M:Kr); причиниться от места, попритчиться / erkranken (M:P: von einer Stelle; M:Pš An: от спора / von einem Streit) (M:P Pš An); попритчиться / plötzlich erkranken (M:Ur); [ставить (что-л.)] / etw. stellen (M:Kr). voĺnoj śv́et alov eĺ aran E:Mar (1164) Ich trete unter das freie Licht hervor [Ich gehe hinaus in die Sonne]. si͔ń tuśt́ di͔ pokš ḱev ekše͔s araśt́ E:Mar (288) Sie gingen und stellten sich hinter einen grossen Stein. arak tarkazə̑t [tarka·zᴉ͐t] E:Nask (III253,255) Stelle du dich auf deinen Platz! už ḱi ulońt́e ton arak E:Mokl (V116) Stelle dich an die Wegscheide! kolmo ugolga ḿińd́eńek arams E:SŠant (I9) Wir sollen in drei Ecken treten. koz araj, ocu vast(a) sajńäj M:P Wohin immer es (das Waisenkind) sich stellt, ist es im Wege. jarʿtsama aran M:P Ich setze mich, um zu essen. tujan kutsta, aran ušu M:P Ich gehe aus der Stube und trete hinaus. ez(a) arak M:Pš Stelle dich hierher! mon koza [t́isa·] a soń arasa M:Kr (IV167) Wohin bringe ich ihn, wohin setze ich ihn. araś ińazurks E:Hl Er wurde Kaiser. šumbra čińeks arazo E:Bag (VI148) Möge es (uns) Gesundheit bringen! a-mašti͔ eŕḿeks arazo E:Kozl (III9) Möge es sich in nicht endenden Wohlstand verwandeln. pokšoks araś laŋgozon E:Ta (V398) Er hat sich zum Vormund über mich gestellt. vaj moŕaś araś son kafto śt́enaks E:Vez (I70) Das Meer wurde zu zwei Wänden. ṕervaj akša koda lov, tosa araj koda sod. – kujgə̑rś i ḱäšəś [M] (IV659) Zuerst weiss wie Schnee, wird dann wie Russ. – Die Birkenrinde und der Teer. araś ḱemgafksuva ḱizə̑sa M:P Er wurde 18 Jahre alt. [ĺemft́əḿä] šabaś kukuks araj M:P (IV723) Das ungetaufte Kind verwandelt sich in einen Kuckuck. ton arat əĺi vaśäń polańaks M:Sar (IV181) Wirst du [zu mir] als Eheweib kommen? araś kuli͔ks, [kalmaźä] [M:Mam] (IV45) Als sie starb [eig.: Leiche wurde], begrub er sie. [mod́ińä] araś mašti͔ks [ḱeĺḿä] v́etsta M:P Ich bekam Fieber vom Trinken des kalten Wassers. sə̑rʿka·mda [ḿeĺä] mə̑rda·ms araj, af uda·laj M:P (IV710) Muss man nach einer Abfahrt zurückgehen, (dann) hat man kein Glück. är lomańd́i eŕäv́i (nicht: araj) maksə̑ms ṕednajt́i M:P Jeder Mensch soll dem Bedürftigen (etwas) geben. t́äńi, ‒‒‒ mońd́ein araj kulə̑ma M:Sel (IV809) Jetzt ‒‒‒ muss ich sterben. d́e·inza (< sońd́e·inza) aš [ḿeźä] t́ijmə̑s, araj, [ḿäŕkś] moĺmə̑s M:Sel (IV834) Es ist nichts zu machen. Man muss wohl hingehen, sagte er. [eśt́ienza] araj aš [kuĺińats] M:Kr (IV96) Sie glaubt, dass es keinen Zuhörer gibt. mon arań śe vaststa M:P Ich erkrankte von jener Stelle. sarazə̑ń udə̑m vasc af śäŕəńd́išt́, sarazə̑ń śeĺmə̑sa arat M:P (IV728) Den Liegeplatz des Huhns beharnt man nicht, (sonst) bekommt man Nachtblindheit (“Hühnerauge”). | bokav arams E:Mar ― poku arams [M:Mam] [отходить в сторону] / zur Seite gehen (z.B. auf dem Wege, vor dem Fenster weg). ei, turatšo·k, ton [araĺet́] poku [M:Mam] (IV849) O, du Dummkopf, du hättest dich beiseite stellen sollen. | gŕeᵪs arams [M:Pičep] [попасть в беду, обнищать] / in Elend, Not geraten. murdzań avaś gŕeᵪs ṕäk araś (VIII258) Die Murdza-Frau geriet in eine grosse Not. | jorams-arams E:Mar [приготовляться (к отправлению)] / sich fertigmachen, sich ausrüsten, sich zur Abfahrt vorbereiten. joran-aran bazarov Ich mache mich fertig, um zum Basar zu gehen. | pə̑lma·ńža (~ -nža ~ -nǯa) laŋks arams M:Pš [стать на колени] / niederknien. arama pə̑lma·nža (-ǯa) laŋks (IV776) Man muss auf die Knie fallen. | pə̑lma·ńᵈ́žɛ ṕŕas arams ChrE ― pə̑lma·ńǯa pŕas arams M:P id. — [Vgl. 2arams].
arak M:P Jurtk (Interj., eig. Imper. 2. Sg. von arams) [приди!] / komm! (śe hierher); [иди!] / geh (to dorthin) (M:P); [прочь!] / fort! (M:Jurtk).
araj M:P Sel [будущий, наступающий] / kommend; [проистекающий] / herrührend (M:Sel); пребудущий (год), [на второй год] / (für, auf) das übernächste (Jahr) (M:P). varmast(a) araj akša M:Sel (IV752) Vom Winde kommender Star. | araj ḱizə̑ś M:P [второй, будущий год] / das übernächste Jahr. | ṕeŕf araj M:P Sučk [моток (пряжи)] / Strähnenband (M:P); wenn es zu viel Aufzugfäden gibt, so dass sie nicht im Weberkamm Platz haben, werden die überflüssigen, die man abschneiden muss, so genannt (M:Sučk). ḿezaro ṕerf arast kodat? M [Wieviele Strähnen (eig.: Strähnenbänder) wirst du weben?]. | arajəńd́i M:P [на второй, будущий год] / auf, für das übernächste Jahr.
araf [M:Pš] [какая-то болезнь / eine Krankheit, die durch Berührung von etw. od. durch eine Kränkung von Naturgeistern, Verstorbenen usw. verursacht wird]. [praśtše·ŋǵä] kalma laŋksa kulə̑sta [äŕeksta arafə̑ńd́i] (IV790) Versöhnung auf dem Friedhofe, falls die Krankheit von Verstorbenen kommt. | araf-vasta M, araf-vastə̑ M:P [болезнь / Krankheit]. lovaža ńäjat, araf vastćä (f‑) ḱäŕməd́i M:P (IV733) Siehst du [im Traume] einen Leichnam, wirst du von einer Krankheit gepackt. ruz ńäjat, araf vastćä sə̑rʿka·j [M:P] (IV735) Siehst du [im Traume] einen Russen, wirst du krank. andat tatarʿt, araf vastćä kattanza M (IV730) Gibst du [im Traume] einem Tataren zu essen, wird deine Krankheit dich verlassen. | v́ed́-araf M:P [вред, причиняемый водой] / vom Wasser herrührender Schaden (bekommt z.B. ein Kind, wenn es beim Schwimmen im Wasser mit einem anderen gestritten hat); [кошмар, удушье] / Alp, Alpdrücken. mod́ińä sašəńć v́ed́-arafə̑źä jotaj v́et́ [Mir kam in der letzten Nacht mein Wasserschaden (Alpdrücken)]. | v́ecta araf M [болезнь от воды / eine vom Wasser herrührende Krankheit].
aram ChrM M:P Sal Aleks Kr Patra Čemb (indekl., mit All.) [кажется (кому-л.), по мнению (кого-л.)] / es scheint (jdm.), nach der Ansicht (jds.). | eśt́inza(ń) aram M:P Sal, eśt́inz(a) aram M:Aleks Patra, eśt́ijənza ~ eśt́inz(a) ~ eśt́inza(ń) aram M:Kr [по его (своему) мнению] / seiner Ansicht nach, seines Erachtens. eśt́inza aram rakšań maŕäjc aš [M:P] (IV408) Es scheint keinen zu geben, der das Pferd hört. eśt́inza aram śomań maŕäjc aš [M:Kr] (IV79) Sjoma glaubte, dass niemand ihn bemerke. eśt́ijənza aram maŕäjəc ajaš M:Kr Er glaubt keinen Zuhörer zu haben. eśt́inz(a) aram odəŕväńät́ maŕäjc aš M:Patra (IV94) Die junge Frau glaubte, dass niemand sie wahrnehme. eśt́inza(ń) aram maŕäjəc ajaš M:Sal (IV106) Es scheint keinen zu geben, der ihn vernimmt. | məd́e·ńəḱ aram M:P [по нашему мнению] / es scheint od. schien uns (= araj, araś). məd́e·ńəḱ aram, ašəĺ tosa ḱivə̑k (aš ḱivə̑k tosa) Wir glaubten (od. glauben), dass da niemand war. | mod́ińɛ aram ChrM M:P, mońd́i aram M:P [по моему мнению, по-моему] / es scheint mir, meiner Ansicht nach. śemb́ä mod́ińä aram ćeb́äŕʿt́ M:P Meiner Meinung nach sind sie alle schön (trefflich). mońd́i aram t́ä t́ev́ś t́ijəma·ĺ va t́afta M:P Meines Erachtens sollte man diese Sache in dieser Weise verrichten.
arama M попричение / eine unerwartete, plötzliche Krankheit, die von einem Unglücksfall herrührt od. irgendwie zugefügt worden ist.
*arakšnoms E:Gor Bug Večk Vez Mokl, arakšnums (3. Sg. Präs. E:Kal arakšne͔·) E:Hl Kal (Frequ. zu arams) [становиться] / sich stellen, hintreten. kavtoń ṕeĺev, uᵪ avakaj, si͔ń arakšnost́ E:Gor (VII230) Sie stellten sich, Mutter, zu beiden Seiten. ḱeŋkš udalov bašḱir-ava arakšnoś E:Večk (I215) Die Baschkirin stellte sich hinter die Tür. son ḱi uli͔ńes arakšnoś E:Mokl (V118) Sie stellte sich an eine Wegscheide.
arćems E:Mar Večk, *arćims E:Hl, *aŕśems E:SŠant ― arśəms (vgl. aŕćems: aŕśəms ‘denken, wünschen’) M:P Pš Kr, *aŕśəms M:Temn, arćəms M:Ur (Iter.-Frequ. zu arams) становиться / sich stellen (E:Hl SŠant M:P Pš Temn); [превращаться] / sich verwandeln (M:Kr). paradu paras si͔ń arćiśt́ E:Hl (1162) Sie stellten sich paarweis[e] auf. vaj krugomganok ḿińek si͔ń aŕśit́ E:SŠant (I155) Sie werden uns umstellen. [šit́ jakašt́] śoraks, a [v́et́ arsi͔št́ ṕeŕḿe·tšeks] M:Kr (IV864) Am Tage gehen sie als Männer, in der Nacht verwandeln sie sich in Wildtauben. ušə̑ć uĺćav jakama, užeńava [arśema] M:Temn (VIII310) Sie begann auf die Strasse zu gehen, sich [mit Burschen] hinter die Ecken zu stellen.
aŕćekšne͔ms [E:?Bug], arćekšńims E:Hl (Frequ. zu arćems) [становиться] / sich stellen. v́iŕ čiŕeva aŕćekšne͔śt́ [E:?Bug] (V234) Sie stellten sich an den Waldrand.
*aratoms E:NSurk (Pass. zu arams) становиться / sich stellen [gestellt werden]. kumaćt́ kumaćt́ ḱeṕit́i, staḿet staḿet arati͔ (II469) (Farbig) wie Kumatschzeug geht es (das Morgenrot) auf, (schön) wie Stamet bleibt es stehen.
aravoms E:Večk (Refl.-Pass. zu arams) [случайно становиться куда-н.] / sich zufällig irgendwohin stellen. pokš ḱijava moĺemste͔ ‒‒‒ ḱi v́e bokav arav́iń (II141) Als ich den Hauptweg ging, ‒‒‒ da kam es, dass ich mich an den Wegrand stellte.
aravtoms E:Mar Bug MKka, araftoms E:Večk Bag, araftums E:Hl Kal ― araftə̑ms M:Kr Sel (Fakt. zu arams) [ставить, класть] / stellen, legen; [ступать куда-н.] / irgendwohin treten; (M:Kr:) [превращать] / verwandeln. kuśt́ima ṕes aravti͔ka E:Mar (140) Stelle es an der Treppe hin. čii šapkanʒo aravsi͔ [E:?Bug] (V470) Er läuft herbei und hält seinen Hut hinunter. tarkas pŕev́enʒe͔ aravti͔t́ [E:?Bug] (VI206) Gib ihm den Verstand zurück [“Stelle seine Vernunft an ihren Platz”]. moń [aravti͔ḿiź] moń [ḿera] alov E:MKka (II108) Man zwang mich unter das Massbrett zu treten. už ṕećk iḱeĺej arafti͔ź E:Bag (I282) Man liess sie vor den Ofen treten. son sońćinze͔ v́ed́-paŕt́ ḱit́ boks arafti͔ze͔ E:Kal (2145) Sie (das Weib) stellte die Eimer am Wege beiseite. araftə̑źä ružja·nts šumba·zt́ laŋks M:Sel Er richtete die Flinte auf den Hasen. pakśäń kavalńaks soń araftə̑źä M:Kr Er verwandelte ihn in eine Feldweihe.
*arafńems E:Večk (Frequ. zu araftoms) [заставлять ступать] / treten lassen, zu treten zwingen. ḿera alov tataroń ćorań arafńiź (I459) Der Tatarenjunge wurde unter das Massbrett gestellt.
*aravtovoms E:Mar (Refl.-Pass. zu aravtoms). koda ńet́e [purnav́it́] v́e tarkas i lovov́it́ i tarkazost [aravtov́it́] (213) Wenn diese auf eine Stelle gesammelt und gezählt und an ihren Platz gebracht werden [können].
2arams E:Bug Večk Vez ― arams M:P Čemb Kars [Par.-Wort zu jomams, juma·ms] [пропадать, гибнуть, погибать и т. д. / verlorengehen, zugrundegehen, umkommen usw.]. ton jomak, ton arak E:Večk (III138) Du sollst umkommen. joḿiń avoĺ t́et́adon, ari͔ń avoĺ avadon E:Večk (II305) Ich bin nicht durch meinen Vater verkommen, ich bin nicht durch meine Mutter verloren gegangen. juma·ś, araś M:P Er starb, kam um. juma·ś araś at́äźä M:Kars (IV242) Mein Mann ist gestorben. — [Vgl. 1arams].
arama M:Saz: *juma·ma-arama [умирание, смерть, гибель] / das Sterben, das Umkommen. kut́ i śudə̑źä son af juma·mu, soń af juma·mu ḱiŕd́ɯń aramu (IV16) Wenn sie auch sie verfluchte, so nicht (gerade), dass sie sterbe, nicht (gerade), dass sie sterbe, nicht, dass Kirdju umkomme. | jumam-aram-ši M [день гибели / der Tag des Zugrundegehens]. | se͔ŕ-aramo-tarka E:NSurk [место смерти / Sterbeort]. ti͔ń sadojat́a se͔ŕ-jomamo tarkazon uš se͔ŕ-aramo tarkazon (II474) Kommt an die Stätte des Hingangs meines Leibes, an die Stätte des Hingangs meines Leibes!
aramańä [M:Mam] (Dem. zu *arama): juma·mańä-aramańä [умирание, смерть, гибель / das Sterben, das Umkommen]. ton [kuĺa·ksakšńek t́äd́akaj-avakaj juma·mańäźeń-aramańäźeń] (IV549) Erkundige dich, liebe Mutter, nach meinem Tode!
araftoms [E:?Bug] ― araftə̑ms M:P (Fakt. zu arams) (als Par.-Wort zu jomaftoms, juma·ftə̑ms, ima·ftə̑ms) [заставлять убивать / töten lassen]. kov jomaftoms polazo, kov araftoms vastazo [E:?Bug] (V420) Wie (‘Wohin’) kann er seine Frau umbringen, wohin kann er seine Gattin tun.
*arafńems E:Kut (Frequ. zu araftoms). ton jomafńesi͔t́, od-ćora, ejkakšot, ton arafńisak, ańd́amo, śeḿijat (V266) Du wirst, junger Mann, es dahin bringen, dass deine Kinder verloren gehen, du wirst, Andjamo, deine Familie zugrunde richten.
arań [? Part. von 2arams ? потерянный / ? “verlorengegangen”]. | arań korʿtaj M:P Pš простенький, простоватый болтун / unverständiger, unvernünftiger Plapperer, Schwätzer; [простоватый, простодушный] / etwas simpel, einfältig (M:P); [говорящий медленно и в то же время громко] / jmd. der langsam u. zugleich mit lauter Stimme spricht (M:Pš). ton arań korʿtajat M:P Du bist ein Schwätzer. — [Vgl. 2arams u. auch tschuw. (P.) aran-aran ‘mit Mühe’].
araś E(allg.) ― araś- M:Sel [negatives Suppl. für ‘sein’, 3. Sg. Präs., Grund-F., die nach Art der Nomina konjugiert wird] нет, не имеется / ist nicht (vorhanden), existiert nicht, es gibt nicht, es mangelt; [mit Gen. u. Poss.-Suff. am grammatikalischen Subj.] (die betr. Person) hat (ihn, sie, es) nicht; [не] / nein, nicht. [Die übrigen bel. Präs.- u. Prät.-F.:] 1. Sg. Präs. araśan E(allg.) ich bin nicht, mich gibt es nicht; 2. Sg. araśat E(allg.) du bist nicht, dich gibt es nicht; 3. Pl. araśt́ E(allg.) M:Sel sie sind nicht (vorhanden), existieren nicht, es gibt sie nicht; [mit Gen. u. Poss.-Suff.] (die betr. Person) hat sie nicht; Prät. 1. Sg. araśeĺiń E(allg.) ich war nicht, mich gab es nicht; 2. Sg. araśeĺit́ du warst nicht, es gab dich nicht; 3. Sg. araśeĺ er (sie, es) war nicht, existierte nicht, es gab ihn (sie, es) nicht; [mit Gen. u. Poss.-Suff.] (die betr. Person) hatte ihn (sie, es) nicht; 1. Pl. araśeĺińek E(allg.) wir waren nicht, es gab uns nicht; 2. Pl. araśeĺid́e E(allg.) ihr waret nicht, es gab euch nicht; 3. Pl. araśeĺt́ E(allg.), araśiĺʿt́ M:Sel sie waren nicht, existierten nicht, es gab sie nicht; [mit Gen. u. Poss.-Suff.] (die betr. Person) hatte sie nicht. koso uĺńiń, śese͔ araśan E:NBajt (VI224) Wo ich war, dort bin ich nicht (mehr) (so lässt man eine unbehagliche Frage ohne Antwort). mon v́it́ śeḿb́ijze͔ toĺka v́et́e čit́ kudusa koda araśan E:Šokša (VII462) Ich bin ja nur fünf Tage insgesamt von Hause weggewesen. ton jala kosojak araśat E:Mar (2123) Aber nirgends warst du (= Dich gibt es [immerhin] nirgends). kudoś čavo, ḱijak araś E:Mar (280) Das Haus ist leer, niemand ist da. kulumańe ḿeŋ́ǵe araś E:NBajt (VI224) Gegen den Tod gibt es kein Mittel. kudut́es ḱijak araś E:Kal (2144) In der Stube war niemand. kudom araś E:Mar (120) Ich habe kein Haus. araś uŕam vaśkamum E:Hl (1160) Ich habe (freilich) keine Brudersfrau, keine Verzärtlerin. laŋgost orčams paĺat araś E:Jeg (1104) Du hast kein Hemd zum Anziehen. vaśińd́(e)jak araś ńejiń nužazo E:Mar (150) Mehr denn früher leidet er auch jetzt keine Not. son ńef́ńä ṕŕanza iḱᴉĺä, bᴉ͐ta araś ḿeĺᴉza ozams E:Kažl (2150) Er stellt[e] sich erst an, als ob er sich nicht setzen möchte. v́eńəṕtś ṕiĺǵənts – polats araś [M:Sel] (IV238) Sie streckte ihr Bein aus – ihr Gatte ist nicht da. ńej araś jarcams mińeḱ śuronok E:Mar (136) Jetzt haben wir kein Getreide zum Essen. tuji araś t́akam ḿeĺze͔t́? E:Večk Gefällt dir mein Kind oder nicht? iśt́at mastor laŋksojak araśt́ jarcamot E:Mar (2106) Solche Gerichte gibt es nicht in der ganzen Welt. moń araśt́ ĺeĺam uŕeže͔m E:Mar (1200) Ich habe keinen Bruder, keine Schwägerin. solotne͔ v́id́ ḿińiḱ araśt́ E:Kal (2128) Wir haben ja kein Malz. t́ese͔ araśeĺ kudi͔ńe E:Mar (2116) Es gab hier kein Häuschen. kavto čast araśeĺ ojḿeze͔ E:SŠant (I23) Zwei Stunden war sie (wie) leblos. konat araśeĺt́ v́e dumso E:Mar (1156) Wer an eurem Plane nicht teilnahm. araśeĺt́ si͔nst a ejd́est a kakšost E:Vez Sie hatten keine Kinder, keine Nachkommen. ńet́ araśeĺt́ si͔ń kortaź E:MKly (VII24) Diese (Sachen) blieben unbesprochen.
araś-tarka (~ ara·ś-tarka) E:Mar, araś-tarka E:Bug [недостаток, нужда, потребность] / Mangel, Entbehrung, Bedürfnis. ḿińek ńej araś-tarkanok E:Mar Wir haben jetzt Bedürfnis (an allem). eś paro[‑]čit́ ton kandat, araś[‑]tarka ton t́ejat [E:?Bug] (V506) Trägst du dein Eigentum (in alle Winde), machst du dir Armut.
araś-či͔ E, araś-či ~ ara·ś-či E:Mar, araś-či E:Petr Bug беднота, [нужда, недостаток] / Armut, Bedürfnis, Mangel. narod eŕe araś-čisa E:Petr (VIII120) Die Leute leben in Armut. [ńej] eŕan[‑]aštan mon araś[‑]čise͔ [E:?Bug] (V146) Nun lebe ich in Armut. | araś-čisa E:Petr (Iness.) бедный / arm. uĺiń d́äŕajt́ v́eĺesa araś-čisa lomatt́ (VIII84) Gibt es im Dorfe arme Leute. [araśčisi͔ńt́] ṕeĺd́e sait́ ḱeḿeń-ḱev́et́eje aša (VIII152) Von einem Armen nahmen (forderten) sie 10-15 Rubel.
araśḱe E:Gor Ufa [недостаток, потребность, нужда] / Mangel, Bedürfnis, Entbehrung. v́eŕd́e ṕiźeḿeks ṕiźeze͔, aldo ĺiśmaks ĺiśeze͔, t́e araśḱeńt́ ṕeščazo E:Gor (VII112) Sie möge von oben als Regen regnen, von unten als Quelle hervorsprudeln, (und so) diesen Schaden ersetzen!
ara·šk E:Atr разве / denn, etwa (in Fragesätzen). arašk toso son? Ist er denn dort? — [Vgl. ara; arašti͔; araźd́i; araźi; raźd́ä; raźi].
arašti͔ E:Mar, arašt E:SŠant разве, нечто / denn, etwa, vielleicht (in Fragesätzen). — [Vgl. ara; ara·šk; araźd́i; araźi; raźd́ä; raźi].
araźd́i E:NSurk ― araźd́ä M:Temn, ə̑ra·śt́i M:P, ə̑rə̑śt́ə M:Pš разве, нечто / denn, etwa (in Fragesätzen) (= araźi, arai, raźi, rai, aŕzä·j, ŕezä·j). a ḿiḱit ḿeŕi: araźd́i sońende͔ makssi͔ babam E:NSurk (III309) Aber Mikit sagte: “Meine Frau gibt ihn ihm nicht”. — [Vgl. ara; ara·šk; arašti͔; araźi; raźd́ä; raźi].
araźi E:Mar Gor Is, araźi (~ raźi) E:Večk, arai (~ rai) E:VVr, ara·źä E:Ba ― ara·źi M:Sel, ? ə̑ŕźä·j (~ ? aŕźä·j ~ ? ŕeźä·j) M:P, ara·źä M:Sučk разве, нечто / denn, etwa (in Fragesätzen); (M:P:) (Konj.) [даже если, хотя бы, лишь бы] / wenn (auch) nur. araźi son tov tuś? E:Večk Ist er denn wirklich dorthin gegangen? ton arai a maštat ḿeje t́ejḿe E:VVr (III275) Kannst du denn gar nichts tun! af šaft́äd́äź, ə̑ŕźä·j (< aŕzäj) makssak t́ä śakańäćən M:P Wir werden dich nicht umbringen, wenn du nur dieses dein Gefäss (uns) gibst. aŕźäj maksat v́ed́ mod́ińä M: P Nun, gib mir etwas, wenn nur Wasser! — [Vgl. ara; ara·šk; arašti͔; araźd́i; raźi].
araźiks E:Večk Is разве, нечто / denn, etwa (in Fragesätzen).
arbus E:Mar (Gen. arbuzuń) ― arbu·s M: P (Gen. arbuzəń) [арбуз] / Wassermelone. | arbu·z-lukš M:Jurtk [арбузная корка] / Melonenschale. — [Russ. арбу́з].
arča M:Temn [назв. села] / Name eines mordw. Dorfes im Bez. Temnikow, Gouv. Tambow.
arčilov-v́eĺe E:Petr [эрз. назв. с. Арчилово] / der ers. Name des ers. Dorfes Suchoi Karbulak, Bez. Saratow, Gouv. Saratow. arčilov v́eĺe vakssa (v́et́e vajǵiĺṕeń tarkasa [v́eĺede͔ńt́]) uĺe v́ed́ “kana-ĺejka” (VIII242) In der Nähe des Dorfes Arčilov (in einer Entfernung von fünf Werst vom Dorfe) gibt es einen Fluss namens Kanalejka.
ardoms ChrE E:Mar Atr Večk SŠant, ardo·ms E, ardums E:Hl Kal Kažl, ardu·ms E:Ba ― ardə̑ms ChrM M:P Sučk Jurtk [бегать (о животных)] / laufen (von Tieren) (ChrE E:Mar Kal Kažl ChrM M:P Jurtk); [бежать рысью] / traben (M:P Jurtk); [ехать] / fahren (M:Jurtk: [рысью] / im Trab) (ChrE E:Mar Kal Atr SŠant ChrM M:P); [проезжать (мимо)] / durch‑, vorüberfahren (E:Kal); [приехать] / heranfahren (M:Patra). ton iśt́ak kov, če͔jeŕńe pat́ej, ardat? E:Mar (2101) Wohin, Schwester Mäuschen, läufst du so? a ḱiskat́ńe ḿeńśt́ tosto, aŕśt́ kudos E:Mar (2122) Die Hunde aber entflohen von dannen, sie liefen nach Hause [(od. in die Stube) hinein]. ŕiv́iźś iḱiĺijak mazi͔ŋǵiste͔ iśḱiĺeź arde͔ E:Kal (2136) Der Fuchs läuft voraus mit hübschen Schritten. ofta tandac dᴉ͐ arduma tuś E:Kažl (2151) Der Bär erschrak und lief schnell davon. kov ardat? E:Mar Wohin fährst du? (fragt der Entgegenkommende). miń poŕatkań kuvalt ardi͔ńeḱ E:Mar (1114) Wir sind die Hausreihe entlang gefahren. ĺituva ardi͔ avanste͔ E:Atr (I311) Lituva fährt zu ihrer Mutter. ńe znaj išḿese͔ si͔ń ardi͔t́ E:SŠant (I224) Man weiss nicht, ob sie mit Pferden fahren. ḿiźarda karḿe arduma maze͔ damajt́ suvad́baś E:Kal (2135) Wenn der Hochzeitszug des schönen Damai hier vorüberfahren wird. śä ḱiǵä· ardi͔št kolma pavo·skat M:P Jenen Weg entlang fahren drei Wagen. vaj vani͔št́ ardi͔ v́ed́ at́äś M:Patra (IV26) Sie sahen, dass der Wasservater heranfuhr. | kopulco ardoms E:Večk, kopo·lco (~ kobolco) ardoms E:Atr, kopo·lca ardoms E:Ba ― kopə̑lsa (~ kopə̑lfsa) ardə̑ms M:Sučk, kopə̑lfsa ardə̑ms M:Ur [скакать галопом, ехать вскачь] / galoppieren, im Galopp fahren, (E:Ba auch:) [совокупляться (мужчина)] / sich begatten (Mann). | kopulkom ardoms E:Večk, kopolkom (~ kopolko·m) ardoms E:Ba [скакать галопом, ехать вскачь] / galoppieren, im Galopp fahren. kopulkom ardi͔ E:Večk Ba (Das Pferd) galoppiert (läuft wackelnd). | laśt́ä ardə̑ms M:P [ездить верхом] / reiten. | ḿeĺga ardums E:Hl Kal [гнаться за кем-л.] / jdm. nachlaufen; [гнаться на лошади] / jdm. zu Pferde nachsetzen. si͔ń uĺińćasa ŕiv́iźiń ńiiź di͔ ḿeĺganza koda arduma karmaśt́! E:Kal (2146) Sie erblickten den Fuchs auf der Strasse und fingen an hinter ihm her zu laufen. | sanšńe ardoms E:Mar, šańšńe ardoms E:Atr Is, čańćko·m ardoms E:Ba ― šańč́k ardə̑ms M:P [скакать галопом, ехать вскачь] / galoppieren, im Galopp laufen, fahren.
ardi͔ E:Večk NSurk [похотливый, находящийся в течке / läufig, brünstig, geil]. ardi͔ avań pad ponat E:Večk (II145) Die Schamhaare eines geilen Weibes. | ardi͔ vaŕa E:Večk Is [гулящая] / Hure. | iḱeĺće ardi͔ E:Gor ― əŋgəĺd́ə a·rdi͔ M:P [главный сват, вожак сватовства / Hauptwerber, Führer der Werbeschar (eig.: einer der voran od. vorher fährt)]. iḱeĺće ardi͔ks, kudat, mońć moĺan E:Gor [Als Führer der Werbeschar, Brautwerber, werde ich selbst voran fahren].
ardoź E:Mar ― ardə̑ź M:P Sučk: ardə̑ź ajd́ams M:P [пустить лошадь рысью] / das Pferd auf Trab bringen. ajd́ak alašat ardə̑ź M:P Bring das (? dein) Pferd auf Trab! | ardoź tujems E(allg.) ― ardə̑ź tujəms M(allg.) [помчаться, убежать] / loslaufen, davonlaufen, davonjagen. v́eŕǵesḱe koda ḿeńi ḱecte͔st, koda tuji ardoź! E:Mar (2116) O wie das Wölflein ihnen entrannte, wie es davon läuft! lopańä praj, ardə̑ź tuji M:Sučk (IV846) Ein Blatt fiel nieder, er lief davon.
ardə̑zńä M:P: ajd́ak alašat ardə̑zńä Bring das (? dein) Pferd auf Trab! (liebkosend).
ardi͔·šńića E:NSurk [распутница, уличная девка] / hurenhaftes Frauenzimmer, Dirne.
*ardokšnoms E:Vez (Frequ. zu ardoms) [бегать] / laufen. dovańt́ orta laŋks kaŕej ardokšnoś (I242) Zum Tor der Witwe lief der Braune.
artamks E:VVr подвезти / jdn. fahren.
artavtomks E:VVr [Fakt.] [заставлять возить] / jdn. fahren lassen.
artĺems E:Atr, aŕt́ĺems [E:?Atr] (Frequ. zu ardoms) id.
aŕt́ńems E:Mar Kad Večk Kozl NSurk, aŕt́ńems ~ artńems E:VVr, artńe·ms E, aŕt́ńims E:Hl, aŕt́ńums ~ artńums E:Kažl, arʿńi·ms E:Ba ― arńəms ChrM M: Pš Čemb Sučk Ur, arńəms ~ ? *arnə̑ms (: arnan, -i͔) M:P, arnə̑ms ~ ? *arńəms (: arńan, -i) M:Sel, *arnə̑ms M:Pimb, artńəms M:Jurtk (Frequ. zu ardoms usw.) [бегать (взад и вперёд)] / (hin u. her) laufen (von Tieren) (E:Mar VVr Večk Kozl Ba M:P Pimb Sučk); кататься / (hin u. her) fahren, umherfahren (E:Mar Hl NSurk M:P Ur); [находиться в течке] / läufig, brünstig sein (Schaf, Schwein, Hase) (E:Kažl M:Pš Sel). aŕt́ńeś, aŕt́ńeś ajgori͔ś E:Mar (2123) Der Hengst lief und lief. sońć aŕt́ńeze͔ sońć ćaᵪazo E:Večk (I187) Es [das Füllen] soll laufen, es soll wiehern. ŕiv́iźiś koda tujä v́iŕga aŕʿńiḿä! E:Ba (VII404) Wie begibt sich der Fuchs im Walde umherzulaufen! ĺät́f laŋga arńi [ṕäĺas] lomań. – šumba·zś M (IV641) Auf der Wiese läuft ein wahnsinniger Mensch. – Der Hase. pakśava tarav saras arńi. – numə̑lś M:P (IV657) Auf dem Felde läuft ein graues Huhn. – Der Hase. noldaź alašat́ pakśava arnə̑ma M:Pimb (IV800) Sie liessen das Pferd übers Feld laufen. tuwuś aŕt́ńe [E:?Kažl], tuvə̑ś arńi M:Pš Das Schwein ist brünstig. uča·ś (šumbazś, tuvə̑ś) arni͔ M:Sel Das Schaf (der Hase, das Schwein) hat die Brunstzeit, ist brünstig. ton ḿeśt́ aŕt́ńat E:Mar Was fährst du hin und her, im Dorfe umher? kšäĺnasta ḱi af arńi, muškə̑c af šači M:P (IV724) Wer am Dreikönigstag nicht fährt, dessen Flachs wird nicht wachsen. | laśt́ä arńəms M:P [ездить верхом] / reiten. | ĺišmə̑sa arnə̑ms M:Sel id. tuja·n ‒‒‒ [kiŕǵi·sne͔ń] marʿta ĺišmə̑sa arnə̑ma (IV404) Ich gehe ‒‒‒ mit Kirgisen auf Pferden reiten. | ḿeĺga aŕt́ńims E:Hl [следовать (верхом)] / jdn. verfolgen (zu Pferde).
*arńəf́ḱä M:Temn [украшенное (чем-л.)] / das (mit etw.) Geschmückte. pŕazə̑nza putə̑ [šarə̑] šĺapańanc, šarə̑ šĺapańanc, gajtanca arńef́kanc, gajtanca arńef́kanc, dolga marʿtə̑ńanc (VIII346) Auf den Kopf setzt er sich seinen rundkrempigen Hut, seinen rundkrempigen Hut, der mit einem Band geschmückt ist, der mit einem Band geschmückt ist, der mit Federn versehen ist.
aŕt́ńekšńems E:Mar ― *arńəkšńəms (: arńekšńan, ‑i) M:P [Aleks] (Frequ. zu aŕt́ńems, arńəms) [бегать, бежать (взад и вперёд)] / (umher)laufen, umherrennen. v́iŕ kučka·va arńəkšńi M:Aleks (IV185) Sie läuft [als Hase] mitten im Walde hin und her. | ḿeĺga aŕt́ńekšńems E:Mar [следовать (верхом)] / jdn. verfolgen (zu Pferde).
*arńəkšńəft́əms (: arńekšńeft́an) M:P (Fakt. zu arńəkšńəms).
*arńəkšńəfńəms (: arńekšńefńan) M:P (Frequ. zu arńəkšńəft́əms).
aŕt́ńevt́ems E:Mar ― *arńəft́əms (: arńeft́an, -i) M:P, *arńəft́əms M:Kr (Fakt. zu aŕt́ńems, arńəms) [заставлять бегать] / laufen lassen (E:Mar M:Kr [Mam]); [возить (взад и вперёд)] / jdn. (hin u. zurück od. im Dorfe umher) fahren (E:Mar). kodak moĺat, [vaśeń] rabo·tats, [śäń arńefti͔] [M:Mam] (IV882) Wenn du gehst, ist seine erste Arbeit (für dich), ihn zum Laufen zu bringen.
*arńəfńəms (: arńefńan) M:P (Frequ. zu arńəft́əms).
*arńəfńəkšńəms (: arńefńekšńan) M:P (Frequ. zu arńəfńəms).
*ardə̑və̑ms M (Refl.-Pass. zu ardə̑ms) [мочь бегать] / laufen können. pə̑ka·ś ḱev́əń, postufś kšńiń, pə̑ka·ś af ardə̑v́i (IV664) Der Ochse aus Stein, der Hirt aus Eisen, der Ochse kann nicht laufen.
ardovtoms E:Mar ― *artftə̑ms (: artftan, -i͔) M:P, *arftə̑ms M:Kr Pičep (Fakt. zu ardoms, ardə̑ms) [заставлять бегать] / laufen lassen (E:Mar); [возить кого-л.] / jdn. fahren (E:Mar: nach einem best. Ort) (E:Mar M:Kr Pičep). kolma ši-ṕe-vasts taŕuń [arftə̑źä] M:Kr (IV139) Er fuhr Tarju an einen Ort, drei Tagereisen entfernt. arftə̑ź lamə̑s, soń arftə̑ź kə̑rdžas M:Pičep (VIII274) Man fuhr ihn eine Zeitlang.
*artfńəms (: artfńan) ~ *arfńəms (: arfńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ar(t)ftə̑ms) [заставлять бегать, з. ездить / laufen lassen, fahren lassen].
1arǯo E:Mar, arǯo· E:Večk Is, aržo· E:Atr, aržo E:SŠant Jeg, arža E:VVr, aršo E:Kad, arǯu E:Hl, arǯa· E:Ba ― arǯa M:P Pš Čemb Sel Sučk (Gen. arǯə̑ń, Abl. arčta, Nom. Pl. arčt) плена, щербина / Scharte, Kerbe, Riss (M:P: Scharte [z.B. im Messer], Kerbe [im Holz; vgl. 1tar]) (E:Mar Večk Atr Is SŠant VVr Kad M:P Pš Čemb Sel Sučk); [пустое место в ряду зубов] / Zahnlücke (E:Mar Atr SŠant Večk Is M:P Čemb Sel Sučk); [дыра, отверстие] / Loch, ausgekratzte u. dgl. Stelle (z.B. im Brote) (E:Mar Atr SŠant M:P Čemb Sel Sučk); ? порубка / ? Schlagwunde (vgl. ḱeŕams: ḱeŕaft) (E:Hl).
arǯi͔ńe E:Mar ― arǯə̑ńä M:P (Dem. zu arǯo, arǯa) [зазубрина, зарубка] / Scharte, Kerbe.
arǯov E:Mar Večk ― arǯu M:P (Gen. ‑wə̑ń) [зазубренный] / schartig.
arǯovgadoms E:Mar [зазубриться] / schartig werden.
arǯovgavtums (? -f-) E:Mar [= ?Hl] (Fakt. zu arǯovgadoms) [зазубрить / schartig machen].
arǯijams E:Mar SŠant ― *arǯiams (: arǯiäj) M:Sel зазубриться / schartig werden.
arǯijavtoms E:Mar ― *arǯiaftə̑ms (: arǯiaftan) M:Sel (Kaus. zu arǯijams) [зазубрить / schartig machen].
arǯəmə̑ms (auch: *arǯə̑mə̑ms [: arǯə̑man, ‑i]) M:P [трогаться, надрезаться, обгрызаться, стать дырявым] / berührt, angeschnitten, angekerbt, benagt werden, eine Lücke bekommen.
arǯəptə̑ms M:P [трогать, надрезать, делать зарубки, обгрызать] / berühren, anschneiden, ankerben, benagen, (auch allg.:) [открывать] / anbrechen (z.B. śuĺekat́ die Flasche).
2arǯo E:?StŠant желна / Schwarzspecht (ganz schwarz, von der Grösse der Dohle, auf dem Scheitel ein weisser Tüpfel, ruft in der Nacht “uuuu”). — [Vgl. tschuw. ᵪir-t́š́ə̑ᵪᵪi id.].
argə̑za M:Pš Sel (Gen. argə̑zə̑ń) [старший (употребляется лишь в терминологии родства)] / älter; ältest (wird ausschliesslich bei Bezeichn. von Verwandtschaftsverhältnissen gebraucht). argə̑za tśoraźń salda·dnd́i makssa, argə̑z(a) əŕv́ä·ńäźń salda·tkaks katsa M:Sel (IV371) Ich gebe meinen ältesten Sohn als Soldaten weg, ich lasse meine älteste Schwiegertochter als Soldatenweib zurück. | argə̑za-akĺäś M:Pš [самая старшая сестра мужа] / die älteste Schwester des Mannes. — ? Vgl. alt. ergi древний, старый.
argumak E:Večk Is StMokl, arguma E:Bug NSurk, argu·ma E:Ba [ein hauptsächlich in der Volksd. u. in einigen stereotypen Wendungen vorkommendes Wort, dessen Bed. meist mehr od. weniger verdunkelt ist]: [статная, рослая девушка] / stattliches, hochgewachsenes Mädchen; [крупная, раскошная кобыла] / grosse, prächtige Stute (E:Ba); [группа из трёх девушек в рождественской комнате] / eine Gruppe von drei Mädchen in der Weihnachtsstube (roštuvań kudo; zwei Mädchen stellten sich gebeugt u. die Gesässe gegeneinander auf, dazwischen wurde ein kleineres Mädchen gestellt u. mit Leinwand (šarčav) verhüllt; diese Gruppe, die sich wie tanzend bewegte, wurde arguma·k genannt) (E:Is). mazi͔ argumak ĺićazo E:StMokl (V110) (Wie) ein schönes argumak [ist] ihr Gesicht. ton bojar[‑]ava t́ejt́eŕ[‑]ejt́, vaj si͔ŕńeń tolga argumak E:StMokl (V116) [Du] Bojarin, Mädchen, goldgefiedertes argumak! ašo-paća mazi͔ argumak, v́eŕek ojḿe, v́eŕek al E:Večk (III196) Schönes argumak mit weissem Tuch [? mit weissen Flügeln], frisches Leben, frisches Ei! už v́ežeńć kakaś iśt́amo mazi͔ argumań końd́amo [E:?Bug] (V310) Das jüngste Kind war ein solches: es war einem schönen arguma [? Rosse] gleich. tujiźe ašo arguma v́eŕek ojḿe, ašo alondo E:NSurk (III57) Er hat eines seiner weissen Eier, das weisse Schönheit und in dem frisches Leben ist, hergebracht. — [Vgl. IV788, wo auch das Ei ein Pferd vertritt]. — Türk., vgl. tat. arɣumak, arɣə̑mak, baschk. arɣə̑mak, tschuw. urᵪamaᵪ, dschag. argamak ‘guter Renner, edles Pferd’.
arᵪat E:Mar [паралл. слово к barᵪat / ein impr. Wort ohne selbständige Bed., wird in der Volksd. zusammen mit barᵪat ‘Sammet’ gebraucht]. paᵪomiŋkań ćorat́ńe si͔ńst arᵪacot barᵪacot (124) Die Jünglinge von Pahominka, sie gehen ja in zartestem Sammet.
arkań E:Mar, arka·n E:Kal ― arka·n M: Sel аркан / Halsstrick, Halfterstrick, Fangstrick, Wurfschlinge (vgl. okə̑rks M). — [Tat. arkan (> russ. арка́н)].
arlań: arlań-kud M:Pš кабак (тайное слово) / Schenke, Kneipe (Geheimw.; eig.: Maulwurfshöhle). — [Vgl. ärĺän]. — [Tschuw. arlan].
armazon E:Kad Kal (Nom. Pl. armazott) [гневный, злой, злостный] / zornig, böse, bösartig (Mensch, Hund usw.). — [? Vgl. orma: ormaza].
armazongadums (? -ŋ‑) ~ armazoŋgadums E:Kad, armazongadums (? ‑ŋ‑) E:Kal [рассердиться, разгневаться] / zornig, böse werden, sich erzürnen.
armazongaftums ~ armazoŋgaftums E:Kad, armazoŋgaftums E:Kal [Fakt. zu armazongadums, armazoŋgadums] раздразнить / necken, ärgern, (jdn. bis zum Zorn) reizen.
armə̑· ~ armə̑- M:Jurtk, armə̑- M:Ur [большая щель в бревне] / grosse, grinsende, sichtbare Öffnung (Ritze) im Baumstamme (vgl. 2undo); “ветреница, прорез”, [бурелом] / ‹Windbruch, Schlitz”. — [Vgl. parmo].
armu M:Ur (Adj.) [имеющий вышеупомянутую щель / eine obenerwähnte Öffnung habend].
1arne͔ E:Mar Atr Kal Večk SŠant, aŕńe E:VVr Kad: ańćak arne͔ze͔ kadovś E:Mar Er (es) hat nur das Leben übrig (wird von einem sehr schwach gewordenen, mit dem Tode ringenden Menschen od. Tiere gesagt). — [? Vgl. arnoms: arne͔].
arnoms E:Mar VVr Jeg, arnums ~ arnə̑ms E:Kad, arnums ~ arnu·ms E:Kal [тихо плакать] / leise weinen (ein Kind, das so schwach ist, dass es nicht laut weinen kann) (E:Mar); [рычать] / knurren (E:Mar ?Kal); [роптать, гудеть] / murren, brummen (E:VVr Kal Jeg).
arne͔ E:Mar [тихий плач, визг] / leises Weinen, Winseln. — [Vgl. 1arne͔].
arnuźiv́ims E:Kad Kal, *arnuźev́ems (: arnuźivan) E:Jeg (Inch. zu arnoms, arnums).
arst (Gen. -i͔ń) ~ arct (“Pl. t.”) E:Mar, art E:Atr VVr Večk Is Jeg, arc E:Ba [вышивка] / Stickerei (E:Mar: = v́ikšńevks; am unteren Rande des Hemdes = alga pŕat; E:Atr VVr Večk Is: Stickerei überh.; E:Jeg: Besatz am mordw. Frauenhemde) (E:Mar Atr VVr Večk Is Jeg). uš końov ṕečat mat́äń arstonzo E:Mar (130) Wie der Siegelabdruck auf dem Papiere waren die [Matjas] Stickereien am unteren Rande ihres Hemdes. lat́a kaŕ arsti͔ń t́ejićat E:Mar (1130) Ihre Stickereien sind einem ausgetragenen Bastschuh ähnlich. | art-paća E:Večk SŠant (veralt.) [модель, образец, набросок] / Modell, Muster, Entwurf (im allg.), (E:Večk auch:) [выкройка сапожника] / Schnittmuster des Schuhmachers (= tschuw. əlɢə). | oža-arst E:Ba [нарукавная вышивка / Ärmelstickerei] (= oža-laŋgo E:Mar Is NSurk). | ṕeŕt́ art E:Simb, ṕäŕt́ arʿt E:?Gor [тесьма, шнур] / Fitzband, Schnur, die an éiner Stelle um die Strähne gebunden wird, damit sie sich nicht verfitzt (= luw, pakaŕ-ṕiks). | pokš arst E:Mar [верхняя рубашка невесты] / das obere Hemd der Braut (das untere heisst alga panar, über allem ist ruća Hemdgewand, Kittelhemd).
arstḱe E:Mar, artḱe E:VVr Večk StSosni Bag (Dem. zu arst, art) id. mazi͔·t́ a·rtḱet́ e ĺivt́ńat E:VVr (II394) Du stickst schöne Stickereien. końov śorḿińet́ mat́ŕań artḱenʒe͔ E:StSosni (I274) Matrjas Stickereien sind (wie) Schrift(zeichen) auf Papier. | ṕeŕt́ artḱe E:Mar = ṕeŕt́ art.
aršin E:Mar (Gen. -i͔ń), arčin E:Večk, arčᴉ͐n E:Ba ― aršə̑n M:P Pš (Gen. -ə̑ń, Abl. ‑da), arši·n M:Čemb Sel аршин / Arschin, Elle, (M:P auch:) [масштаб, дюймовый м.] / Massstock, Zollstock. kolma aršə̑tt [kośt́äń] taŕut́ [śeŕi śeŕeńats] [M:Mam] (IV138) Drei Arschin (lang) war die Körperlänge von Kostjas Tarju. aršə̑tt [ṕäĺet kośt́äń] taŕut́ mazi͔ roŋgə̑ńats M:Kr (IV138) Anderthalb Arschin (breit) war der Körper von Kostjas Darju. — Russ. арши́н.
aršinni͔ E:Mar [= ?Hl] ― aršə̑nnä M:P (Dem. zu aršin, aršə̑n) [аршин, локоть] / Arschin, Elle.
1art ~ arʿt ~ arta ~ arʿta M:P, art M:Pš Vert Prol, arʿt M:Čemb Sučk, arʿt ~ arʿta M:Sel, arta ~ arʿta M:Kr, art ~ arta [M: Mam], arta M:Lemd Gor Mann (Interj.) ступай! / geh!, geh deines Weges!, scher dich fort! | arʿtaśḱä M:Temn id. [höflichere F.]. | arda M:P Pš Saz Čemb Sučk (Pl.) ступайте! / geht (eures Weges)!, schert euch fort! art popt́i M:P Geh zum Popen! art ton, polafti͔t́ vastsnə̑n! [M: Mam] (IV855) Geh und wechsle deren Plätze um. art šačf avań parńas! M:Vert (VIII468) Dringe in die Truhe einer gewandten Frau ein! arʿt [ḿäŕkś] kov ḱeĺḱ M:Sel (IV807) “Gehe”, sagte er, “wohin du willst!”. arta makska [vajməńäćəń] M:Lemd (IV175) Geh, gib dein Leben! arta ṕeŕi kolama M:Gor (IV426) Geh auf das Beet um zu mausen! arʿta varčka, lakaj af M:P Geh und schaue nach, ob es kocht oder nicht! ard(a) azə̑maśt́ śuduf lomań t́äd́äńäźt́i M:Saz (IV483) Geht und erzählt von mir meiner Mutter, dem armen Menschen!
1artoms E:Večk, arʿtu·ms ~ artoms E:Ba, arʿtums E:Kad, artams E:SŠant ― arʿtə̑ms M:Pš: śed́ej a. [подкрепиться, червяка заморить] / sich (eig.: sein Herz) stärken, sich laben, erfrischen (ein Hungriger, indem er ein wenig isst). arti͔ja śed́ejem E:Večk Ich habe mich gestärkt (meinen Hunger durch Essen gestillt). śed́ejt́ arti͔ḱ E:SŠant Stärke dich! śed́ijəźəń arʿti͔ńä M:Pš Ich habe mich gestärkt. — [Vgl. 2artoms].
artovoms E:Večk, artovomks E:VVr, artuvᴕ- E:Ba ― arʿtə̑və̑ms M:Pš (Refl.-Pass.): artavś śed́ejem E:VVr Es war mir wohl zumute, es erfrischte mich, mir schlug das Herz (vor Freude).
2artoms E:Mar, arto·ms ~ artoms E:Atr, artomks E:VVr, arta·ms E:Večk Is, artums E:?Hl, arʿtums E:Kad, arʿtu·ms E:Ba Kal ― arʿtə̑ms M:P Pš Kr Čemb Sučk Sel, arftə̑ms M:Ur, artə̑ms M:Jurtk красить / färben (E:Ba: [красить синеватым] / bläulich färben; E:Kal: [лишь яйца] / nur Eier färben; M:P: [яйца, пряжу] / Eier, Garn; M:Ur Jurtk: [пряжу, яйца, в жидкости] / Garn, Eier, in Flüssigkeit) (E:Mar Atr Ba Kal M:P Kr Sel Jurtk); закоптить / räuchern (E:Ba Večk Is); выкоптить / aus‑, durchräuchern (E:VVr); [обманывать, выманивать, надувать] / betrügen, abluchsen, prellen (E:Kad M:Pš Sel); [кастрировать] / verschneiden, kastrieren (M:Čemb Sel). ṕiže kačamǵe arti͔źe E:VVr (II413) Er ist von grünem Rauch verräuchert worden. [ḿiń] mazi͔ [śuŕeńa·t t́et śt́eŕed́ńa·kaj] arʿttama [M:Mam] (IV32) [Lass uns] für dich, Schwägerin, schönes Garn färben. | kačamso artomks E:VVr, kač́amusa arʿtums E:Kad ― kačamsa arʿtə̑ms M:P Kr Ur Jurtk закоптить / räuchern (Fleisch, Fische usw.).
artuma E:Mar, artu·ma E:VVr Večk Is, artumat (Pl.) E:Jeg ― arʿtə̑ma (Gen. -ń) M:P [?Sel] [краска, краситель] / Farbe, Farbstoff (E:VVr Večk Is: “лавра / die beste Sorte Indigo”; M:P [Sel]: ohne irgendeine Zufügung nennt man so den blauen Farbstoff, mit dem man die Wäsche nach dem Waschen, aber noch vor dem Rollen, ein wenig färbt, damit sie ganz weiss wird). ton maz(e͔) artuma modasat E:Mar (1116) [Du bist] in der schöngefärbten Erde [richtiger wohl: in der Erde, die (wie) schöner Farbstoff ist].
arʿtə̑mańä M:P (Dem. zu arʿtə̑ma) id.
arti͔ M красильщик / Färber.
arti͔ća E:Mar id.
*artavtoms E:Večk ― *arʿtftə̑ms (: arʿtftan, -i͔) M:P (Fakt. zu artams, arʿtə̑ms) [коптить, закоптить / berussen, verräuchern] (E:Večk). št́iṕec a poŋǵi poni͔ńem puška kačamso artavsak E:Večk (I113) Mein Haar, das nicht in die Zange geht, lässt du vom Kanonenrauch schwärzen.
*arʿtfńəms (: arʿtfńan) M:P (Frequ. zu arʿtftə̑ms).
artne͔ms E:Mar, aŕt́ńe·ms E:Večk, arʿńims E:Kal ― arʿńəms M:P Pš Čemb Sučk Sel (Frequ. zu artoms, artams, arʿtums, arʿtə̑ms) [красить] / färben (E:Kal: [лишь яйца] / nur Eier; M:P: [яйца, пряжу] / Eier, Garn) (E:Mar Kal M:P Čemb Sučk Sel); закоптить / räuchern (E:Večk); [обманывать, выманивать, надувать] / betrügen, abluchsen, prellen (M:Pš Sel); [кастрировать] / verschneiden, kastrieren (M:Čemb Sel).
*arʿńəkšńəms (: arʿńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu arʿńəms).
*arʿńəkšńəft́əms (: arʿńekšńeft́an, -i) M:P (Fakt. zu arʿńəkšńəms).
*arʿńəftə̑ms (: arʿńeftan, -i͔) M:P (Fakt. zu arʿńəms).
*arʿńəfńəms (: arʿńefńan) M:P (Frequ. zu arʿńəftə̑ms).
*arʿńəfńəkšńəms (: arʿńefńekšńan) M:P (Frequ. zu arʿńəfńəms).
artovoms E:Mar, *artavoms E:Bug Večk (Refl.-Pass. zu artoms, artams) [закоптиться, загрязниться / verrussen, schmutzig werden] (E:Mar: die Stube vom Rauch). vaśiń kačams artav́i mazi͔ čama[‑]ĺićińem E:Večk (II286) Wird (schon) vom ersten Rauch mein schönes Gesicht schwarz. puška kačamńes artav́it́ mazi͔ ḿišara čeŕińet́ [E:Bug] (VI48) Mit Kanonenrauch wird (schwarz) gefärbt dein Haar, schön wie Silberzwirn. arʿtu·wś E:Kal [Verrusste (die Stube vom Rauch)].
1aru M:Sp Sel Temn чистый / rein, lauter (M:Sel Temn). uĺś šačə̑ ḱizə̑ń aru tozə̑rńäś M:Temn (VIII276) Er war (wie) ein reines Weizenkorn eines fruchtbaren Jahres. | (jäᵪaŕ‑)aru M:Sp чистый, без примеси / rein, ohne Beimischung, lauter. — Tat. aru (TLM, Nr. 23).
*arə̑mə̑ms (: arə̑man, -i) M:P [очищаться / rein werden, sich reinigen] (= vańćkadoms E:Mar); [изгонять послед (о животных, женщине)] / Nachgeburt (ḿelks) haben (von den Tieren, auch von der Frau) (M:P). traksś arə̑mś Die Kuh hat die Nachgeburt gehabt.
arə̑ptə̑ms M:P Vert Čemb Sučk Jurtk (M:P auch ar(ə̑)pt- geschrieben) (Kaus. zu arə̑mə̑ms) очистить / reinigen, rein machen, aufräumen (z.B. ein Zimmer) (M:P Čemb); [потрошить (рыбу)] / (einen Fisch) ausnehmen (M:Jurtk); [корчевать, возделывать] / roden, urbar machen (M:Sučk); [обрубать] / (einen Baum) abästen (M:P Jurtk); [опоражнивать, ограбить, всё отбирать] / entleeren, ausplündern, alles abnehmen (M: Vert). koźä uti͔ms suvak, uti͔m ari͔pttka! M:Vert (VIII468) Dringe in den Speicher eines Reichen ein und reinige den Speicher (von Getreide)! arə̑pti͔·t́ tara·də̑ndə̑n! M:Jurtk Haue (dem Baum) die Äste ab!
*arə̑pńəms (: ar(ə̑)pńan, ‑i) M:P (Frequ. zu arə̑ptə̑ms).
*arə̑pńəkšńəms (: ar(ə̑)pńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu arə̑pńəms).
*arə̑pńəft́əms (: ar(ə̑)pńeft́an) M:P (Fakt. zu arə̑pńəms) [заставлять очищать / reinigen lassen].
*arə̑pńəfńəms (: ar(ə̑)pńefńan) M:P (Frequ. zu arə̑pńəft́əms).
*arə̑ptftə̑ms (: ar(ə̑)ptftan) M:P (Fakt. zu arə̑ptə̑ms) [заставлять очищать / reinigen lassen].
*arə̑ptfńəms (: ar(ə̑)ptfńan) M:P (Frequ. zu arə̑ptftə̑ms).
*arə̑ptfńəkšńəms (: ar(ə̑)ptfńekšńan) M:P (Frequ. zu arə̑ptfńəms).
arvo E:Mar Atr SŠant, argo E:VVr ― aru M:P Pš Sučk (Gen. -wə̑ń) сыта, тюря / Honigwasser, heisses Wasser, dem Honig zugesetzt worden ist (M:P: wird mit Löffel gegessen, bes. bei Gedächtnisfeiern). od śt́əŕ meĺǵä jakamańäś ‒‒‒ arudə̑ŋga tańśt́ińä M:Pš (IV197) Das Nachlaufen hinter jungen Mädchen ‒‒‒ ist süsser als Mettrank. | aru-v́e·d E:Kad, aru-v́ed́ E:Kal сыта / Honigwasser. | ḿed́-arvo E:Mar [?Bug], ḿed́-argo E:VVr, ḿäd́-a·rva E:Ba (Nom. Pl. ‑a·rvut) ― ḿed́-aru M:P Sučk id. śḿiŕań maĺo ḿed́[‑]arvodo śimd́iḿim [E:?Bug] (V488) Smirjas Maljo liess mich einen Honigtrank trinken.
aruńä M:P (Dem. zu aru) id. | ḿed́-aruńä M:P [медовый напиток / Metgetränk]. radajəń marut́ [? maruńäś] śokś med́[‑]aruńäś (IV392) Radajs Maru, das herbstliche Metgetränk.
1arža E:VVr, arža E:Kal (Nom. Pl. aržut), aržu E:Kad ?Kal [ржавчина] / Rost. — Tschuw. ə̑rža (< russ. ржа).
aržu E:Kad Kal [ржавый] / rostig, gerostet.
aržijams (~ aržiams) E:Kad Kal [ржаветь] / rosten.
aržiaftums E:Kad Kal (Kaus. zu aržiams) [заставлять ржаветь] / (ver)rosten lassen.
2arža M:Cjatn [мокш. личное имя] / ein moksch. Name. vaj v́ädu·nć tušma·nć aržań f́äko·laś (IV186) Ach, die Hexe, Arshas Fäkola!
aŕa E:Mar ― aŕä M:P Lemd Kr Sel (Interj.) пойдёмте! / wohlan!, komm!, lass uns (etw. tun)! (zu éiner Person gesprochen). | aŕka M:Lemd = aŕä. | (Pl.:) aŕa·da E:Nask ― aŕada ~ aŕda M:P Kr, aŕəda M, aŕda M:Pš Aleks пойдёмте! / wohlan!, kommt!, lasst uns (etw. tun)! (zu mehreren Personen gesprochen). mońć, aŕa, jutan E:Mar Wohlan, ich werde hinübergehen! aŕä, šiźəń tońt́ś aŕśəḱ M Komm, denke du selbst an meinen [Werk‑]Tag! (so sagt mir einer, der bei mir einen Tag gearbeitet hat, wenn ich ihm als Gegenleistung für seine Arbeit einen kleinen Jungen schicke, mit dem er nicht einverstanden ist und er mich selbst für seine Arbeit haben will). [aŕä, kuma·ńäj], kanttä! [M:Mam] (IV845) Komm, Gevatter, ich trage dich! [aŕä] śävmak M:Sel (IV824) Komm, nimm mich (zur Frau)! [aŕka] putka eŕafḱäćəń M:Lemd (IV175) Geh, leg dein Leben hin! aŕa·da [śimə·ḿä-]jarca·ma E:Nask (II522) Kommt zu trinken, zu essen! aŕada moĺʿt́ama [v́eĺä ṕet́i] vanə̑ndə̑ma! [M:Mam] (IV381) Lasst uns gehen, nach dem Ende des Dorfes zu schauen! aŕəda moĺʿt́ama M [Wohlan, lasst uns gehen!]. aŕda(ń) at́äńat miń penzań ošu [M:P] (IV194) Kommt, Alte, nach der Stadt Pensa! aŕda (‑ə̑) va braci͔, aŕda uda·lci͔ M:Aleks (IV269) Kommt, Brüder, kommt, Wagehälse! [aŕd́ä] soń šavsaśk [M:Mam] (IV893) Lass uns ihn umbringen!
aŕća- E:Korov ― aŕśä M:P Pš Kr (Nom. Pl. aŕśat), aŕćä M:Sučk (nur Prol. aŕćava im Gebrauch) ровный / glatt, eben (M:P Pš); [равнина] / Ebene (M:Kr). ĺäj tə̑rva·sa gubo·rńasa aŕśat lužəńat M:Kr Auf dem Hügel am Flussufer gibt es Ebenen und Niederungen (Vertiefungen). šavańäś aŕćava ṕäškśä M:Sučk Die Schüssel ist bis zum Rande voll, gestrichen voll. kajak aŕćava M:Sučk Fülle (das Gefäss) bis zum Rande! | aŕśä vasta M:P ровное место / ebener Platz. | aŕćava E:Korov [до краёв] / bis zum Rande. | aŕćava ṕešt́ams E [наполнять (посуду) точно до краёв] / (ein Gefäss) genau bis an den Rand (gestrichen voll) füllen. | aŕśasta [M:?P] (El.; Adv.): aŕśasta ṕäškət́f́ [полный, переполненный до краёв] / bis zum Rande voll, gestrichen voll (wie mit einem Massbrett gestrichen). — ? Türk., vgl. arab. ʾarsa Raum zwischen Gebäuden, Hof; Ebene, Fläche, Feld, Boden (Zenk. 626,1); kas. (Radl.) ärči (ärcə‑), (Bl.) arčə̑- reinigen, abkratzen, aussuchen; kas. krm. (Radl.) arčı̊, baschk. ärsə- abschälen.
*aŕśäńä (Dem. zu aŕśä): aŕśäńasta [M:?P] (El.; Adv.) [переполненный до краёв] / bis zum Rande voll, gestrichen voll (wie mit dem Massbrett gestrichen). | aŕśäńasta ṕäškət́f́ id.
aŕśamə̑ms M, *aŕśamə̑ms (: aŕśäman, -i) M:P, aŕćamə̑ms [M:Sučk] [выравниваться] / eben werden (M); [наполняться до краёв] / bis zum Rande voll werden, gestrichen voll werden ([M:Sučk]). šavańäś aŕćamś [M:Sučk] Die Schüssel wurde bis zum Rande voll.
aŕśaptə̑ms M, ? *aŕśäpt́əms (: aŕśäpt́an) M:P, aŕćaptə̑ms M:Sučk (Fakt. zu aŕśamə̑ms) [выравнивать, разглаживать] / ebnen, glätten (M:P); [наполнять (посуду) до краёв] / (ein Gefäss) bis zum Rande füllen (M:Sučk).
*aŕśəlgə̑də̑ms (: aŕśəlgə̑da·n, -i͔) M:P [выравниваться, становиться гладким / eben werden, glatt werden].
*aŕśəlgə̑ftə̑ms (: aŕśəlgə̑fta·n, -i͔) M:P (Kaus. zu aŕśəlgə̑də̑ms) [ровнять, разглаживать / einebnen, glätten].
[aŕćems] aŕt́śems ~ aŕś̀ems ChrE, aŕćems E:Mar Kozl NSurk, aŕśems E:Večk, arći·ms E:Ba, arśims E:Kad Kal ― aŕś̀əms ChrM, aŕśəms M:P Sar (Levši) Jurtk [думать, обдумывать] / denken, überlegen; [быть расположенным, намереваться, собираться] / gesinnt sein, gedenken, beabsichtigen, (M:P auch:) (по)желать / wünschen, gönnen (z.B. Gutes, sońd́iinza ihm). aŕśeś sonze͔ maštomonzo E:Mar Er dachte ihn umzubringen. davajt́e, aĺat, aŕćit́aŋk! E:Mar (146) Lasst uns, Männer, überlegen! parknojś arśe eś pačkanza E:Kal (2128) Der Schneider denkt bei sich. arśiśt́ si͔ń ṕiva ṕid́ims E:Kal (2128) Sie planten Bier zu brauen. kolmońest [aŕćeśt́] ḿiŕd́eńe si͔ń v́e ijeste͔ [tujeḿe] [E:?Bug] (V310) Alle drei waren gesonnen, in einem Jahre zu heiraten. aŕćed́e staŕećt́ a ti͔ń aŕćed́e E:NSurk (I37) Erwägt, Greise, erwägt! aŕćeś ejste͔nʒe͔ ḿed́eń t́ejeḿe E:MdBugur (V140) Sie [die Biene] dachte aus ihm Honig zu bereiten. karmaśt́ v́eᵪca aŕśuma E:Kažl (2151) Sie begannen sich zu beraten. | dumams aŕćems E:Mar Gor Kozl MdBugur [думать и размышлять] / denken u. sinnen. mon [duḿiń], aŕćiń avańeń tošnań [jovtńeḿe] E:Mar (1200) Ich dachte, ich sann der Mutter meine Sehnsucht zu verraten. dumaś aŕćeś počḱińes E:Gor Sie kam dazu, zu denken (Es fiel ihr ein), nach Engelwurz zu gehen. duḿi aŕći t́ejt́eŕ t́akań ĺed́ḿenʒe͔ E:Kozl (I371) Er denkt das Mädchen zu erschiessen. | kol aŕćems E:Mar [быть недоброжелательным, завидовать] / missgönnen, übelgesinnt sein. | para aŕćems E ― para aŕśəms M:P [быть благосклонным] / gewogen, geneigt sein. aŕći·d́ä pari͔·ńä E:Ba (III38) Seid (uns) wohlgesinnt! aŕćəd́ä para mońäń E:Nask Seid mir gewogen! aŕśəḱ toŋga para! M:P Sei auch du gewogen!
aŕćima E:Petr MdBugur, arśimat (Pl.) E:Večk ― aŕśəma [M:?P] мысль, [намерение] / Gedanke, Absicht. sodi͔źe pazoś sonʒe͔ dumonʒo, vaj čaŕkuć pazoś aŕćimazonʒo E:MdBugur (V140) Gott erkannte ihren Gedanken, Gott erriet ihre Absicht. toń aŕćimat avadŕa E:Petr (VIII212) So (war) diese deine Auffassung nicht trefflich.
aŕći E ― aŕśi M: a-paro aŕt́śi ChrE E:?Bug, a par(o) aŕći E:Mar Vez ― af par aŕśi M:P [злонамеренный, злопыхатель] / übelgesinnt, Übelgesinnter. a par(o) aŕćid́e ćuramak! E:Mar (1188) Umgib mich zum Schutz gegen den Schlechtgesinnten! paro aŕći eźem pŕas, a paro aŕći sor-ugolc [E:?Bug] (VI228) Ein Freundlichgesinnter (möge sich) vorn auf die Bank (setzen), ein Übelgesinnter (möge) in die Kehrichtecke (gehen)! vanok a-paro aŕćid́e E:Vez (III34) Schütze (uns) vor Böses Denkenden [Menschen mit schlechter Gesinnung]! śakə̑j a-parə̑ń aŕćə·d́ä, ḿińəḱ vanə͐·məśḱ! E:Nask (III35) Schütze uns vor jedem Böses Denkenden! par aŕśi šama ṕäĺd́ä, af par aŕśi kopə̑ŕ ṕäĺd́ä M:P Ein Wohlgesinnter (komme) mit dem Gesicht (zu uns an), ein Übelgesinnter (gehe) mit dem Rücken (zu uns fort)! | b́eŕań aŕći E:Večk [злопыхатель, завистник] / Übelgesinnter, Neider. | kol aŕći E:Mar [недоброжелатель] / Schlechtgesinnter. kona t́ese͔ dušmani͔ś, kona t́ese͔ kol aŕćiś? (1126) Wer ist hier Feind, wer ist hier schlechtgesinnt? | osal aŕśi M:P [злопыхатель] / Übelgesinnter. | par a·ŕćiʲ E:Ba, paro aŕći [E:?Bug] ― par aŕśi M:P [благожелательный, благосклонный (человек)] / wohlgesinnt, wohlwollend, Wohlgesinnter.
aŕćića: b́eŕań aŕćića [E:?Bug] [злопыхатель / Übelgesinnter]. lomańńe b́eŕań aŕćićań pas osksonʒo a ńesi͔ (VI226) Wer einem (anderen) Menschen Böses wünscht, dessen Opfer sieht Gott nicht.
aŕćḱe E:Gor ‹Škud› [Dem. zu *aŕćt́ < *aŕćek] [мысль, умысел] / Gedanke, Absicht. aparo dumńet́ dumakšnoś, aparo [aŕćḱet́] arćekšne͔ś E:Škud (VII322) Sie erdachte schlimme Gedanken, sie hegte schlimme Pläne.
*aŕćekšne͔ms E:Mar Gor Škud Večk, arśe·kšne͔ms E:Večk ― *aŕśəkšńəms (: aŕśekšńan) M:P (Frequ. zu aŕćems) id. uš alkuks mokšo aŕćekšne͔ś E:Mar (156) Wirklich besann sich der Mokscha[ne]. vad́ŕa eŕamos aŕćekšne͔śt́ E:Mar (170) In ein gutes Leben sannen [dachten] sie (sich zu versetzen).
*aŕćeźev́ems E:Mar (Inch. zu aŕćems) [задуматься] / zu sinnen, nachzudenken anfangen. si͔ń eŕäśt́, eŕäśt́, [aŕćeźevśt́] (170) Sie lebten, sie lebten, sie fingen an zu sinnen.
*aŕćev́ems E:Mar Večk Sap (Refl.-Pass. zu aŕćems) [заставлять представлять себе] / sich vorstellen lassen, sich denken lassen; [приходить к мысли] / dazu kommen, etw. zu denken. a aŕćev́ijak E:Mar (1200) Es lässt sich nicht einmal vorstellen. ḱi ejze͔t́ pri͔, a paŕśt́e [aŕćev́i], iĺazo narfod́eft́ E:Večk (III21) Wer in dich hineinfällt und dazu kommt, Böses zu denken, der möge keinem Zauber verfallen! ozavś kuĺa ozado, dumavś aŕćevś śe škastońt́ E:Sap (VI152) Kulja fiel auf den Hintern, ihr kam da in den Sinn.
aŕćevks [E:?Bug] [мысль, умысел] / Gedanke, Absicht. už son sodi͔ńze͔ [sodi͔ńʒ́e] aŕćevkse͔st (V310) Er erkannte ihre Gedanken.
aŕćńims [E:?Hl] (Frequ. zu aŕćims).
aŕʿći M:P Pš Saz An Sučk (Gen. M:Saz ‑jəń, Nom. Pl. M:P ‑št) [брат невесты или какой-л. другой родственник] / Bruder der Braut od. irgendein anderer Verwandter, der [auf der Hochzeit] im Hause des Bräutigams die Sippe der Braut vertritt; von ihnen gibt es zwei od. drei (M:P). | aŕʿći-aĺä [M:Mam] id. [aŕʿt́śi]-aĺat [ĺev́ežeń] paĺat, [ĺeŋǵän-śi·vet] (IV522) Brüder der Braut, (ihr) Lindenbast-Hemden, (ihr) Lindenrinde-Kragen! | aŕʿć-ava M:P, aŕʿći-ava [M:Mam] [замужняя женщина, жена брата невесты или какая-л. замужняя сестра невесты] / eine verheiratete Frau, Frau des Bruders der Braut od., wenn es keine gibt, irgendeine von den verheirateten Schwestern der Braut, die auf der Hochzeit im Hause des Bräutigams die Sippe der Braut vertritt. [aŕʿt́śi]-ava t́at vanə̑nda [lavt́śä] laŋga [tśukə̑rńäŋḱeń] [M: Mam] (IV523) Du, Brudersfrau der Braut, schaue nicht auf unsere Kuchen auf dem Wandbrett! omba [šiŕesə̑nza śimaŕäś] pavats, [śimaŕäś] pavats [eś-aŕʿt́śi]-a·vats [M:Mam] (IV282) An ihrer anderen Seite [ist] Simeons Weib, die Frau ihres älteren Bruders, Simeons Weib, die Frau ihres Bruders, ihre eigene Brautführerin. — ? Türk., vgl. jarcka E.
aŕʒ́ä M:P Kr Čemb (Nom. Pl. aŕʒ́at), aŕźä M:Sel [ящик, сундук] / Kiste. aŕźas ṕäkstaf kat́i [śiä] kat́i śeŕä M:Sel (IV614) In eine Kiste eingeschlossen, (man weiss nicht) ob es Silber ist oder Kupfer. | aŕʒ́ä-kundă M:Čemb [крышка сундука] / Kistendeckel. — Türk. (TLM, Nr. 22).
aŕʒ́äńä M:P Kr (Dem. zu aŕʒ́ä) id. | jarmak-aŕʒ́äńä M:Kr [сундучок для денег / Geldkiste]. salaka [śidon aĺät́śeń] jarmak [aŕd́źäńants] (IV278) Stiehl deinem Vater Sido seine Geldkiste!
aŕḱiĺej E:VVr [епископ] / Bischof. aŕḱiĺeiń šli͔kazo (II326) Eine Mütze (wie die) eines Bischofs. — [Russ. архиере́й].
aŕšu ~ aršu M:Saz [женское имя, ? Ирина] / ein Frauenname, nach P. = russ. Irina (Irene).
aŕtom M:Sel [мужское имя, Артемий] / ein Männername, Artemi. aŕtom [fanańäś] pańǯi kalat́śäńń šamańäś (IV337) Arjtoms Fana, der mit einem Gesicht wie ein gut aufgegangenes Weizengebäck. — [Russ. Артём (umg. zu Арте́мий)].
*aŕt́uš (? ‑ž) M:Vert [мужское имя, Артюша] / ein Männername, Artemi. aŕt́užeń ḿit́uś jakaj ftalga roščava (VIII456) Arjtjužs Mitju streift im hinteren Haine. | aŕt́užŕeś M:Vert Артёмова хозяйка / Artjusch’ Frau. aŕt́užŕeś baba odńasta iĺać vaśeń polada (VIII456) Arjtjužs (Artjoms) Frau war in jungen Jahren nach ihrem Manne einsam zurückgeblieben. — [Russ. Артю́ша (Dem. zu Арте́мий)].
aŕt́eĺ E:Bag, oŕt́eĺ E:Mar ― aŕt́e·ĺ M артель / Arbeitsgemeinschaft, Arbeitsgruppe, Artel (eine Genossenschaft von Soldaten, Arbeitern, Handwerkern, die einen gemeinsamen Tisch führen, oft eine gemeinschaftliche Kasse haben u. meist zusammen wohnen). aŕt́eĺ i jutks koŕmakaj śiḿiḿik E:Bag (II11) Du hast mich in ein Artel weggetrunken [= verheiratet], Ernährerin. śkamə̑nzə̑ŋga śeḱä rasko·tś, aŕt́e·ĺəmga śeḱä rasko·tś M (IV671) Ein einzelner hat dieselben Ausgaben, wie eine Arbeitsgruppe (dieselben Ausgaben hat). — Russ. арте́ль.
aŕt́ip [E:MKka] [мужское имя] / ein Männername. ńiške pas pokš pas sońś javsi͔ńd́e i kalavsi͔ńd́e aŕt́iṕiń pŕastundo (III69) Nischke-pas, der grosse Gott selbst wird sie [die Krankheiten] aus dem Kopfe Artips treiben. — [Russ. Архи́п].
1aŕt́ĺems E:Atr ковырять [лапти] / Bastschuhe flechten. — [Vgl. 1aŕt́ńe·ms].
1aŕt́ńe·ms E:Mar Večk Is, aŕʿt́ńi·ms E:Ba, aŕʿńims E:Kad Kal, arʿnᴉ͐ms ~ arʿnums E:Kažl ― arńəms M:P, arnə̑ms ~ arńəms M:Čemb Sučk, artńəms M:Jurtk [der F. nach Frequ.] ковырять (лапти) / Bastschuhe flechten (E:Kad M:P: im zweiten Arbeitsgang des Flechtens die zweite Bastschicht einziehen; den ersten Arbeitsgang verrichten, den Bastschuh durch Flechten der ersten Schicht formen; E:Kad ṕĺet́ams; M:P ĺiems; das Flechten im ganzen kodams), (E:Večk Is Kad M:Jurtk auch:) [чинить лапти] / Bastschuhe reparieren. — Vgl. ardoms: aŕt́ńems; 1aŕt́ĺems.
arńəft́əms M:P (Fakt. zu arńəms).
aŕt́ńekšne͔ms E:Mar ― *arńəkšńəms (: arńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu aŕt́ńe·ms, arńəms).
aŕʿt́ńi·ma-ĺäŋǵä E:Ba (= tuvə̑s M:P Sel) [полоска лыка / ein kurzer Baststreifen, den der Bastschuhflechter als Notbehelf benutzt, wenn der Bast zu Ende ist, ehe der Bastschuh fertig wird; damit wird auch Schweinefleisch zum Trocknen aufgehängt].
aŕu [M:Kr] [женское имя] / ein Frauenname, Arju. uŕa·dnaj ĺišməń aŕu roŋgə̑ńäś (IV220) Arju mit einem Körper (wie der) eines wohlgestalteten Pferdes.
aŕɯńä [M:Kr] (Dem.) id. vaj suka·ś suka·ś mit́ŕɯń aŕɯńäś (IV219) Ach, die Hündin, die Hündin, Mitrjus Arju.
aŕźä·j (? ~ ə̑ŕźä·j ~ ŕezä·j) M:P (Konj.) разве, нечто / denn, etwa (in Fragesätzen); (nach Neg.:) [даже если, лишь бы] / wenn (auch) nur. ḿiń loftsa aš. – aŕźäj maksat v́ed́ mod́ińä “Wir haben keine Milch.” – “Nun, gib mir etwas, wenn auch nur Wasser!”. af šaftt́äd́äź, ə̑ŕźä·j makssak śakańäćəń Wir werden dich nicht umbringen, wenn du nur dieses dein Gefäss (uns) gibst. — [Vgl. ara; ara·šk; arašti͔; araźd́i; araźi].
asti͔ńeste͔ E:Jeg (Adv.) [тихо, медленно] / sachte, langsam. gurtḱenze͔ marto kačamzo ĺiśi, son asti͔ńeste͔, ṕeḱ tusti͔ńeste͔ (194) Mit der Flamme steigt sein Rauch empor, sachte, sehr dicht. — [Vgl. sasto: sasti͔ńeste͔].
asu ChrM M:P Sel (Gen. M:P ‑və̑ń) польза / Nutzen, Vorteil, (M:Sel auch:) [помощь] / Hilfe, (M:P auch:) способность / Fähigkeit. ḿeźä asuvə̑ts ṕelaj sv́etḱät́i škaśt́ M:P Wozu habt ihr ihn in die helle Welt gesetzt? ḿeź asusna ṕelaj svetḱät́i mon sat́šfti͔ńä M:P Was hat es ihnen genützt, dass ich sie in die helle Welt geboren habe? ej [ḿeź(ä)] asuvə̑ts [koźä aĺäń śt́iŕetseĺet́] [M:Mam] (IV571) Was hat das genützt, dass du Tochter eines reichen Mannes gewesen bist? soń paśńäń azə̑ndə̑ms asuvə̑ts uĺi M:P Er hat die Fähigkeit, Märchen zu erzählen. son t́eiń asu ńäft́ś M:Sel Er hat mir Hilfe geleistet. — Türk. (TLM, Nr. 24).
aśt́erkə̑n [M:Mam] [Астрахань] / Astrachan. — [Russ. Астрахань].
aš ChrM M:P Pš Aleks Kul Kr Mam Gor Patra Čemb Katm Sel Pimb Sučk (Vern.‑Wort) [не] / nicht; нет / nein; negatives Suppl. für ‘sein’; (3. Sg. Präs.) aš es gibt nicht (ein Ding od. mehrere), es existiert (existieren) nicht, (mit Poss.‑Suff. am formalen Subj.) (die betr. Person) hat od. besitzt nicht; (3. Pl. Präs.) ašət es gibt sie nicht, sie sind nicht (nur von früher Genannten gebraucht); (1. Sg. Prät.) ašəĺəń mich gab es nicht, ich war nicht; (3. Sg. Prät.) ašəĺ es gab nicht, es existierte nicht, es war nicht, (mit Poss.‑Suff. am Subj.) (die betr. Person) hatte es nicht; (3. Pl. Prät.) ašəĺʿt́ es gab sie nicht, sie existierten nicht, sie waren nicht, (mit Poss.-Suff.) (die betr. Person) hatte sie nicht. Ausserdem kommt das Wort als konjugiertes verneinendes Hilfsverb im Prät. der Subj.- u. Obj.-Konjug. vor. Subj.-Konjug.: 1. Sg. aš̀əń, 2. aš̀ət́, 3. aš̀əź, 1. Pl. aš̀əḿɛ̆, 2. aš̀əd́ɛ̆, 3. aš̀əśt́, z.B. pala(k), vană od. vanə̑k, ńiĺɛ̆ od. ńiĺʿt́ (Chr.) ich küsste (schaute, schlang) nicht od. habe nicht geküsst (geschaut, geschlungen) usw. ašə̑ń jora(k) ML67(M) Ich wollte nicht. Obj.-Konjug.: 2. Sg. aš̀ə̑majt́, 3. aš̀ə̑mań, 2. Pl. aš̀ə̑maśt́, 3. aš̀ə̑maź, z.B. pala(k) (Chr.) (als Obj. 1. Sg.) du küsstest mich nicht od. hast mich nicht geküsst usw.; 1. Sg. aš̀iᵪ́t́əń od. aš̀iš́t́əń, 3. aš̀əńźɛ̆, 1. u. 3. Pl. aš̀əd́ɛź, z.B. pala(k) (Chr.) (als Obj. 2. Sg.) ich küsste dich nicht od. habe dich nicht geküsst usw.; 1. Sg. aš̀ińɛ̆ od. aš̀ijɛ̆, 2. aš̀it́, 3. aš̀əźɛ̆, 1. Pl. aš̀əśḱ, 2. aš̀əśt́, 3. aš̀əź, z.B. pala(k) (Chr.) (als Obj. 3. Sg.) ich küsste ihn nicht od. habe ihn nicht geküsst usw.; 2. Sg. u. Pl. aš̀ə̑maśt́, 3. Sg. u. Pl. aš̀ə̑maź, z.B. pala(k) (Chr.) (als Obj. 1. Pl.) du küsstest uns nicht od. hast uns nicht geküsst usw.; 1. u. 3. Sg. u. Pl. aš̀əd́ɛź, z.B. pala(k) (Chr.) (als Obj. 2. Pl.) ich küsste euch nicht od. habe euch nicht geküsst usw.; 1. Sg. aš̀ińɛ̆, 2. aš̀it́, 3. aš̀əźəń, 1. Pl. aš̀ińɛ̆, 2. aš̀ijəńt́̄, 3. aš̀əź, z.B. pala(k) (Chr.) (als Obj. 3. Pl.) ich küsste sie nicht od. habe sie nicht geküsst usw. – kat́i pačkəćt́ kat́i aš M:P [(Es ist unsicher,) ob sie angelangt sind oder nicht]. ko·zə̑ŋga aš əź mo·ĺʿt́ M:P [Er ist nirgendshin gegangen]. aš, iźəź pańč M: Pimb (IV805) (Doch) nein, sie öffneten nicht. ḱeĺi końä afo·ńä, proks rabo·taj, eśt́ijənza parə̑c aš. – kajməś [M:P] (IV628) Afonä mit breiter Stirn, immer arbeitet er, für sich selbst zieht er keinen Vorteil daraus. – Der Spaten. esə̑ŋga aš vasanza M:Katm (IV74) Aber ihr Mann war [ist] da nicht. užin aš [t́einza] ṕid́əf M:Sel (IV823) Für ihn ist kein Abendessen gekocht. moĺć ula·və̑zə̑nza, aš ḱelaźś aš kalʿńəvə̑k M:Sučk (IV840) Er ging zu seinem Fuder: weder der Fuchs noch die Fische (waren da). aš šačijəźä aš kasi͔jəźä M:Kul (IV47) Ich habe keinen Nachwuchs. laŋgə̑zt ščams aš śolak ava paĺäńäćä [M:P] (IV64) Du hast kein Hemd dich zu kleiden, ungeschickte Frau. [ḿiń] aš uštə̑ms [ṕeŋǵeńäŋḱä] [M:Mam] (IV602) Wir haben kein Holz zum Heizen. aš [ṕiĺǵezə̑nə̑ntt kaŕśems t́iń kaŕńeńt́t́ä] [M:Mam] (IV602) Ihr habt keine Bastschuhe an eure Füsse zu ziehen. šobdava [śt́äś] pajarś, [ḱefńä] ašə̑t M:Mam (IV890) Am Morgen stand der Bojar auf, die Steine waren [sind] nicht da. śiń aš jońcna jožə̑sna M:Gor (IV478) Sie haben keinen Verstand. ḱev́ ašəĺ tosa M:Sel (IV811) Da gab es keinen Stein. ašə̑ĺ [ṕiĺǵeń kaŕśińäźä] [M:Mam] (IV546) Ich hatte keinen, der mir das Schuhzeug angelegt hätte. a [ḿiń] ašəĺ ćorańḱəńd́i udi͔ jalga M:Kard (IV475) Wir hatten keine Schlafgenossin für unseren Sohn. [ašeĺʿt́ ṕiĺksə̑t prakstańät́ńä] [M:Mam] (IV597) Du hast um deine Beine keine Beinwickel gehabt. slavat ašəń kańńəkšńä M:Pš (IV196) Ich hatte keinen (schlechten) Ruf. ašət́ [ḿäŕǵəńd́ä ḿiko·lań] šińä· samńada [M:P] (IV300) Du wolltest nicht, dass ich zu Michaelis nach Hause komme. ḿäs [ašet́] jaka ot́śu [praźd́ńeksta], ot́śu-ši jotksta [M:Mam] (IV283) Warum besuchtest du mich nicht an dem grossen Feiertage, in der Osterwoche. fḱä kusa·ŕńäś škajəń śudufś ašəź suva· M:Pš (IV328) Einer der Husaren, der Gottverfluchte, ging nicht. [fḱä-fḱäń] ašem(ä) [azə̑ŋkšńä] M:Kr (IV544) Wir haben einander nicht angegeben. moń ašə̑mań targafta M:Pš (IV423) Mir hat er nicht zu rauchen [schnupfen] gegeben. [ašeńźä] šnak [suśe·d] lomań para lomań [M:Mam] (IV576) Dich hat kein Nachbar, kein guter Mensch gerühmt. [t́ä vajǵeĺńät́ ašińä ušə̑tkšńä] [M: Mam] (IV545) Diese Stimme habe ich nie erhoben. koda [ašit́] ut́št [eŕv́ä·] jamańants [M:Mam] (IV591) Wie hast du nicht gewartet, bis er sich verheiratet hätte [hat]? v́äšəńć v́äšəńć jalgakańäj ašəźä mu M:Pa (IV216) Sie suchte und suchte, Freundin, sie fand sie nicht. ašt́i af moĺat, uĺiś af i saj M:P [Du gerätst nicht in Armut, zu dir kommt auch kein Reichtum]. | aš-əĺi M:Sel (aš + Fragepartikel (ə)ĺi) [не имеется ли?] / gibt es nicht, hat jemand nicht? [źemĺa·k], ašəĺi kšəńä·tś(ä) af ot́śuńä (IV830) Landsmann, hast du nicht ein kleines [Stückchen] Brot? | aš-fḱävə̑k M:Kr [ни один] / kein einziger. [kuli͔d́ä] lama, tosta saj aš [fḱävə̑k] (IV598) (Aber) Verstorbene gibt es viel, es gibt keinen, der von da zurückkommt. | aš-ḱi M [никто] / niemand. šačś kasś, aĺäj [ḿäŕǵəms] aš ḱińd́i. – švataś M (IV675) Es ist geboren und aufgewachsen, braucht zu niemandem ‘Vater’ zu sagen. – Das Tier. aš [ḱiń ḱätsta ḱiźeft́ems], kodam [eŕafḱät́śä] [M:Mam] (IV598) Es gibt keinen, den ich fragen könnte, wie du lebst. | aš-ḱivə̑k ChrM, aš-ḱiv́ek M:P, aš-ḱiga M:Sel, aš-ḱija·k M: Jurtk [никто] / niemand, keiner. | aš-kosə̑ŋga ChrM [нигде] / nirgends. | aš-kov M:Sel [никуда] / nirgendswohin. saldatś aš kov [t́ijmə̑s] (IV825) Es gibt nichts, wohin man den Soldaten schicken könnte. | aš-kowə̑ŋga M:Sel id. | aš-ko·zə̑ŋga M:P id. | aš-ḿeźä M:Sel [ничто] / nichts. šra laŋks putə̑ms aš [ḿeźä] (IV619) (Und doch) kann man daraus nichts auf den Tisch legen. d́e·inza aš [ḿeźä] t́ijmə̑s (IV834) Es ist nichts zu machen. jotams aš [ḿezsa] (IV831) Es gibt nichts, womit man hinüberfahren kann. salda·t aš [ḿeźiŋksa], juma·ftə̑ms (IV824) Es gibt nichts, weswegen man den Soldaten umbringen könnte. | *aš-ḿeźəvə̑k (: aš-ḿeźevə̑k) M:P, aš-ḿeźuwa M:Sel [ничто] / nichts. [v́ed́esa·] sokasa, i [t́evks] tuftsa·, estə̑nza aš [ḿeźevə̑k. – paźäjś] M (IV690) Ich säe und pflüge es ein, und nehme es in Gebrauch, (und dennoch taugt) davon nichts (zum Essen). – Der Hanfhahn. — [Vgl. ajaš].
aš-ši M:P Sel (Gen. ‑ń) [(крайняя) бедность, нужда] / (grosse) Armut, Entbehrung. son ṕervaj koźeĺ, t́äńi ot́śu aššits M:P Er war zuerst reich, nun aber lebt er in grosser Armut.
ašəńä M:P (Dem. zu aš) [пустяк, мелочь] / Nichtigkeit, Kleinigkeit. eś ašəńäń marʿta lotkśi t́evś Mit ihrer eigenen Nichtigkeit wird die Sache ein Ende haben.
aškstə̑mə̑ms M:Pš Sel остаться [без чего‑н.] / (ohne etw.) bleiben; [терять] / (etw.) verlieren. kudazə̑rś v́ina·ń ṕäĺd́ä aškstə̑mś M:Pš Dem Hauswirt ging der Branntwein zur Neige. aškstə̑və̑ń jamks ṕäĺd́ä M:Pš Mir gingen die Graupen zu Ende, ich blieb ohne Graupen. aškstə̑man (‑i) v́inada M:Sel Ich bleibe (Er bleibt) ohne Branntwein.
ašak M:Gor [осёл] / Esel. — Vgl. tschuw. ažak Maulesel, tat. misch. išäk, türk. äšäk, osm. ešek, dschag. išek Esel (> wotj. ešak, išak id.); vgl. išak E.
*ašardums E:Kal [Šir Šokša Kažl] (E:Kal: aša·rdan, -i͔) пройти / vorbeigehen (vakskat, kudut́ iḱiĺga an dir, an dem Hause), durch od. über etw. gehen, (auch:) [проходить, протекать (о времени)] / vorübergehen, vergehen (von der Zeit). svad́baś ašarc E:Kal (2137) Die Hochzeit war vorbei. ḿiźarda kudat́ńe ašarct, tońt́ se͔ć eź ḱiŕt́ E:Kal (2135) Als die Begleiter herüberfuhren, hielt deine Brücke nicht aus. śeḿb́e masturt ašarcak E:Kal (2134) Du kannst die ganze Erde umfahren. da·jka a·ran po:kš ḱi u·lus a:t aša·rdi͔t́ so:ldatt dra:gutt E:Šir (I267) Wohlan, ich stelle mich an die Wegscheide des Hauptweges, ob nicht Soldaten und Dragoner vorbeigehen. t́i:ń at śi·śiḿ v́e:ĺit́, svaᵪa·m pa·rom, a·šardi͔:d́ä [E:Šokša] (II442) Ihr habt nicht, meine schöne Svacha, sieben Dörfer durchlaufen. a tosa kolma tark ašarst i kuluś E:Šokša (VII454) Es verflossen dann drei Wochen und sie starb. tosa ašardä͔ jalaksi͔za oᵪo·tasta E:Kažl (III271) Danach kam [kommt] ihr Bruder von der Jagd vorbei. ä͔sta at lami͔ška ašarts E:Kažl (III299) Dann verging nicht viel Zeit. pakśast truks aš́ardä͔ mosko·v pokš́ ḱina·ŋgᴉ͐ś E:Kažl (182) Über ihr Feld geht die grosse Moskauer Strasse.
ašarc E:Kal [прошедший, прошлый] / vergangen. | ašarc v́este͔ [в прошлую ночь] / in der vergangenen Nacht, letzte Nacht.
ašarftums E:Kal Kažl Šokša ― *ašarftə̑ms (: ašarftan, -i͔) M (Kaus. zu ašardums) расточить / vergeuden (z.B. Geld) (E:Kal); [прогонять, одолевать] / etw. vertreiben, überwinden (E:Šokša Kažl); [захватывать, присваивать путём обмана] / sich etw. in betrügerischer Weise aneignen (M). koda mon t́et́e goŕet́ ašarᵪsa? E:Šokša (VII446) Wie kann ich diesen Kummer vorüberbringen? v́äśt́ iŕv́i·ś tuś tošnanza ašarftuma, v́iŕga· jakama E:Kažl (2151) Nun begab sich einmal der Fuchs in den Wald, um die Langweile zu zerstreuen.
aško ChrE E:Mar VVr Večk, aška E:Ba Kad Nask (Nom. Pl. E:Ba Kad ašk), aška· E:Kal (Nom. Pl. ašk) ― aškă ChrM M:P Čemb Sel Sučk (Nom. Pl. aškt), aškə· M:Prol, aškə̑· ~ aška· M:Jurtk (Gen. aškə̑ń, Nom. Pl. aškə̑·t) хомут / Kummet (mit der Futterung); (E:) [также паралл. слово к ṕize͔ ‘гнездо’] / auch als Par.-Wort zu ṕize͔ ‘Nest’ gebraucht. olgo b́eŕuma, ĺeŋǵe pućina. – aškoś E:Mar (248) Eine Klafter Stroh, ein Bündelchen Lindenbast. – Das Kummet. aškə̑nc toŋgə̑źä kĺäščät́ śińd́əźä [M:P] (IV70) Er legte das Kummet an und zerbrach das Kummetholz. vaj kozoń [či͔ńeḿeń] źv́eŕńe ṕize͔ t́ejś, vaj kozoń [či͔ńeḿeń] źv́eŕńe aško t́ejś? E:Mar (168) O, wo machte sich der Marder, das wilde Tierchen ein Nest, wo machte sich der Marder, das wilde Tierchen eine kummetförmige Wohnung? saś ćanavne͔ a moń [sajiḿim], moń ṕize͔ks[‑]aškoks a moń t́ejiḿim [E:MKka] (II8) (Da) kam eine Schwalbe und nahm mich mit, sie machte aus mir ein Nest. | aško-ḱeńd́e E:Ba Večk [подхомутник] / Kummetfilz, Kummetpolster. | aška(-i͔)-ḱiŕks E:Kad [? хомутная дуга / ? Kummetholz]. | aška-potlatka M:Sučk [подхомутник] / Kummetpolster. | koct-aško ChrE E:Mar Atr Bug Ba Večk Jeg, kott-aško E:VVr, kot-aško E:Is, kotᵪ-aška· E:Kad [тюк полотна] / Leinwandballen (E:Mar: bei den Mordwinen rund; E:Ba Večk: rund, das ganze Gewebe) (ChrE E:Mar Ba Večk); [тюк сукна] / Tuchballen (E:Jeg: каток / [Mangelrolle]) (E:Atr VVr Is Ba Večk Jeg). matrań koct ašk ti͔ńḱ ṕiĺǵeŋḱ E:Mar (1158) Gepressten Leinwandballen gleich sind eure Beine. matrań koct aško targakšnoś E:Bug (V96) Sie zog einen festgewickelten Tuchballen hervor. kott-aško poc taparsa E:VVr [Ich wickle es in einen Leinwandballen ein].
ašḱińe E:Mar Večk NBajt (Dem. zu aško) хомут / Kummet; (E:Večk:) [паралл. слово к ṕizi͔ńe ‘гнездо’] / Par.-Wort zu ṕizi͔ńe ‘Nest’. surksoks [ḿeńd́äź] ašḱińest E:Mar (1192) Wie ein Ring sind ihre Kummete gebogen. śeze͔j mon t́ejsa a mon ṕizi͔ńem, śeze͔j purnasa a mon ašḱińem E:Večk (II31) Dort werde ich mein Nest machen, dort werde ich mein Nest bauen.
aškə̑ńä (St. aškə̑ńa‑) M:P Saz (Dem. zu aškă) [хомут] / Kummet (M:P); ожерелье / Halsschmuck (kleine Glasperlen am Metalldraht (M:Saz).
aškə̑də̑ms ChrM M:P Pš Vert Kr Mam Čemb Kars Sel Sučk Ur Jurtk завернуть / winden, wickeln (Kind, Garn); [завёртывать, обматывать] / einwickeln, umwickeln, (M:P Vert Kr Sel auch:) [завёртываться] / sich wickeln, (auch:) [броситься (кому-л. на шею)] / sich (um jds. Hals) werfen, (um jds. Hals) fallen. akš nula·ńas aškə̑də̑źəń M:Pš (IV164) Sie wickelte sie in weisse Windeln. plat́jä potmə̑s aškə̑caman M:Kars (IV78) Sie wickelt mich in Kleider. mamats [kolmə̑ń] kə̑rda [aškə̑də̑zn] ḱäd́nzə̑n M:Sel (IV819-20) Seine Mutter umwickelte seine Hände dreifach. kšt́əŕtś aškə̑ŕaf śuŕä, [aškə̑də̑źä aškə̑ŕafkants] M:Sel (IV826) [Sie] spann einen Knäuel Garn und wickelte ihr Garn. aškə̑tś śokə̑ńat [paŕʿt́śińat] [M:Mam] (IV8) Sie drehte Troddeln und Seidenschnüre. esta aškə̑tśt́ kə̑rga·ń ṕäĺćəḱ M:Vert (IV118) Da umschlangen sie einander den Hals [Da fielen sie einander um den Hals]. | kaŕkst aškə̑də̑ms M:P [крутить оборы для лаптей / Bastschuhschnüre drehen].
-aškə̑də̑ma: počk-aškə̑də̑ma·t (Pl.) M:Sel скальница / eine Vorrichtung zum Aufwickeln des Fadens auf die Spule.
aškə̑tf M:P Pš Bold Vert ?Kr Sel [налобник у женщин и девушек] / Stirnband der Frauen u. Mädchen (M:P Pš: zwei Finger breiter Leinwandstreifen, worauf man auf dem Basar gekaufte Bänder genäht hat, in der Mitte gibt es Knöpfe; wird über allem anderen getragen) (vgl. końafks). ṕińd́əl-vańd́əl śijäń aškə̑tf soń końasə̑nza M: Bold [Sie hat ein glänzendes silbernes Stirnband um ihre Stirn]. šĺapańac ṕäškśä sä͔ŕs ĺenti͔čkada, sä͔ŕs ĺentačkada, [śt́iŕäń] aškə̑tfta M:Vert (VIII482) Sein Hut ist bis zum Rand voll von Kopfbändern, bis zum Rand (voll) von Kopfbändern, von Stirnbändern der Mädchen.
*aškə̑tftə̑ms (: aškə̑tftan, -i͔) M:P (Fakt. zu aškə̑də̑ms).
*aškə̑tfńəms (: aškə̑tfńan, ‑i) M:P (Frequ. zu aškə̑tftə̑ms).
aškordams E:Večk, aškurdums E:Kad Kal, aškᴉ͐rdums ~ aškᴉ͐rdams E:Kažl ― aškə̑rdams M:P Čemb (Mom. zu aškə̑də̑ms) свернуть, завернуть / zusammenwickeln, umwickeln (E:Kažl M:P Čemb); [хватать, поймать] / schnappen, erhaschen (E:Kad Kal).
aškə̑rks M:P Pš Čemb [налобник у женщин и девушек] / Stirnband der Frauen u. Mädchen; [украшение в головном платке девушек] / die Verzierung am Kopftuch der Mädchen [rućä·], Kopfputz der Braut [ĺemta], an der Soroke (Haube) der verheirateten Frauen [paŋga], die aus den um das akša zolot gewickelten verschiedenfarbigen Bändern besteht) (M:P Pš); [лоскут из холста между ногами у маленьких детей] / Leinwandstreifen zwischen den Beinen bei kleinen Kindern (M:Pš); [связка] / Bündel (z.B. ĺeŋg-a.) (M:Čemb). | ĺeŋg-aškə̑rks M:Čemb [связка лыка] / Lindenbastbündel.
aškə̑rkskä M:P (Dem. zu aškə̑rks) id.
aškuŕams E:Kad Kal, aškᴉ͐ŕams E:Kažl ― *aškəŕams (: ašḱeŕan, ‑äj) M:P, aškə̑ŕams M:Čemb Sučk (Iter.-Frequ.) свернуть [свёртывать], завёртывать, намотать [наматывать] / wickeln, einwickeln, umwickeln (E:Kal Kažl M:P Čemb Sučk). norak, kaŕśᴉt́ama aškᴉ͐ŕatama! E:Kažl (2152) Warte, erst müssen wir die Schuhe anziehen und die Beinbinden umwickeln.
aškə̑ŕaf M:Sel клубочек / Knäuel. kšt́əŕtś aškə̑ŕaf śuŕä, aškə̑d́əźä aškə̑ŕafkats [? ‑kanc od. ? Ill. ‑kas] (IV826) [Sie] spann einen Knäuel [voll] Garn und wickelte ihr Garn [zum Knäuel].
aškə̑ŕafḱä M:Sel (Dem. zu aškə̑ŕaf) id. sojń marʿtə̑nza makśś [plat́e·ńt́śä] i aškə̑ŕafḱät́: kov [ǵev́əŕi] aškə̑ŕafḱäś, ton [ḿeĺganza] (IV826) Sie gab ihm ein Handtuch und den Knäuel mit: “Wohin der Knäuel rollt, (gehe) du ihm nach!”.
*aškəŕakšńəms (: ašḱeŕakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu aškəŕams).
*aškəŕakšńəft́əms (: ašḱeŕakšńeft́an) M:P (Fakt. zu aškəŕakšńəms).
*aškəŕakšńəfńəms (: ašḱeŕakšńefńan) M:P (Frequ. zu aškəŕakšńəft́əms).
*aškəŕaft́əms (: ašḱeŕaft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu aškəŕams).
*aškəŕafńəms (: ašḱeŕafńan, ‑i) M:P (Frequ. zu aškəŕaft́əms).
a-šna·ms E:Večk Is SŠant Ba Jeg хулить / tadeln, schmähen, verleumden, anschwärzen (a + šnams; [s. kšnams]).
aš̀o ChrE, ašo E:Mar Atr Večk Is NSurk Jeg, ašu [E:?Hl], ašo· E, ašă E:Petr ― akšă ChrM, akša (~ akša·) M:P (Gen. akšə̑n, Nom. Pl. akšə̑t), akša M:Vod Sel Alk (Gen. M:Vod akšəń, M:Sel akšəńń) [белый] / weiss; [чистый] / rein, (E:Mar auch:) [белокурый] / blond, (E:Mar Atr auch:) [белизна] / die Weisse, (E:Petr Večk Is NSurk auch:) рубль / Rubel (E:Večk Is NSurk: [тайное слово] / Geheimw.), (M:Alk auch:) [дерево (ива пятитычиночная)] / ein Baum [Lorbeerweide (Salix pentandra)], (E:?Hl M:Sel auch:) [бельмо] / Star. ašo kocco v́eĺt́asa! E:Mar (1148) Mit weisser Leinwand werde ich ihn (den Schober) decken! ašo babaś iĺka-ńize͔! E:Mar (1226) Iljkas Frau, die blonde Alte! t́ejiś braga svaᵪanok śovoń v́ed́iń ašoso E:Mar (1132) Unsere Freiwerberin braute Dünnbier in weissem [schmutzigem] Lehmwasser. akšəda akša taŕäń šamańac M:Vod (IV205) Weisser als weiss ist Tarjas Gesicht. ašuś śeĺḿizi͔nzi͔ praś [E:?Hl] Er hat den Star bekommen. moń śeĺməzn akša komət́ś M:Sel Mein Auge ist (wurde) vom Star befallen. uĺ akšəńń śjeraj akšəńń ravǯa akšəńń, t́ɯž akšəńń śeĺmə̑stə̑nza, śeĺmə̑ potmə̑stə̑nza straftsa, kalaftsa M:Sel (IV751) (So) streue und reisse ich (dem Kranken) aus seinen Augen und seinem Augeninneren den blauen Star, den grauen Star, den schwarzen Star, den gelben Star. źńa·ro v́eńt́ ḱis maksa·t? ašo·ška čej eŕa·v́i E:Večk (III322) Wieviel zahlst du für die Nacht? Ungefähr ein Rubel sollte es wohl sein. śupavunt́ ṕeĺd́e sait́ v́ed́ǵeḿeńčka aša E:Petr (VIII152) Von einem Reichen nahmen (forderten) sie etwa 50 Rubel. | aš ava E:Petr ― aš ava M:Ur “белая женщина” / “blonde Frau” (einer von den Namen, der der jungen Frau gegeben werden kann) (E:Petr). | ašo guj E:Mar Ba белая змея / weisse Schlange. | ašo ińd́e·ŕ E:Is, ašo ińd́eŕe E:NSurk [какой-то куст / irgendein Strauch]. | akš(a) isa· M:Čemb белая ветла / “weisse Weide”, Lorbeerweide (Salix pentandra; daraus macht man Krummhölzer, ihre Rinde ist weisslich). | ašo kal E:Mar Atr, aši̬ kal E:Kad ― akšə̑ kal M:Ur ? плотица / ? Kühling; [? плотва] / ? Plötze, Rotauge (E:Atr); [общее назв. некоторых белочешуйчатых рыб] / allg. Name mehrerer weissschuppiger Fische (E:Kad); [какая-то большая белочешуйчатая рыба / irgendein grosser weissschuppiger Fisch] (M:Ur). iĺamak manče͔, moŕäń ašo kal E:Mar (134) Betrüge mich nicht, du weisser Meerfisch! | akšə̑ kal-osks M:Ur [весенний праздник жертвоприношения] / “Weissfisch-Opferfest”, ein in Urjum vor dem Frühjahrspflügen vor Pfingsten begangenes Opferfest, an dem nur die Männer teilnahmen. Auf dem Opferplatz wurde ein “Weissfisch” (akšə̑ kal) gekocht, später statt dessen ein Schaf. Da betete man einen Schöpfergott (škaj-bas od. škaj) u. einen Naturgeist namens mastə̑rə̑ń ḱiŕd́i mastə̑r-ava (“über die Erde herrschende Erdmutter”) an, von denen man “Gnade” (ḿilə̑śt́) u. “Güte” (parə̑) erhoffte. | akša kaĺ M:P [ива] / Weide (= akšə̑ks). | ašo laŋgo varaka E:SŠant [белая ворона] / Krähe. | ašo lopa [E:?Mar] Gor, ašᴉ͐ lo·pa E:Ba (bot.) ? лопух / ? Klette (Lappa); [? кувшинка] / ? Wasserrose (Nymphaea); [? подбел] / ? Pestwurz (Petasites) [E]; [ромашка, пупавка, хризантема] / Kamille, Wucherblume (Anthemis, Chrysanthemum) [E:?Mar]; [какое-то большое растение] / irgendeine grosse Pflanze (E:Ba). | akša paćäńä M:Kr [белокрылый] / Weissflügel(iger). | ašo paĺa E:Večk [Jeg] [белая рубашка / weisses Hemd]. śeste͔ ṕeĺśt́asa ĺed́iń aĺado, ĺed́iń aĺado ašo paĺado E:Večk (II30) So fürchte [bange] ich darum vor den Mähern, vor den Mähern, vor den Weisshemden. iščo i žaĺ ‒‒‒ kafto· mala·t́ńe, ašo· paĺa·t́ńe E:Jeg (1102) Noch dauern mich ‒‒‒ die zwei Melanien in weissen Hemden. | ašo paŋgo E:Ba Gor беляк / [irgendein weisser Pilz] (E:Gor); ? белый гриб / ? grosser Steinpilz, Edelpilz (Boletus edulis) (E:Ba). | ašo ṕiĺǵe (alaša) E:Mar, ašă ṕiĺǵe E:Kal ― akša pəĺǵä· M:P [обутый (конь)] / gestiefelt(es Pferd). | ašo ṕiŕa E:Mar, ašo pŕa E, ašo pŕa (~ ? ašo pŕä) E:MKka, ašo ṕŕa E [белоголовый] / weissköpfig (E:Mar); белка / Eichhörnchen [“Weisskopf”] (E); [ромашка] / Kamille (Matricaria inodora) (E:MKka); белоголовка или белоголовник / Bergklee (Trifolium montanum) (E). ašo ṕiŕa ćora čačt! E:Mar (1234) Möchtest du einen weissköpfigen Sohn gebären! | ašo pŕa-t́ikše ~ ašo ṕŕa-t́ikše͔ E:Is Večk Ba ― akšə̑ prä-t́išä M:P [ромашка] / Kamille (Matricaria) (= ašo ṕŕa) (E:Večk Is Ba); белоголовка или белоголовник / Bergklee (Trifolium montanum) (E); [маленький цветок с белыми лучевидными лепестками] / eine kleine Blume mit weissen strahlartigen Kronblättern (M:P). | ašo śovoń [E:?Bug] [белая глина / “weisser Lehm” (eine tief liegende Schicht)]. ašo śovońc ṕed́azan (V432) Möchte ich in dem weissen Lehm festsitzen. | kašt-akša M:Čemb [детская болезнь рта (? молочница)] / eine im Munde auftretende Kinderkrankheit, die die Zunge usw. weiss macht, erscheint im ersten Monat [? Soor, Mundschwamm]. | kaštaś-akša M:Pš [болезнь горла] / eine Halskrankheit, die die Stimme schädigt. | narfə̑t́f́-akša M:Sel [катаракта, причиняемая падением] / vom Hinfallen herrührender Star. | ṕeĺ-ašo E:Večk ― ṕäĺ-akša M:Pš [полтинник] / halber Rubel. ta·rgaś t́e·nʒe͔ ṕeĺ a·šo E:Večk (III320) (Dann) zog er einen halben Rubel für ihn hervor. | śeĺḿä-akša M:Sel [катаракта] / Star. | śeĺmə-a·kšəda ufa·ma M:Sel [заклинание против катаракты] / Zauberspruch gegen den Star. | v́jer-akšă M:Sel [кровавая катаракта] / Blut-Star. | *ašo ḿeŕems (: ašo ḿeŕi) E:Mar [отдавать белым] / weiss schimmern.
akšə̑ńä M:P (Gen. ‑n), akšəńäj (Anr.) M: Cjatn (Dem. zu akšă) [беленький] / sehr weiss, hübsch weiss; [серебро] / Silber (M:P); [обр. и ласк. слово] / Anr. u. Kosew. (“der Weisse”) (M:Cjatn). ĺäćt́ä numə̑lńäj ĺäćt́ä akšəńäj M:Cjatn (IV312) Ich schiesse dich, Häslein, ich schiesse dich, Weisser.
aš̀ińe ChrE, aši͔ńe E:Mar, ašińe E:Večk Bag, *ašᴉ͐ńä E:Ba (Dem. zu ašo) [беленький] / weiss; [чистенький] / rein, (E:Ba auch:) [белый] / der Weisse. ašińe ḱeńd́e t́e t́ejt́eŕ t́akań alonʒo E:Večk (II41) Eine weisse [Filz‑]Decke hat das Mädchen unter sich. čokšńä, numulni͔ś, kos(a) uĺńit́, valćḱä, ašᴉ͐ńiś, kos(a) uĺńit́? E:Ba (VII416) Wo warst du, Hase, am Abend, wo warst du, Weisser, am Morgen? | aši͔ńeste͔ E:Mar (El.; Adv.) [бело / weiss]. aši͔ńeste͔ jaḱića (1124) Eine, die in weissen (reinen) (Kleidern) geht.
ašińeń E:NBajt [ašińe + Adj.-Suff. -ń] [белый] / weiss. ašińeń šarčav ḱiĺej v́iŕńeze͔ (I470) Ihr Birkenwald ist (wie) ein weisser Vorhang.
akšana M:P беловатый / weisslich.
akšaza M:P (Nom. Pl. ‑t) id.
ašna·za E:Večk SŠant белесоватый / bleich, weisslich.
ašnazi͔ńe E:Bug (Dem. zu ašnaza) беловатый / weisslich. ašnazi͔ńe ponazo (VI204) Weisslich ist sein [des Hasen] Haar.
aši·ksna E:Kad id.
akšu M:P Pš Sučk (Gen. M:P -wə̑n, Nom. Pl. -ft), akšo· M:Jurtk (Dem. zu akšă) [белый] / weiss (M:P); ветла / Weide, Lorbeerweide (Salix pentandra) (M:Sučk: daraus macht man Krummhölzer) (M:P Pš Sučk). v́äŕi kući akšu, alu valǵi ravžu. – śäźganć [M:P] (IV687) Steigt es hinauf, ist es weiss, steigt es herab, ist es schwarz. – Die Elster. | akšu-na·l M:P Pš (Gen. M:P ‑n) [ивняк] / eine grosse Menge von akšu-Weiden. alt́e v́eĺesa akšu-nal M:P In Altevelä (= Alkino) gibt es viel Lorbeerweiden.
akšuńä M:P (Dem. zu akšu) id.
akšuks M, akšə̑ks M:Čemb Sp Sel ветла / Weide [Lorbeerweide (Salix pentandra)] (= akšu M:Sučk). | akšə̑ks-nal M:Sel [ивняк / eine Menge von Lorbeerweiden].
ašolt ChrE E:Mar Večk, ašu·lt E:Ba [белизна] / Weisse (ChrE [= E:Mar]). konat kotasot ćulkasot, moskovskoj kotań či͔kurcot, banskoj ćulkaŋk ašolcot E:Mar (1158) Einige in Schuhen, in Strümpfen, in knarrenden Moskauer Schuhen, in weissschimmernden herrschaftlichen Strümpfen [eig.: in der Weisse eurer herrschaftlichen Strümpfe]. | ašolt ḿeŕems ChrE E:Mar Večk Ba [белеться] / weiss glänzen, schimmern.
ašoldoms E:Mar, *ašuldums E:Hl ― *akšə̑ldə̑ms (: akšə̑ldan, -i͔) M:P Sel, akšə̑ldə̑ms M:Sučk белеться / weiss scheinen, weiss schimmern. panckoj ćulkast ašuldi͔t́ E:Hl (1162) Ihre herrschaftlichen Strümpfe schimmern weiss.
*akšə̑lftə̑ms (: akšə̑lftan, -i͔) M:P (Kaus. zu akšə̑ldə̑ms) [заставлять белеться] / weiss scheinen lassen, weiss schimmern lassen. — [Vgl. mazi͔: maźəlftə̑ms].
ašolgadoms E:Mar Sob [Jeg], *ašulgadums [E:?Hl], *ašelgadums E:Kal, *ašilgadums E:Petr ― akšə̑lgə̑də̑ms M:Sel Sučk Ur, *akšə̑lgə̑də̑ms (: akšə̑lgə̑dan, -i͔) ~ *akšəlgə̑də̑ms M:P, *akš́əlgə̑də̑ms M:Gor, akšə̑·lgə̑də̑ms M:Jurtk Ur [(рас)светать] / Tag werden, tagen; [белеть, становиться светло] / weiss werden, hell werden; [побледнеть, вянуть] / verbleichen, welk werden. ašolgadi͔ E:Mar, ašulgadi͔ [E:?Hl], ašelgadi͔ E:Kal Es tagt. akš́əlgə̑di͔ M:Gor Es fängt an zu tagen. son ĺomks ašolgać ṕiŕazo E:Sob (VII126) Ihr Kopf wurde weiss wie die Traubenkirsche (in der Blüte). valcḱe, ańćak čiza ašilgade͔, [uŕid́iv́ińt́] marta suvaᵪaś moĺet́ od́eŕvat́ńiń śt́aftuma E:Petr (VIII54) Am Morgen, sobald nur der Tag hell zu werden beginnt, gehen der Brautführer und die Svacha das Brautpaar aufwecken. ašulgadan E:Jeg (ML87) Ich werde weiss. [mäŕǵəńćt́] oftś akšə̑lgə̑di͔ M (IV700) Man hat gesagt, dass der Bär weiss zu werden beginnt. numə̑lʿńä akšəlgə̑di͔št́ kurə̑k M:P Die Hasen werden früh weiss. moń [śeĺməźä] akšə̑lgə̑t́ś M:Sel Mein Auge ist weiss geworden (vom Star). — [Vgl. valdo: valdomoms].
ašolgaduma E:Večk, ašilgaduma E:Petr рассвет / Tagesanbruch. i·ĺt́iźe a·šolgadumado i·ḱeĺe E:Večk (III322) Er begleitete [brachte] sie vor Tagesanbruch weg. | ašolgaduma-ška E:Mar [полумрак, сумерки, рассвет] / Zwielicht, Dämmerung, Tagesanbruch.
*ašolgaĺems E:Večk (Iter. zu ašolgadoms) [бледнеть] / verbleichen. ĺonks ašolgaĺeś čeŕeze͔ (I307) Wie Leinwand verblich ihr Haar.
ašolgavtoms E:Mar, *ašolgaftoms E:NPyrma, ašulgaftums [E:?Hl] ― *akšə̑lgə̑ftə̑ms (: akšə̑lgə̑ftan, -i͔) M:P, akšə̑·lgə̑ftə̑ms M:Ur Jurtk (Fakt. zu ašolgadoms usw.) [белить] / weiss machen, bleichen, tünchen, weissen (E:Mar [?Hl] NPyrma). ašo sv́ece͔nze͔ mastor ašolgafć E:NPyrma (VII76) Mit (‘in’) seinen weissen Blüten machte er die Erde weiss. śeĺḿenze͔ ašolgavti͔ E:Mar Er glotzt mit seinen Augen.
*ašolgaf(t)ĺems E:MKly (Frequ. zu ašolgaftoms) [белить] / weiss machen. ḱi muśḱi[‑]čov́i, ḱi ašolgaftĺi (VII32) Wer wäscht und reibt, wer macht (die Wäsche) weiss?
*akšə̑lgə̑fńəms (: akšə̑lgə̑fńan, -i) M:P (Frequ. zu akšə̑lgə̑ftə̑ms).
*akšə̑lgə̑fńəkšńəms (: akšə̑lgə̑fńekšńan) M:P (Frequ. zu akšə̑lgə̑fńəms).
*akšə̑mə̑ms ML(M), *akšə̑mə̑ms (: akšə̑man, ‑i) ~ *akšəmə̑ms M:P [белеть, отбеливаться] / weiss werden. akšə̑man ML41(M) Ich werde weiss. t́äńi akšəmi ravža laŋgə̑ńac [M:P] (IV63) Nun wird ihr schwarzes Äussere weiss.
akšə̑ptə̑ms M:P Pš, *akšəptə̑ms M:Cjatn (Fakt. zu akšə̑mə̑ms) белить / weiss machen, weissen, bleichen (z.B. kotf Gewebe, mastə̑r die Erde). akšə̑ptan (< akšə̑mftan) ML41(M) Ich mache weiss. tarad ṕeǵä štatolʿt pali͔št́, mastə̑rt́ḱä akšə̑ptə̑ź M:Pš (IV760) An den Zweigen brennen Kerzen, die die Erde erleuchten.
akšəptfḱä M:Cjatn (Dem. zu *akšəptf) [белённый] / geweisst. t́alə̑ń lovńasa pŕäńac akšəptfḱä (IV311) Sein Dach ist mit dem winterlichen Schnee geweisst.
*akšə̑pńəms (: akšə̑pńan, -i) M:P (Frequ. zu akšə̑ptə̑ms) [белить, отбеливать] / bleichen (z.B. Tuch).
*akšə̑pńəkšńəms (: akšə̑pńekšńan) M:P (Frequ. zu akšə̑pńəms) id.
ašta E:Kad а что? / was denn?
ašto E:Večk то – то / bald – bald.
aštoms ChrE E:Mar NBajt, aštu·ms E:Ba, aštums E:Kad Kažl ― *aštə̑ms M:Sel Pimb (meist Par.-Wort zu eŕams) жить / leben, sein, (E:NBajt auch:) [находиться] / sich befinden [von Gegenständen]) (ChrE E:Mar Kal Kažl M:Sel Pimb); поживать / sich (gut od. schlecht) befinden (ChrE E:Mar M:Pimb); гостить / zu Gaste sein (E:Kažl); [пребывать на супрядках] / in der Spinnstube sein (die Mädchen versammeln sich in einer Stube, um zu spinnen u. sich zu belustigen, es kommen auch Burschen zu der Gruppe) (E:Kad); одарить невесту за 2 дня до свадьбы (svat, svaᵪa-kuda) / die Braut mit Gaben beschenken etwa zwei Tage vor der Hochzeit (Vater, Mutter des Bräutigams) (E:Ba). koda eŕat-aštat E:Mar Wie befindest du dich? od. Wie geht’s dir? eŕäś[‑]ajšś ińazoro, kan azoro E:Mar (287) Es lebte, war einmal ein Kaiser, ein Kan [Khan]. už śiśem godne͔t poĺana v́iŕc(e͔) aštoś E:NBajt (I363) Sieben Jahre lag die Wiese im Walde. eŕi[‑]ašti͔ t́ejt́eŕ kaka bašḱirce͔ E:Ta (V192) Das Mädchen lebt unter den Baschkiren. eŕeś[‑]ašś parknojś E:Kal (2128) Es lebte, war einmal ein Schneider. äŕit́[‑]ašti͔t́ at́at babat E:Kažl (III217) Es waren [sind] ein Alter und eine Alte. eŕäᵪ́t́-ašti͔ᵪ́t́ si͔ń M:Sel Sie leben weiter. karmaśt́ eŕama[‑]aštə̑ma M:Pimb (IV802) Sie fingen an (zusammen) zu leben. koda eŕäᵪ́t́[‑]ašti͔ᵪ́t́ ščəńä·t́ńä[‑]ščavat́ńä M:Pimb (IV802) Wie ging [geht] es Onkel und Tante? ḿeśt́, id́akaj, gozsta eŕät́[‑]aštə̑t́ M:Pimb (IV802) Na, Kindchen, hast du es gut gehabt? — [Vgl. ašt́ems].
ašti͔ E:Kozl [живущий] / einer der lebt. iĺazan uĺe lomań śeḿijasońt́ a moń v́ed́iń ašti͔d́e (II456) Damit ich nicht eine von denen werde, die in fremder Familie leben!
aštoń kudo E:Večk, aštᴉ͐ń kuda E:Ba, aštuń kud E:Šokša [дом, убежище невесты от сватьев] / Versteck der Braut, das Haus der Verwandten, wo sich die Braut vor der Werbeschar des Bräutigams versteckt, wenn jene sie zu holen kommen (E:Večk Ba); [прядильная комната / Spinnstube, Stube, wo die Mädchen zusammenkommen, um zu spinnen u. sich zu vergnügen (E:Šokša)]. pokš aštuń kutsa v́eĺi ṕeśe aj ašśt́ v́et́e sti͔rt́ E:Šokša (VII452) In einem grossen Haus am Dorfende waren fünf Mädchen. — [Vgl. ašt́ems: ašt́ə·ń gu·d M:Jurtk].
aštuma E:Večk NBajt Kozl Ta Kal [жизнь, существование] / Leben, Dasein (meist als Par.-Wort zu eŕamo). eŕamozonʒo eŕakšnoś aštumazonʒo aštokšnoś E:Večk (I141) Sie lebte ihr Leben, sie verbrachte ihr Leben. ḿińek rajse͔ eŕamoś paro. eŕamoś paro, aštumaś dobroj E:Kozl (I61) In unserem Paradies ist das Leben gut, das Leben gut, das Dasein schön. kona mońe jofti͔źe t́e eŕamońt́[‑]aštumańt́, bašḱir-uŕeks uĺimańt́ E:Ta (V196) [Jurt-ava,] die mir wahrsagte dieses Leben, dieses Baschkirinnentum.
aštokšnoms E:Večk Bag Ta Kuz (Frequ. zu aštoms). kuvat́ a kuvat́ eŕakšnoś, tagoń a kuvat́ aštokšnoś E:Bag (I298) Sie lebte eine Zeitlang, sie lebte eine Zeitlang. kuvat́ a kuvat́ ańd́amo eŕakšnoś, tago a kuvat́ od ćora aštokšnoś E:Kuz (V156) Andjamo lebte eine Zeitlang, aber der junge Mann lebte nicht lange.
*ašńems E:Mar [? Frequ. zu aštoms] [пребывать] / sich aufhalten. si͔ń vaśńa ašńeśt́ ṕit́eŕce͔ (170) Sie hielten sich früher in Petersburg auf.
ašt́ems ~ aštšems ~ aštše͔ms ChrE, ašče͔ms (~ aščems) E:Mar, ašt́ems E:Atr Bug Večk NBajt Kl Kozl Vez Ta, *aščemks ~ *ašt́emks E:VVr, aščems E:Gor Sob, *ašt́ims E:Ba, ašt́ᴉms E:Nask, eš́č́ems E:Kad, ešči·ms ~ eščems E:Kal, *eščims E:Šir Šokša ― aštšəms ChrM, aščəms ~ aš́č́əms M:P, aščə·ms M:Prol, ašt́əms M:Jurtk [находиться, пребывать, быть] / sich befinden, verweilen, sein (ChrE E:Mar Šir Kal Kažl Kozl ChrM M:P); [быть в гостях, идти в гости (надолго)] / zu Gaste sein, zu Besuch kommen (für längere Zeit) (E:Mar Atr Gor Sob Ba Večk M:P); [ждать] / warten (E:Mar Kal Kažl); [остановиться] / stillstehen (E:Gor); [оставаться] / bleiben, verbleiben (bei etw.) (E:Mar [?Bug]); [бездельничать] / müssig, ohne Arbeit sein ([M: ?P]); [бодрствовать] / wach sein, wachen (ChrE E:Mar Kozl Večk Vez ChrM M:P); [быть бдительным] / wachsam sein (E:Bag Kozl); [оберегать кого-л.] / jdn. behüten (E:Večk Ta); [стоить] / kosten (E:Mar Šokša); [быть достойным] / wert sein, würdig sein (E:VVr Večk NBajt Kad [?Bug]); (mit Transl.:) [быть похожим, равным, сходным] / jdm. ähneln, gleich, ähnlich sein (M:P); настаивать / stärker machen (Met durch Stehenlassen u. Hinzugiessen von Honig; ebenso auch Bier, Branntwein, Birkenteer) (E:Kl); [гнать] / brennen (v́ina Branntwein, d́ogot́ Birkenteer) (E:Gor Sob). a-j-aščan E:Mar Ich verweile nicht. sudnat́ńiń laŋksu saldat v́ij ašči͔ E:Hl (180) Auf den Fahrzeugen [Schiffen] ist eine Soldatentruppe. ton ko·s(a) eštšat, ja·lǵiŋ́ǵiḿ E:Šir (II433) Wo bist du, meine Freundin? ašče͔ś ašče͔ś, saś id́em śeja E:Mar (292) Sie verweilte und verweilte (dort), da kam eine wilde Ziege. mon a sodatan, kos(o) aščat E:Mar (1188) Ich weiss nicht, wo du dich befindest. a lamos ašče͔śt́[-t́ejśt́], saś utḱińe bratost E:Mar (2116) Sie lebten so einige Zeit, da kam ihr Bruder Entelein. v́it́ bokasom ašči͔ jato ćora E:Mar (1184) An meiner rechten Seite steht ein fremder Mann. rad bu, aĺkaj, ozavĺiń, par alašaś a-j-ašči E:Gor Ich möchte mich gern setzen, das gute Pferd aber steht nicht still. pokš́ ḱit́ krajga aš́č́it́ ḱiĺiᵪ́ńä E:Kažl (182) An den Seiten des grossen Weges stehen die Birken. poruči͔k ašči͔· eźe·m ṕiŕa·so E:Jeg (192) Der Lieutenant sitzt auf dem Bankende. ejse͔nze͔ oj i lovco ašči͔. – skali͔ń odari͔ś E:Mar (264) In ihm liegt Butter und Milch. – Das Euter einer Kuh. v́äd́ᴉst krajga akš́a gaba·lat aš́č́it́ kotfᴉ͐st E:Kažl (184) Längs dem Ufer ihres Wassers liegen ihre Leinwände – weisse Papiere. kurok posolks si͔ń ašči͔t́ E:Mar (1172) [Sie] dienen als schnelle Botinnen. [ḿeźiń] śed́ejse͔ ašči͔t́aŋk E:Mar (1216) Was haben wir für ein Herz, dass wir säumen? [vaśkaḿińem] uŕińem, užodojak ašče͔d́e! E:Mar (1170) Meine Brudersfrauen, meine Verzärtlerinnen, wartet, zaudert! v́ejkse͔ či͔t́ ašči͔ [jakśt́eŕeste͔], v́ejkse͔ či͔d́e ḿejĺe ṕiže͔lgadi͔ E:Mar (253) Neun Tage bleibt es rot, nach neun Tagen wird es grün. ton aštšat śä lomańks M:P Du ähnelst jenem Menschen (bist ihm gleich). ašt́eś uŕkam eś valconʒo[‑]ḱeĺce͔nʒe͔ [E:?Bug] (V490) Meine Schwägerin stand hinter ihren Worten. už ašt́an t́et́ań valne͔se͔ [E:?Bug] (V314) Ich tue (‘bin’) nach des Vaters Worten. pravdasu a-j-aš́tši E:Hl Er hält nicht Wort. užo oŕka ašče͔ḱ E:Mar (1236) Halt, Orjka, warte! aštšik E:Hl Halt! aščᴉḱ, mon sonza śävsa! E:Kažl (2148) Warte mal, ich werde ihn auffressen! ad́akaja, polaj, [ašče͔ḿe] E:Mar (142) Komm, Männchen, zu Gaste [Besuch]! ḿejs a moĺat ḿińeńek ašt́eḿe E:Večk Warum kommst du nicht zu uns zu Gaste? uskumak, ĺäĺkaj, t́eĺeń ašt́iḿä, uskumak, ĺäĺkaj, t́eĺeń gośt́ama E:Ba Fahre mich, älterer Bruder, (als Gast) den Winter zu verbringen, fahre mich, älterer Bruder, den Winter über zu Besuch. sə̑rʿka·j ćifta·maz v́eĺi aščəḿä M:P [Sie macht sich auf nach dem Dorfe Ziftamas (Palajewka), um als Gast die Zeit zu verbringen]. čokšne͔jak kuvat́s a ašči͔ E:Mar (160) Abends wacht sie nicht lange. makst šumbra paro či udomsto ašt́emste͔ E:Večk Gib gute Gesundheit beim Schlafen und Wachen! eĺi ton udat, moń polańakaj, eĺ ašt́at? E:Vez (I385) Schläfst du, meine Gattin, oder bist du wach? iĺä·t́ šobdava ašči. – ṕešś M:P (IV676) Wacht des Abends und in der Morgendämmerung. – Der Kienspanhalter. ćur, pas ašt́ese͔ E:Večk Behüte Gott einen davor! t́e ḿeźd́e aš́tši E:Mar Was kostet das? ton sonze͔ ḱiskadonzo aštšat E:Mar Du bist seinen Hund wert. a(j) aštšan ḱeḿenze͔jak kadomo E:Mar Ich bin nicht wert, ihm die Stiefel auszuziehen. mońć [a-j-ašt́an] śuk-pŕadońt́ E:Večk (II206) Ich verdiene die Verneigung nicht. ton ajašt́isak sonʒo ḱiskańt́ E:Večk Du bist nicht seines Hundes wert. a ḿeźe son ešče? E:Šokša (VII460) Was kostet (Wie teuer ist) sie? vaj čanco v́ina śumuŕǵe aščeś E:Sob (VII286) Kufenweise brannte Sjumurge Branntwein. ombo ṕäse͔nze͔ d́ogot́ḱet́ aščit́ E:Sob (VII326) An seinem anderen Ende wird Teer gebrannt. ašt́eka mokšo ńej ton čan puŕe E:Kl (I423) Lass nur jetzt, Mokschane, ein Fass Met anstehen [stehen]. | aščeḿe moĺems E [идти надолго в гости к родителям (после венчания)] / auf längeren Besuch zu den Eltern gehen (die Frau einige Zeit nach der Trauung). | ḱise͔(nʒe͔) ašt́ems E:Večk [защищать] / verteidigen, für jdn. sprechen. | komad(o) aščems E:Mar [наклониться лицом к земле] / sich mit dem Gesichte zur Erde niederbeugen. | mad́eź ašt́ems E лежать / liegen. | ḿeĺc(e͔) aščems E:Mar, ḿeĺc[e͔] ašt́ems E:Večk [намереваться] / im Sinne haben. kasi͔ mastorom meĺc(e͔) ašči͔ E:Mar (112) Das Land, wo ich aufwuchs, geht mir nicht aus dem Sinne. | ozado (‑u) aš́čems E:Mar (?Hl) ― ozada aščəms M:P [сидеть] / sitzen [genauer s. ozams: ozado]. | pokom aš́čəms M:P [лежать] / liegen. | smola aščems E:Gor [курить смолу] / Teer brennen, schwelen. | st́ado (-u) aš́čems E:Mar (?Hl) ― st́ada aš́čəms M:P [стоять] / stehen [genauer s. śt́ams]. — [Vgl. aštoms].
aštək E:Nask, ašk E:Kažl ― aščək M: Čemb, ašk M:Sel [urspr. Imper.] [если] / wenn (E:Kažl); [подожди!, постой-ка!, вперёд!] / warte!, wart mal!, wohlan! (M: Sel). ašk mon moĺan, t́ev́ś uda·lä͔ E:Kažl Wenn ich (dahin) gehe, so wird die Arbeit (Sache) gelingen! ašk java·ftan tust(a) udə̑mńä·źəń [M:Sel] (IV238) Wart, ich vertreibe mir den tiefen Schlaf. | ašḱä M:Sel [вперёд!] / wohlan! (= ašk). ašḱä moĺan Wohlan, ich will gehen! | ašḱəńi (ašḱä + ńi) M:Sel [вперёд!] / wohlan! ašḱəńi moĺan Wohlan, ich will gehen! ašḱəńi mon moĺan ot́śäźń ṕäĺi (IV160) Halt, ich gehe zu meinem Onkel.
ašči͔ (~ aš́či) E:Mar, ašt́ä E:Nask ― ašči M:P [(где-то) находящийся] / (irgendwo) befindlich; [бодрствующий] / wachend; [спокойный] / ruhig (E:Mar). meźńeń t́ŕavoži͔ḱ sto(ĺ) laŋkso ašči͔ saldi͔rkse͔t́? E:Mar (1174) Wozu hast du das Salzfass auf dem Tische (vom Platze) gerührt? kučumak ‒‒‒ udi͔ ḱiskań puvti͔ćaks, ašči͔ ḱiskado ṕeĺićaks! E:Mar (1184) Entsende mich ‒‒‒ als eine, die ‒‒‒ den schlafenden Hund aufweckt, den wachenden Hund fürchtet! aŕa·da [śimə·mä‑] jarca·ma, uda·la ašt́ä iĺa·z uĺä E:Nask (II522) Kommt zu trinken, zu essen, es soll keinen geben, der hinten bleibt! [putə̑ma·śt́] eŕäjks[‑]aštšiks! M:P (IV747) Macht mich wohlhabend! | ašt́i jalga E:VVr [подружка невесты] / Brautdienerin, Mädchen, das während der Hochzeitszeremonien der Braut Hilfe leistet. | ašči͔ śeĺeźeń E:Mar [лошадиная болезнь] / ruhiges śeĺeźeń [eine Pferdekrankheit]. | karabĺa laŋkso (laŋksu) aš́či E:Mar (?Hl) [лодочник] / Schiffer. | śt́ado ašči E:Mar (?Hl) [стоящий] / aufrecht stehend. | st́ado (st́adu) aš́čit pŕa-čeŕt́ E:Mar [растрёпанные волосы] / struppiges Haar. | t́uŕmaso (t́uŕmasu) aš́či E:Mar (?Hl) [заключённый] / Gefangener.
ašt́i·ńe ~ aščińe E:VVr (Dem. zu ašt́i, ašči). kavto· mari͔·ń ašt́i·ńeń ušńe·śt́ ṕiśi· bańi·ńe (II355) Meine zwei Mithelferinnen heizten die heisse Sauna. ombo·će mari͔·ń aščińem kat́ńe·ś śija· v́ed́i·ńe (II355) Die eine [andere] meiner Mithelferinnen holte silbernes Wasser.
ašči͔ća (~ aščića) E:Mar [(где-то) пребывающий, присутствующий] / (irgendwo) verweilend, anwesend. a kudoń kardazi͔ń ašči͔ćat (1218) Nein, du bist nicht einer, der in Haus und Hof verweilt. uĺit́ lamo vač(o) ašči͔ćat (1180) Es wird viele Hungerleidende geben. | bokava ašt́ića E:Večk [“помощница”] / “Beisteherin”, Mädchen, das während der Hochzeitszeremonien der Braut Hilfe leistet.
ašt́äj M:P [имя мокш. князя] / Name eines Mokschanen-Fürsten.
ašt́iń E:Bug: ašt́iń čokšńe [поздним вечером] / am späten Abend, spät am Abend. ĺiśit́ ašt́iń čokšńe iĺi ṕeĺe v́ed́e ćut́ iḱeĺe (VI211) Man geht am stillen Abend oder gerade vor Mitternacht. | ašt́ə·ń gu·d M: Jurtk посиделки / Stube, wo die Jugend Abendversammlungen abhält. — [Vgl. aštoms: aštoń kudo].
aštšəf́ ChrM, aščəf́ (~ aščef, Gen. -en) M:P Pš [бытие, существование, жизнь] / das Sein, das Befinden, Leben. [śeńa·rda] ton [ńäᵪt́] eŕafta[‑]aštšefta [M:Kr] (IV279) Dann (erst) sollst du ein (glückliches) Leben sehen! makst eŕaf[‑]aščəf́! M:Pš (IV741) Gib uns gutes Leben!
aščefḱä M:P, aščəfḱä M:Patra (Dem. zu aščəf) id. polań aščəfḱä t́äd́äj koĺǵəńd́an M:Patra (IV61) Ich vergiesse Tränen, Mutter, über das Ehegattenleben.
aštši͔ma ChrE E:Mar, ašt́ema E:MKly, ašt́ima E:Večk Seledba, eščima E:Šokša ― aščəma M [пребывание, жизнь] / das Verweilen, das Leben (ChrE E:Mar MKly Šokša); [бодрствование] / das Wachen (E:Mar [M:P]); [спокойствие] / Ruhe (E:Večk Seledba). skot́inavtomo tošna ašči͔maś E:Mar (1182) Es ist schlimm, ohne Vieh zu sein. ńet́e, ĺeĺakaj, udumań, ašči͔mań tarḱińet́ E:Mar (1222) Die sind dir, Brüderchen, Stellen zum Schlafen, zum Verweilen [Wachen]. rosań ašči͔ma loṕińe E:Mar (1120) Ein Blättchen, wo der Tau verweilt. šičeń pat́ań ašt́emaśt́ kol kulomo ńejesse͔ E:MKly (VII48) Die Lebensart meines Schwagers und meiner älteren Schwester soll der Teufel holen (‘der böse Tod sehen’). iĺazo soda čiń ašt́imanʒo E:Večk (III193) Möge sie keine Ruhe am Tage kennen! v́ečḱiĺiźe kavraj kudusa eščimat́ E:Šokša (VII440) Kavraj liebte es, zu Hause zu bleiben (sein). ton iĺä·t́ kadə̑t [iĺäd́]-aščəmat́ [M:P] (IV107) Du hast am Abend dein Abend-Wachen gelassen. | aščəm-vasta M [местожительство / Aufenthaltsort].
*aščəmńä [M:Kr] (Dem. zu aščəma) [местожительство / Aufenthaltsort]. ajaš latə̑ńats aš kos(a) aštšemńas (IV558) Er hat keinen Schuppen, er hat kein (Haus), worin (man) leben (könnte).
*aščəkšəms M:Vert (Frequ. zu aščəms) [бывать в гостях] / zu Gast sein. ĺɛḿb́ɛ kudńɛ·j, valda valdə̑ńɛj, aštšəkšəń ĺɛḿb́ɛ kutsə̑t Warmes Stübchen, helles Zimmer, manchmal habe ich mich in deiner Wärme gewärmt, bin ich bei dir als Gast gewesen.
*ašče͔kšne͔ms E:Mar, *ašt́ekšńems E:Atr Sulli, *ašt́ekšne͔ms E:MKly, *aščekšne͔ms E:Večk, *eščikšńims E:Šir Šokša ― *aščəkšńəms (: aščekšńan, -i ~ aščikš-ńan) M:P, ašt́əkšńəms M:Jurtk (Frequ. zu ašče͔ms usw.) [пребывать, находиться] / verweilen, sein (E:Mar Atr MKly Večk Šir Šokša M:P); [бодрствовать] / wach sein (E:Atr Sulli M:P). si͔ń sajeń šapkat v́eśe at́at́ńe aščekšne͔śt́ E:Večk (I309) Alle Greise knieten mit abgenommener Mütze. mo·n vaĺma śi·ŕisä͔ eštši·kšńi:ń E:Šir (II424) Ich war am Fenster. śiśem ńed́ĺat son ašče͔kšne͔ś E:Mar (142) Sieben Wochen verweilte sie. kolmo ńed́ĺat ašt́ekšńiń E:Atr (I507), kolmo ńedĺat ašt́ekšni͔ń E:MKly (VII46) Drei Wochen habe ich zugebracht. eščikšńiś kavraj kudusa kafta kolma ḱiźiŋǵit́ E:Šokša (VII440) Kavraj lebte zu Hause zwei, drei Jahre lang. ja čokšńe pozda ašt́ekšńi E:Atr (I503) Spät abends ist sie wach. čokšńe kuvat́ śid́or ašt́ekšńeś E:Sulli (VII86) Abends wachte Sidjor lange.
*ašče͔v́ems (~ aščev́ems ~ aš́čev́ems) E:Mar (Refl.-Pass. zu ašče͔ms) [мочь находиться] / sich befinden können; [? заставлять быть, з. существовать] / [?] es dazu bringen, dass jmd. gewesen sein wird. kud ugolco ḿeźe a ašče͔v́i? – ali͔ś (239) Was kann sich nicht in der Hausecke befinden? – Das Ei.
aščevt́ems E:Mar [Fakt.] заставить сидеть / aufhalten, sitzen machen.
1at E:Hl (Gen. -uń, Nom. Pl. -t, best. atńi) ― at (Gen. -ə̑ń) ~ ad (Gen. -ə̑n) M:P, ad [M:?Jurtk] [ад] / Hölle. — Russ. ад.
atamaŕ M:Gumny [(в заклинании) сказочный камень] / [im Zauberspruch] ein fabelhafter Stein. ḱijäń moŕät́ vakssa, śijäń supa laŋksa uĺi ḱev atamaŕ [Am Ozean, auf einer silbernen Insel gibt es einen Stein atamaŕ (aus einem Zauberspruch gegen Wechselfieber)].
1atav M:P Pš жирный, [толстый, тучный, откормленный] / fett, dick, feist, gemästet. alašaś atavks kujäś M:Pš [Das Pferd ist fett geworden wie ein atav] (wird von einem Pferd gesagt, das ausserordentlich fett geworden ist).
atna M:?P (Gen. -ń) [крохотный] / winzig.
atnańä M:?P (Dem. zu atna). — [Vgl. jatnańä].
at́̀a ChrE, at́a E:Mar Kal Šug Bug Večk (Nom. Pl. -t, Gen. E:Mar at́äń, Anr. E:Mar at́äj), at́a· E:Kad ― at́̀ɛ ChrM, at́ä M:P Pš Alk Sel Atjur Ur (Anr. ChrM M: P Alk Sel -j), at́i (Anr.) ~ at́ikaj (Anr.) M:Čemb Sel [дед] / Grossvater (M:P Pš Alk Sel: [отец отца] / Vater des Vaters) (ChrEM M:P Pš Alk Sel); [старик] / Greis, Alter (M:P: allg. Anr. für Greise) (ChrE E:Mar Šug Kad Jeg ChrM M:P Ur); [свёкор] / Schwiegervater (ChrM M:P Alk Čemb Sel: in Anr.; M:Alk Sel: Schwiegervater der Frau, falls er in einem anderen Haus wohnt; M:Čemb: Ben. at́ävə̑ś) (E:Mar ChrM M:P Alk Čemb Sel); [брат отца или матери] / Vaters- od. Muttersbruder (M:Sel: Vatersbruder) (in Anr.) (M:P Alk Sel); [предок] / Ahn, Vorfahr (E:Mar M:Alk Sel); [самец] / Männchen von Tieren (M:P). at́äńt́ uĺńeśt́ kavto ḱiskanzo E:Mar (2120) Der Alte hatte zwei Hunde. śedoj at́a śeĺt́ suśńi. – udumaś E:Mar (254) Ein grauer Greis näht Augen zusammen. – Der Schlaf. iščo v́ešan prošče͔ńija pokščasto[‑]babasto, t́it́asto[‑]at́asto E:Mar (21) Weiter bitte ich um Verzeihung die Voreltern, die Väter, die Alten [Vorfahren]. koda moĺan, odźorakaj, ńej mon at́äńt́eń E:Mar (16) Wie werde ich, junges Männchen, jetzt zum Schwiegervater gehen? saśt́ ińe v́ed́iń tombaĺd́e ińe [at́at], ińe babat E:Mar (215) Es sind von jener Seite des grossen Wassers Vorfahren mit ihren Weibern gekommen. ḿäjs v́et́iḿiź, slavnoj at́at, at́a jutks? E:Šug (VII250) Warum habt ihr, tüchtige Alte, mich vor das Gericht belangt. at́i at́ikaj, at́i bat́ɯškaj [M:Sel] (IV371) Schwiegervater, Schwiegervater, Schwiegervater, Väterchen! | at́äń alaša E M (Jews.) [Bed. nicht gegeben; ? посвящённая покойнику лошадь / ? dem Verstorbenen gewidmetes Pferd]. | at́at-babat E:Mar Kal ― at́at-pabat M [супружеская чета, старик и старуха] / altes Ehepaar, der Alte u. die Alte, Mann u. Weib (E:Mar Kal); [умершие] / die Verstorbenen (M). | at́a-kaŕ E:VVr ― at́ä-kaŕ M:P Čemb Sel ошмёток / abgetragener Bastschuh. | at́a-katka E:Kal [кот / Kater]. | at́ä-kuda· M:P, at́ä-kuda M:Kr [отец жениха] / Vater des Bräutigams. | at́a-maći E:Kal гусак / Gänserich. | at́a-maŕ E:Ba Kal Jeg, at́-uma·ŕ ~ at́-u·maŕ E:Is, at́a-umaŕ E:SŠant вишня / Kirsche. | at́a-maŕńe E:NBajt (Dem.) id. eŕḱińeńt́ krugom at́amaŕńenʒe͔ (I470) Rings um den See (wachsen) Kirschen. | at́a·maŕ-ńät́ks E:Ba, at́u·maŕ-ńet́ks E:Is [плодоножка вишни / Stiel der Kirsche]. | at́a-osks E:Bug Kozl [праздник жертвоприношения у старых мужчин / “Opferfest der alten Männer”] (E:Kozl: wurde sowohl von Männern als Frauen am Sonnabend nach Pfingsten begangen). | at́ä-pəŕgəń M:P [Mam] [чистая плесень] / “reiner Schimmel”, “echter Kahm”. tut́ [śiśem ṕäŕakat, ḱivot́! śäĺi-ḱed́eń ḱetsna, a·t́ä-ṕerǵeń] potmə̑sna, [ḱivot́]! [M:Mam] (IV513) Du hast sieben Piroggen gebracht, sie haben eine Rinde wie Ulmenrinde, ihr Inneres ist aus reinem Schimmel! | at́a-ṕińe E:Kad [кобель] / Hund (Männchen). | at́a-pŕasonzo E:Bug [в старости / “mit seinem grauen Kopf”, im Greisenalter, als Greis]. už d́iŕiń t́et́am at́a pŕasonʒo avaŕd́i (V218) Mein lieber Vater mit seinem grauen Haar (‘Greisenkopf’) weinte [weint]. | at́äń pškad́ḿe-tarka [E:?MKly] [место разговора (?) предков или (?) стариков / “Gespräch-Stätte der (?) Vorfahren od. (?) Alten”]. | at́ä-roź M:Pš Čemb [спорынья (ржи)] / Mutterkorn (im Roggen). | at́ań v́ina· E:Is, at́äń v́ina· [E:?Ba] ― at́äń v́ina· M:P Sučk [“водка стариков” (праздник)] / “Branntwein der Alten”, eine Feier am zweiten Ostertag (E:Is: am Sonnabend nach Ostern) im Stammhaus der Sippe (jurə̑m); darin versammeln sich alle Mitglieder der Sippe (das erste Mal schon am ersten Ostertag) (E:Is M:P Sučk); общественная водка на мирские деньги / gemeinsamer, auf Kosten der Gemeinde gekaufter Branntwein (E:Ba). | jolma-at́äj M:Alk [брат отца мужа] / Vatersbruder des Mannes, falls er in demselben Hause wohnt (ohne Rücksicht auf Altersverhältnisse). | ḱeŋkš-at́ä M:P [дверь-отец] / Tür-Vater (personifizierte Tür im Zauberspruch). | pokšt́a ~ pokšča (pokš + at́a) ChrE [дед] / Grossvater (genauer s. pokš). | suv-at́a E:Bag [старик-туман] / Nebel-Greis (personifizierter Nebel). omboće utomsońt́ suv-at́a, omboće utomsońt́ sońć suvoś (I300) Im zweiten Speicher war der Nebel-Greis, im zweiten Speicher war der Nebel selbst. | śəŕ a·t́ä M:Pš Alk Sel [отец отца] / Vatersvater; [дядя отца] / Vatersbruder des Vaters; [предок] / Vorvater, Ahn. śəŕ-a·t́ä (śiŕä) pŕasə̑nza M:Pš (IV749) Auf seiner Spitze (sitzt) ein Alter. | śor-at́ä M:Alk [отец-зерно / Getreide-Vater] (im Zauberspruch). | t́iŋgä-at́ä(ńä) M:P [старик-гумно / “Tennenalter”, Schutzgeist der Tenne od. personifizierte Tenne]. [t́eŋǵä-a·t́äńä, t́eŋǵä-a·vańä], to·ka-pa·bańä (IV783) Tennen-Vater, Tennen-Mutter, Tennen-Alte! | v́äžəńd́ä-at́äj M:P, v́äžńd́-at́i M:Čemb [(обр.) младший брат отца мужа] / (Anr.) jüngerer Bruder des Vaters des Mannes, (M:P auch im Zauberspruch:) als Anr. für końik-laŋga [Türbank] (M:P). mə̑rga·-[akĺäj], mə̑rga·-avaj, [v́äžeńd́ä-at́äj, v́äžeńd́ä-]avaj! M: P (IV772) Ofenecke-Schwägerin, Ofenecke-Mutter, [jüngerer] Bruder des Schwiegervaters, Frau des [jüngeren] Bruders des Schwiegervaters!
at́aka E:Mar Atr (Gen. E:Mar -ń) ― at́akaj (Anr.) M:P, at́aka ~ at́ka M:Kr (Anr. -j), at́ka M:Alk (Dem. zu at́a, at́ä) [старичок] / Alter (E:Atr: [очень старый мужчина, дряхлый старик] / sehr alter Mann, Mummelgreis) (E:Mar Atr); [свёкор] / Schwiegervater (in Anr.) (M:P Kr); [самец (у животных)] / Männchen (von Tieren) (E:Mar). v́ić, v́ić ašo at́aka, [t́ejev́ś] ṕeḱ koli͔ća. – t́eĺeś E:Mar (273) Es säete und säete ein kleiner weisser Alter, er wurde sehr verderblich. – Der Winter. at́akaźä saj M:Kr [(?) Mein Mann kommt]. | at́kat-babat M:Alk [старые супруги / ein altes Ehepaar, ein Alter u. eine Alte]. | at́aka-gala E:Ba [гусак] / Gänserich. | at́aka-ovto E:Mar [медведь (самец)] / (männl.) Bär. iḱeĺej varštaś, – at́aka ovto, udalov varštaś, – avaka ovto! (128) Sie blickte vorwärts, – ein Bär, sie blickte rückwärts, – eine Bärin! | at́aka·-psaka M:Jurtk [кот] / Kater. | katka-at́aka E:Mar id.
at́aḱińi E:Hl (Dem. zu at́aka) [самец] / Männchen (von Tieren).
at́̀akš ChrE, at́akš E:Mar Večk Is StMokl SŠant, at́akš́ E:Hl (Gen. -uń), at́a·kš E:Ba Kad ― at́̀o·kš ChrM, at́akš ~ at́okš́ ~ at́o·kš (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -t) M:P, at́o·kš M:Bajm Pš Čemb, at́akš M:Sel Sučk, at́a·kš M:Ur Jurtk [петух] / Hahn, (E:Mar Večk Is M:P auch:) [декоративная фигура на лапте] / Zierfigur am Bastschuh (E:Mar: [три фигуры на носке лаптя] / drei Figuren an der Bastschuhspitze; E:Večk Is: am Bastschuh gibt es einen “Hahn” u. drei Hennen; M:P: beim Umflechten des Bastschuhes (arnə̑msta) werden drei Zierfiguren an der Bastschuhspitze gemacht). kona a sodasi͔, śe durak. – at́akši͔ś E:Mar (252) Wer es nicht errät, der ist ein Dummkopf. – Der Hahn. at́o·kš ṕečkat, kudə̑ń pŕafks kuli͔ M (IV730) Schlachtest du [im Traum] einen Hahn, wird der Herr des Hauses sterben. | at́akš-al M:Sučk [нарукавная вышивка] / eine Ärmelstickerei (“Hahnenei”). | at́akš-čotka E:Mar [бичецвет] / Hahnensporn. | at́akšiń moramo-tolga E:Mar Večk [хвостовое перо петуха] / (spiralartige) Schwanzfeder des Hahnes. | at́akši͔ń paća (~ at́akšiń paća) E:Mar, at́akš-paća E:Ba [петушиная борода] / Kinnlappen des Hahnes (vgl. koklać). | at́akšiń pulo E:VVr [“петушиный хвост”, вышивка на женской рубашке] / eine Stickerei am Frauenhemd oberhalb der eĺźiŕe-Stickerei (“Hahnenschwanz”). | jakśt́eŕe at́akš E:Mar Večk StMokl [красный петух] / roter Hahn; (fig.:) [огонь, пожар] / Feuer, Feuersbrunst. kudodo kudos [jakst́eŕe at́akš] ḱŕińd́avtńi. – požari͔ś E:Mar (238) Von Haus zu Haus hüpft ein roter Hahn. – Die Feuersbrunst. | ṕičä̆-at́akš E:Ba [какая-то птица / irgendein Vogel] (= ṕičä-ǵi). | tumo-at́akš E:Gor, tum-at́a·kš E:Kad [какая-то большая птица] / irgendein grosser Vogel (E:Gor); [глухарь] / Auerhahn (E:Kad). | v́iŕ-a·t́akš E:Šokša [глухарь] / Auerhahn.
at́akšḱe E:Mar, at́akš́ḱi E:Hl, at́akš́ḱe E:Kal ― at́o·kšḱä M:P [Kr] (Dem. zu at́akš, at́o·kš) [петушок] / Hähnlein. ksnav śe͔ĺme͔ [? śeĺḿe] at́akš́ḱist E:Kal (184) [Sie haben] ein Hähnchen mit Augen wie Erbsen. vakskan ĺijəńd́i jakśt́əŕ at́o·kšḱä [M:Kr] (IV359) An mir vorbei flog [fliegt] ein roter Hahn.
at́am E:Nask ― at́̀am ChrM, at́am M:P Čemb (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. at́apt), at́ama M:Kr, at́ama- M:Sučk, at́a·ma M:Simb, at́ama· M [гром] / Donner. at́amś dubə̑rdi͔ M:Čemb [Es donnert]. at́amś rana tunda· toraj, ḱizə̑ś ćeb́äŕ uĺi M:P (IV716) Donnert es zeitig im Frühjahr, wird der Sommer schön. | at́am-joŋks M:P, at́am-jonks M:Čemb, at́ama-joŋks ~ at́ama-jonks M:Sučk, at́a·ma-jo·mks M:Prol радуга / Regenbogen. at́am joŋks [śiḿi], ṕiźəm tuji M (IV728) Wenn der Regenbogen trinkt, wird es regnen. | at́amə̑ń ḱev M:Čemb, at́amań ḱev M:Sučk [чёртов палец] / Donnerkeil. | at́am-ĺäćf-ḱev M:Pš id. | at́am-nal M:Sel [“чёртов палец”] / “Donnerkeil” (Steingegenstände, Pfeil- od. Spiessspitzen). | at́amań palaks M:Sučk [чертополох] / Gewitterkraut. | kośḱä at́am M:Sel [“сухой гром”, ? зарница / “der trockene Donner”, ? Wetterleuchten].
at́amńä M:P Kr Saz (Dem. zu at́am) [гром] / Donner. toraźuvś at́amńä M:Kr Es begann zu donnern. ḱäži at́amńäś śuduf lazu·rńäń ĺäćəźä M:Saz (IV4) Der grimmige Donner erschlug den armen Lasur.
at́̀ińe ChrE, at́ińe E:Mar Večk Jeg, at́ińi E:Hl (Dem. zu at́a) [дед] / Grossvater; [старик] / Greis, Alter. pakśaso soḱi at́ińe E:Mar (166) Auf dem Ackerfelde pflügt ein Alter. v́eśi gośt́ḱet́ńe si͔ŕe at́ińet́ E:Večk (I500) Alle Gäste sind Alte.
at́iŋǵe E:Kal, at́ᴉŋǵä E:Kažl (Dem. zu at́a) [старик] / Alter. eŕᵪ́t́ at́iŋǵit́[‑]bab́iŋǵit́ E:Kal (184) Es gibt einen Alten und eine Alte. at́iŋǵä vaśft́iźä E:Kažl (III270) Da begegnete ihr ein Alter.
at́̀ɛńɛ ChrM, at́äńä M (Dem. zu at́ä) [дед] / Grossvater; [старик] / Greis, Alter. moń uĺi at́äńäźä M (IV647) Ich habe einen Grossvater. [at́äńäś] modasa M (IV616) Der Alte ist in der Erde.
at́̀avt ~ at́̀aft ~ at́̀af ~ at́̀aᵪ ChrE, at́avt E:Mar (Anr. -okaj) ~ at́aft [E:?Mar] (Gen. -i͔ń), at́a·vt E:Is, at́aft E:Atr, at́aft E:Hl (Gen. -uń), at́aᵪ ~ at́a·ᵪ E:Kal, at́a·ᵪ E:Kad, at́af E:Kažl, at́a·f E:Šokša, at́avt E:Jeg VVr свёкор / Schwiegervater (Vater des Mannes). at́a·vtom sajńe·ś kaŕźi·nka E:VVr (II388) Mein Schwiegervater nahm einen Korb. vaj vandi͔ń či͔ze͔, at́avtokaj, ńed́ĺa[‑]či͔ E:Mar (152) O, morgen, Schwiegerväterchen, ist es Sonntag.
at́avtḱe E:Mar (Anr. -kaj), at́aftḱe E:Gor Sl (Dem. zu at́avt, at́aft) [свёкор] / Schwiegervater. at́a·ftḱim[‑]ava·ftḱim E:Sl (VII386) Mein Schwiegervater und meine Schwiegermutter!
at́ävəś (~ at́äv́es, Gen. at́äv́eźeń, Nom. Pl. ‑t) M:P, at́ävəś ~ at́ä·vəś M:Pš, at́ävə̑ś M:Čemb, at́və̑ś ~ at́vəś M:Sel, at́äv́iś M: Ur, at́e·vəź M:Jurtk [свёкор] / Schwiegervater (Ben.; M:Čemb Sel: Anr. at́i, at́ikaj; M:P: [отец мужа] / Vater des Mannes); [отец жены] / Vater der Frau (Ben.; Anr. at́äj; M:Ur: [отец мужа] / Vater des Mannes). pŕä ṕeńasə̑nza ṕiń(ä) at́äv́əźəc [M:Pš] (IV123) Ihr zu Häupten (stand) ihr Schwiegervater, der Hund. | jäźəm-b́ŕä-at́ävəś [M:?P] An [шафер / Brautführer]; so bezeichnet ihr Leben hindurch die junge Frau den Mann, der auf ihrer Hochzeit als Beauftragter (Hochzeitsmarschall) namens əŋgəĺd́ä jakaj (M:An: iŋgəĺd́ä jakaj) gedient hat (Anr. at́äj).
at́v́əśḱä M:Sel (Dem. zu at́vəś) [свёкор] / Schwiegervater. mon kiźəft́an at́v́əśḱäźəń (IV238) Ich frage meinen Schwiegervater.
1at́əŕ [M:Sel], at́eŕ M:Temn [назв. села / Name eines Dorfes (M:Sel)]; с. Атюрьево Темниковского уезда / Kirchdorf Atjurjewo im Bez. Temnikow (M:Temn). oj son guĺa·dndaj at́əŕń ot́śu uĺt́śa·sa [M:Sel] (IV189) Sie spaziert auf der grossen Strasse von Ater. moń v́id́eĺemaź at́eŕeń pakśas M:Temn (VIII292) Man würde mich in Aters Feld säen. | at́əŕ-v́eĺä M [с. Атюрьево в Краснослободском уезде] / ein Dorf im Bez. Krasnoslobodsk, Gouv. Pensa.
2at́əŕ (Gen. -əń) ~ atŕu (Gen. -və̑ń) M:P, at́ŕä (Gen. -ń) ~ at́əŕu M:Pš [? имя] / ? ein Name. kafta ṕäĺńada at́əŕəń ḱeṕəd́əź, fḱä pavo·skat́i atŕuvə̑ń kajäź [M: P] (IV38) Man hob die Ater von beiden Seiten hoch, man warf die Ater in einen von den Wagen. at́əŕu at́əŕu, at́əŕusa mat́əŕu mat́əŕu, at́ŕäń kolma śoranzə̑n śoranzə̑n M:Pš (IV436) Aterju, Aterju, in Aterju ist Materju, Materju. Aterju hat drei Söhne, Söhne. — Vgl. ańt́əŕ; 1at́əŕ.
at́əŕńä [M:P] (Dem. zu at́əŕ). esə̑nza [eŕäᵪ́t́] kafta at́əŕńat, esə̑nza [eŕäᵪ́t́] kafta mat́əŕńat, esə̑nza [eŕäᵪ́t́] akša skat́əŕńat (IV37) Darin lebten [leben] zwei Ater, darin leben zwei Mater, darin leben weisse Skater.
at́kəŕams M:Pš [оттолкнуть(ся), толкнуть ногой] / (nach hinten) ausschlagen, mit dem Fusse stossen (vgl. kučkordoms: kučkəŕd́əms). mon soń pokt́i at́kəŕäjńä Ich stiess ihn mit dem Fusse in die Seite.
at́kstams E:Atr Ba Večk ― at́kstams M:Sučk подвинуть / rücken (E:Atr); отстранить / wegschaffen, weglocken, entfernen, wegräumen, beseitigen (E:Ba Večk M:Sučk).
at́kśńems E:Večk Atr (Frequ. zu at́kstams).
at́kstaftə̑ms M:Čemb (Kaus. zu at́kstams) [сманивать] / jdn. weglocken, jdm. listig den Abschied geben (z.B. unter einem Vorwand).
av ~ af E:Mar, af E:Atr Ba (Interj.) [подраж. собачьему лаю] / ahmt das Bellen des Hundes nach, (E:Mar auch [af]:) ahmt den Laut nach, den der Hund von sich gibt, wenn er ein Wild jagt. | af t́ejńems E:Mar [выть] / jaulen. ḱiskaś af t́ejńi Der Hund jault.
afk E:Večk [подраж. собачьему лаю] / das Bellen des Hundes nachahmendes Wort.
avams E:Jeg [лаять] / bellen.
ava ChrE E:Mar (Anr. E:Kad Šir -j, ChrE ‑k̀aj, E:Mar Gor -kaj), ava· E:Kad ― ava ChrM M:P Pal Jurtk (Anr. M:Alk Čemb Sel Ur -j, ChrM -k̀aj, M:?Alk Sel -kaj, M:Kr -kańäj) мать / Mutter (ChrE E:Kad ChrM M:P); женщина / Frau, Weib (ChrE E:Mar ChrM M:P Jurtk); [свекровь] / Schwiegermutter (in Anr.; M:Ur: [мать мужа] / Mutter des Mannes) (ChrM M: Alk Čemb Sel Ur Jurtk); [самка] / Weibchen (von Tieren) (M:P). mo·rada, v́iŕe·štš ava·t mo·rada (II419) Singt, Schwägerinnen, Frauen, singt! mazakaj avaj M Schwägerin, Mütterchen! uᵪ, kaĺuva pat́akaj, uᵪ, kaĺuva avakaj E:Sob (VII268-70) O, Kalja, (meine) ältere Schwester, o, Kalja, meine Mutter! t́äd́akaj, avakaj M Mütterchen, liebe Mutter! ə̑zdaro·va t́äd́akańäj, avakańäj M:Kr Sei gegrüsst, Mütterchen, du liebe Mutter! | avam banar M:P [верхняя рубашка невесты] / das oberste Hemd der Braut (sie trägt insgesamt 6 bis 7 Hemden). | ava-jor M [перепёлка / Wachtel-Weibchen]. | ava-kuda· M:P, ava-kuda M:Kr [мать жениха] / Mutter des Bräutigams. | ava-kudo E:Mar маточник / Zelle der Mutterbiene. | ava-lomań E:Večk [женщина] / Weib, Frau. | ava-loskə̑t M:Pš [бабёнка] / Weibsstück. vata śävan fḱä śeĺmə̑sa ava loskə̑t (IV384) Ich werde ein einäugiges Weibsstück nehmen. | ava-lovso E:Večk Is [подарочный пирог от родни жениха] / diejenige Pirogge, die die Sippe des Bräutigams am Vorabend der Hochzeit der Brautmutter als Gastgeschenk bringt. | ava-ḿäĺəń vani͔ M:P [муж, находящийся под башмаком у жены] / Pantoffelheld. | avańń monast́iŕ M:Sel [женский монастырь] / Frauenkloster, Nonnenkloster. | ava-ńäšḱᴉŋǵä (~ -ńäšḱiŋǵä) E:Kažl пчелиная матка / Mutterbiene, Bienenkönigin. | ava-ṕińe E:Kad [сука] / Hündin. | avań pola E:Gor ‹Vač› [вдова] / Witwe. kona sai avań pola, śe ḿeŕeze͔: polam araś E:Vač (VII314) Wer eine Witwe [zur Frau] nimmt, der mag sagen: ich habe keine Gattin. | avań poza-ozks M:P Alk [женский праздник] / eine Feier, die die Frauen des Dorfes gemeinsam in irgendeinem Hause am zweiten Sonntag nach Ostern (am Georg-Tage: 23. April) begingen (in den einzelnen Häusern wurde zugleich eine Feier namens tuvə̑ń ṕŕä-ozks [Schweine-Kopf-Opfer] begangen). | avań pŕaka E:Večk [свадебный пирог] / Hochzeitspirogge (s. ava-lovso). | ava-rod E:VVr [? женский пол, женщины, ? род жены / ? Frauengeschlecht, ? Verwandtschaft der Frau]. | ava-tuvo E:Mar, ava-tuvu (? -a) E:?Hl [свинья] / Sau. | ava-uros E:Is [без матери] / mutterlos; [сирота / Waise]. | ava-urośḱe E:Bug (Dem.) id. kolmo ijese͔ kadov́iń vaj mon ńej ava urosḱeks (V148) (Schon) dreijährig wurde ich zurückgelassen von meiner Mutter als Waise. | ava-utḱińe E:VVr (Dem.) [утка-самка] / Entenweibchen. | ava-vaĺǵej [E] [женский голос] / weibliche Stimme, Frauenstimme. | avalga śorma M:Gor [ava + alga] [вышивка понизу подола морд. женской рубашки] / Stickerei unten am Schosse des mordw. Frauenhemdes (= äńźəŕ M:P). | avńa-ava E:Bag ― avəń-ava M:Ter [божество овина] / Darren-Mutter [Schutzgeist der Darre]. | azor-ava ChrE E:Mar Kozl NSurk, azur-ava E:VVr, azi͔r-ava E:Sap, azᴉ͐r-ava E:Ba Andr ― azə̑r-ava ChrM M:Pš Katm Kard [госпожа, хозяйка] / Herrin (s. azor). | bań-a·va ~ bań-ava E [“мать бани” / “Sauna-Mutter”, Schutzgeist der Sauna] (s. bańa). | burlak-ava E:Večk [жена бурлака / Burlakenfrau]. | ćigan-ava E ― ćiga·n-ava M [цыганка] / Zigeunerin (s. ćigan). | dova-ava E [вдова] / Witwe (s. dova). | jurt-ava ChrE ― jurʿt-ava ChrM [богиня местожительства] / Göttin des Wohnplatzes (s. jurt). | kal-ava E:SŠant (poet.) [родоначальница рыб] / Urfisch. ińe v́ec noldaś kolmo kalne͔t́, kolmo kalne͔t́ da kal-avat (I8) Drei Fische liess er ins Meer, drei Fische, Urfische. | ḱeŋkš-ava M:P [“мать двери” / “Tür-Mutter”, personifizierte Tür] (in Zaubersprüchen). | kŕesn-ava E:Mar Večk ― kŕosn-a·va M:Sučk крестная / Taufmutter, Patin, Gevatterin. | kud-ava E хозяйка / Hausfrau, Wirtin. | kudazor-ava E:?Mar ― kuda·zə̑r-ava ChrM, kudazə̑r-a·va M:P id. | mastor-ava ~ mastᴉ͐r-ava ChrE ― mastə̑r-ava M [мать-земля] / Mutter Erde, Erdmutter, Göttin der Erde (s. mastor). | ḿekš-ava ~ ḿäkš-ava E [пчелиная] матка / Mutterbiene, Bienenkönigin (s. ḿekš). | mə̑rga·-avaj [M:P] [матушка запечья / Ofenecke-Mütterchen (personifiziert in Zaubersprüchen)]. | od ava E [мачеха] / Stiefmutter (s. od). | roź-ava E [спорынья] / Mutterkorn (im Roggen) (s. roź). | ruz-ava E(allg.) ― ruz-a·va M(allg.) [русская женщина] / Russin, russisches Weib. | śeĺḿ(e)-ava E [зрачок] / Pupille (s. śeĺḿe). | śor-ava M:Alk [мать зерна / Getreide-Mutter] (im Zauberspruch). | tatar-ava E [татарка] / Tatarin (s. tatar). | tol-ava ~ tolə̑ń ava M [богиня огня / Feuermutter] (s. tol). | t́ejt́eŕ-ava ~ t́äᵪ́t́eŕ-ava E [женщина] / Frau, weibliche Person (s. t́ejt́eŕ). | t́iŋǵä-ava(ńä) M [мать гумна / Tennen-Mutter] (s. t́iŋǵe). | v́äĺ-ava E:Ba [богиня-хранительница села / Dorfmutter, Schutzgeist des Dorfes]. | v́ed́-ava ~ v́äd́-ava E ― v́ed́-ava M [богиня воды] / Wassermutter (s. v́ed́). | v́et́ḱe-ava E:Atr Večk [чувашка / Tschuwaschin]. — Tschuw. aʙa.
avaks-ši M:Kr [замужество] / Ehefrauentum, Ehefrauenleben. avaks-šiś ṕänakud iŋgəĺä [Das Frauentum (steht) vor dem Ofen]. avaks-šińä – ṕińəks-šińä [Das Ehefrauenleben ist ein Hundeleben].
avaka Е(allg.) [самка] / Weibchen von Tieren. | avaka-gala E:Ba [гусыня] / weibliche Gans. | avaka-ḱiĺejǵe E:VVr [берёза бородавчатая] / Trauerbirke. śińtŕe·ś (‑ńd́ŕeś) ava·ka-ḱiĺe·jǵe (II355) Sie brach eine Trauerbirke [ab]. | avaka-ḱiska E:Mar [сука] / Hündin. | avaka-ovto E:Mar [медведица] / Bärin. udalov varštaś, – avaka ovto! (128) Sie blickte rückwärts, – [da war] eine Bärin! | avaka-v́eŕǵis [E:?Hl] [волчица] / Wölfin.
avakš ChrE E:Mar Hl Ba Kažl Večk Is SŠant ― avakš ChrM M:P Pš Čemb Jurtk [курица-молодка] / Huhn, junge Henne; (E:Večk Is:) [декоративная фигура на (носке) лаптя] / eine Zierfigur am Bastschuh (an der Spitze des Bastschuhs gibt es drei Zierfiguren namens avakš u. eine namens at́akš [Hahn]).
avakšḱe E:Mar, avakš́ḱi- E:Kal (Dem. zu avakš) [курочка-молодка] / junge Henne, Hennlein. kańźur śẹĺmẹ avakš́ḱist E:Kal (184) [Sie haben] ein Hennlein mit Augen wie Hanfsamen.
av́ińe ChrE E:Mar, av́ińi E:Hl (Dem. zu ava) [мамочка] / Mütterchen. vanumaka av́ińem! E:Mar (1172) Betrachte mich, Mütterchen! (v́äĺis kaduvś) śed́ejak si͔ŕi t́iŕiń av́ińim E:Hl (180) (Im Dorfe blieb zurück) mein noch älteres Mütterchen, die Ernährerin. | bojar-av́ińe ChrE E:Pavl, bojar-av́ińi E:Hl (Dem. zu bojar-ava) [боярыня, владелица] / Bojarin, Herrin. vaj t́ejt́eŕ-kakat bojar-av́ińet́ E:Pavl (VI14) [Ach,] Mädchen, Bojarinnen! sovadu bojar av́ińim! E:Hl (1164) Kommt herein, Herrinnen!
avka E:Mar Večk MKka, afka E:Večk Bag Jeg (Anr. E:Jeg -j) (Dem. zu ava) [мать, мамочка] / Mutter, Mütterchen; (E:Večk Bag:) (in Liedern) [невестка, жена старшего брата] / Schwägerin, Frau des älteren Bruders (= uŕaš). son avkastojak śkamńenze͔ E:Mar (162) Er ist der alleinige [Sohn] von dem Mütterchen. afkam maksi͔ mońeń paĺa E:Jeg (1104) Meine Mutter wird mir ein Hemd geben. eźit́ mašt, avkaj, maksmon, saje·meń! E:Jeg (196) Du hast nicht, Mütterchen, mich zu verheiraten verstanden. pokš avkazo odʒ́ori͔ńeń ŕed́iźe E:Večk (I374) Seine Schwägerin bemerkte den jungen Mann. pokšoś afkazo sonʒo ŕed́iźe E:Bag (I277) Ihre älteste Schwägerin bemerkte sie.
av́ńe E:Mar, avńe E:Atr VVr Večk Is Jeg, au̯ńe E, avńä E:Ba (Nom. Pl. avńi·t́), avńä E:Gor (Gen. -ń) золовка / Schwägerin, Schwester des Mannes (E:Atr Večk Is Gor: [младшая сестра мужа] / jüngere Schwester des Mannes) (E:Atr Večk Is Jeg Gor); [деверь] / Schwager (Ben. u. Anr.; [verm. kontam. mit aĺńe]). — [Vgl. avańä (unten)].
avańä M:Lemd Sučk Ur (Anr. M:Ur -j), avańäj (Anr.) M:Kr Saz Sučk, avańe·j (Anr.) M:Jurtk (Dem. zu ava) маменька / Mütterchen (M:Kr Lemd); [младшая (старшая) сестра мужа] / jüngere (M: Jurtk: ältere) Schwester des Mannes (M: Sučk Ur Jurtk); [так обращается невестка к своей свекрови] / so redet die Schwiegertochter ihre Schwiegermutter an (M:Saz). moń avańe·jəźä M:Jurtk Meine Schwägerin. ožu moĺan t́äd́äńäźt́i, t́äd́äńäźt́i avańäźt́i M:Lemd (IV174) Halt, ich gehe zu meiner Mutter, zu meiner Mutter, zu meiner Mutter. | avańä-kud M:Sučk [ячейка пчелиной матки] / Zelle der Mutterbiene, die die Bienenmutter selbst baut (vgl. sarks). | od avańä M:P (Dem. zu od ava) [мачеха] / Stiefmutter. | śeĺm-avańä M:P Čemb [зрачок] / Pupille. | tol-avańä M:P Alk (Dem. zu tol-ava) [мать огня] / Feuer-Mutter (personifiziertes Feuer). tol-[at́äńä], tol-[avańä] M:P (IV784) Feuer-Vater, Feuer-Mutter! | t́iŋǵä-avańä ~ t́əŋgə-a·vańä M: P (Dem. zu t́iŋǵä-ava) [мать гумна] / Tennen-Mutter (personifizierte Tenne). [t́eŋǵä-a·t́äńä, t́eŋǵä-a·vańä] (IV783) Tennen-Vater, Tennen-Mutter! — [Vgl. avńe].
avəś ~ avə̑ś ChrM M:Pš, avəś (~ av́es, Gen. av́eźen, Nom. Pl. -t) M:P, avə̑ś M:Čemb Sel Ur, avəź M:Jurtk [тёща] / Schwiegermutter (M:P Pš Čemb Sel Jurtk: Ben. u. Anr.; M:P Čemb Sel avaj; M:Jurtk ava·j; M:P Ur: [мать мужа] / Mutter des Mannes, M:P auch: [мать жены] / Mutter der Frau). av́əźźəń marʿta iśa·k śalə̑ndə̑ń [M: P] (IV248) Mit meiner Schwiegermutter habe ich gestern gezankt. ṕiĺǵä ṕesə̑nza tušma·nć av́əźəc [M:Pš] (IV123) Ihr zu Füssen (stand [lag]) ihre Schwiegermutter, der böse Geist. | ḱel-avəś ~ ḱel-av́əś M:P [жена старшего брата мужа] / Frau des älteren Bruders des Mannes (Ben.; Anr. akĺäj). | od avəś M:P (Dem. -ḱä) [жена старшего брата / Frau des älteren Bruders]. od av́əśkac ńäjəźä M:Pš (IV162) Ihre ältere Brudersfrau sah sie. | śəŕ avəś M:P [тёща / Schwiegermutter]. śəŕ (śiŕä) a·v́əśkac ńäjəźä M:Pš (IV162) Ihre Schwiegermutter sah sie. a ton katkaśḱä śiŕ(ä) a·v́əśḱäćt́i, śiŕ(ä) a·v́əśḱäćt́i avań t́äd́äćt́i [M:P] (IV248) Lass ihn [deinen Sohn] deiner alten Schwiegermutter, deiner alten Schwiegermutter, deiner Mutter!
avəśḱä [M:Sel Mam] (Dem. zu avəś) [тёща] / Schwiegermutter. mon ḱiźəft́a·n avəśḱäźəń [M:Sel] (IV239) Ich frage meine Schwiegermutter. vaj kutsa [uĺi mod́edə̑n] ot́śu toń [aveśḱät́śä] [M:Mam] (IV86) Grösser als ich im Hause ist deine Schwiegermutter. | ḱel-avəśḱä M:P [жена старшего брата мужа] / Frau des älteren Bruders des Mannes. a ton katkaśḱä ḱel av́əśḱäćt́i (IV249) Lass sie deiner Schwägerin. | od avəśḱä, s. od av́əś (oben). | śəŕ avəśḱä, s. śəŕ avəś (oben).
avavt ~ avaft ~ avaf ~ avaᵪ ChrE, avavt E:Mar Jeg (Gen. -i͔ń), ava·vt E:VVr Is, avaft E:Hl Ba (Gen. -i͔ń), ava·ft E:Atr, ava·ᵪ E:Kad, avaᵪ ~ ava·f E:Kal, avaf E:Kažl, ava·f E:Šokša [свекровь] / Schwiegermutter (E:Mar Ba: [мать мужа] / Mutter des Mannes; E:Hl: [обозначение отношения родства] / als Bezeichn. des Verwandtschaftsverhältnisses).
avaftḱe E:Mar (?Hl), avaftḱi- E:Kirdž (Dem. zu avaft) id. uĺt́aja· t́äń a·vaftḱiś! E:Kirdž (VII430) Sei du (dann) meine Schwiegermutter!
avaftuma E:Kal Kažl ― avaftə̑ma ML35(M) [без жены] / ohne Weib [wohl auch: без матери / ohne Mutter, mutterlos].
aval M:Temn давно / vormals, längst. — Türk. [tschuw. P. aval hajdan, régen / vormals < arab.].
*avalalgadmə̑ks (: avalalgadan) ~ avlalgadmə̑ks (: avlalgadə̑) M:Temn облегчать / (sich) erleichtern. mon lažadə̑ń d́äd́äńäźt́i, [t́ejndza] pandžan potmə̑ńäźeń, avalalgadan vajmə̑ńäźeń! (VIII360) Ich habe mich nach der Mutter gesehnt, ich werde ihr mein Inneres öffnen, ich werde ihr mein Herz (‘Seele’) erleichtern!
avaŕd́ems ChrE E:Mar, ava·ŕd́ems E:Kad, avaŕd́ims E:Hl ― avaŕd́əms ChrM M:P Katm [плакать] / weinen; [свистеть (ветер)] / pfeifen (Wind). ḿeźiń ḱise͔, dočam, avaŕd́at? E:Mar (287) Warum weinst du, meine Tochter? ton iĺa avaŕt́ mastor t́eń ḱise͔ E:Kozl (I4) Erde, weine deshalb nicht! [ḿejs], eŕźäń saldatḱi, avaŕd́at E:Hl (180) Warum, erzjanisches Soldatchen, weinst du? avaŕd́an t́iŕiń t́et́adum E:Hl (1160) Mein Vater, der Ernährer ist schuld, dass ich weine. varmaś avaŕd́i E Der Wind pfeift. koź aĺäń ćoraś avaŕd́i uŕfka·sa M:Kars (IV191) Des reichen Mannes Sohn weinte [weint] heulend.
avaŕd́i E:Mar ― avaŕd́i M:P [плачущий] / weinend, einer der weint; [траурный] / Trauer‑. lamo uĺit́ ava [ḿeĺga] avaŕd́it́ E:Mar (1182) Es wird viele (Kinder) geben, die nach der Mutter weinen. (son) avaŕd́i kuca koĺǵi ḱeluńäś [M:P] (IV392) Im Trauerhause ist sie (wie) eine rinnende Birke.
avaŕd́eḿe ~ avaŕd́ima E:Mar, avaŕd́iḿi- E:Hl, avaŕd́ima E:Jeg ― *avaŕd́əma (: avaŕd́ema) M:P [Mam] (Gen. -ń) [плач] / das Weinen. ḱije ńejiźe [avaŕd́eḿed́e] E:Mar (132) Wer sah, dass sie weinte? ḱi ńejeźe sońzo [avaŕd́iḿid́i] E:Hl (180) Wer sah ihn weinen? [ḱiä lotkaftə̑ĺʿt́śä avaŕd́emda] [M:Mam] (IV6) Wer es im Weinen zum Aufhören bringen könnte [Wer es fertig bringt, dass das Mädchen mit Weinen aufhört]. | avaŕd́ima-vaĺǵej E:Mar ― avaŕd́əm-vajǵäĺ M:P [плачущий голос, плач] / dem Weinen ähnliche Stimme, Weinen.
*avaŕd́əmńä [M:Mam] (Dem. zu avaŕd́əma) id. [avaŕd́emńada kardaźä] (IV148) Er brachte sie dazu, mit dem Weinen aufzuhören.
avaŕgadoms E:Mar Jeg, avaŕgadums E:Hl [Kažl], ava·ŕgadoms E ― avaŕgadə̑ms ~ avaŕgə̑də̑ms M:P, ? avargadə̑ms M:Pš, avaŕgadə̑ms M:Kars Sel Temn, avaŕgə̑də̑ms M:Sučk Prol (Inch.) заплакать / zu weinen anfangen; (M:Pš:) “набрасываться с бранью подобно сердитой женщине” / jdn. schelten, jdm. Vorwürfe machen nach der Art einer erzürnten Frau. vajᵪ son lažakać, avaŕgać E:Mar (162) O, sie fing an zu jammern, zu weinen. tśori͔ŋǵiś avaŕgats E:Kažl (III232) (Da) begann der Junge zu weinen. [vat́šḱed́eźen ḱäd́enzə̑n], avaŕgatś [at́äś] [M: Mam] (IV843) Der Alte schlug seine Hände zusammen und begann zu weinen. esta uŕa·katś ĺova(ń) avaŕgatś M:Kars (IV374) Da begann Ljova zu klagen und zu weinen. tosa avaŕgac, [śt́ŕäpčäjś], urə̑kə̑c M:Temn (VIII330) Dann begann Repscha zu weinen und heulen. śit́śä matə̑duś, ot́śufń(ä) avaŕgatśt́ M:Sel (IV110) Es schlief ein, (da) begannen die grösseren zu weinen.
*avaŕgaftə̑ms (: avaŕgaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu avaŕgadə̑ms).
avaŕkšńems E:Mar Kad, avaŕkšńims [E:?Hl] Kal ― avaŕkšńəms M:P [Mam] Ins Ur (Frequ. zu avaŕd́ems, avaŕd́əms) [часто плакать] / oft weinen; [оплакивать, причитать (невеста)] / sich beweinen, Klagelieder singen (Braut). pakśava juti͔t́ ruz avat avaŕkšńeź E:Mar (249) Über das Feld hin wandern russische Weiber, Klagelieder singend. aĺäńac poksa avaŕkšńi M:P Sein Vater weint nebenan. jakaj tosa, jär [šińä· ańt́śa·k avaŕkšńi] [M:Mam] (IV857) Er wandert umher und weint nur jeden [den ganzen] Tag.
avaŕkšńima ChrE ― avaŕkšńəma M:Katm [причитание невесты (до или во время свадьбы] / Klagelied der Braut (vor od. auf der Hochzeit).
*avaŕkšńəkšńəms (: avaŕkšńekšńan, -i) M (Frequ. zu avaŕkšńəms).
avaŕśt́ems ChrE E:Mar, *avaŕt́t́emks E:VVr, avaŕćt́ems ~ avaŕśt́ams E:Večk, avaŕćt́ems E:NSurk [Petr], avaŕd́if́t́ims E:Kal, avaŕf́t́ems E:Kad ― avaŕf́t́əms ChrM, avaŕft́əms M:P (Fakt.-Kaus. zu avaŕd́ems) [заставлять плакать] / zum Weinen bringen (ChrE E:Mar Večk Kal ChrM M:P [Mam] Večk); оплакивать / beweinen (E:VVr Večk NSurk). ṕiže͔ t́akaŋk avaŕśt́iń E:Mar (1192) Eure kleinen Kinder habe ich zum Weinen gebracht. iĺiḿiź vačomta, iĺiḿiź avaŕśt́a E:Večk (III18) Mache uns nicht hungrig, bringe uns nicht zum Weinen! kona ejd́eńt́ moń avaŕćsa E:Večk (II86) Welches Kind [von den meinen] soll ich weinen machen? ad́a, ŕiv́iś, avaŕd́if́t́t́an [t́eńi]! E:Kal (2145) Komm, Fuchs, ich werde dich jetzt weinen machen! ṕećəń t́ak safta moń t́at avaŕft́ä [M:P] (IV213) Mache nicht ein Ende mit dir, bringe mich nicht zum Weinen! śuduf [lomat́t́ńeń avaŕftsaź] [M:Mam] (IV432) Die unglücklichen Leute bringen sie zum Weinen. lažimak ḿesta kuli͔d́e, avaŕt́t́imak [joḿid́e] E:VVr (II380) Beweine mich wie eine Verstorbene, beklage mich wie eine Abgeschiedene! sado avaŕśt́iŋk bojar-avaks moń čińem E:Večk (II166) Kommt und beweint mein Bojarinnentum! ton avaŕct́it́ t́ejt́eŕ-ejt́ tońćet́ bojaravaks čit E:Petr (VIII44) Beweine, Mädchen, dein Bojarinnentum!
avaŕfńims E:Kal Kažl ― avaŕfńəms M:P Čemb Sp (Frequ. zu *avaŕft́ims, avaŕft́əms) [оплакивать, причитать (о невесте)] / sich beweinen, Klagelieder singen (Braut) (M:P: bei der Abfahrt vom Hause, wenn die Hochzeit mit dem zur Sache gehörigen Trinkgelage gefeiert wird; wenn die Braut ohne Wissen ihrer Eltern zu ihrem Bräutigam flieht, kommt dies natürlich nicht in Frage), (M:P auch:) [заставлять плакать] / zum Weinen bringen. [t́äńi] avaŕfńan [śt́iŕks-šińä·źeń] [M:Mam] (IV533) Ich beweine nun mein Mädchentum.
avaŕfńəma M (Nom. Pl. -t) [причитание невесты] / Klagelied der Braut.
*avaŕfńəkšńəms (: avaŕfńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu avaŕfńəms) [заставлять плакать] / zum Weinen bringen; [оплакивать, причитать (о невесте)] / sich beweinen, Klagelieder singen (Braut).
*avaŕfńəft́əms (: avaŕfńeft́an, -i) M:P (Fakt. zu avaŕfńəms).
*avaŕfńəfńəms (: avaŕfńefńan, -i) M:P (Frequ. zu avaŕfńəft́əms).
avgə̑r M [мокш. с. Авгуры] / ein moksch. Dorf Awgur, im Bez. Insar, Gouv. Pensa.
avgust [E:Mar] ― avkə̑s M:P Pš [август] / August (Monat). — Russ. август.
avtoms ~ avt́ems ~ aft́ems E:Mar, avtoms E:SŠant, aft́ems E:Atr Večk Is, avt́emks E:VVr, aft́ims E:Hl Kal, aftums E:Kažl ― aftə̑ms M:Čemb Sel Sučk Ur, aftəms M разинуть, [раскрыть] / weiter machen, aufsperren, öffnen (z.B. den Mund, die Öffnung eines Sackes) (E:Mar Atr Večk Hl Is Kal Kažl M:Čemb); [зевать] / gähnen (E:Mar Hl Kal Kažl M:Čemb); [ставить (ловушку)] / (ein Fanggerät) aufspannen (M:Čemb Sel). | kĺeščat avt́emks E:VVr [рассупонить хомут] / das Kummet ausspannen [abnehmen]. | komoro avt́emks E:VVr [разжать кулак] / die Hand (Faust) öffnen. | kurgo (kurga) a. E:Mar Hl VVr Kal Šokša Kažl M:Jurtk разинуть рот / gähnen, den Mund aufsperren; (E:VVr:) [позёвывать / ab u. zu gähnen]. kurgom avtan E:Mar, kurgom aft́an E:Hl Ich gähne (einmal). avt́i·ḱ kurgo·t, mon śḱirna·vtan kurgo·zi͔t́ E:VVr (III291) Sperre dein Maul auf, ich werde in dein Maul hineinspringen. oftuś kurgunza afti͔ze͔ E:Kal (2148), ofta kurgᴉ͐nza aftᴉ͐źä E:Kažl (2148) Der Bär sperrte seinen Rachen weit auf. kurgum aftä͔ dᴉ͐ vanan naŋgᴉ͐zᴉ͐st E:Kažl (III297) Ich hatte den Mund offen und sah [sehe] sie an. kurgə̑·źəń aftə̑ńä· M:Jurtk Ich sperrte meinen Mund auf. | kuro·k aftə̑ms M:Sel [взводить курок] / den Hahn spannen. son aftə̑źń kaft́śḱä svolʿńəń ezda kuro·kńəń (IV824) Er spannte an den beiden Flintenrohren den Hahn. | śeta aftə̑ms M: Čemb [расставлять сеть / ein Netz stellen]. | tufks aftə̑ms M:Čemb [ставить ловушку] / die Falle aufstellen (vgl. apə̑d́əms: tufks apftə̑ms M:P id.). | tuvə̑r aftə̑ms M:Ur, tuvə̑rńä· aftə̑ms M:Sučk [ставить ловушку] / ein Fanggerät (eine Falle) aufstellen. | t́okə̑r aftə̑ms M:Sel [натянуть лук] / die Armbrust spannen. | v́eńt́əŕ aftə̑ms M:Čemb [растянуть рыболовный сак / das Beutelnetz ausspannen (ausbreiten)].
aftə̑ma M:Pš Čemb An Jurtk [сеть] / Nest (M:Pš: [двойная сеть] / ein zweifaches Netz, das eine von den Netzen ist grobmaschig, mit ihm jagt man Fische ins feinmaschige Netz).
afĺems [E:?Mar ?Hl], afĺe·ms E:Atr, avĺems E:SŠant (Iter. zu avtoms usw.) [зевать] / gähnen. kurgonzo afĺi E:?Mar [?Hl], kurgonzo avĺi E:SŠant Er gähnt.
avt́ńems E:Mar, avt́ńemks E:VVr, *afńems (: afńan) [E:?Hl], afńe·ms E:Večk ― afńəms M:Ur (Frequ. zu avtoms usw.) [зевать] / mehrmals nacheinander mit aufgesperrtem Mund gähnen, den Mund mehrmals aufsperren (E:Mar [?Hl] Večk). kurgonzo afńi [E:?Hl] Er gähnt. | tuvə̑r afńəms M:Ur [ставить ловушки] / Fallen aufstellen.
avt́ńema E:Mar, afńema [E:?Hl] [зевота] / das Gähnen. moń kurgom avtńemam saś E:Mar, moń kurgoń afńemam saś [E:?Hl] Ich habe Neigung zum Gähnen.
avt́ńekšńems E:Mar [Frequ.] [зевать] / immer wieder gähnen (gewohnheitsmässig).
avšems E:Is SŠant [Iter.] [зевать] / gähnen.
*avtovoms ~ *aft́ev́ems E:Bug (Refl.-Pass. zu avtoms, aft́ems) [открываться] / sich öffnen; [оставаться открытым] / offen bleiben. kurǵińeze͔ avtov́i (VI208) Ihr Mund öffnet sich. ḱešńeń pačka aft́evś polam kurgozo (V210) Im Zorn blieb meiner Frau der Mund offen [= sie konnte nicht weiter schelten].
avuńa E:Mar (Gen. avuńäń), avńa E:Atr Kažl (Gen. E:Kažl avńäń), avńa· E:Kad, av́ina E:VVr, au·ńa E:Ba ― avə̑ń M:Pš Sučk, av́eń M:P (Gen. -en, Abl. -d́ä, Nom. Pl. av́ett), ovə̑ń M:Čemb Sp Sel, ä͔və̑ń M:Temn, avńä M:Ur Jurtk (Gen. -ń, Nom. Pl. avńat) овин / Riege, (Getreide‑)Darre, Kornscheune. opkan salmat ńiĺńi. – avuńäś i pultńe E:Mar Ein Gefrässiger schluckt Salma-Brei. – Die Darre und die Garben. moń uĺi sarazum, ńiĺi śat alunzu, a ćipakat́ńiń ćot araś. – avńäś, pultni͔, źornat́ńi E:Hl (246) Ich habe eine Henne, sie hat vierhundert Eier, die Küchlein aber sind zahllos. – Die Darre, die Garben, die Getreidekörner. | avəń-al M:P, ovəń-al M:Sel [место под овином] / Darrengrube, Raum unter der Darre, worin das Feuer brennt, mit dem die Darre geheizt wird. | avńa alov sovamo E:Is ― ovəń alu suva·ma M:Sel [вход под овин] / Eingang ins Darrenuntere, zum Raum unter der Darre. | avuń-alks E:Mar, avuń-a·lks E:Ba, avń-alks E:Kad овинная яма / Raum unter der Darre, Darrengrube. | avu·ń-alksᴉ͐ń ḿiḱita E:Ba [подовинный Микита / Darrenkobold, im Darrenunteren wohnender Schutzgeist der Darre]. | avńa-ava E:Bag ― avəń-ava M:Ter [мать-хранительница овина] / Darren-Mutter [Schutzgeist der Darre]. t́e paltḱeś avńa-avańe, ṕśiva kačamga jaḱińe, jakśt́eŕe toloń ḱiŕd́ińe E:Bag [Dieses Opferstückchen sei der Darrenmutter, der, die in Hitze und Rauch geht, der Herrscherin des roten Feuers!]. | avən-azər M, av́eń-azə̑r [M: Mam] [владелец овина, домовой / Besitzer der Darre, ? Darrenkobold]. aveń-azə̑rś [ṕiksə̑źä] [M:Mam] (IV849) Der Herr der Darre prügelte ihn. | avuń-iḱeĺks E:Mar, avuń-i·ḱiĺks E:Ba [навес перед овином] / Schutzdach vor der Darre. | avńa·-jama· E:Is [овинная яма / Darrengrube]. | avńa-jurt-ava E:Sarat [покровительница овина] / Schutzgeist der Darre (avńań ḱiŕd́ij avńa-jurt-ava Über die Darre herrschende Darren-Jurtava; ihr wird beim avńa-osks [Darrenopferfest] eine rote Henne geopfert, wobei sie u. andere Götter angebetet werden, damit sie die Darre nicht verbrennen lassen: vani͔ŋk avńani͔k tolts palumada! Schützt unsere Darre, damit sie nicht im Feuer niederbrenne!). | avńa-kańćav E:NSurk подовинный Микита / unter der Darre wohnender Mikita [Schutzgeist der Darre]. | avńa-mactḱe E:Bug (Dem.) [овинная яма] / Darrengrube. son avńa mactḱes jorti͔źe (V466) (Sie) warf es [das Kind] in die Darrengrube. | avńa-mact-kurgo E:Večk [жерло овинной ямы] / Darrengrube, von wo aus die Darre geheizt wird. | avńa-osks E:Sarat [жертвоприношение в честь покровительницы овина] / Opferfest für den Schutzgeist der Darre (avńa-jurt-ava; s. oben). | avəń-paćal M:P Pš [навес перед овином] / Schutzdach vor der Darre. | auńa-ṕŕa E:Gor, av́ina-pŕa E:VVr [крыша овина] / Dach der Darre. | avńa putoms E:Atr Večk [наполнять овин (снопами)] / eine Darre (mit Getreide) füllen. — Russ. ови́н.
azar-:
azardə̑ms M:Sel [воспалиться] / sich entzünden. śart́ś ĺiśəza af śäŕäd́əź af šulkftə̑ź, af tśatftə̑ź, af azardə̑ź (IV763) Der Splitter soll ohne zu schmerzen, ohne zu reissen, ohne zu brennen, ohne sich zu entzünden herauskommen!
azaŕć E:Mar (Gen. -iń), azaŕć E:Ba Večk [?Bug] NBajt Vez StMokl [сумасшедший, бешеный, помешанный, неистовый] / wahnsinnig, toll, besessen, rasend. ńej kuncolodo kortasa ućaskavtomo lomańeńt́, konań polazo son azaŕć E:Večk (V244) Hört mir zu, ich beschreibe einen unglücklichen Menschen, der eine böse Frau hat. | azaŕć ḱeĺ E:NSurk [рана, полученная от повреждения] / Wunde, die durch Verletzung entsteht. kortavtuma azaŕć ḱeĺd́e (III63) Zauberspruch gegen eine Wunde, die man beim Hinfallen bekommen hat. | azaŕć ḱiska E:Mar ?Bug [бешеная собака] / tollwütiger Hund. už azaŕć ḱiskaks si͔ń tuŕit́ [E:?Bug] (VI44) Sie kämpfen wie tolle (wütige) Hunde. | azaŕć ṕińe E:Vez id. ḿejs mańčiḱ azaŕć ṕińe koźajkam (II151) Was verführtest du meine Gattin, die tolle Hündin?
azargadoms ML62(E) E:Mar, azargadums E:Hl Kažl ― *azargadə̑ms (: azargadi͔) M:Sel (Inch.) [приходить в ярость] / in Wut geraten (ML(E) E:Kažl M:Sel); [буйствовать, начинать бушевать, помешаться, бесноваться] / toben, rasen, zu wüten anfangen, wahnsinnig werden, besessen werden, von Sinnen kommen (E:Mar Hl); [воспалиться (рана)] / sich entzünden (Wunde); нарывать / eitern (M:Sel).
azarga·dᴉ͐ń E:Ba [бешеный] / toll geworden, tollwütig. | azarga·dᴉ͐ń ḱiska E:Ba [бешеная собака] / wütender, tollwütiger Hund, von Tollwut befallener Hund.
azargadoź [E:NSurk], azargaduź E:Hl [бешеный, помешанный, неистовый] / toll, wahnsinnig, besessen (E:Hl). azargadoź kuli͔ća [E:NSurk] (III187) Die als Verrückte Gestorbene(n).
azargaĺems ML62-3(E) E:Mar (Frequ. zu azargadoms) [сходить с ума, буйствовать] / oft von Sinnen kommen, wüten. azargaĺan (< *azargadĺan) ML(E) [Ich wüte].
azargańums ML63(E) E:Kažl (Frequ. zu azargadums) [бушевать] / wüten. azargańan (< *azargadńan) ML(E) [= E:Kažl] Ich wüte.
*azargaftə̑ms [M:?Sel] (Kaus. zu azargadə̑ms).
*azdams (< *a sodams) ChrE E:Mar Vez SŠant [не знать / nicht wissen, nicht kennen]. azdan (< a sodan) ChrE Ich weiss nicht. azdan ćori͔ńat, azdan t́ejt́eŕńat E:Mar (281) Ich weiss nicht, ob du ein Knäblein bist, ich weiss nicht, ob du ein Mägdlein bist. ḿeźd́e tońć azdat, śeń alti͔ḱ E:Vez (I16) Versprich (mir), was du nicht weisst! azdasi͔ńeḱ E:SŠant Wir wissen od. kennen es nicht.
*azdavoms (< *a sodavoms) ChrE E:Večk [не быть узнаваемым, отличаемым] / nicht erkannt werden, nicht zu unterscheiden sein. koĺi azdavan t́et́akaj alka rošt́a se͔ŕńeva, sodi͔ḿiźga mazi͔ ḿišara čeŕńeva E:Večk (II248) Kann man mich (aber), Vater, nicht am Leibe erkennen, der einem niedrigen Haine gleicht, so erkennt mich doch am Haar, das wie schöner Silberzwirn ist! azdavat (< a sodavat) ChrE Du wirst nicht erkannt. t́ikše maro azdavat ChrE [= E:Šest] (III42) Du bist nicht vom Gras zu unterscheiden. azdav́i (= a sodav́i) E Kann nicht erkannt werden.
azguń E:NSurk [бродяга (корова)] / Herumtreiber (von einer Kuh). — Türk., vgl. tat. (Ostr.) азгын ‘развратный’.
azguńd́ems E:Mar Kažl, azguńd́ims E:Kal шляться / sich herumtreiben, umherschlendern, bummeln. | uzgońd́ems azgońd́ems E:Večk id. iĺa nolda śed́ejet́ uzgońd́eḿe azgońd́eḿe loma laŋga jakamo Lass nicht dein Herz umherschlendern, Fremde besuchen.
azguńd́i (lomań) [E:?Ba] [бродяга (человек)] / Herumtreiber (Mensch).
azma·n E:Ba, azmań E:NSurk Af [бродяга, гуляка] / Herumtreiber, Bummler; (E:Ba:) “полоумный, который ходит по домам без дела / Halbverrückter, der ohne Anlass fremde Häuser besucht”. iĺa nolda šabrań kuroń i v́eĺeń[‑]śadoń azmań domovńiḱ E:Af (III31) Lass keine in böser Absicht kommenden Stubenhocker aus dem benachbarten Dorfviertel, aus dem Dorfe kommen! — [Türk., vgl. az‑, azman].
azmańd́ems E:NSurk, azma·ńd́ᴉms E:Ba [околачиваться, шататься, гулять] / umherschlendern, sich herumtreiben, bummeln.
azo·ka M:P (Gen. -ń) [сорт слабого пива] / ein aus Kräutern (ohne Hopfen) gekochtes Dünnbier (poza), wozu u.a. karu-pŕä (‑bŕä) u. lapas-pŕä-Kräuter gebraucht werden.
azoms ChrE E:Mar Bug Večk Mokl, azu·ms E:Ba ― azə̑ms ChrM M:P Pš Kul Levši Kr [Mam] Patra Cjatn Kiš Jožka Sel Ur Jurtk, azmə̑ks M:Atjur [почитать (покойника) жертвой и питанием] / (einen Verstorbenen) durch Opfer u. Verpflegung verehren; [приносить в жертву] / opfern (ChrE); [обещать] / etw. versprechen; [посвящать] / etw. widmen, weihen (E:Mar: den Verstorbenen; E:Ba Bug Večk M:Jurtk: einem Natur- od. Schutzgeist) (E:Mar Ba Bug Večk ChrM M:P Pš Levši Kr Patra Cjatn Jožka Sel Jurtk); проклясть, проклинать / fluchen, verfluchen (ChrE E:Mar Ba Večk M:Kul Ur Jurtk); [сказать, рассказывать] / sagen, erzählen (M:P Sel Kr [Mam] Patra); [объяснять] / erklären (M:P Sel); [показывать] / beweisen (M: P); [выдавать, оклеветать, изменять] / jdn. angeben, verleumden, etw. verraten (M:P Sel); обругать / schelten, tadeln (M:Jurtk); [приказывать, велеть] / befehlen, heissen (M:Čemb Kiš). son azə̑ś mońd́iń od. t́ejəńä jarmak M:P Er versprach mir Geld (zu geben). v́ed́-avat́i azə̑źəń M:Pš (IV164) Sie versprach sie der Wassermutter. v́ed́-avat́i, d́äd́äńäj, azə̑majt́ M:Kr Du hast, Mutter, mich der Wassermutter gelobt. v́ed́ avat́i azi͔ńä M: Patra (IV26) Ich habe es der Wassermutter versprochen. son lakordi͔ čuvs t́e učaĺań azi͔źe [E:Bug] (V298) Er weihte diese Utschalja einem prasselnden Baum. iva·n azan tońet jarmak, ńet́ uĺist toń! E:Mar Iwan, ich schenke dir Geld, es sei dein! ĺeḿeze͔nze͔ alaša azi͔ E:Večk Er heiligt in seinem Namen (opfert dem Verstorbenen) ein Pferd. apak ast čopača [E:Bug] (VI184) Irrgeist, der du ohne Opfer (geblieben) bist. para śed́ińasa azsajńəḱ M: Levši Wir schenken sie leichten Herzens. šḱiĺt́t́ä azt́ä, d́äd́akańäj, oću paĺäźəń M: Jožka Widme mir, Mütterchen, (nach meinem Tode) mein Festhemd! mon d́äd́äńäźəń vaj mon śudəńä, soń kuli͔ks juma·jks mon soń azə̑ńä M:Kul Ich habe meine Mutter verflucht, ich habe sie zum Tode verwünscht. azə̑kšńən [M:?P] Ich hätte gesagt. azka mokšə̑ń [śt́iŕ kodańä] toń [aĺät́śeń ĺeḿets] [M:Mam] (IV138) Sage mir, Mokschanin, wie der Name deines Vaters ist! [azə̑ĺeń] ot́śu [ŕizfeźeń] [M:Mam] (IV149) Ich möchte (ihnen) meinen grossen Kummer erzählen. stańä azms ĺadnd́i otśazə̑rt́i moĺmə̑s ḱiv́e·t́ijä vajǵäĺb́ä M:Sel (IV833) Zum Kaiser zu gehen sind, nicht wahr, fünfzehn Wersta [Werst]. azi͔t́ vaśakaj śt́eŕʿńəń surkskasnə̑n M:Sel (IV395) Sage (mir), Mann, (wo) die Ringe der Mädchen (sind). ščaźä[‑]kaŕäźä, son [śeĺmə̑s] kuli͔ks azə̑źä [M:P] (IV92) Sie hat ihn schön gekleidet und gesagt, dass er an (bösen) Augen gestorben ist. t́ɯšt́ä·ń oćut́i t́akat́ azə̑źä [M:?P] (IV40) Sie gab dem Kaiser Tjuschtjan das Kind an. aĺats v́ešentsi͔, ᵪrolaś af azsi͔ M:Sel (IV235) Ihr Vater sucht sie, Chrola verrät sie nicht. azk ‒‒‒ aĺät́śəń kaznants M:Sel (IV263) Gib ‒‒‒ den Schatz, alles alte Hab und Gut deines Vaters an! azan soń laŋgə̑zə̑nza [M:?P] Ich werde über ihn klatschen. azə̑mak oramsa, ḿeźeń voran M:P Weise in der Dorfversammlung nach, ob ich ein Dieb bin. sursa kučijᵪ́t́, sursa azə̑jᵪ́t́ M:Kiš (VIII424) Sie schicken (mich) mit einem Finger(wink), sie befehlen mir mit einem Finger(wink). | latt(a) azmə̑ks M: Atjur [известить / benachrichtigen, eine Sache erklären]. iź ḱeńeŕ son ukazə̑vamə̑ks, ə̑ŕv́äńandzə̑ndə̑ latt azmə̑ks (VIII362) Er hatte nicht Zeit um Befehl zu geben, um seiner Schwiegertochter die Sachen zu erklären.
azi͔ M:P Pš Čemb Kars Kr [дающий разрешение / einer der die Erlaubnis gibt; слуга / Bediente(r)]. af i kučićan jäŕma śoraj, azi͔ćan [M:Čemb] (IV290) Ich bin nicht die, die dich schickt, die dir Erlaubnis gibt, mein Sohn Järjma. mon af kučića·n[‑]azi͔ća·n M:Kr (IV159) Ich bin nicht deine Bediente.
azi͔ńä M:Sel (Dem. zu azi͔). kolmə̑t́śət́ esa daŕu [śestrańats], daŕu [śestrańats] v́id́əńń azi͔ńats (IV370) Im dritten [Laden ist] seine jüngere Schwester Darju, seine Schwester Darju, die (ihm) die Wahrheit sagt.
azi͔ća: azi͔ća baba E:Petr [совершающая обряд жертвоприношения (на поминках) / “Opferpriesterin”, opfernde Alte (bei Gedächtnisfeiern der Verstorbenen)]. t́e škant́ ejeń si͔ŕe bab́ińe purni͔t́ “azi͔ća babaks” (VIII222) Für diese Zeit wird das älteste Weib zur “Widmerin-Alten” erwählt.
azoń E:NBajt [обещанный, назначенный / versprochen], bestimmt. (aŕćeś) sajeń polań son sajeḿe, azoń vastań son mujeḿe (V98) (Er sann darauf,) eine genommene Frau zu nehmen, eine für ihn bestimmte Gattin aufzusuchen. | azoń išḿe E:Is [посвящённая покойнику лошадь] / ein dem Verstorbenen gewidmetes Pferd (in der Gedächtnisfeier am 40. Tage nach dem Tode). | azoń lomań E:Mar Večk [человек, общающийся с умершими] / ein Mensch, der Visionen hat, der mit den Verstorbenen umgeht.
azoź [E:?Večk ?Is Bugur] Mokl [обещанный, назначенный] / versprochen, bestimmt. son azoź śeń ĺems [E:?Večk ?Is] Sie (die Magd) ist ihm (dem Burschen) von Gott bestimmt. už ḿeńeĺ alo ńej araś vaj mońeń azoź son pola E:Mokl (V114) Unter dem Himmel gibt es keinen für mich bestimmten Mann. | azoź lomań E:Mar Večk [человек, общающийся с умершими] / ein Mensch, der Visionen hat, der mit den Verstorbenen umgeht.
*azə̑m-: azə̑m-vastă M:Kul [слуга] / Bediente(r). kutšə̑m-vastə̑ks, azə̑m-vastə̑ks daŕut́ araftə̑ź Darju wurde als Sendbotin, als Bediente bestellt. | kučəm-azə̑m-vasta M:Cjatn id. son kučəm azə̑m vasta uĺəza (IV168) Er soll dein Diener sein.
azovks E:Hl [?Mar] (Nom. Pl. aznovkst) [жертва в честь умерших] / ein Opfer für die Verstorbenen. ńe aznuvksni͔ ti͔ńeŋḱ doᵪodoks moĺist i pačkud́ist! E:Hl (222) Es gehen und gelangen diese Opfergerichte zu euch als Einkommen! [Diese Opfergerichte mögen euch zugute kommen!].
azovksḱe E:Hl [?Mar] (Dem. zu azovks) id.
aznoms E:Mar Večk ― azə̑ndə̑ms ChrM M:P Kr Sel Sučk (Frequ. zu azoms, azə̑ms) [обещать, посвящать] / etw. versprechen, etw. widmen (E:Mar: [умершим] / den Verstorbenen) (E:Mar M:P); проклинать / verfluchen (E:Mar); [(часто) говорить, рассказывать] / (oft) sagen, erzählen (E:Jeg ChrM M:P Kr [Mam] Sučk); [выдавать, изменять, сплетничать] / angeben, verraten, über jdn. klatschen (M:P Sel). uži͔·ń azi͔nda·n mon nuža·n goŕa·n! E:Jeg (190) Warte, ich will dir meine Not, meinen Kummer erzählen! art [śä t́et] azə̑ntsi͔, koda son muma· M:Mam (IV855) Geh (zu ihr), sie wird dir sagen, wie man ihn finden kann! uža azə̑ndan ṕäk oću nuža·źä M:Sučk (IV841) Wart, ich erzähle meinen grossen Kummer. kona pə̑ka·t́ azə̑ntś [avat́śä, v́ed́ śävə̑k] tosa M:Kr (IV864) Auch der Ochse ist da, worüber deine Frau sprach! [azə̑nttaśḱät́ ńä valńät́ńeń, t́ä vajǵeĺńät́] [M: Mam] (IV514) Lass sie diese Worte, diese Stimme hören! mon toń t́äŕäźt́i azə̑nttä M:P Ich werde dich meiner Mutter angeben. korʿtaftśä toi̯ń aznttanza toŋga śiń ezdə̑də̑st M:Sel Deine Mundart verrät, dass du einer von ihnen bist. tatarə̑ń salda·tt [azə̑ndi͔ᵪ́t́] [M:Mam] (IV143) Man hebt Tataren-Soldaten aus. numə̑lt́i pulă azə̑ndi͔š́t́, a son t́ä ṕiŋks pulə̑ftə̑ma M:P Man hat dem Hasen einen Schwanz versprochen, aber bis zu dieser Zeit ist er ohne Schwanz. śäźganć vaĺm ala čikə̑rdi͔, para kuĺä· azə̑ndi͔ M:P (IV718) Schwatzt die Elster unter dem Fenster, erzählt sie eine gute Nachricht. | latta azə̑ndə̑ms [M: P] [дать знать, сообщить / wissen lassen, mitteilen]. sońć i ozə̑ndi͔ latta azə̑ndi͔ (IV36) Er betet, er rät gut. | paśńä azə̑ndə̑ms M:Kr [рассказать сказку] / Märchen erzählen. azə̑ndə̑kšńəń paśńä, tə̑ šopəć Ich hätte ein Märchen erzählt, aber es ist dunkel geworden.
azə̑ndi͔ [M:P] [отгадчик / Rätselrater]. mon on azə̑ndi͔ś, ton onc šaŕʿḱəd́iś (IV364) Ich bin der, der den Traum erzählt, du bist die, die den Traum deutet.
azni͔ća E [старший на поминках] / der bei Gedächtnisfeiern den Verstorbenen etw. opfert.
*azə̑ŋkšńəms M:P Kr (Frequ. zu azə̑ndə̑ms) [рассказывать] / oft erzählen (M:P); [выдавать, сплетничать] / jdn. angeben, (über jdn.) klatschen (M:Kr). paśńat ṕed́ä ṕes af azə̑ŋkšńišt́, sarasńä af ali͔jäšt́ M:P (IV722) Märchen erzählt man nicht von Anfang bis zu Ende, (sonst) legen die Hühner keine Eier. [fḱä fḱäń] ašem(ä) [azə̑ŋkšńä] M:Kr (IV544) Wir haben einander nicht angegeben.
*azə̑ndə̑və̑ms M:P (Refl.-Pass. zu azə̑ndə̑ms) [иметь возможность рассказать, (мочь) быть сказанным / erzählen können], gesagt werden (können). af azə̑ndəv́i Das kann man nicht sagen, das kann nicht gesagt werden.
*azə̑və̑ms M:P (Refl.-Pass. zu azə̑ms) [мочь говорить, (м.) быть сказанным] / sagen können, gesagt werden (können). śe mod́ińä af azə̑v́i Das kann ich nicht sagen. af kučəv́i, af azə̑v́i Sie kann nicht gesandt werden, sie kann nicht hinbefohlen werden.
azfḱä M:Temn Kiš (Dem. zu *azf) [приказ, повеление] / Befehl, Gebot. ə̑ĺi kučfkazt, azfkazt iźeń jakśekšńä M:Temn (VIII396) Oder habe ich dir etwa nicht Gänge und Aufträge gemacht? af kučfkazə̑st šäŕʿkə̑d́an, af azfkazə̑st šäŕʿkə̑d́an M:Kiš (VIII424) Ich verstehe nicht ihr Schicken, ich verstehe nicht ihr Befehlen.
azoro ~ azor ChrE E:Jeg, azoro E:Mar VVr, azo·ro E, azor E:Večk, azuru E:Hl, azə̑r E:Kad, azur E:Kal, azi͔r ~ azᴉ͐r E:Kažl, azi͔r E:Petr, azᴉ͐r E:Ba ― azə̑r ChrM M:P Patra Kad Kard Sel, azə̑raj (Anr.) M:Pš [барин] / Herr, (M:P auch:) [властитель] / Herrscher (in myth. Bed.), (M:Sel auch:) [властительница] / Herrscherin. mastori͔ś [ḿeĺavti͔] ṕińeń azordo E:Mar (136) Das Land trauert des hündischen Herrn wegen. v́eśe mastoroń azor čalǵiźe E:Jeg (196) Das ganze Land haben die Herren getreten [unterdrückt]. už ḿeźeń ḱise͔ azortne͔ spoŕit́? E:NBajt (II19) Weswegen streiten die Herren? brańba tukšnoś azortne͔ń jutkovast E:NSurk (II21) Streit entstand unter den Herren. t́eŕtce͔ź bukańt́ azi͔ri͔nza E:Petr Sie rufen den Besitzer des Ochsen herbei. aj a·rdi͔t́ bojarʿt a·zurʿt E:Šir (I267) Bojaren und Herren fahren (vorbei). pajarʿt azə̑rʿt kočkasaź M:Katm (IV463) Bojaren und Herren heben es auf. kaĺd́av ṕińət́i ḱijä kši maksi͔, śä azə̑rə̑c [M:P] (IV695) Wer dem schlechten Hund Brot gibt, der ist sein Herr. | avən-azər M, av́eń-azə̑r [M:Mam] [владелец овина, домовой] / Herr (Besitzer) der Darre]. | azə̑r-at́ä M:Patra [старый барин] / der alte Herr. vaśä at́ä azə̑r[‑]at́ä (IV496) Der alte Vasja, der alte Herr. | azor-ava ChrE E:Mar Kozl NSurk, azur-ava E:VVr, azi͔r-ava E:Sap, azᴉ͐r-ava E:Ba Andr ― azə̑r-ava ChrM M:Pš Katm Kard [владелица] / Herrin. azor[‑]avat ojińeń E:Kozl (II456) Herrinnen, meine Gespielinnen! v́äd́iń ḱiŕd́ij v́äd́-ava, v́äd́iń ḱiŕd́ij azi͔r-ava E:Ba (Andr) [Herrscherin über das Wasser, Wassermutter, Herrscherin über das Wasser, Herrin!]. azə̑r[‑]ava svaᵪ(a) ava M:Katm (IV472) Herrin, Svacha. | azor-av́ińe E:NBajt, azur-av́ińe E:VVr ― azə̑r-avańä M:P (Dem.) [владелица] / Herrin. | azr-afka ChrE E:Večk Sap Bag, azr-avka E:NSurk Mokl SŠant (azoro + avka, afka, Dem. zu ava) [владелица] / Herrin. | azə̑r-ĺäj M:Pš [назв. ручья] / Name eines Baches. azə̑r-ĺäjəń ši M:Pš “Tag des azə̑rĺäj-Baches” wird der erste Sonntag nach Pfingsten genannt, weil an diesem Tage ein Opferfest an jenem Bache begangen wurde. | azoroń t́ejt́eŕ E:Jeg [хозяйская дочь] / Herrentochter. | bań-azə̑r-ava M [хозяйка бани / Sauna-Herrin (Schutzgeist der Sauna)]. | ińazoro E (ińe + azoro) [император] / Kaiser (genauer s. ińe). | kalma-azi͔r E:Petr хозяин кладбища / Herr des Friedhofes. sondza kalḿiź śe od kalma azi͔ri͔nt́iń kalma azi͔rks (VIII74) Er wurde auf diesem neuen Friedhof begraben als Herr des Friedhofes. | kan-azoro E:Mar Večk Kozl ― kan-azə̑r M:P Kul Kr [Mam] Sel [хан] / Khan. eŕäś[‑]ajšś ińazoro, kan[‑]azoro E:Mar (287) Es lebte, war einmal ein Kaiser, ein Khan. vaj kosa šari͔ śä šari͔ kavalś ‒‒‒ son kanazə̑rə̑ń son kardə̑nc v́eĺkska [M:P] (IV408) Wo kreist der kreisende Falke? ‒‒‒ Über dem Stalle des Khans. ej šiń śt́a·masa panda-pŕasa (pandə̑), eŕäś t́ɯšt́ä·ń oćazə̑r, mastə̑rə̑ń ḱiŕd́i kanazə̑r M:Kul (IV45) Im Osten, auf einem Berge, lebte der Kaiser Tjuschtjanj, der über die Erde herrschende Khan. jotaj kanazə̑rń [t́śoraś] M:Sel (IV341) Der Sohn des Khans fährt vorbei! | kud-azoro E:Večk SŠant, kud-azor E, kudi͔ń azi͔ri͔ś E:Petr ― kud-azə̑r M:Pš хозяин дома / Hauswirt, Hausherr. kud-azoro sodazo, kolmo pŕakat maksozo! E:Večk (II123) Der Hausherr soll wissen, er soll drei Piroggen geben! ton kud-azorom sur eŕźa azorom E:SŠant (I393) Du, mein Hausherr, Sur-Ersäne, mein Herr! kud-azə̑rś v́ina·ń ṕäĺd́ä aškstə̑mś M:Pš Dem Hauswirt ging der Branntwein zur Neige. | oćazə̑r ~ oću azə̑r M [император] / Kaiser (genauer s. oćä). | od azə̑r M:Sel [новый барин] / neuer Herr. | pakś-azə̑r-ava M:P, pakśä-azə̑r-ava M:Alk [владелица поля] / Feld-Herrin (Schutzgeist des Feldes, der um Wachstum gebeten wird)]. | ruz-kan-azoro E:Kozl [русский хан] / Russenkhan. v́eśe dońiźe ruz-ińazoro, v́eśe dońiźe ruz-kanazoro (I96) Er wurde vom Russenkaiser heftig verfolgt, er wurde vom Russenkhan heftig verfolgt. | si͔ŕ azə̑r ? E [старый барин] / alter Herr. | v́eĺəŋ gəŕd́ azə̑r-ava M:Alk [хозяйка села / über das Dorf herrschende Herrin (Schutzgeist des Dorfes)].
azə̑rńä M:P Aleks Patra (Anr. M:P Aleks ‑j) (Dem. zu azə̑r) id. ḱeluńät́ ala toń azə̑rńäćä M:Aleks (IV271) Unter der Birke (liegt) dein Herr. af azə̑rńäźä t́äd́äj ṕəksə̑ma·ń M:Patra (IV61) Mein Herr hat mich nicht geprügelt, Mutter.
azorkstams E сделаться хозяином / zum Hauswirt werden.
azə̑rndams M:Čemb [хозяйствовать, хозяйничать] / als Hauswirt verwalten, wirtschaften.
azov M:Kars [Азов (назв. города)] / Asow (Stadtname). aĺac lad́äźä azovu (IV170) Ihr Vater verlobte sie nach Asov. — [Russ. Азо́в].
azo·vsḱi M:Katm (Adj.) [азовский] / Asower. azo·vsḱi bajart́i śiśəm ḱizə̑t śiśəm šit́ (IV170) Mit einem [dem] Asover Bojaren sieben Jahre und sieben Tage (alt). — [Russ. азо́вский].
aźam E:Jeg ― aźam M (Nom. Pl. aźapt) чапан / Überrock (E:Jeg); платье / Kleid, Kleidung (M). — Vgl. russ. (Dal) азя́м u. sskr. vasana etc.
aźi: aźi-mə̑źi M:P [? крошечный] / ? sehr klein, winzig. aźimə̑źi roŋgə̑ńac, af ńäjəmška pondə̑ńac (IV63) Winzig ist der Leib der Kriebelmücke, kaum zu sehen ihre Gestalt.
aźińä (Dem.): aźińä-məźińä· M:?P (Nom. Pl. aźińat-məźińat), aźińä-muźińä M:Sučk [малый, незначительный и плохой] / gering u. schlecht (M:Sučk: von der Abstammung; M:P: auch vom Getreide).
aźi·ḱ E:Šir [может быть] / vielleicht. — [Vgl. 1aźka·].
1aźka· E:Šokša [Šir] может [быть] / vielleicht. aźka· son va·ndä sä͔· E:Šokša Vielleicht wird er morgen kommen. aźka· mo·n tšiska·k at sa·tan [E:Šir] (II444) (Sonst) schaffe ich es vielleicht nicht einmal einen Tag. — [Vgl. aźi·ḱ].
aźo ChrE E:Mar Škud Kal Bug Bag SŠant, aźo· E:Jeg, aźu E:Hl Kad, aźa E:Kažl, aźa· E:Nask Gol (Interj.) [иди!, прочь!, убирайся!] / geh!, fort!, hinweg! aźojat́a E:MKly [sei so gut und geh!]; aźoka E:Mar MKly Škud Kozl, aśka E:Mar Škud Ba Bug Bag Kuz, aźka E:NPyrma [geh doch!]; aźokaja E:Bag [geh nun doch!]; (Pl.) aźodo ChrE, aźodo ~ aźdo E:Mar, aźudu E:Hl, aźuda E:Kad, aźida ~ aźda· E:Ba, aźida E:Gol, aźi·da E:Nask, azdu E:Hl, azdo E:VVr, aźda· E:Ba [идите!, прочь!, убирайтесь!] / geht!, fort!, hinweg!; aźo·doja E:Is [geht nun!]. ĺeĺej, aźo ńej bańas! E:Mar (2122) Bruder, geh jetzt in die Badestube! aźo sovafti͔t́, uŕkaj, moń surksḱem! E:Škud (VII244) Geh und hole, Schwägerin, meine Ringe her! ton aźo vaśńa ŕižoiń ton andi͔ḱ E:SŠant (I153) Geh, gib dem Fuchs zuerst zu fressen! aźo·, at́a·, baza·rov E:Jeg (1106) Geh, Alter, zum Basare! aźa· śeń koldo·v́eḱ! E:Gol (VII386) Geh und behexe sie! aźojat́a ĺišḿeń karc E:MKly (VII24) Geh in den Pferdestall (betrachten). aźoka, aĺńe, ṕäćäń jarmunkav E:Škud (VII296) Geh (doch), Schwager, zum Freitags-Markt! aźka, aĺńekaj, ton pokš pakśińev E:NPyrma (VII78) Geh (doch), Schwager, du in die grosse Feldmark! ton aśka tuka maz(e͔) ava E:Mar (1124) Geh doch, hole eine schöne Frau! aśka čijaka t́et́akaj t́eń pola E:Kuz (V154) Geh, Vater, und freie mir eine Frau! aźokaja kučtadi͔ź! E:Mar (1126) Geh doch, wir senden dich! śiśeḿńeŋḱ brat́ińiḱi, aźodo! E:Mar (211) Alle ihr sieben Brüder, geht fort! aźida, aĺkat, aźida! E:Ba (VII408) Geht, Brüder, geht! aźᴉ·da prna·da konat naksa·dᴉ͐t [ĺävšńä] iĺi muškńä! E:Nask (III246) Geht nur, (aber) sammelt Bast oder Hanf, der verfault ist! nu, ino, aźdo id́iŋḱ! E:Mar (288) Nun wohlan, geht, rettet sie! aźda·, śiḿi·d́ä jarca·da E:Ba (VII404) Geht, trinkt und esst! aźo·doja d́i·koj pakśa·v E:Is (I71) Geht in eine öde Feldmark! aźodojak kučtadi͔ź E:Mar (1208) Geht, ich sende euch!
1aźu M:Katm [женское имя] / ein Frauenname, Asjoscha. — [? Russ. Асю́ша (Dem. zu Анастаси́я)].
aźo·ša M:Katm [женское имя] / ein Frauenname, Asjoscha (= 1aźu).
ažalak M:P (Adv.) [осторожно, тихо] / vorsichtig, leise. ažalak jakak! Gehe vorsichtig!
ažalakə̑ńä M:P (Dem.) (Adv.) id.
ažańä M:Pš Čemb Kars Sel (Dem. zu *aža) [один-единственный (ребёнок)] / ein einziges (Kind). bajar-avańäś fḱäńäś ažańäś M:Kars (IV208) Die Bojarin, das einzige (Kind ihrer Eltern). məźa·ra tojń itta? – ifk ažańä [M:Sel] Wieviel Kinder hast du? – Ein einziges. — [Vgl. tschuw. a₍ᴅ́ᴢ̌́a].
aži͔ja ChrE E:Mar Atr VVr, aži·ja E:Večk Ba, ažija E:SŠant, ažd́ija E:NSurk, ažǯi·ja E:Is, ažja E, ažja· E:Kal (Nom. Pl. -t), ažd́a E:Kad, ažǯa E:Kažl ― ažjɛ ChrM, ažjä ~ ažž́ä (Gen. -n, Nom. Pl. ažž́at) ~ ažiä (Nom. Pl. ažiat) M:P, ažjä M:Čemb, ažijä M:Temn Čemb, ažəjä M:Sučk, aži·a M:Prol, ažd́jä M:Jurtk (Nom. Pl. ažd́jat) оглобля / Deichsel, Fimerstange. alašaś moĺi, aži͔jätńe a moĺit E:Mar (224) Das Pferd bewegt sich, die Fimerstangen bewegen sich nicht. mon aĺät́ ḱeŕśesajń sokanzə̑n, inzamanzə̑n, ažijanzə̑n, ožijanzə̑ŋga M:Temn (VIII384) So werde ich ihm seinen Pflug, seine Egge, seine Zugstangen, seine Zügel ‒‒‒ zerbrechen. | aži͔jaška Chr[E], ažijaška E:Večk, ažᵎ͐jaška E:Ba, ažd́ijaška E:NSurk [величиной, толщиной с дышло] / von der Grösse, von der Dicke einer Deichsel. ažijaška olgozo E:Večk (II126), ažd́ijaška olgozo E:NSurk (II121), ažᴉ͐jaška olgoza E:Ba (VII368) (Dick) wie eine Deichsel (soll) sein Halm (sein)!
ažž́äńä M:P (Dem. zu ažž́ä) id.
aži͔jińi [E:?Hl] (Dem. zu aži͔ja) id.
äćəńä M:Sel [пчелиная ячейка] / Bienenzelle. — Russ. яче́йка.
äd́i M:Sel (Interj.) [ура! / juchhei!]. äd́i bajart́ bokə̑nzə̑n katə̑lftsajń (IV835) Juchhei, rüttle ich die Seiten des Bojaren.
äfḱś ~ äf́ḱś M:Sel (Gen. -əń, Abl. -t́ä) [деревянный гвоздь] / hölzerner Nagel, Holznagel.
äfkśḱä ~ äfkśkä M:Sel (Dem.) id.
äf́t́äŕ M:Temn (Nom. Pl. -ʿt́) чистый, без примеси / rein, lauter, unvermischt.
ärĺän M:Ur крот / Maulwurf. — [Tat. ärlän]. — [Vgl. arlań: arlań-kud M:Pš].
1äŕ E:Kažl ― jéŕ ~ ɛŕ ChrM, jär M:P, jäŕ M:Pš, äŕ M:Čemb, ar M:Sp, ar ~ äŕ ~ er M:Sel, er M:Jurtk (indekl.) [каждый, всякий] / jeder. | äŕ čińd́i E:Kažl ― jär ᵈži·ńä M:P [каждый день] / jeden Tag. dᴉ͐ maŕav́ᴉt́ śt́iŕś i sodamᴉ͐ś, äŕ čińd́i t́uŕᴉt́ E:Kažl (2149) Aber es wurde bekannt, dass Schwiegersohn und Tochter sich täglich prügeln. jär [šińä· ańt́śa·k avaŕkšńi] [M:Mam] (IV857) Er weint nur jeden Tag. | jär go·wńä M:P, ar kowńä· M:Sel [каждый месяц] / jeden Monat. | jär iĺä·d́ńä M:P, ar iĺa·mńä M:Sel [каждый вечер] / jeden Abend. | ar jarʿcamńä M: Sp [за каждой едой] / bei jeder Mahlzeit. | jär ḱezə̑ńä· M:P, ar ḱizə̑nda M:Sel [каждый год] / jedes Jahr. | jär ńed́ä·ĺäńä M:P, ar ńed́äĺäńä M:Sel [каждая неделя] / jede Woche, in jeder Woche. | jär šowdavańä M:P [каждое утро] / jeden Morgen.
eŕv́ejḱe E:Mar Večk NSurk SŠant [каждый] / jedermann, ein jeder. sońć v́ešḱiŋka, kruglovojńe, eŕv́ejḱe v́ečksi͔. – jarmaḱiś E:Mar (258) Selbst ist es klein und rund, ein jeder liebt es. – Die Münze. eŕv́ejḱe· pa·ro ta·rkasto maksi͔· t́e·nʒe͔ klo·kḱe E:Večk (III319) Jeder gibt ihm (da) ein Bündel [Heu] von der guten Stelle. eŕv́ejḱe marto son korti͔ E:SŠant (I288) Sie spricht mit jeder. — Tat. är, er (< pers.). — [Vgl. 1eŕva].
äŕət́əms M:Čemb, äŕəd́əms M:Sel [потягиваться, растягиваться (ленивый, сонливый человек)] / sich strecken, sich recken (ein träger, schläfriger Mensch).
äŕgəd́əms E:Nask ― jäŕgəd́əms [~ *äŕgəd́əms] M:P, ärgəd́əms M:Čemb Sel Sučk, äŕgə·d́əms [M], eŕgə·d́əms M:Jurtk заплутаться / sich verirren, irregehen (mit Ill. u. Lat.). jäŕǵed́an (‑i) v́iŕi M:P Ich werde mich (Er wird sich) im Walde verirren. son eŕgə·t́ś v́iŕi· M:Jurtk Er verirrte sich im Walde.
*jäŕgət́kšńəms (: jäŕǵetkšńan, -i) M:P, *äŕgət́šńəms (: äŕǵetšńan, -i) M:Sel (Frequ. zu (j)äŕgəd́əms).
*jäŕgət́ft́əms (: jäŕǵetft́an, -i) ~ *äŕgət́ft́əms (: äŕǵetft́an, -i) ~ *äŕft́əms (: äŕft́an, -i) M:P, *äŕgə̑t́ft́əms (: äŕgə̑t́fci͔) M: Sp, *eŕft́əms (: eŕfci͔) M:Temn (Fakt. zu (j)äŕgəd́əms) [вводить в заблуждение, дезориентировать] / jdn. irreführen, irreleiten (mit Lat. u. All.: v́iŕi, v́iŕet́i im Walde) (M:P).
*jäŕgət́fńəms (: jäŕǵet́fńan) M:P (Frequ. zu jäŕgət́ft́əms).
*jäŕgət́fńəkšńəms (: jäŕǵet́fńekšńan) M:P (Frequ. zu jäŕgət́fńəms).
äŕt́i·ms E:Ba ― jɛŕʿt́əms ~ ɛŕʿt́əms ChrM, jäŕʿt́əms M:P, *äŕʿt́əms M:Kr Sel Temn, jäŕʿt́əms ~ aŕʿt́əms [M:Mam], ärʿt́əms M:Čemb Sel Ur ударить / schlagen (E:Ba: [слегка ударить] / leicht schlagen; ChrM: [быстро ударить, рубить, сбивать] / hastig schlagen, hauen, niederschlagen; M:P: [(быстро) ударить] / (hastig) schlagen) (E:Ba ChrM M:P [Mam] Sel Temn); стукнуть / (an)klopfen (M:Čemb). [jäŕʿt́eźä pajd́ekt́] marʿta [ḱät́t́i] [M:Mam] (IV853) Er hieb ihm mit seinem Stock auf den Arm. v́eśt́ḱä jäŕʿt́əźä [M:P] (IV300) Er schlug (die Glocke) einmal. vata jäŕʿt́an pajǵəńəń M:P [= Pš] (IV422) Siehe, ich schlage meine Glocken. eśezə̑st jäŕʿćt́ pajkńä M:P Die Glocken läuteten von selbst. [äŕʿt́eźä] tumə̑t́ pat́śants marʿta [M:Mam] (IV875) [Der Adler] schlug mit seinem Flügel die Eiche. ärʿt́ijä końät́ laŋga M:Čemb Ich klopfte ihm einmal an die Stirn. kodak äŕʿt́an, śijä vašət vaši͔jan (vašə̑jan) M:Sel Sobald ich einmal stosse, werfe ich gleich ein Füllen.
eŕt́ev́emks E:VVr, eŕt́ev́ems E:Kozl, eŕt́avoms E:Večk Is, eŕt́ev́ems ~ eŕt́avoms E:SŠant, äŕt́i·v́ims ~ äŕt́i·vᴉms E:Ba ― *jäŕʿt́uvə̑ms M:P (Refl.-Pass. zu *eŕt́ems, äŕt́i·ms) попасть / geraten, (plötzlich) erscheinen, sich einfinden (E:VVr); очутиться / plötzlich (an einem Ort) erscheinen, sich plötzlich (dort) zeigen, einfinden (E:Večk); наткнуться / auf jdn., etw. stossen, treffen (E:SŠant Ba); [болеть] / schmerzen (erfrorene Glieder, wenn man in die Wärme kommt) (M:P). kosto ton t́eze͔ eŕt́av́it́? E:Večk [Was hat dich hierher verschlagen?]. mon eŕt́iv́iń sonze͔ marto v́ejs E:SŠant Ich traf ihn zufällig, stiess auf ihn. ko jondo eŕt́ eś eŕt́eft́ eś kolaftoft E:Kozl (III178) Aus welcher Richtung der Fluch auch geflucht, herbeigehext worden sein mag. ḱäd́ńä jäŕʿt́uvśt́ M:P Meine Hände schmerzen.
eŕt́eft́ E:Kozl [появившийся / erschienen]. ĺiśi či-pas jondo eŕt́eft́eń kolaftoń eŕt́ iĺt́an eŕt́ provožan (III178) Ich begleite den von Osten hergefluchten [hergeratenen, erschienenen], herbeigehexten Fluch weg.
äŕt́i·d́ᴉms E:Ba (Mom. zu äŕt́i·ms) [нападать] / überfallen; натолкнуться / zufällig zusammengeraten, zusammentreffen. v́äŕǵi·zᴉ͐ś äŕt́i·ć ŕe·v́ä laŋks Der Wolf stiess auf ein Schaf.
äŕt́ńi·ms E:Ba ― jäŕʿńəms M:P, *äŕʿńəms (: äŕʿńan, -i) M:Sel (Frequ. zu (j)äŕʿt́əms) [ударять, рубить] / schlagen, hauen (E:Ba: [слегка ударить] / leicht schlagen), (M:P Sel auch:) [ковать] / schmieden. [ḿičkt́(ä)] ozə̑ndə̑msta końät́i kućusa śt́iŕʿt́ jäŕʿńišt́ M:P [Pš] (IV710) Wenn man Biestkäse opfert, schlägt man mit einem Löffel Mädchen auf die Stirn.
jäŕʿńəkšńəms (: jäŕʿńekšńan, -i) M:P, *äŕʿńəkšńəms (: äŕʿńekšńan, -i) M:Sel (Frequ. zu (j)äŕʿńəms) [ударять, рубить] / schlagen, hauen, (auch:) [ковать] / schmieden.
äŕvas M:Čemb [одержимый, бешеный, сумасшедший] / besessen, toll, verrückt.
äŕvaskadums E:Kažl ― *äŕvaskadə̑ms M: Čemb [нападать, схватывать] / anfallen, anpacken, angreifen, überfallen (E:Kažl); [сходить с ума] / besessen werden, toll werden (M:Čemb). son äŕvaskać moń naŋgᴉ͐zᴉ͐n E:Kažl Er packte mich an.
äŕvaskańums E:Kažl (Frequ. zu äŕvaskadums).
1äšana M:P [прохладный] / kühl.
jäšəńä (: jäšeńä) ~ äšəńä (: äšeńä) M:P (Dem. zu jäšä, äšä) [прохладный] / kühl. | v́ed́-jäšəńä M:Kuld: soń v́ed́-jäšəńat kormanzə̑n [Seine (des im Wasser lebenden Sohnes der Wassermutter) Nahrung sind v́ed́-jäšəńat].
e͔kšińe E:Mar (Dem. zu e͔kše) холодноватый / kühl, etwas kalt (Tag, Wind, nicht aber Wasser). | stoĺ-ekšińe E:SŠant [место за столом] / Raum od. Platz hinter dem Tische. vaj eźem-ṕiŕas uk stoĺ-ekšińes moń ozavti͔ḿiź ńej (I58) Sie liessen mich vorn auf der Bank hinter dem Tisch niedersetzen.
ekše·j ~ ekšij ~ ekši͔j E:Kad, ekšej ~ ekše·i (Nom. Pl. ekše·ᵪ́t́) E:Kal Kažl, ekše·j E:Šokša ― jɛš̀i ~ ɛš̀i ChrM, jäši (Gen. -in, Nom. Pl. -št) ~ äši M:P, jäši M:Pal, äši M:Alk Čemb Sel Sučk колодец / Brunnen, (M:P auch, M:Pal:) [источник, родник] / Quelle (M:P: [большой] / grosse). śat kulə̑ v́e·t́ś i äŕəḱ v́et́ś aščiᵪ́t́ kafta panda jotksa, kafta äšiᵪ́t́ M:Sel (IV816) Das Todeswasser und das Lebenswasser befinden sich zwischen zwei Bergen, (es sind) zwei Quellen. | jäši-ḱäčkas M:P [крюк у колодца] / eine mit Haken versehene Stange am Brunnen; daran hängt man den Eimer u. bindet ihn noch mit Schnüren fest. | jäši-luga· M:Lemd [? N. pr.] [родниковый луг] / Quellwiese. vara śormadi͔ jäši luga·sa (IV202) Vara stickt auf der Quellwiese. | äši-ĺešt́ema· M:P [источник] / Quelle. | ekše·j-palma·ń E:Kad [колодезный столб] / Brunnenpfahl, worauf der Schwengel liegt. | jäši-pŕä M:P Kr ‹Mam› [родник / Quellader]. jäši pŕat ĺišt́išt́ M:P (IV658) Es sprudeln Quellen hervor. ĺišt́i jäši pŕaks ‒‒‒ son ĺišt́i M:Mam (IV308) Er vergiesst Tränen ‒‒‒ wie eine hervorspru-delnde Quelle. | jäši-raška ~ äši-raška M:P, jäši-raška M:Alk (Gen. -raškə̑ń) [колодезный столб] / Brunnenpfahl, worauf der Schwengel liegt. | jäši-tr̥va· M:P [край родника] / Rand der Quelle. | ekšej-ufńaks E:Kad, ekšej-ufńa·ks E:Kal [колодезный журавль] / Brunnenschwengel. | jäši-v́ed́ M:Kr [? ключевая вода / ? Quellwasser, ? Brunnenwasser]. | jäši-v́eĺʿks M:P [колодезная крышка] / Brunnendeckel. | omp ṕeĺ-jäši M:Pal [назв. места жертвоприношения] / Name eines Opferplatzes.
*ekšeiŋ́ǵe E:Šokša (Dem. zu ekšej) [? родник, ? колодец / ? Quelle, ? Brunnen]. i si͔ń šašt́śt́ ekšejńǵe vaks (VII466) Sie kamen an einer Quelle an.
jäšińä M:P Pš Lemd, äšińä M:Ur (Dem. zu jäši, äši) [родник] / Quelle. jäšińät́i kaźńət́ joŕäšt́ štə̑ba šumbra·[‑]ši maksə̑za M:Pš (IV710) In die Quelle werden Geschenke geworfen, damit sie Gesundheit gäbe. fḱä šiŕəsə̑nza ḱeĺmä jäšińä M:Lemd (IV202) Auf ihrer einen Seite ist die kalte Quelle.
jäšińäńä M:P (Dem. zu jäšińä) id.
*äšəŕ: äšəŕks aš́č́i M:An [потешный, плутовской, забавный] / schalkhaft, schelmisch, ulkig. — [? Tschuw. *äšsər; vgl. osm. (Radl.) äšsiz].
*äškəd́əms (: äšḱed́an, -i) M:P [принуждать, заставлять] / jdn. zu etw. nötigen, zwingen (t́evs soń ihn zur Arbeit); [хватать, задерживать (вора)] / (einen Dieb) ergreifen, verhaften.
äšks E:Gor: äšks maro ṕiźi Es regnet so heftig, dass die Regentropfen vom Erdboden zurückspringen.
äźk ~ äzk E:Kažl, äśḱ E:Leb ― jäźḱä ~ äźḱä M:P Čemb, äźḱ M, jäśḱä M:Pš, äźk M:Sel, äśḱä M:Sučk, äśkə M:Prol давеча / soeben, kurz vorher, vor einer Weile, vor kurzer Zeit (M:P: immer am gleichen Tag; von einem gestrigen Ereignis sagt man nicht äzḱä, sondern ku̥na·ra); (E:Kažl:) тут же / gerade jetzt, eben. | äźḱiń ~ äzḱiń E:Kažl тут же / gerade jetzt, eben; давеча / soeben, kurz vorher, vor einer Weile. | äźḱi·jä ~ äźḱijä ~ äzḱijä E:Kažl ― jäźḱiǵä ~ äźḱiǵä M:P, jäśḱiǵä M:Pš, äźḱiǵä M:Čemb Alk, äźḱi·jä ML73(M), äźḱi·jä ~ äźḱi·ä M:Sel давеча / soeben, kurz vorher, vor einer Weile, unlängst (an demselben Tage; (M:P:) (j)äźḱiǵä bedeutet “etwas länger vorher” als die übrigen F.); (E:Kažl:) тут же / gerade jetzt, eben.
jäźkəmba M:P, jäśkəmba M:Pš, äźkəmba M:Alk Čemb, äśkəmba M:Sučk = äźḱä.
1ba E:Večk [бе! (подраж. блеянию овцы)] / mäh od. bäh (ahmt die Stimme des Schafes nach).
baba ChrE E:Mar Atr VVr Ba Kad Kal Hl Večk Jeg (Anr. E:Mar -j ~ -kaj ~ babkaj) ― paba ~ baba ChrM, paba M:P Pš (Anr. M:P -j ~ -kaj, M:Pš -j), baba M: Alk Čemb Sel Sučk Ur (Anr. M:Alk Sel -j), baba· M:Jurtk (Anr. -j, M:P Pš pabaj, M:Alk Sel babaj) [старуха] / alte Frau ([E:?Mar ?Hl] M:P: allg. Anr. für alte Frauen) (ChrE E:Mar [?Hl] Ba Jeg ChrM M:P Čemb Sučk); [супруга, “старуха”] / Ehefrau, “Alte” (E:Mar Kal [?Večk] M: P); [бабушка] / Grossmutter (E:VVr Kad Večk M:Pš Čemb Sel Alk Sučk Ur); [мать отца] / Mutter des Vaters (E:Kad Večk M:Sel Alk); [Ben. u. Anr.] (ChrE E:Mar VVr Kad Večk ChrM M:Pš Čemb Sel Alk Sučk Ur Jurtk); [свекровь, мать мужа] / Schwiegermutter, Mutter des Mannes (M:P); [жена дяди отца] / Frau des Onkels des Vaters (M:Sel Alk); [повивальная бабка] / Hebamme (M:P). ńej davaj, baba, barani͔ńt́ ṕečkt́aŋk E:Mar (2115) Wohlan, Alte [= Ehegattin], jetzt wollen wir den Hammel schlachten. ṕid́iś[‑]pańiś t́eŕa-baba! E:Mar (1226) Die Alte des Terja [Terjas Weib], die gute Köchin! araś kardajse͔ moń babam E:Mar (1204) Meine Grossmutter ist nicht auf dem Hofe. baba·ń uĺńeś sara·sḱe E:Jeg (1104) Eine Alte hatte ein Hennelein. aźo· t́eŕd́i·ḱ v́iŕka· babań! E:Jeg (188) Geh, rufe die alte Virka herzu! babaj, robotas kuči͔ĺit́ E:Mar (1208) Du sandtest mich, Grossmutter, an die Arbeit. užo, babakaj, mon jovtasa! E:Mar (1208) Warte, Grossmütterchen, ich will [es] dir melden! | at́at-babat E:Mar [Kal] [старик и старуха] / altes Ehepaar, der Alte u. die Alte. eŕäśt́, ajšč (ašśt, ašśt́) at́at[‑]babat E:Mar (280,93,99,103,114,120) Es lebten, waren einmal ein Alter und eine Alte. t́iŋǵit́ naŋsa tatarʿt, at́at[‑]babat, roź tomb́it́ E:Kal (2145) Auf dem Dreschboden drischt der Tatar mit seinem Weibe Roggen. | baba-jamks M:Sučk [мелкий град] / kleiner Hagel. | babań kaš̀a ChrE, babań kaša E:Mar Čamz Gor Ba Večk MKka ― babań kaša M:Sučk [назв. женского праздника жертвоприношения] / Name eines von den Frauen gefeierten Opferfestes (eig.: “die Grütze der alten Weiber”) (E:Mar Gor Ba Večk M: Sučk: wurde am Donnerstag der zweiten Woche nach Pfingsten begangen; E:Čamz: als das Opferfest noch begangen wurde, wurden ein Alter u. eine Alte (beide verwitwet) zu Gebetverrichtern ausersehen; E:MKka: wurde nach dem Petrus-Tag begangen). moĺed́e babań kašav! E Geht zum Altweiberopferfest (riefen die Zehentmänner im Dorfe herumgehend unter den Fenstern). | babań kašińe E:Bug (Dem.) id. ḿejĺe važad́i baba osksoń či, baba osksoń či babań kašińe (V64) Danach folgt [naht] der Tag des Weiber-Opferfestes, der Tag des Weiber-Opferfestes, das Weiber-Breifest. | pabań ḱed́ M:P, babań ḱed́ M:Sučk [детская болезнь (дряблая кожа)] / eine Kinderkrankheit, die das Kind so auszehrt, dass seine Haut runzelig wie die einer alten Frau wird (Zauberspruch gegen diese Krankheit IV764-5). šabaźəń pabań ḱed́ śävə̑źä M:P Mein Kind starb an der “Altweiberhaut”-Krankheit. | baba-na·rmə̑ń M:Sučk Ur цапля / Reiher (M:Sučk); [журавль] / Kranich (M:Ur). | baba-osks ChrE E:Bag Bug Kozl [женский праздник жертвоприношения] / ein Opferfest der (alten) Weiber (E:Bag: am Sonntag vor Pfingsten begangenes Opferfest, in dem neun Hühner geschlachtet wurden; E:Kozl: Opferfest am Himmelfahrtstage, an dem nur die Weiber teilnahmen). ḿejĺe važad́i baba osksoń či E:Bug (V64) Danach folgt der Tag des Weiber-Opferfestes. | babań ṕekəń karaj M:Sučk [вид паука] / im allg. Spinne, die runde Netze webt. | babań ṕeĺks E:Mar [женская сторона избы] / Seite der Frauen in der Stube, Raum vor dem Ofen, der bes. den Frauen gehört, auch wenn es Gäste im Hause gibt. | pabań snav M:P [боб] / Bohne. | pabań snavńä M:P (Dem.) id. | pabaźi M:Vert [паук] / Spinne. | dova-baba E:SŠant [вдова] / Witwe. | id́əń paba (ed́eń ba·ba) M:P, id́əń ba·ba M:Sel [повивальная бабка] / Hebamme. | jaga-baba E:Mar [баба-яга] / Waldhexe (in Märchen russ. Ursprungs). karčo vasti͔źe jaga[‑]baba (2104) Ihm begegnete die alte Jaga. | kota-ba·ba M:Prol [паук] / Spinne. | ko·ta-ba·bań ṕize͔ M:Prol [паутина] / Spinngewebe. | kuda-baba M:Alk [мать невестки] / Mutter der Schwiegertochter. | od baba(j) E:Atr Ba [жена старшего брата отца] / Frau des älteren Vaterbruders. | pokščat-babat E:Mar Hl [предки, прародители] / Voreltern. iščo v́ešan prošče͔ńija pokščasto[‑]babasto, t́it́asto-at́asto E:Mar (21) Weiter bitte ich um Verzeihung die Voreltern, die Väter, die Alten. oščo śukuńan, poklońan pokš pokščańeń[‑]babańeń E:Mar (1172) Ich will mich noch verneigen, verbeugen vor den [?] ehrwürdigen Voreltern. ińi pokščat[‑]babat, pokš pokščat[‑]babat E:Hl (221) Grosse Voreltern, ehrwürdige Voreltern! | pondo-baba E:VVr [паук] / Spinne. | śəŕ ba·ba (śer ba·ba) M:P, śəŕ ba·ba(j) M:Alk [старуха] / altes Weib, Alte (M: P); [жена дяди отца] / Frau des Onkels des Vaters (M:Alk). | si͔ŕä (od. si͔ŕə) ba·bań ḱäd́ E:Nask ― śiŕä at́äń-babań ḱed́ M:Čemb [какая-то болезнь] / eine Krankheit (E:Nask); [детская болезнь] / eine Kinderkrankheit, die das Kind so auszehrt, dass seine Haut runzelig wie die einer alten Frau wird (M:Čemb). si͔ŕə ba·bań ḱäd́ äjsə̑nza od. si͔ŕə ba·bań ḱäd́ sai·źä E:Nask In ihm steckt die “Altweiberhaut”-Krankheit od. Die “Altweiberhaut”-Krankheit hat ihn befallen. | skaŕa-baba E:VVr Gor (bot.) ? лапушник / ? Klette od. ? Nardenhuflattich. | vasolo baba ~ vasul baba E:Mar, vasolo baba(j) E:Večk, vaso·lo baba ~ vaśi·la ba·ba E:Is [мать матери] / Mutter der Mutter. | v́edun-baba E:Večk Bag, v́edᴉ͐n-baba E:Ba ― v́ädun-baba· M:Sučk [ведьма, колдунья] / Hexe. — Russ. баба.
babańa ChrE E:Gor Mar (Anr. ChrE -k̀aj, E:Mar -kaj) [старуха] / Alte; [бабушка] / Grossmutter. ušć bańa babańeś E:Gor (VII116) Die Alte heizte die Sauna ein. śeste͔ kaca, babańakaj, tabaktojak targamom E:Mar (122) Dann werde ich, Grossmütterchen, auch mit meinem Tabaksrauchen aufhören.
bab́ińe E:Mar, bab́ińi [E:?Hl] (Anr. bab́ińekaj) (Dem. zu baba) [старуха] / Alte; [бабушка] / Grossmutter. bab́ińeś karmaś če͔v́iń laznomo E:Mar (2103) Die Alte fing an Pergel zu spalten. bab́ińem, t́ev́ńe ńev́t́iĺit́ E:Mar (1208) Du wiesest mir, Grossmütterchen, Beschäftigung an. uš bab́ińem važdi͔·źe E:Jeg (1106) Meine Alte tröstete es.
bab́i·ŋ́ǵe E:Kad, bab́iŋǵe E:Kal (Dem. zu baba) [старуха] / alte Frau, Weib, Alte (E:Kad Kal); [мать отца или матери] / Mutter des Vaters od. der Mutter (E:Kad). eŕᵪ́t́ at́iŋǵit́[‑]bab́iŋǵit́ E:Kal (184) Es gibt einen Alten und eine Alte.
bab́ińka E:Is, bab́inka E:Bug шпулька / Spule (am Spinnrad) (E:Is); скалка (pŕaᵪań) / Spule (der Spinnerin) (E:Bug). — [? Russ. бабинка].
babuška E:Mar [повитуха] / Hebamme. ivan caŕev́ič tuś babuškań v́ešńeḿe (2104) Iwan Tsarewitsch ging, um eine Hebamme zu suchen. — Russ. бабушка.
bapka E:VVr Kal [бабка из 20-ти снопов] / Hocke aus 20 Garben (E:VVr); козна / Knöchel (E:Kal). ustavnat bapkat śt́avt́ńekšni͔ń E:VVr (II349) Ich richtete [in guter Ordnung stehende] Hocken auf. — Russ. бабка.
bapḱiŋǵe E:Kal (Dem. zu bapka) козна / Knöchel; [чурка или кирпич между жердями] / Klötzchen od. Ziegel, das (der) zur Verstärkung zwischen die Zaunstangen gelegt wird.
baba·jka E:Kad (Nom. Pl. babajka·t) [весло] / Ruder. — Russ. баба́йка.
bačka E:Mar Atr Ba Večk Is SŠant Jeg ― bačka M:Čemb, bač́ka M:Ur (Anr. -j) тесть / Schwiegervater, Vater der Frau (Ben. u. Anr.); (E:Mar Atr M:Čemb:) [поп] / Pope, (M:Ur auch:) [крёстный] / Pate. raŋkstaś: “bačka!” popoś moĺć vaĺmańt́eń E:Mar (295) Er schrie auf: “Väterchen!” Der Priester kam an das Fenster heran. “ba·čka”, ḿe·ŕi, “koda·mo”, ḿe·ŕi, “robo·ta ma·ksat?” E:Atr (III340) “Pope”, sagt(e) er, “was für eine Arbeit”, sagt(e) er, “gibst du (jetzt)?” — Russ. бачка.
bad́ija E:Mar SŠant, aba·d́ija E:Kad, bad́ijan E:Večk Is ― pad́jä· (St. pad́ja·‑) ~ pad́ijä (Nom. Pl. pad́ija·t) M:P, bad́jä· M:Čemb, bad́ika M:Sučk [бадья] / Mulde (Trog) am Brunnen, Brunneneimer. — Russ. бадья́.
bagordams E:Večk, bagu·rdams E:Ba (Mom.) [схватить] / schnappen, haschen, weggrapschen (E:Večk); [стянуть, похитить] / mausen, stibitzen, entwenden (E:Ba).
bagoŕams E:Večk, bagu·ŕams E:Ba (Iter.) [схватывать] / (wiederholt) schnappen, grapschen.
baᵪati͔j ~ baᵪa·ti͔j E:Kal, bagati͔j E:Šokša [богатый] / reich. sońźe końd́ama omuće baᵪati͔j sodama at mujat E:Kal (2134) Einen solchen reichen Schwiegersohn wie er wirst du nicht finden. eŕḿiĺ [straśt́] bagati͔j lomań E:Šokša (VII456) Es lebte (einmal) ein furchtbar reicher Mann. — Russ. бога́тый.
baᵪat E:Kal [богатый] / reich. maze͔ damajś śaḱijd́e baᵪat, ańćiḱ at baᵪati͔j son koźijkań ṕeĺd́e (2134) Der schöne Damai hat Überfluss an allem, es fehlt ihm nur eine Frau. – Aus der russ. prädik. F. бога́т.
baᵪati͔jgadums E:Kal богатеть / reich werden. uŕvaksti͔t́ i baᵪati͔jgadi͔t́! (2137) Du bist geheiratet und bist reich geworden!
baᵪati͔ŕ E:Mar, baᵪt́ijar E:Bug ― pə̑gat́i·ŕ ~ pə̑gat́iŕ M:P (Gen. -ən, Abl. -da), pə̑gat́i·r M:Pš, baᵪat́i·ŕ M:Sel богатырь, [витязь] / Held, Recke, Hüne; [великан] / Riese (M:P). praś śeĺv́ed́eze͔ baᵪati͔ŕińt́ čama bokas, si͔rgujś baᵪati͔ŕiś E:Mar (288) Es fiel eine Träne auf die Wange des Helden, da wachte der Held auf. čamanzo nardasi͔ paćäńt́ ejse͔, t́ejev́i baᵪati͔ŕks E:Mar (287) Reibt er mit dem Tuche sein Antlitz, so wird er ein riesiger Held. śejəĺ at́ä pə̑gat́i·r praźńəkft́əmä ḱeṕəć ṕir M:Pš (IV27) Der Igel-Alte, der Held, richtete einen Schmaus her, ohne, dass Feiertag war. iĺä·d́ń päĺt́i saś iva·n tsaŕe·v́it́ś baᵪat́i·ŕ ĺišmə̑nts laŋksa M:Sel (IV808) Gegen Abend kam Ivan Tsarevits, der Held, auf seinem Pferde. — Russ. богаты́рь.
bai·fka ~ bajᴉva E:Ba [назв. эрз. с. Баевка] / Name eines ers. Dorfes im Bez. Chwalynsk, Gouv. Saratow. para v́ä·ĺᴉs anna polaj bai·fkas (I172) [Ich gehe] nach dem trefflichen Dorf Bajiva, Gattin Anna. bajᴉva·sa u·ĺä anna polaj śupav ḿikᴉn (I172) In Bajiva, Gattin Anna, ist der reiche Mikin.
1baj: ćora-baj E:Ba [8-10-летний мальчик] / 8-10jähriger Junge.
bajńä̆ (Dem. zu baj): ćora-bajńä̆ ~ ćora-ba·jńä E:Ba id.
bajams E:VVr Kad Kažl, baja·ms E:Kažl ― bajams M:Čemb [задремать] / einschlummern (liebkosend für udoms).
bajaftums ~ bajaftᴉms E:Kažl [усыплять, убаюкивать] / einschläfern, in den Schlaf wiegen, zum Schlafen bringen.
bajaftuma E:Kažl [колыбельная песня] / Wiegenlied, Schlummerlied. eᵪka·kšᴉń bajaftuma (II112) Wiegenlied an ein Kind.
2baj M:Temn [? сокр. от babaj] / ? eine Verkürz. von babaj; [? междом. / ? eine Interj.]. baj, baj, ton, babakaj, ṕid́ek t́ejńek ḱeĺi pačat (VIII258) Baj, baj, du, Grossmutter, backe uns breite Pfannkuchen!
bajaga ChrE E:Mar Hl, bajaga ~ bajǵe E:Večk, bajga E:Petr, bajaka E:VVr, pajaka· E:Kad, pajaka E:Kal, paja·ka E:Kažl ― pajǵɛ̆ ChrM, pajgä M:P (Nom. Pl. pajkt), pajgä M:Ur Temn, pajaga M: Katm, bajaga· M:Prol, pajgä (Nom. Pl. pajgə̑·t) ~ baja·ga M:Jurtk колокол / Glocke, Schelle (ChrEM Glocke; M: Jurtk: pajgä Glocke; baja·ga [цвет] / Blüte; [цветок] / Blume). vasoldoń bajaga gajǵida E:Mar (279) Eine aus der Ferne erworbene Glocke klingt laut. kudoś raŋǵi, ᵪoźäjińiś a raŋǵi. – bajagaś E:Mar (239) Das Haus brüllt, der Hauswirt brüllt nicht. – Die Glocke. moskov bajagat vaĺǵijist E:Hl (1162) Moskauer Glocken [gleich sind] ihre Stimmen. ḿi·ńi·ḱ pa·rʿt paja·kat, rod́ńe·ń ava·t, vaĺǵi·jńiḱ [E:Šir] (II429) (Wie) schöne Glocken, Frauen der Verwandtschaft, sind unsere Stimmen. i ćokoso bajǵese͔ (purnaś svaᵪa) E:Večk (II223) Mit Fransen und mit Schellen (schmückte sich die Svacha). koŕäj pajǵä vajǵäĺńäźä M:P (Wie) eine klingende Schelle ist meine Stimme. pajgə̑nza d́iznajᵪ́t́ drugə̑nza ŕiznajᵪ́t́ M:Temn (VIII282) Ihre Schellen bimmeln, ihre Geliebten sorgen sich. iŋǵəĺət kajǵi pajaga M: Katm (IV472) Vor dir (war) eine klingende Schelle. | bajaga[?ń] čav́i [E:?Hl] [звонарь] / Glockenläuter. | pajǵä-ḱäĺńä M:P [язык колокола] / Glockenklöppel. | bajaga-ḱeĺks ~ bajagań ḱeĺks E:Mar id. bajaga ḱeĺksi͔ńt́eń sodi͔źe (295) Er band ihn an dem Glockenklöppel fest. kardo ṕŕaso kšni͔ń ajgor. – bajagaś i bajagań ḱeĺksi͔ś (232) In dem Oberboden eines Pferdestalles ist ein eiserner Hengst. – Die Glocke und der Klöpfel. | bajagań ńiĺks E:Mar Ba Večk [крюк, к которому прикреплён язык колокола] / Haken, woran der Klöppel befestigt ist, (auch:) [петля (для пуговицы)] / Öhr (des Knopfes); [ручка, рукоятка, ушко] / Henkel, Griff, Öhr. | pajǵəń ṕiksi͔ [M:P] [звонарь] / Glockenläuter. fḱä pajǵəń ṕiksi͔ś vaj ṕińəś vańäń [mikala·jś] (IV300) Der eine Glöckner ist Vanjas Mikalaj, der Hund. | pajǵä-ṕiĺä̆ M:P Čemb Sučk (= bajagań ńiĺks) (E:Mar Ba Večk). | bašḱire͔ń bajaga E:Večk [большое четырёхугольное коровье ботало] / eine grosse, viereckige Viehglocke. | čiŕkse͔ bajaga E:Mar Večk [бубенец, колокольчик] / Deichselschelle, Postglocke. | oftuń ba·jaka (pa·jaka) E:Kad [цветок розы собачьей] / Blüte der Hundsrose (oft-umaŕksna). | v́ed́-bajǵe E:Mar Večk Is, v́äd́-bajǵe E:Ba ― v́ed́-pajǵä M:Sučk [пузырь (на воде)] / Blase (E:Mar Ba Večk M:Sučk: auf dem, im Wasser, E:Večk (auch), Is: in der Haut). | v́eŕǵize͔ń bajaga E:Večk Is, v́eŕǵi·zᴉ͐ń baja·ga E:Ba ― və̑ŕga·zəń pajǵä M:Pš Čemb Sučk [первоцвет] / eine zeitig im Frühjahr blühende Pflanze (E:Ba Večk Is M:Pš Čemb Sučk: die Blüte blau; ? колокольчик / ? Glockenblume; E:wächst auf Anhöhen). | bajaga čavums E:Hl, bajaga čavoms E:Večk [звонить] / läuten.
pajgə̑ń M:Temn [состоящий из бубенчиков] / aus Schellen bestehend. ḿäšt́eznza šočaj pajgə̑ń śulgaḿńä (VIII282) An ihren Busen steckt sie eine Schellenspange an.
pajgu M:P Temn (Adj.) [снабжённый бубенчиками] / mit Schellen versehen. ṕeŕf́kanza karksaj pajgu karksə̑nzə̑n M: Temn (VIII282) Sie gürtet sich um ihren Schellengürtel.
*pajgəńä (: pajǵeńä) M:P Sel (Dem. zu pajǵä) [колокольчик, бубенчик] / Glöckchen, Schelle (M:P); [пузырь (на поверхности воды)] / Blase (auf dem Wasser) (M:P Sel).
bajaǵińi [E:?Hl] (Dem. zu bajaga) [колокол, бубенчик] / Glocke, Schelle.
pajaḱi·ŋ́ǵe E:Kad (Dem. zu pajaka·) id.
pajgəd́əms M:P Kr Mam [начинать пускать пузыри] / Blasen zu bilden anfangen (Wasser) (M:P); [прибывать] / (an)schwellen [M:Mam]. v́etś pajǵed́i M:P Das Wasser beginnt Blasen zu bilden. son klokškas [pajǵet́śt́ ḿišań śeĺḿenza] [M:?P ?Kr] (IV333) Mischas Augen sind so gross wie Fäuste geschwollen.
pajgᴉ͐dnams E:Kažl ― pajgəndams M: Čemb, pajgədndams M:Sučk [пускать пузыри] / Blasen bekommen (z.B. verbrannte Haut).
pajgəmka M:Čemb Pimb (in der Verbind. muśkəmkat-pajgəmkat [‘дети’] / ‘Kinder’ [in Märchen]). praj maŕńäźä lazssi͔ń muśḱəmkat́ńəń[‑]pajǵəmkat́ńəń pŕäńasnə̑n M:Pimb (IV802) Wenn mein Apfel fällt, so zerbricht er deinen Kindern den Kopf.
bajd́a·r M:Sel (Nom. Pl. bajd́arʿt) [носковый ремень на лыже] / Skiriemen; [доски-ступеньки по бокам телеги] / Bretter [? zum Aufsteigen] an den Seiten des Fuhrwagens (t́eĺega) (heute kaum noch gebraucht). — [Vgl. tschuw. paᴅijɛr].
1bajka M:Sel [назв. игры] / Name eines Spiels. | bajkasa nalʿkə̑ms M:Sel [играть “в чижики”] / ein Spiel spielen, in dem man mit einem Stock ein an beiden Enden zugespitztes Klötzchen zuerst in die Luft schlägt u. dann mit einem zweiten Schlag möglichst weit treibt.
2bajka E:Kažl [? имя; паралл. форма к ajka / ? ein Name; eine Par.-F. zu ajka]. ajkań[‑]bajkań v́eᵪ́ḱä[‑]kafta ijᴉza (II112) Ajka, Bajka ist ein, zwei Jahre alt.
bajt́ak E:Mar ― bajt́ak M:Temn (Nom. Pl. -t) [дов. много] / zieml. viel; [дов. долго] / zieml. lange (E:Mar); много / viel (M:Temn).
pajt́aks M:P (Ill.; Adv.) дов. много / zieml. viel.
baka E:Is черепаха / Schildkröte, Schildpatt. | bakań kudo E:Is [раковина] / Muschelschale. — Tat. baka.
baksurdams E:Mar, baksordams [E:Bug] Večk, baksi͔·rdams E:Ba (Mom.) [вскопать (землю ногой)] / (Erde einmal mit dem Fusse) aufwühlen. modat[‑]čovart baksordazo E:Večk (III194-5) Sie möge ‒‒‒ Erde und Sand aufwühlen. ušov ĺiśan modat[‑]čovart baksordan [E:Bug] (V480) Trete ich hinaus, so wühle ich Erde und Sand herum [= bin ich nicht ruhig]. — (Vgl. poksordams).
baksuŕams E:Mar, baksoŕams E:Večk, baksi͔·ŕams ~ baksu·ŕams E:Ba (Iter. zu baksurdams) [рыть, копать, царапать (землю передними ногами)] / (Erde) aufwühlen (mit den Vorderbeinen, bes. ein Pferd od. ein Hund), scharren, kratzen. už modat[‑]čovart baksoŕi E:Večk (V246) Sie wühlt Erde und Sand auf [= ist in erregter Stimmung].
bakša M:Jurtk [огород] / Gemüsegarten (unumzäunt) auf dem Felde, in dem Rüben, Wassermelonen u. dgl. wachsen. — [Eine neuerliche Entlehn. von tat. bakča; vgl. pakśa].
1bala E (Par.-Wort zu ila): ila-bala E:Večk Bug [церемония, торжество] / Zeremonie, zeremonieller Akt, Festlichkeit. mon tondav́iń śe ilańt́e[‑]balańt́e [E:Bug] (V308) Ich geriet (zufällig) auf ihr Hochzeitsgelage. mon t́e iladońt́[‑]baladońt́ a loma valco mon kortan [E:Bug] (V262) Von diesem Hochzeits-Gelage erzähle ich nicht vom Hörensagen. od ćora jaḱiĺ ilava, od aĺa jaḱiĺ balava [E:Bug] (V318) Der junge Mann besuchte Feste, der junge Mann besuchte Gelage.
2bala E:NBajt ― pala M:P (Gen. -ń), bala M:Sel, balə̑ M:Temn беда / Not, Klemme, Übel; (M:Temn:) зря / unbesonnen, unüberlegt, unnütz. a sodi͔ń balazo, mukoro palazo E:NBajt (VI218) Ein Unwissender hat (immer) Pech, küsse er (auch) einen Arsch. palas povś M:P Er ist vor Gericht geraten. palat, palas povat [M: ?P] (IV734) Küsst du [im Traume], wirst du in Verlegenheit geraten. śävmə̑s bala, af śävmə̑s ombə̑tśəś M:Sel Es ist schlimm zu nehmen, es ist auch schlimm, nicht zu nehmen. kafta balat, konań ḱeĺḱ! M:Sel (Es gibt) zwei Übel, (nimm,) welches du willst.
3bala E:Sulli [мужское имя] / ein Männername. bala čav́iźe sajeń polandzo (VII84) Bala tötete seine genommene Gattin.
balabajka E:Mar Kal, balaba·jka E:Ba, balalajka E:Gor ― balabajka M:Sučk балалайка / Balalaika. gajǵä śŕipka, balabajka ḱecᴉ͐nza E:Ba (VII434) [Er hat] eine klingende Geige, eine Balalaika unter dem Arme. gajǵi sŕipkaś, balalajkaś od ćorańt́ ḱece͔ E:Gor (VII212) Eine klingende Geige und eine Balalaika hat der junge Mann in der Hand. sajś son marʿtunza balabajka E:Kal (2129) Er nahm eine Balalaika mit. — Russ. балала́йка, dial. балаба́йка.
balagan E:Mar [?VVr] [навес вроде палатки] / zeltartiger Schutz, unter dem die kleinen Kinder auf dem Felde während der Arbeit liegen (E:Mar). pakśa kunčkaso lov-pando. – balagan [E:?VVr] Mitten auf dem Felde (liegt) ein Schneehügel. – Schirmdach für Kinder. — Russ. балага́н.
balaᵪman E:Večk [старомодное мужское льняное платье] / altert. Leinwandmantel der Männer. vana balaᵪmatne͔ eśit́ (II502) Sieh, die Leinwandröcke sind [? der Leinwandrock ist] dein eigen.
balalaj E:Vez [мужское имя] / ein Männername. ćori͔ńeś paro balalaj (I226) Ein trefflicher Mann ist Balalaj. — (Vgl. 3bala).
balbaćka ~ balb́ećḱe E:VVr головастик / Kaulquappe.
baldi͔·rka E:Ba [наплыв] / Knorren (im Baum); [нарост] / Anschwellung, Höcker (im Knie des Menschen). — (Vgl. baldi͔ŕka; bald́e·ŕka).
baldi͔ŕka E:Is [большой четырёхугольный колокольчик для коровы] / eine grosse, viereckige Kuhglocke. — (Vgl. baldi͔·rka; bald́e·ŕka).
bald́e·ŕka E:Atr, baĺd́irka E:Ba [продолговатые палочки в ткацком станке] / längliche Klötze (Brettchen) im Webstuhl (die als Verbesserung an die Stelle der Walzen getreten sind). — (Vgl. baldi͔·rka; baldi͔ŕka).
balᵪo·n M:Sel [балкон / Balkon]. t́it́ä avaś ĺiśś balᵪo·nt́ laŋks (IV827) Die Frau ging auf den Balkon. — Russ. балко́н.
baltaj-ozks [? -osks] E:MKka [праздник жертвоприношения] / ein Opferfest (am Sonntag nach Pfingsten werden ein Widder od. Schaf, auch eine Gans, die der Starost u. der Sotnik auf Kosten der Dorfgemeinde kaufen, in einer Schlucht etwa anderthalb Werst vom Dorf entfernt geopfert; in der Nähe ist eine Quelle u. in etwa 30 Faden Entfernung ein Wald, aus dem jedes Jahr ein Vogelbeerbaum samt Wurzeln geholt wird, der eingepflanzt wird (vertrocknet dann). Die Opferhandlung nehmen der Reihe nach Männer aus den verschiedenen Teilen des Dorfes vor. Frauen nehmen nicht an dem Opfer teil.
balutko E:Mar [keine Bed. gegeben]; vgl. 2lutko. [Dieses Wort ist wohl unrichtig abstrahiert worden aus der Verbind. ḱeŕ-balutko (ḱeŕ + ṕe + lutko; vgl. 1v́ed́: ḱeŕ-b́e-v́ed́ ‘Traufwasser’); s. 2lutko: ḱeŕ-lutko].
baĺaga E:Atr Sulli [какое-то растение] / eine Pflanze (E:Sulli); цветок / eine Blume (E:Atr). vaśeń t́ikšińeś ćetśaka, vaśeń t́ikšińeś baĺaga E:Sulli (VII80) Die erste Pflanze [im Frühjahr] ist die Blume [ćećaka], die erste Pflanze ist die Blume [baĺaga]. | baĺaga-t́ikše E:Ba лилия / Lilie.
baĺaka E [баюшки-баю!] / “eia popeia” (beim Wiegen). ut́u baĺu baĺaka [etwa: “Eia popeia, eia popeia!”].
baĺaĺu E:Sob [баюшки-баю!] / “eia popeia” (beim Wiegen). vaj ćuĺu[‑]baĺu [ejd́ńem], baĺaĺu[‑]baĺu ĺävksḱem (VII298) Eia popeia, mein Kind, eia popeia, mein Kind.
baĺasa E:Mar VVr Večk (Nom. Pl. E:Mar -t), paĺasa E:StŠant ― paĺa·sa M:P (Gen. -ń, Nom. Pl. -t), paĺa·sat (Pl.) M: Pš, boĺasat (Pl.) M:Sel [перила (напр. моста)] / Geländer (z.B. einer Brücke). (moĺt́anok) ṕiže͔ń baĺasa jutkova E:Mar (1112) (Wir fahren) zwischen [den] Erzgeländern hin. kšńeń svajende͔, kšńeń paĺasando E:StŠant (III113) (Diese) hat eiserne Pfähle, eiserne Geländer. pokə̑vanza [uĺest] paĺasat [M:Mam] (IV884) An ihren Seiten sollen Geländer sein. | baĺasa-pŕa E:Večk [конец перил] / Geländerende. baĺasa pŕava lomań pŕat śt́afńan (I106) Auf die Geländerenden werde ich Menschenköpfe spiessen. — Russ. баля́сы.
paĺa·sańä M:P (Dem. zu paĺa·sa) id.
baĺasi͔·ńe E:VVr (Dem. zu baĺasa) id. baĺasi͔·ńevat kut́ńi·ńeḱ (II328) Wir fassten deine Geländer [an der Aussentreppe].
baĺaska M:Sučk [? боковая доска скамейки / ? Seitenbrett der Bank (końiḱ)]. — [Russ. баля́ска].
baĺavtoms E:Mar побить / jdn. prügeln, Prügel geben, schlagen.
baĺä·j E:Ba [мужское имя] / ein Männername.
baĺćan E:Mar ― paĺśa·n M [фарфор, фаянс] / Porzellan, Fayence.
baĺćannoj E:Mar ― paĺśa·nə̑ń M (Adj.) [фарфоровый] / porzellanen, aus Porzellan. baĺćannoj b́ĺid́at si͔ńst ḱenǯe͔st E:Mar (1112) [Wie] Porzellantassen [sind] die unteren Flächen ihrer Hufe.
baĺšo·j M [большой] / gross. tuja·n avakaj af t́ä mastə̑ru, baĺšo·j mastə̑ru (IV404) Ich gehe, Mutter, nicht in dieses Land, (sondern) in ein grosses Land. — Russ. большо́й.
baĺu E:Mar Gor Sob NSurk Ba Večk Vez Kad Kal [баюшки-баю!] / “eia popeia”, “schlafe”, “schlummre” (beim Wiegen in den Verbind.:) ćuĺu-baĺu (ćɯĺu-baĺu) E:Mar, ćuĺu-baĺu E:Gor Sob, šuĺu-baĺu E:Kad Kal, ut́u-baĺu E:NSurk, ut́ińe-baĺu E:Vez. ćɯĺu[‑]baĺu, nogajiń ejd́, baĺu[‑]ĺu! E:Mar (150) Schlafe, schlafe, Nogajer-Kind, schlummre, schlummre! ćuĺu[‑]baĺu, gubanoń ejd́, baĺuĺu E:Gor (VII232) Eia popeia, (du) Gubanerkind, eia popeia. ut́u[‑]baĺu ćo baĺińe baĺińe E:NSurk (I212) Utju balju zjo [still], mein Kleines, mein Kleines!
baĺińe E:NSurk [eine Art Dem.] id.
baĺuta M:Ur [баюшки-баю!] / “schlafe”, “eia popeia”.
banka E:Večk [банк] / Bank. t́e kaźńe·ś t́e lovmo·ś ĺiśś ińazo·ron banka·sto (II509) Dieses Geschenk, diese Gabe kam aus des Kaisers Bank. — Russ. банк.
bańa ChrE E:Mar Večk Kozl NSurk (Gen. E:Mar bańäń, Nom. Pl. -t) ― pańɛ ~ bańɛ ChrM, pańä M:P (Gen. -ń, Nom. Pl. pańat), bańä· M:Jurtk (Nom. Pl. bańa·t) [баня] / Badestube, Sauna, (auch:) Sauna-Bad. t́et́et́ uĺi bańazo E:Mar (1148) Dein Vater hat eine Badstube. čavo bańaso kuźmań daŕa avaŕd́i E:Mar (150) In der leeren Badstube weint Kuzjmas Darja. ṕiśi bańaso najkoń paŕakšni͔ź E:Večk (I47) Najko wurde in der heissen Sauna gebadet. uš ṕiśi bańas mat́ŕoń uskukšni͔ź E:NSurk (I40) In eine heisse Sauna führten sie Matrjo. | bań-a·va E:Ba, bań-ava E:MKka [мать, дух-покровительница бани] / “Sauna-Mutter”, Schutzgeist der Sauna. | bańa-avuška E:?Večk ~ bańauška E:Večk (Dem.) [мать бани] / Sauna-Mutter. bańauška matuška, iĺa tandat se͔ŕ lažamo vajǵeĺd́eń (II189) Sauna-Mutter, Mütterchen, erschrecke nicht vor meiner Totenklage-Stimme! | bań-azə̑r-ava M [владелица, дух-покровительница бани] / “Sauna-Herrin”, Schutzgeist der Sauna. | pańä-gažu M:P [свод над каменкой (из-за огнеопасности)] / Wölbung über dem Sauna-Ofen (gegen Feuergefahr). | *bańa-iḱeĺks E:Mar ― pańä-iŋgəĺks M:P [предбанник] / Vorraum der Sauna (M: P). | bańa-jurt-ava E:MKka [дух-покровительница бани] / Sauna-Jurtava, Schutzgeist der Sauna. bańań ḱiŕd́i bańa-jurtava matuška (III67) Herrscherin über die Sauna, Sauna-Jurtava Mütterchen! | pańä-ḱevmar M:Kr каменка / Sauna-Ofen. | bańa-ḱev́t́ E:Mar Večk Is, bańa-ḱeft́ E:Atr, bańań ḱevt́ E:VVr id. | bańań ḱiŕd́i E:Ba [владелица бани] / Herrscherin über die Sauna. | bańa-narfućt́ E:Ba [болезнь, вызванная пребыванием в бане] / eine von der Sauna herrührende Krankheit. mo·žot bańa-na·rfućt́ sai·źä (VII400) Vielleicht hat es eine Sauna-narfućt́-Krankheit ergriffen. | bańa-očko E:Mar [банная лоханка] / Bademulde. bańa očko toń ṕŕalksot (1148) Die Bademulde ist deine Kopfunterlage. | pańä-pol M:P [банный полок] / Schwitzbank der Sauna. pańä-pol laŋksa Auf der Schwitzbank der Sauna. | bańa-polok-alks E:Mar Ba Večk [место под полком бани] / Raum unter der Schwitzbank der Sauna. | bańa-polok-laŋgo E:Mar [банный полок] / Schwitzbank der Sauna. pas śudi͔źe, kadi͔źe, mukoroń palćiks [t́ejiźe]. – bańa polok laŋgoś (249) Gott verfluchte es, verliess es, machte es zum Küsser des Hintern. – Die Schwitzbank in einer Badstube. a kudoso kardajse͔, pačk bańa polok laŋkso (1148) Nicht in Haus und Hof (verweilst du), [sondern] beständig auf der Schwitzbank der Badstube. | bańań ṕŕiča E:Ba [болезнь, неожиданно возникающая от пребывания в бане] / eine von der Sauna herrührende, plötzlich auftretende Krankheit. mo·žot saś bańa·sta, bańa·ń ṕŕiča· sai·źä, bańä·ń-ṕŕiča·da puva·sa (VII400) Vielleicht rührt (ist) er von der Sauna her (gekommen), hat es ein Sauna-Teufel ergriffen, (dann) heile ich es durch Blasen von dem Sauna-Teufel. | bańa-t́eńśt́ E:Mar [банный веник] / Badequast. bańa-t́eńśńe toń alksot (1148) Die Badequäste sind deine Unterlage. | bańa-ugol E:Mar [угол бани] / Badestubenecke. bańa ugolco ovt raŋǵit́. – bańa ḱev́t (226) In der Ecke der Badstube brummen Bären. – Die Badstubenofen. | pańä-vaĺḿä M:P [окно бани] / Sauna-Fenster. — Russ. баня.
pańäńä M:P, bańańä M:Čemb (Dem. zu pańä, bańä).
bańińe E:Kozl Bokla (Dem. zu bańa). pat́azo ušńeś t́enʒe͔ ṕiśi bańińe E:Kozl (I171) Seine Schwester heizte ihm die heisse Sauna [lieber wohl: ein heisses Sauna-Bad]. numolo ujšś bańińe E:Bokla (V494) Der Hase heizte die Sauna.
baraban [E:?Mar] Jeg ― paraban M, paraban ~ praba·n (Nom. Pl. praba·tt) M:P [барабан] / Trommel. barabanonzo si͔nś čav́it́ E:Jeg (II531) Seine Trommeln, sie dröhnen. kud ugə̑lsa ḱärə̑ń paraban. – ṕeńčḱərs(a) kućufńä M (IV637) In der Stubenecke eine Trommel aus Rinde. – Die Löffel im Löffelkasten. | baraban čavoms [E:?Mar] [барабанить] / trommeln. — Russ. бараба́н.
bara·n E:Mar (Gen. -i͔ń), baran E:Atr Večk Vez, boran E:Kal ― poran M:P (Gen. ‑ə̑n, Nom. Pl. poratt), boran M:Čemb Sel, baran M:Ur, bara·n M:Jurtk баран / Schafbock, Hammel. ḿejĺe dumaśt́ barani͔ńt́ ṕečḱeḿe E:Mar (2115) Darnach wollten sie den Hammel schlachten. vaj baranks śulmsi͔ź od torgovojeń ḱed́enʒe͔ E:Vez (I166) Wie einem Schafbock binden sie dem jungen Kaufmann die Hände. saś śiŕä boranś M:Sel (IV763) Es kam ein alter Widder. | baran-ozks M:Kard [праздник жертвоприношения барана] / Widderopfer(fest). | baran-si͔v́eĺ E:Ba Večk баранина / Hammelfleisch. | čej-baran E:Gor Ba Večk ― šäj-boran M: Pš, šäj-bo·ran M:Sučk бекас / Bekassine (E:Gor M:Pš Sučk); [болотная птица] / ein Sumpfvogel (= v́ed́-baran) (E:Ba Večk). | kaza-poran M:P Pš, kaza-boran M:Sel, kaźä-baran M:Prol [козёл] / Ziegenbock. t́äńiń ṕiŋǵəń od śorat́ńe šäjf́ kaza porattńä M:Pš (IV195) Die jungen Männer dieser Zeit, die angesengten Ziegenböcke! | v́ed́-baran E:Is, v́äd́-baran E:Ba кулик / Schnepfe (meckert, ? = Himmelsziege) (die Laute werden von den Flügeln verursacht) (= čej-baran) (E:Is); желна / ein Vogel (E:Ba). | v́iŕ-baran E:VVr птица / irgendein Vogel (E:VVr: aus der Familie der Schnepfen). — Russ. бара́н.
baranne͔ E:Mar ― poranńä M:P Kr (Dem. zu baran, poran) [барашек] / kleiner Hammel. sovaś baranne͔, karmaśt́ kavtońesk eŕamo E:Mar (2116) Das Hämmelchen trat hinein, sie fangen an zu zweien zu leben. stadat́ kučka·sa akša poranńä [M:Kr] (IV365) Mitten in der Herde [war] ein weisser Widder.
barašḱe E:Mar, bara·šḱe E:?Hl, barašḱä E:Ba (Nom. Pl. barašḱit́) (Dem.) барашек / kleiner Hammel. moĺś barašḱe poŕńiźe E:Mar (1228) Es kam ein Hammel, nagte sie [die Wiese] ab. | ḿeńeĺ-barašḱe E:Mar [тёмно-серая лесная птица] / ein schwarzgrauer Waldvogel von der Grösse der Dohle, der Schnabel lang, die Laute langgezogen u. meckernd (? Bekassine). — Russ. бара́шек.
barda E:Kad ― pardat (Pl.) M:Pš, bardat (Pl.) M:An [барда, затор] / Treber, Maische (M:An: des Branntweins). — Russ. барда.
barᵪat E:Mar, barᵪa E:Večk ― parᵪat M: P (Gen. parᵪadə̑n), barᵪə̑t M:Sel Jurtk [бархат] / Samt. si͔ńst arᵪacot[‑]barᵪacot E:Mar (124) Sie gehen ja in zartestem Sammet. i irᵪaso[‑]barᵪaso E:Večk (II222) [Er ist] mit Sämischleder und Samt [gekleidet]. — Russ. бархат.
parᵪatnaj M:P (Adj.) [бархатный] / samten, von Samt, Samt-. — Russ. бархатный.
bari͔š E ― pari͔·š M:P (Abl. pari͔·žda) барыш / Gewinn. — Russ. бары́ш.
*bari͔šams E:Vez [обделывать дела, получать прибыль] / Geschäfte machen, Gewinn erzielen. už koda tukšnoś t́e od torgovoj torguvamo, vaj koda tukšnoś t́e od torgovoj bari͔šamo (I165) Als der junge Kaufmann ging, Handel zu treiben, als der junge Kaufmann ging, Geschäfte zu machen. — [Vgl. russ. барышничать].
barkovnaj M:Vert [негодяй] / Schurke. aĺäś oćuvat, ton barkovnajat (VIII474) Du bist ein stattlicher (grosser) Mann, (aber) du bist ein Schurke. — [? Russ. барко́вка ‘что-либо негодное, бракованное’].
barlak E:Večk, barla·k E:Ba не спаханное место / ungepflügte Stelle. | barlak-laŋgo E:Večk id. barlak-laŋgoń jagudat (II241) (Schön seid ihr wie) Beeren an ungepflügter Stelle!
barmo E:NBajt [прозвище; также назв. улицы] / ein Beiname; auch Strassenname. barmoń śoka bojar ava (V372) Barmos Sjoka, Bojarin (“barmo kutužoń buto ḿeŕit́ and́ŕej uĺńeś / Barmo kann Andrej aus [dem Dorfe] Kutuž gewesen sein”).
barskoj E:VVr, barcki͔j E:Petr [господский, барский] / herrlich, herrschaftlich (E:VVr); крепостной / Leibeigener (E:Petr). morot moraś barskoiń E:VVr (II353) Lieder sang sie herrliche. vaśńa uĺńit́ ton barcki͔j E:Petr (VIII212) Zuerst bist du ein Leibeigener gewesen. — Russ. барский.
baŕ-baŕ E:Atr, baŕa-baŕa E:Ba Večk [приман. овец] / Lockruf für Schafe. | baŕ-baŕ-ṕeščińet́ (Pl.) E:Gor [предновогодние пирожки] / die Piroggen, die am Vorabend des Neujahrstages gebacken werden u. die man beim Beten fürs Schafglück isst u. auch den Schafen gibt. — [Vgl. bə̑ŕi].
baŕaka E:Mar [барашек] / kleiner Widder. lugań sokoŕi tuĺakat, eŕbań poŕńi baŕakat (1130) [Sie sind wie] Ferkel, die die Wiese durchwühlen, Widderchen, die Salweiden benagen.
baslavka E:Mar, baslovka E:VVr SŠant, baslafka ChrE E:Vez [благословение] / Segen. t́et́äń[‑]avań baslavkaś v́ecak a vaji E:Mar (278) Der Segen der Eltern ertrinkt nicht im Wasser. t́et́äń[‑]avań baslavkaś moŕa potmakstojak targatanzat E:Mar (278) Der Segen der Eltern zieht dich sogar vom Meeresboden herauf. ḿińeńeḱ jovtak baslovka E:SŠant Sprich uns einen Segen! a koda t́et́ maksan kakańakaj baslafka E:Vez (I164) Welchen Segen gebe ich dir, Kind? — Russ. [? басло́вка].
baslavams ChrE E:Mar, baslovams E:VVr SŠant Jeg, *baslavəms E:Nask, buslavams E:Šir Šokša ― pslavams ~ pslav́i·ndams M:P, poslavams M:Gor Katm, bə̑slav́i·dndams M:Sel благословлять / segnen. baslavamaka, t́et́akaj! E:Mar (1184) Segne mich, Väterchen! ḿeźe dočam, baslavan? E:Mar (2120) Was werde ich dir, meine Tochter, für ein Segensgeschenk geben? uᵪaj avakaj, moń baslovamak E:Jeg (196) O, Mütterchen, sprich mir deinen Segen! ešta basla·vəməśḱ äjd́ga[‑]kakška E:Nask (II527) Segnet mich auch, was meine Kinder betrifft! a poslavamak koza škajńäś moń putə̑ma·ń M:Katm (IV461) So segne mich, wohin Gott mich (auch) gesetzt hat! arʿt, mäŕkś škajś bə̑slavi·dndanza M:Sel (IV811) “Gehe”, sagte sie, “Gott segne dich!” — Russ. благослови́ть.
baslavakšnoms E:Mar ― *pslav́i·ndakšńəms (: pslav́i·ndakšńan, -i) M:P (Frequ. zu baslavams, pslav́i·ndams) [благословлять] / segnen.
*pslav́i·ndaftə̑ms (: pslav́i·ndaftan, -i͔) M:P (Fakt.) [заставлять благословлять] / segnen lassen.
basom E:Večk ― pasə̑m M:Pš: śeḱe basom E:Večk ― śekə pa·sə̑m M:Pš, śakə̑ ba·sə̑m M:Jurtk [сейчас, тотчас] / sogleich, sofort (eig.: mit denselben Worten). mon ḿeŕiń t́enʒe͔ śeḱe basom moĺeḿe E Ich hiess ihn, sofort zu gehen. vaj śeḱe basom, son savrasojńe moĺekšne͔ś E:Večk (V346) Mit diesem Gespräch (= sogleich) begab er sich zu dem Schecken. | t́eḱe basom E:NBajt тут же / sogleich, sofort (eig.: mit diesen Worten). t́eḱe basom t́eik E Mache es sofort! — [? Aus der russ. Instr.-F. *басом].
baśams E:Mar VVr Ba Kažl Večk SŠant ― paśams M:P, baśams M:Čemb Kars Sel Sučk Jurtk говорить / sprechen, erzählen (E:Mar Ba Večk SŠant M:Jurtk); балагурить / schwatzen, lustige Dinge erzählen (E:VVr); утешать / jdn. trösten, beruhigen, still machen (z.B. ein weinendes Kind, einen Betrunkenen) (E:Kažl M:P Čemb Sel Jurtk). kšńiń-ńeŕ varakańe iśt́a baśi E:SŠant (I85) Er spricht zur eisenschnäbligen Krähe so. vastanste͔ ḿeŕi čobd-ava son baśi E:SŠant (I257) Zu ihrem Manne sagt das dunkelbraune Weib, sie spricht. ombə̑ćä salda·tś kolaj paśasi͔ [M:P] (IV388) Der andere Soldat tröstet ihn stets. žuŕäź [žuŕasi͔] baśäź [baśasi͔] M:Kars (IV387) [Er] tadelt ihn und redet ihm zu. baśäś baśäśńi, ruzt́i iź baśav [M:Sel] (IV110) Er beschwichtigte und beschwichtigte, (aber) es gelang dem Russen nicht es zu beschwichtigen. — Russ. баси́ть.
paśäjńä [M:Mam] (Dem. zu paśäj) [успокаивающий, утешающий] / einer der beschwichtigt, tröstet. [ḿišań] vaśäńäś śt́iŕəń paśäjńäś (IV229) Mischas Vasja, der mit Mädchen plaudert.
baśamo E:Mar Večk [говорение, речь, разговор] / das Sprechen, Reden, Gespräch. t́it́äń marto baśamom saś E:Mar (134) Es verlangt mich, mich mit dem Vater zu besprechen [eig.: Mein Sprechen mit dem Vater ist gekommen]. ćora maro baśamoś ojs-śukoroń końd́amo E:Večk (II307) Das Gespräch mit Burschen ist gleich einem Butterkuchen.
baśakšnoms E:Kozl (Frequ. zu baśams) [говорить] / sprechen, reden. loma valco son baśakšnoś (I4) Mit Menschenworten sprach er. polkoń ḱiŕd́iś son baśakšnoś (I405) Der Führer der Schar sprach.
baśńams E:Kal [Frequ. zu baśams] [говорить, рассказывать] / sprechen, erzählen.
*paśavəms (: paśavan, -i) M:P, *baśavəms M:Sel [?Čemb] (Refl.-Pass. zu paśams) [успокаиваться, засыпать] / sich beruhigen, einschlafen. iź baśav [M:?Čemb] Er beruhigte sich nicht. baśäś baśäś[‑]ńi, ruzt́i iź baśav [M:Sel] (IV110) Er beschwichtigte und beschwichtigte, (aber) es gelang dem Russen nicht es zu beschwichtigen.
*paśaftə̑ms (: paśaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu paśams) [заставлять утешать, заставлять успокаивать] / trösten lassen, beschwichtigen lassen (vgl. paro: parə̑ndə̑ms).
*paśafńəms (: paśafńan, -i) M:P (Frequ. zu paśaftə̑ms).
*paśśəms (: paśśan, -i) M:P Mam (Frequ. zu paśams) [утешать, успокаивать, усмирять] / trösten, beschwichtigen, beruhigen, still machen. škajńac t́äd́äńac vaj škajəń śuduft́ paśśəsi͔ M:Mam (IV307) Die liebe Mutter tröstet die Gottverfluchte.
*paśśəkšńəms (: paśśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu paśśəms) id.
*paśśəvəms (: paśśevan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu paśśəms) [успокаиваться, засыпать] / sich beruhigen, einschlafen.
*paśśəft́əms (: paśśeft́an) M:P (Fakt. zu paśśəms).
*paśśəfńəms (: paśśefńan) M:P (Frequ. zu paśśəft́əms).
baśĺivojste͔ E:VVr (Adv.; El. zu *baśĺivoj) [находчивый в разговоре] / redegewandt, zungenfertig. ej ḱeĺste͔[‑]valsto a savsa, ej baśĺivojste͔ a v́ijsa (II369) Ich kann nicht (so) zungenfertig sprechen, ich kann (die Rede) nicht (so) redegewandt führen. — [Russ. басли́вый].
baśńa E:Mar ― paśńɛ ChrM, paśńä (St. paśńa-) ~ paśńä· M:P, baśńä ~ [?] baśńa M:Sel [разговор, болтовня] / Gespräch, Gerede (E:Mar M:Sel); [сказка] / Märchen (ChrM M:P); [басня] / Fabel (ChrM); [рассказ, быль] / Erzählung, wahre Geschichte (Märchen: jofks) (M:Sel). alkuks kuncoli͔ńźe okśäń valonzo, uš [ṕŕiḿeti͔ńźe] okśäń baśńanzo E:Mar (160) Wirklich lieh er sein Ohr den Worten der Oksja, wirklich gab er auf das Geschwätz der Oksja acht. a ĺiśat ‒‒‒ ton [ḿińeḱ] marto uĺićav ‒‒‒ uj, šutkań[‑]baśńäń [t́ejńeḿe] E:Mar (1222) Nicht wirst du mit uns auf die Strasse hinaustreten, um zu scherzen und zu plaudern. [vaśä vaśä] sak azə̑ndan [paśńä] [M:P] (IV441) Vasja, Vasja, komm, ich erzähle ein Märchen! son [iśśəń] kulʿtsə̑ntt aĺants baśńanzə̑n [M:Sel] (IV224) Sie gehorchte nicht den Worten ihres Vaters. — Russ. басня.
paśńäńä M:Cjatn, baśńäńä M:Temn (Dem. zu paśńä, baśńä) [разговор] / Gespräch. jukstajt́ oću uĺćäńät́ńeń, ‒‒‒ užeńava baśńäńät́ńeń M:Temn (VIII394) Vergiss die Hauptstrassen, ‒‒‒ die Liebesgeschichten hinter den Ecken! kolań vaśäńäś krasnaj paśńäńäś M:Cjatn (IV170) Kolas Vasja, der Schönredner.
baśt́ŕi·k E:Kal, bastə̑rk E:Kažl гнёт / Heubaum, Pressbaum. — Russ. бастрок, ба́стры́к.
baška E:Mar Škud Petr, [?] paška E:Večk ― paška M:P Patra, baška M:Sel (Adj.) [особенный, различный] / besonder, verschieden; (Adv.) врозь / getrennt, abgesondert; (Postp. mit Abl.) кроме / ausser, ausgenommen. t́ejś t́śoranste͔ń baška kudo E:Mar Er baute seinem Sohne ein abgesondertes Haus. eŕi ĺija kudosa, eŕi baška kudosa E:Škud (VII322) Sie wohnt in einer anderen Stube, sie wohnt in einer gesonderten Stube. [ḿiŕt́t́-]əŕva·t utśišt́ paška paśt́e·ĺsa M:Patra (IV60) Der Mann und die Frau schlafen in verschiedenen Betten. si͔ń t́et́anzo marto baška eŕit́ E:Mar Er und sein Vater leben getrennt. śemb́ä mod́äd́en paškat M:P Sie [leben] alle getrennt von mir. śemb́ä mod́äd́en paškə̑ŋga tosa uĺišt́ [? uĺəst] M:P [? Dort sind schon alle ausser mir]. śe [škańt́] ḱijak a jarce͔ od́eŕvat́ńida baška E:Petr (VIII54) Zu der Zeit isst niemand ausser dem Brautpaar. — Tat. baška (TLM, Nr. 111).
bašḱir E:Večk Is Bag Kozl NSurk, bašḱiŕ E:SŠant ― pašḱi·r M:P [башкир] / Baschkire; (E:Is:) [калмык] / Kalmück (Par.-Wort nogaj). | bašḱir-ava E:Večk Bag Kozl NSurk, bašḱi·r-ava· E:Is, bašḱiŕ-ava E:SŠant (Anr. -kaj) [башкирка] / Baschkirin (Par.-Wort nogaj-ava [ногайка] / Nogajerin). | bašḱire͔ń bajaga E:Večk [большой четырёхугольный коровий бубенчик] / grosse viereckige Kuhglocke. | bašḱire͔ń baldi͔ŕka E:Is id. | bašḱire͔ń ćora E:Bag [башкирский мужчина, молодой башкир] / Baschkirenmann, junger Baschkire. | bašḱir-kaka E:NSurk [башкирский ребёнок] / Baschkirenkind. | bašḱir-ĺevks E:Večk Kozl, bašḱi·r-ĺevks E:Is [башкирский детёныш] / Baschkirenjunges. | bašḱir-ĺevksḱe E:Bag, bašḱi·r-ĺevksḱe E:Is (Dem.) id. | bašḱir-mastor E:Bag, bašḱiŕ-mastor E:SŠant [башкирский край] / Baschkirenland. | bašḱire͔ń počko E:Večk [растение из рода зонтичных; сделанный из него свисток] / eine Rohrpflanze; daraus verfertigte Pfeife. | bašḱi·r-po·lk E:Is [толпа башкир] / Baschkirenhorde. | pašḱi·r-tatar M:P [башкир-татар / Baschkire-Tatar]. pašḱi·r-tatar, naraf pasurma·n [Baschkire, Tatar, kurzgeschorener Muselmann]. | bašḱir-v́eškuma E:Is = bašḱire͔ń počko. | bašḱir-v́ij E:Večk Bag Kozl [толпа башкир] / Baschkirenhorde.
[bašmak] pašmak M:P Lemd [Mam] (Gen. M:P -ə̑ń, Nom. Pl. -t), bašmak M:Kars Jurtk, bašma·k M:Sel [башмак, кожаная обувь] / Lederschuh. [śeŕi-kot́šḱeŕä jakśt́eŕ] pašmaksa [M:Mam] (IV211) [Sie geht] in roten Lederschuhen mit hohen Absätzen. ṕiĺgəznza kaŕśəś son pokaj bašmakt M:Kars (IV252) Sie zog ihren Füssen die stapfenden Schuhe an. | kuku-bašmak E:Bag [растение (цвет имеет форму башмака)] / eine Pflanze (die Blüte schuhförmig) (= kukuškań kota E:Večk). — Russ. башма́к.
pašmakə̑ńä M:P (Dem. zu pašmak) id.
bašńa E:Mar [башня] / Turm. — Russ. башня.
batman E:Kal, batma·n E:Kažl ― batman M, patman M:Gor ‹Patroka› [десять фунтов] / zehn Pfund (E:Kažl M:Gor); [безмен] / Schnellwaage (E:Kal). ńä patro·kań aĺät́ńä, para pajar (bo-) pajarʿńä (bo-), patman śorə̑ń v́id́išńä M:Patroka (IV494) Diese Männer von Patroka sind gute Bojaren, sind solche, die zehn Pfund Korn säen. | batman-bŕa E:Kal Kažl головастик / Kaulquappe (E:Kal Kažl); [дурак] / Dummkopf (E:Kažl); [упрямец, болван, большеголовый] / Dickkopf, Dummkopf, grossköpfig (E:Kad). — [Russ. батма́н].
patmanńä M:Pš (Dem. zu patman) [десять фунтов] / zehn Pfund. počfkat ramśəḱ uŕa·šəŋkaj ton pudńa·sa, salńat ramśəḱ uŕa·šəŋkaj patmanńasa (IV330) Kaufe Mehl, Schwägerin, pudweise, kaufe Salz, Schwägerin, zehnpfundweise!
bat́ä M:Čemb Kašt Pimb (M:Čemb: selten; Anr. -j) [отец] / Vater (M:Čemb Pimb); [старший брат] / älterer Bruder (M:Čemb Kašt). mojń mamaźń[‑]bat́äźń ašəĺ šačiəts[‑]kasi͔əts M:Pimb (IV799) Meine Mutter und mein Vater hatten kein Kind, keinen Kopfspalter. — [Russ. батя, offenbar mit pat́ä kontam.].
bat́ka M:Čemb Sučk (Anr. M:Čemb -j), ? pat́kaj (Anr.) M:Kr (Sir.), bat́ikaj (Anr.) M:Pimb тесть / Vater der Frau, Schwiegervater des Mannes (M:Čemb Sučk); [отец отца] / Vater des Vaters (Par.-Wort zu at́kaj) (M:Kr); [отец] / Vater (M:Pimb); [крёстный отец] / Taufvater (M:Čemb). saś bat́ats: koda, d́je͔vaj, eŕät́[‑]aštə̑t́. – gožsta, bat́ikaj M:Pimb (IV802) Sein Vater kam: “Wie hast du es gehabt, Tochter?” – “Gut, Vater.” — Russ. батька.
bat́uńäj (Anr.) (M:Sel) [мой сынок!] / mein Söhnlein! (kosend zu einem kleinen Jungen).
bat́uška E:NSurk ― pat̀uškaj [? pat́̀uškaj] (Anr.) ChrM, pat́uškaj (Anr.) [M:Mam] Katm, bat́uškaj ~ bat́ɯškaj (Anr.) M:Sel [батюшка, мой дорогой!] / Väterchen, mein Bester!; (E:NSurk:) [поп] / Pope. bat́uškaś v́ejš ḱecte͔t́ kavto śat mańet E:NSurk (III309) Der Pfarrer hat dich um zweihundert Silberrubel gebeten. kula·n t́ät́akaj kula·n pat́uškaj M:Katm (IV298) Ich werde sterben, Vater, ich werde sterben, Vater. ofaj at́akaj, ofaj pat́uškaj [M: Mam] (IV12) O, Schwiegervater, o Väterchen! oj at́i, at́i bat́uškaj [M:Sel] (IV281) Ach, Vater, Vater, Väterchen! at́i at́ikaj, at́i bat́ɯškaj [M:Sel] (IV371) Schwiegervater, Schwiegervater, Schwiegervater, Väterchen! — Russ. батюшка.
bau·k E:Kažl [паук] / Spinne. — Russ. пау́к.
bazar ChrE E:Mar Jeg NSurk ― pazar ~ bazar ChrM, pazar M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. bazarʿt), bazar M:Temn Pičep Sučk [рынок, базар] / Markt, Basar, (M:Pičep auch:) [базарный день] / Markttag, Basartag. uš ad́adojak bazarov, uš ad́adojak jarmuŋkav! E:Mar (152) Wohlan, kommt zum Basar, wohlan, kommt zum Markt! bazaru moĺan M:Sučk [Ich gehe zum Basar]. eŕ bazarńä bazaru moĺi M:Pičep (VIII350) Jeden Markttag geht sie auf den Markt. | ḱeĺ-bazar E:Mar [большой запас слов] / ein grosser Wortschatz (eig.: [язык-базар] / Zungenbasar, Sprachbasar). vasoldo si͔ ḱeĺ[‑]bazar, ḱeĺ[‑]bazari͔ń ḱeĺeze͔ araś. – śormaś (266) Von der Ferne kommt ein Zungenbasar, der Zungenbasar hat keine Zunge. – Der Brief. — Russ., tat. bazar (< pers.).
pazarńä M:P (Dem.).
baza·rnoj E:VVr [рыночный, базарный] / zum Markt gehörig, Markt-, Basar-. baza·rnoj ṕŕe·ńiḱ t́eje·ń eŕźi·ĺe-vaksi͔·ńem (II357) (Wie) ein im Basar gekaufter Honigkuchen [ist] der gestickte Rand meines Saumbesatzes. — Russ. база́рный.
bazarskaj M:Pičep id. jarcapt, śimə̑pt, bazarskaj bŕäńkat (VIII376) Speisen, Getränke, auf dem Basar gekaufte Honigkuchen.
baźma E:Večk [назв. реки, протекающей через с. Вечканово] / Name des durch das Dorf Wetschkanowo fliessenden Flusses.
bažams E:Mar VVr Večk, baža·ms E:Ba ― bažams M:Sučk Jurtk ревновать чего [ревновать кого-л. к кому-л.] / eifersüchtig sein (sonze͔ ḱis seinetwegen) (E:Mar); [очень желать, тосковать] / sehr etw. wünschen, sich sehr nach etw. sehnen (E:Mar: ḿeĺganzo nach ihm, ejkakšiń ḱis, ejkakšos nach einem Kinde; M: Sučk: sońd́ijənza nach ihm) (E:Mar M: Sučk); [добиваться, очень стараться, стремиться] / (eifrig) nach etw. streben, trachten (E:Mar Večk); проситься / bitten, sich erbitten (M:Jurtk). dušoj a dušoj a bažat E:VVr (II401) Sehnst du dich nun mit (deiner) Seele? son baži bazarov moĺeḿe E:Ba Er will auf den Basar gehen od. Er ist im Begriff, auf den Basar zu gehen. — Russ. бажа́ть.
baždams E:Večk [очень хотеть] / eifrig wollen. ṕek baždan sonʒo ńejeḿe Ich möchte ihn sehr gern sehen.
b́ävnams M:Sel [блеять, мычать] / bähen, blöken (vom Schafe).
*b́äźijams M:Kiš [помешаться, смущаться / irre, verwirrt werden]. oj, d́äd́äńäj, avańäj, b́äźijan korʿtafsə̑st (VIII424) O, liebe Mutter, ich verwirre mich mit ihrem Gespräch. — Vgl. osm. krm. (Radl.) bäz überdrüssig sein, Ekel, Abneigung haben, sich langweilen.
b́eda ChrE E:Ba SŠant Mar, bjeda· E:Kažl ― b́eda ~ ṕeda (Gen. -ń) M:P, ṕeda M: Pš [Kr], b́äda M:Temn беда / Not, Unglück, Übel. nu b́eda, mon ńejeń zamorskᴉ͐j katka E:Ba (VII404) Nun ist das Schlimme los, ich habe die überseeische Katze gesehen. bjeda· t́äńᴉḱ äzdᴉ͐st tśorat E:Kažl (III293) Wir haben (unsere) Not mit ihnen, (ihr) Männer. lamo mastor laŋks b́eda t́ejev́i E:SŠant (I11) Viel Unglück entsteht auf Erden. [aĺäńäźt́i-t́ŕäjńäźt́i ṕedat ašeń t́ieńd́ä] [M:Mam] (IV552) Ich habe meinem lieben Vater keinen Schaden angetan. šät́ b́äda uĺi, t́ejeń d́aza uĺ, b́ädaś uĺeza v́eń [jakajeńd́i] M:Temn (VIII306) Wenn Übel folgen wird, sei es nicht für mich, das Übel sei für die Nachtschwärmer. | b́eda pandoms E:SŠant ― ṕeda pandə̑ms M:Pš [трудиться, хлопотать] / sich abmühen, sich viel Mühe geben (E:SŠant); [отбывать наказание] / Strafe erleiden (M:Pš). uk maŕiń[‑]kuĺiń, ĺeĺakam[‑]dušam moń lamo b́eda pandi͔ ńej E:SŠant (I55) Ich vernahm, ich hörte, dass mein Bruder, mein Herz, viel Not leide. pusto·j slavań kandi͔šńä, pusto·j [ṕedań] pandi͔šńä M:Pš (IV195) [Junge Männer] die grundlos einen (schlechten) Ruf haben, die grundlos Strafe erlitten haben. | ṕeda *pańńəkšńəms M:Pš (Frequ.) [отбывать наказание / Strafe erleiden]. alašańat salśəkšńəń slavat ašəń kańńəkšńä ‒‒‒ ṕedat ašəń pańńəkšńä (IV196) Ich stahl Pferde, (aber) ich hatte keinen (schlechten) Ruf, ‒‒‒ ich erlitt keine Strafen. — Russ. беда́.
b́edi͔ńe E:Škud (Dem. zu b́eda) [беда, несчастье, зло] / Not, Unglück, Übel. ṕäčḱeź ṕäčksi͔ńek, v́äŕńeze͔ tui, b́edi͔ńe uĺi (VII296) (Wenn) wir sie richtiggehend abschlachten, fliesst ihr Blut und wir sind übel daran.
b́ednoj E:Večk Jeg, b́edni͔j E:Kal, b́ednᴉj E:Kažl ― ṕednaj M:P Kr ‹Mam› бедный, [несчастный] / arm, elend, unglücklich, jämmerlich. vaj b́ednojt́ jaḱit́ uĺań ḿeĺganʒo E:Večk (I448) Arme gehen Ulja nach. t́eji·v́ĺiń ṕize͔ b́edno·jeń kardajs E:Jeg (186) Ich möchte auf dem Hofe des armen Mannes mein Nest bauen. varkśijś eź poft, b́edni͔j babanza ṕŕet́ naŋga ḱŕiščiź ṕŕet́ lazi͔ze͔ E:Kal (2145) Die Krähe traf er nicht, aber seine [arme] Frau auf den Kopf, so dass dieser barst. taga af ḱeĺgan mon ṕednaj aĺäń mon obžamaźəń M:Kr (IV274) Ich will nicht arme Leute ausquetschen. šukšə̑ndə̑śt́ šavə̑ms, son stadə̑ŋga vona [ṕednajs] kulə̑ś [M:Mam] (IV894-5) Man hat ihn umzubringen gedroht, und nun ist er, der Arme, schon ohnehin gestorben. — [Russ. бедный].
b́ednojste͔ E:NSurk ― ṕednajsta [M:Mam] [El.; Adv.] [бедно] / arm. b́ednojste͔ eŕiĺt́ E:NSurk Sie lebten arm (in Armut). vor [makśi·m eŕeś-ašt́šeś] avants marʿta [ṕednajsta] [M:Mam] (IV892) Der Dieb Maxim lebte arm mit seiner Frau. — Russ. [бедно].
b́ednojńe E:Sl (Dem. zu b́ednoj) [бедный] / arm. koźińetńeń b́ednojgavtan, b́ednojńetńeń koźakavtan (VII146-8) Die Reichen mache ich arm, die Armen mache ich reich.
ṕednaj-ši M [бедность] / Armut.
b́ednuška E:Kažl [бедняк] / der Arme. sä͔ son t́änst, b́ednuškaś, ṕŕa-čejᴉŕᴉnza kalaftft, čamaza i ḱed́ᴉnza raźᴉtft (2149) Die Arme kommt zu ihnen mit aufgelöstem Haar, Gesicht und Hände zerkratzt. — [Russ., vgl. бедня́жка].
b́ednojgadoms E:Mar [обеднеть] / arm werden, verarmen.
*b́ednojgavtoms E:Sl (Kaus. zu b́ednojgadoms) [обеднять] / arm machen. koźińetńeń b́ednojgavtan, b́ednojńetńeń koźakavtan (VII146-8) Die Reichen mache ich arm, die Armen mache ich reich.
b́eglaj M:Čemb Sel, ṕeglaj M:P [беглец] / Flüchtling. kafta jago·rʿńä v́eĺəń ṕeglašńä [M:P] (IV35) Die zwei Jagor, die Ausreisser des Dorfes. — Russ. беглый.
b́eglajńä M:Čemb ‹Kars› (Dem. zu b́eglaj) id. kargə̑ń-šäjt́ ftala kolma b́eglajńat M: Kars (IV251) Hinter dem Kranich-Moor sind drei Flüchtlinge.
b́elka M:Sučk, ṕelka M:P (Gen. -ń) белка / Eichhorn (vgl. ur [M:P]). | b́elkań uŕä M:An [беличье гнездо] / Eichhornnest. — Russ. белка.
b́eloj E:Mar ― ṕelaj M:P белый / weiss. b́elojt́, ṕŕikrasnojt́ uŕanok! E:Mar (1140) Weiss, hübsch sind unsere Brudersfrauen! | ṕelaj śv́et M:P [белый свет] / die lichte Welt, die freie Welt (eine in den Klageliedern der Verstorbenen vorkommende Wendung). — Russ. белый.
b́ela E:VVr id. kabackojt́ b́ela [kĺučńiḱḱeń] (II327) [Ihr,] meine weissen Kellermeister in Schenken! sovado ‒‒‒ b́ela goŕńića kudozi͔ń (II365) Tretet ein ‒‒‒ in mein Haus mit der weissen Stube. — [Russ. prädik. F. бела].
b́əĺe·nańä M:Sel (Dem.) беленький / zieml. weiss. šamac akša əŕv́ä·ńäźń b́əĺe·nańä (IV489) Weiss (war) das Gesicht meiner Braut, weiss.
b́eĺams E:Mar VVr [белить] / bleichen (E:Mar: Tuch; E:VVr: ĺon Flachs). b́eĺa·ńićaso b́eĺi·ḿiź E:VVr (II356) Mit Bleichmitteln bleichten sie mich. a ḿiń ĺonośt́ b́eĺińeḱ E:VVr (II54) Wir bleichten den Flachs. — Russ. бели́ть.
b́eĺańića E:VVr, b́eĺanca E:Bel ‹Sulli› [отбеливатель] / Bleichmittel. b́eĺa·ńićaso b́eĺi·ḿiź E:VVr (II356) Mit Bleichmitteln bleichten sie mich. [vaśńa] ramakšnoś surajeń kat́a b́eĺanca E:Sulli (VII90) Zuerst kaufte Surajs Katja weisse Schminke. — [Russ. беляни́ца].
b́eluga E:Mar, b́eĺuga E:Vez [белуга] / Hausen (ein Fisch). už v́e kalońt́ ĺemze͔ śevŕuga, omboćeńt́ ĺemze͔ b́eĺuga E:Vez (I13) Der eine Fisch heisst Sewruge, der andere heisst Hausen. — Russ. белу́га.
b́erdi͔š E:Šug [имя основателя рода] / Name des Gründers einer Sippe. poḿeńi ᵪospod́i ‒‒‒ vaśeń kalmoń ušodi͔ćańt́ tumaj-at́äń b́erdi͔š-babań! (VII118) Gedenke, Herr ‒‒‒ an den ersten Beginner (Begründer) des Friedhofes, den Tumaj-Alten und die Berdysch-Alte.
b́erduž E:Bug [имя основателя рода, также оскорбительное прозвище] / Name des Gründers einer Sippe, auch Schimpfname. koš ton ṕińe poŋgońit́ mani͔ b́erduž ivanne͔ ‒‒‒ śe t́et́ ṕińe alamoĺ (V506) Obgleich du, Hund, gerietst im vorvorigen Jahr in die Hände des Berduž-Ivan, ‒‒‒ war dies für dich, Hund, zu wenig.
b́erlok E:Mar, b́erlu·ga E:Kal (Nom. Pl. ‑t), ḿärlu·k E:Kažl [берлога] / Bärenhöhle, Bärenlager. — Russ. берло́га, мерло́га.
b́eŕań ~ b́eŕeń ChrE (Nom. Pl. b́eŕat́ ~ b́eŕet́), b́eŕäń (Gen. -iń, Nom. Pl. b́eŕät́) ~ b́eŕeń E:Mar, b́eŕa·ń E:Ba ― ṕeŕäń M, ṕŕäń M:Katm [плохой] / schlecht, (E:Mar auch:) [жалкий, бедный, худой] / elend, erbärmlich, mager. b́eŕeń čub́ińe v́eśe pakśäńt́ v́eĺt́iźe. – izamot́ńe E:Mar (226) Ein schlechtes Pelzchen bedeckte das ganze Feld. – Die Egge. b́eŕeń slavanzo noldado! E:Mar (1146) Verbreitet einen schlechten Ruf von ihr! b́eŕeń eŕićäń ejkakštaŋk E:Mar (1138) Wir sind Kinder eines schlechtlebenden Menschen. ti͔ńeŋḱ a jovtan b́eŕeń val E:Mar (1156) Euch werde ich kein böses Wort sagen. | b́eŕań aŕći E:Večk [враждебно настроенный, недоброжелательный] / übelgesinnt, missgünstig; [недоброжелатель] / Missgönner, Übelgesinnter. | ṕäŕäń ṕećä M:P (Gen. -ń) плохо испеченное / schlecht gebacken, formlos (Brot). v́eᵪksa[‑]ǵeməń ṕäŕäń ṕećä, ṕäŕe·ma kalaćä. – kotf ḱika·fś (IV686) Neunzig schlecht gebackene Brote, (daraus wird) ein Armvoll Weizenbrote. – Die Kette (bei der Bereitung des Aufzuges). | b́eŕäń t́eji [E:?Mar] [злодей] / Übeltäter. — Misch. bärän (TLM, Nr. 114).
b́eŕań-či E:Večk [подлость, злость] / Schlechtigkeit, Bosheit. saiḱ b́eŕań-činʒe͔ Nimm weg das Übel, das ihm weh tut.
b́eŕäń-čińa E:Nask (Dem. zu b́eŕäń-či) [скудный] / armselig (vgl. fi. pahanpäiväinen). ńejsᴉ͐ź vaĺmańt́ ala b́eŕäń[‑]čina buḱińä (III256) Sie sehen unter dem Fenster ein armseliges Öchslein.
b́eŕańńe [E:Večk] SŠant, b́eŕäńńi [E:?Hl], b́eŕä·ńńä E:Nask (Dem. zu b́eŕań) [плохой, злой] / schlecht, böse. śeń śuri͔ńeze͔ braci͔ [b́eŕańńe], uš i b́eŕašḱe alḱińe [E:Večk] (II63) Sein [eines trägen Mannes] Getreide ist schlecht, Brüder, schlecht und niedrig. ivań polaza ovśi b́eŕä·ńńä E:Nask (I236) Ivas Gattin ist sehr böse.
b́eŕašḱe E:Večk NSurk, b́eŕä·šḱe [E:?Hl] (Dem. zu b́eŕań) плохонький / schlecht. śeń śuri͔ńeze͔ braci͔ [b́eŕańńe], uš i b́eŕašḱe alḱińe [E:Večk] (II63) Sein [eines trägen Mannes] Getreide ist schlecht, Brüder, schlecht und niedrig. pop ramaś b́eŕašḱe eĺd́e E:NSurk (III339) Der Pope kaufte eine schlechte Stute.
b́eŕakadoms E:Mar, *b́eŕańgadoms E:Petr, b́eŕängadums [E:?Hl] [ухудшаться] / schlechter werden, sich verschlechtern, ([E:?Hl] auch:) [худеть, исхудать] / mager werden, abmagern. śeda ḿejĺe [jutaśt́] śada kafta god, narod lamuśkać, eŕama[‑]čit́ [b́eŕańgaćt́] E:Petr (VIII74) Danach vergingen ein paar Jahrhunderte, das Volk vermehrte sich und die Lebensbedingungen wurden schwerer.
b́eŕakavtoms E:Mar, b́eŕängaftums [E:?Hl] (Kaus. zu b́eŕakadoms usw.) [истощить, сделать худым] / mager machen (E:Mar).
-b́eŕä, -b́eŕ (M): e·stə̑ń-b́e·ŕä M:P Pš, estə̑ń-b́eŕ M:Čemb [с тех пор] / seitdem. mon ḿeĺamba prań alašat́ laŋksta, e·stə̑ń-b́e·ŕä śäŕäd́an M:P Ich fiel im letzten Jahre vom Pferde, seitdem bin ich krank gewesen. — [Vgl. osm. (haftadan) beri].
b́eŕeščina E:Mar дёготь (“второй сорт”) / Birkenteer (“eine andere Sorte”). — [Vgl. russ. бере́щаный].
b́eŕńems E:Večk [громыхать, стучать, трещать] / klappern, scheppern, knarren, schnarren (z.B. eine gesprungene Glocke); [хрипеть] / krächzen (heisere Stimme).
b́eŕńimka E:Večk [свисток-трещётка] / eine schnarrende Pfeife, die aus der Spitze einer Rohrpflanze namens bašḱire͔ń počko [Baschkirenrohr] gemacht wird.
b́eŕok ChrE E:Mar Sob StŠant, b́eŕog E:VVr, b́eŕek E:Ba, *b́iŕok E:Šokša ― ṕeŕak ~ b́eŕak ChrM, ṕeŕak M:P (Gen. ‑ən, Nom. Pl. -t), b́eŕak M:Čemb Sel Sučk, b́eŕo·k M:Jurtk [берег] / Ufer (M:P: [реки] / eines Flusses), Strand, (E:StŠant auch:) [край] / Rand. utkaś moŕaso, pulozo b́eŕok laŋkso. – ḱeče͔ś E:Mar (265) Die Ente ist im Meere, ihr Schwanz auf dem Strande. – Die Schöpfkelle. alašaś moĺi, aži͔jätńe a moĺit. – ĺejiś i b́eŕokonzo E:Mar (224) Das Pferd bewegt sich, die Fimerstangen bewegen sich nicht. – Der Fluss und seine Ufer. śe kšńeń se͔d́eńt́ b́eŕokso ǵńedoj rakša E:StŠant (III113) Am Brückenkopf (steht) ein braunes Pferd. son uś ḿik b́iŕoks E:Šokša (VII462) Er schwamm bis ans Ufer. śɯŕəĺä·jt́ beŕaks ozaś ozada [M:Sel] (IV82) Sie setzte sich ans Ufer des Sjureflusses. | ṕeŕak-šiŕä̆ M:Katm [береговой откос] / Uferrand. čukštə̑rʿńä šačišt́ ṕeŕak šiŕəva (IV113) Johannisbeeren wachsen auf Uferrändern. | moŕa-b́eŕok E:Mar Kozl NSurk [морской берег] / Meeresufer. ńej ḿiń, ćoraj, moŕa b́eŕoksotaŋk E:Mar (2105) Jetzt, mein Sohn, befinden wir uns auf dem Meeresufer. son moŕa-b́eŕoks t́ušt́a pačkoĺeś E:Kozl (I97) Der Tjuschtjanj kam bis an den Meeresstrand. | rav-b́eŕok E:Mar Sob [волжский берег] / Ufer der Wolga [od. eines grossen Wassers überh.]. mujiź rav b́eŕoksto E:Mar (2123) Sie fanden ihn am Ufer von Wolga. rav avaś ašči son rav b́eŕokso E:Sob (VII314) Die Wolgamutter ist am Ufer der Wolga. | suro-b́eŕok E:Atr [сурский берег] / Ufer der Sura. ton ańćak puvak suro-b́eŕokka (I450) Blase [Wind] am Ufer der Sura hin! | v́äd́-b́eŕok E:Sob ― v́ed́-b́eŕak M:Sučk [водный берег] / Ufer des Wassers. v́äd́[‑]avaś ašči son v́äd́ b́eŕokso E:Sob (VII314) Die Wassermutter ist am Ufer des Wassers. | b́eŕoks sodoms E:Mar [привязать к берегу] / (ein Boot) am Ufer festbinden. — Russ. берег.
ṕeŕakə̑ńä M:P (Dem. zu ṕeŕak) [берег реки] / Flussufer.
b́eŕogǵe E:VVr (Dem. zu b́eŕog) [берег] / Ufer, Strand.
b́eŕokḱe E:Mar NBajt StŠant (Dem. zu b́eŕok) id. [kučokšni͔ḿim] moń [muśḱeḿe] ‒‒‒ uš suroń rav́iń [b́eŕoḱḱes] E:Mar (18) Sie sandte mich um [Wäsche] zu spülen, zum Strande der Sura, Wolga. son [b́eŕoḱḱese͔ńt́] jasnoj sokolne͔ E:NBajt (II20) Am Ufer (sitzt) ein leuchtender Falke. rav [b́eŕoḱḱes] ĺiśekšńeś E:StŠant (I20) Er begab sich ans Wolgaufer.
b́eŕoska E:Mar [венок из берёзовых веток] / Kranz aus Birkenzweigen (s. końa: końafks). — Russ. берёзка.
b́eŕozovoj E:VVr [берёзовый] / birken, aus Birkenholz, Birken-. śalkś b́eŕozovoj čevńende͔ (II350) Es hat seinen Birkenspan aufgesteckt. — Russ. берёзовый.
b́eŕuma ~ b́eŕima E:Mar, b́eŕoma E:VVr Is, b́eŕma E:Sob ― ṕäŕe·ma ~ ṕeŕi·ma M:P (Gen. -ń) [объятие, лоно] / Arme, Schoss, (M:P auch:) [охапка] / ein Armvoll (z.B. Holzscheiter od. Heu), ein solcher Haufen, den man mit den Armen fassen kann. mon beŕumasot t́iŕäźan E:Mar (1206) So bin ich doch in deinen Armen gepflegt worden. b́eŕimazom sajan E:Mar Ich nehme (jdn.) in, auf meine Arme, umarme (jdn.). saiźe b́eŕomazi͔nde͔ E:VVr Er nahm es auf seine Arme. son b́eŕmazonzo [t́äjt́eŕśt́] saiźe E:Sob (VII314) Sie nahm das Mädchen auf ihre Arme. kunda·n (fat́an) soń ṕeŕi·mazə̑n M:P Ich umfasse ihn, nehme ihn auf meine Arme. v́eᵪksa[‑]ǵeməń ṕäŕäń ṕećä, ṕäŕe·ma kalaćä. – kotf ḱika·fś [M:P] (IV686) Neunzig schlecht gebackene Brote, (daraus wird) ein Armvoll Weizenbrote. – Die Kette (bei der Bereitung des Aufzuges). | olgo-b́eŕuma E:Mar [охапка соломы / ein Armvoll Stroh]. ukštor poĺina, olgo b́eŕuma, ĺeŋǵe pućina. – aškoś (264; vgl. 248) Ein Ahornscheit, eine Klafter Stroh, ein Bündelchen Lindenbast. – Der Kummet. — Russ. бере́мя.
b́eŕomńe E:NBajt (Dem. zu b́eŕoma) id. už b́eŕomńeze͔t́ odʒ́ora maćt́amak (I364) Zieh mich an dein Herz!
b́es E:Mar (Gen. -i͔ń) [чёрт] / Teufel. — Russ. бес.
b́esḱe E:Mar (Dem.) id.
b́eśems E:Mar, *b́eśims E:Kal, b́esams E беситься / rasend, wütend sein od. werden, ausser sich sein. konań eᵪkakšś b́eśe, avaŕd́e, mońesi͔ń tandafńisi͔ź sońźe E:Kal (2128) Wenn ein Kind Mutwillen treibt und weint, so droht man ihm mit mir. — Russ. беси́ться.
b́esčestnoj E:Mar [бесчестный, бессовестный] / ehrlos, gewissenlos. — Russ. бесче́стный.
b́esčeśt́ams E:Mar [ругать, оклеветать, представлять бесчестным] / jdn. beschimpfen, verleumden, als ehrlos hinstellen. — Russ. бесче́стить.
b́esčotnoj E:Vez [бесчисленный, чрезмерный] / unzählig, masslos. tuiźe pondo śijanʒo, si͔ŕńenʒe͔, b́esčotnoj kaznanʒo (III122) Sie hat ihr Pud Silber und Gold, ihre unzähligen Schätze ‒‒‒ mitgebracht. — Russ. бессчётный.
b́esčotu E:VVr [Adv.] [бесчисленно (много)] / unzählbar (viel). čańt́ńan ošov[‑]gorodov, ‒‒‒ b́esčotu kazna kajamo, b́eźḿeru pojla uskomo (II315-6) Ich denke mit Gottes Hilfe in die Stadt zu gehen, ‒‒‒ um unzählbar viel Geld (dafür) zu bezahlen, um masslos viel Getränk (dafür) zu bringen. — [Russ. без счёту].
b́esčustvoj [E:?Mar] [бесчувственный] / gefühllos. — Russ. бесчу́вственный.
b́espokojnoj E:Mar [беспокойный, любопытный] / unruhig, neugierig. — Russ. беспоко́йный.
b́esporočnoi [E:?Mar] [безошибочный, целомудренный] / fehlerfrei, keusch. — [Russ. беспоро́чный].
b́esščastnoj E:Mar [несчастный] / unglücklich. — Russ. *бессча́стный.
b́estolkovoj E:Kozl [неразумный, безрассудный] / unverständig, unvernünftig. kafto ravžo ṕeĺ jutksto saś buroźejeń ćorazo, buŕań jakšamoń uŕvazo, bestolkovoj babazo (III171) Zwischen den zwei schwarzen Wolken hindurch ist Burosejs Sohn gekommen, (und auch) des Sturmes, des Frostes Schwiegertochter (und) seine unvernünftige Alte. — Russ. бестолко́вый.
b́eś̀oda ChrE, b́eśoda E:Mar Kozl ― ṕɛś̀e·da ChrM, ṕäśe·da M:P Pš (Gen. ‑ń), ṕeśeda [M:?P ?Kr] [общество, компания] / Gesellschaft. bojar ava, suvaᵪanok, ‒‒‒ b́eśodań v́et́i ṕeśeĺńiḱ E:Mar (1140) Unsere Brautwerberin, Bojarin, ‒‒‒ du Leiterin der Gesellschaft, Sängerin. čiś toń, b́eśodaś toń E:Kozl (II503) Der Tag ist dein, das Zusammensein ist dein. śiń aš ṕäśe·dań ḱeṕəd́ińasna M:Pš (IV18) Sie haben niemanden, der die Gesellschaft aufmuntert. [ḿeḱi] mə̑rda·ś [ṕińeś ṕeśeda] pə̑rda·ś [M:?P ?Kr] (IV332) Er kehrte zurück, der Hund, und sammelte (um sich) eine Gesellschaft. — Russ. бесе́да.
b́eša·nka M:Sučk бешак / ein an der Wasseroberfläche schwimmender Fisch (Caspialosa kessleri). — Russ. бешанка, бешенка.
b́et́o E:Večk [(? мужское) имя] / ein (? männl.) Personenname. b́et́oń daŕa Betjos Darja (Name einer Gewährsperson Sorins aus dem Dorfe Wetschkanowo).
b́eze͔·ŕd́əms M:Jurtk [заботиться] / für jdn. (etw.) sorgen (soń ḱisə̑·nda für ihn).
b́ezovśovo E:Mar [без разговоров, безусловно, и без того] / ohne weiteres. — Russ. безо всего́.
b́eźd́eĺńiḱ E:Mar [мошенник] / Schurke. [ḿejs] aravti͔miź t́e b́eźd́eĺńiḱ tarkańt́eń? (1196) Warum habt ihr mich auf diesen Spitzbuben-Platz gestellt? — Russ. безде́льник.
b́eźḿeń E:Mar, b́eźḿe·ń E:Kažl Ba Večk Is ― ṕəźḿe·ń (~ ṕeźḿe·n, Nom. Pl. ṕezḿe·tt) M:P, b́äźḿe·ń M:Čemb, bäźḿe·ń ~ b́äźḿe·n M:Sel, b́eźḿe·ń M:Sučk [безмен] / Schnellwaage. son b́eźḿeńd́e a b́eźḿeń, a v́icte͔ ašči͔. – guĺkaś E:Mar (255) Eine Schnellwaage ist es freilich nicht, aber es befindet sich in gerader Stellung. – Das männliche Glied. mə̑kə̑rə̑c śejəĺ, ńäŕəc narmə̑ń, kučka·c kujəń, ṕek(ä) alə̑nzə̑t śeĺmənza. – ṕəźḿe·ńć M (IV653) Sein Hinterer ist (wie) ein Igel, sein Schnabel (wie) ein Vogel, seine Mitte ist (wie die) einer Schlange, seine Augen sind unter seinem Bauch. – Die Schnellwaage. — Russ. безме́н.
b́eźḿeńńe E:Mar ― ṕezḿe·nńä M:P (Dem.) id.
b́eźḿeru E:VVr [безмерно много] / masslos viel. čańt́ńan ošov[‑]gorodov ‒‒‒ b́eźḿeru pojla uskomo (II315-6) Ich denke mit Gottes Hilfe in die Stadt zu gehen, ‒‒‒ um masslos viel Getränk (dafür) zu bringen. — Russ. без меры.
bə̑ŕi-: bə̑ŕi-bə̑ŕi M:Jurtk [приман. для ягнят] / Lockruf für Lämmer. — [Vgl. baŕ-baŕ].
bə̑ŕḱi-: bə̑ŕḱi-bə̑ŕḱi M:Jurtk id.
bə̑za·ksams M:Jurtk [топорщить, взъерошивать (волосы)] / sträuben (das Haar), struppig machen (z.B. den Kopf).
b́ibəŕd́əms M:Kr [дрожать (от холода)] / zittern (vor Kälte).
b́ib́i E:VVr [мужское прозвище] / ein männl. Beiname.
b́ib́ivḱińe E:Petr (Dem.) ? позументик / ? kleines Posament. čijań-pat́ańt́iń paŋgi͔ks raḿit́ ḿitkaĺ, ‒‒‒ b́ib́ivḱińit́, gajt́anni͔t́ (VIII8) Für eine Haube für die Braut kauft man Mitkal, ‒‒‒ Posamente und Schnürchen.
b́ibu·ška E:Atr божья коровка / Gotteskühchen (ein Insekt).
bi͔j E:Mar [подраж. насвистыванию] / das Pfeifen nachahmendes Wort. bojaravaś pozni͔, – nud́ejtńe bi͔j! (295) Die Bojarin farzt, – die Rohrpfeifen (machten) bij!
bi͔jńems E:Mar, b́ijńems E:VVr Kal Večk Is, bi͔jńa·ms E:Kažl ― bi͔ńams M:Sel [свистеть] / schwirren (E:Mar Kal M: Sel); [жужжать] / summen (Biene) (E:VVr); [гудеть] / surren, singen (Insekten) (E:Kažl); [хныкать] / flennen (E:Večk Is).
bi͔jńeźev́ems E:Mar (Inch. zu bi͔jńems).
b́iĺib́irdań: b́iĺib́irdań moro E:Večk [уличная песенка, скверная песня] / Gassenlied, Gassenhauer, schlechtes Lied. | b́iĺib́irdań t́ev [глупая выходка, злодеяние] / dummer Streich, Übeltat. — Russ. [белиберда́].
bi͔rne͔ms E:Mar, b́iŕńams E:Kad Kal [дребезжать] / klappern (E:Mar Kal); [трещать] / plappern (E:Kad). — (Vgl. burnoms).
bi͔rni͔ma E:Mar [трещотка] / Klapper.
b́iŕi-b́iŕi E:Ba Večk [приман. для барашков] / Lockruf für Lämmer. — [Vgl. baŕ-baŕ; bə̑ŕi].
b́istra E:VVr [быстрый, быстро текущий, бурный] / schnell (strömend), reissend. umoĺijasoŋk b́istra ŕećkań v́eĺḱ ṕečḱevan (II315) Mit eurem Gebet kann ich den schnellen Fluss überqueren. — Russ. быстрый.
1b́iśmar E:Bag [мужское прозвище] / ein männl. Beiname (= Фёдор).
b́iśor E:Mar VVr Kočk Bug Večk SŠant [?Hl] (Gen. -oń) ― ṕiśər M:Vod [бисер, бисерина] / (kleine) Glasperle, Glaskoralle. na vana judma b́iśort E:Mar (281) Da hast du eine Mulde voll Glaskorallen! kukla pargo, si͔ŕeĺikaj, b́iśordo E:Kočk (VII70) Einen Puppenkasten, (du) Liebe, [hat sie] (voll) von Glasperlen. raužo b́iśor sokamo-modazo E:SŠant (I150) (Wie aus) schwarze(n) Glasperle(n) ist ihr Pflugland. moĺʿt́ama ‒‒‒ šimšču·gań ṕiśərsa M:Vod (IV357) Wir gehen ‒‒‒ mit Muschelperlen. | b́iśor-moda E:Večk [земля как бисер] / glasperlige Erde. mon učńija ‒‒‒ ruŋgom koŕas b́iśor-modań čuvomo (II207) Ich habe es [das Kind] erwartet, ‒‒‒ damit es für meinen Körper glasperlige Erde aufgrabe [d.h.: mich bestatte]. | b́iśor-ṕeĺksḱe E:Mar [коралловый черепочек] / Korallenscherbchen. kajaś b́iśor ṕeĺksḱe (281) (Das Mägdlein) warf ihm ein Korallenscherbchen zu. | ožo b́iśor-ŕad [E:?Is] [ряд жёлтых бисерин в женских поясных украшениях] / Reihe von gelben Glasperlen am Lendenzierat (karks) der Frauen. — Russ. бисер.
b́iśorne͔ E:Mar, b́iśorńi [E:?Hl] (Dem. zu b́iśor) [маленькая бисерина] / kleine Glasperle, Glaskoralle. kańć gruši͔ńet́, eŕǵińet́, b́iśorne͔t́ t́ejt́eŕńeńt́eń E:Mar (281) Sie brachte Märkchen, Perlchen und Glaskorallen dem Mägdlein.
b́ivńemks E:VVr [жужжать (пчела)] / summen (Biene).
b́izmuldoms E:Mar, b́izmoldoms E:Večk, b́iźḿiĺd́ims E:Kal, bᴉźmᴉĺd́ams E:Kažl, buzmu·ldums E:Ba ― pəźmə̑lda·ms M: Pš, bə̑zmə̑ldə̑ms M:Sučk, pə̑zmə̑ldə̑ms M: Ur шевелиться / sich bewegen, sich rühren, wimmeln (z.B. Ameisen), (M:Ur auch:) ползать [черви] / kriechen [Würmer] (E:Mar Večk Kal Kažl Ba M:Sučk Ur); [бросаться туда-сюда, валяться] / sich (im Bett) hin u. her werfen, wälzen (E:Ba); [шелестеть] / rascheln (E:Mar Kal Kažl); копаться / wühlen, herumstöbern (M:Pš); шевелить / etw. bewegen, rühren; [заставлять шелестеть] / rascheln machen (E:Kažl).
b́izmoĺems E:Večk (Iter. zu b́izmoldoms) [кишеть] / wimmeln.
b́izmolgadoms E:Večk, buzmu·lgadᴉ͐ms E:Ba (Inch. zu b́izmoldoms, buzmu·ldums) [шумно приходить в движение] / sich mit Geräusch in Bewegung setzen (E:Večk); [начинать кишеть (о муравьях)] / zu wimmeln anfangen (von Ameisen); [начинать метаться, н. валяться] / sich hin u. her zu werfen anfangen, sich zu wälzen anfangen (der Mensch beim Schlafen) (E:Ba).
pəźmə̑lkšńəms M:Pš (Frequ. zu pəźmə̑lda·ms) копаться / wühlen, herumstöbern.
b́iźńagaj E:Mar, b́iźńa·ga E:Ba, ṕiśśi·ga E:Kad, b́iźd́i·ga E:Kažl (Nom. Pl. -t), b́iźaga E:Is (bot.) бзника, бзнига, безнига, [бздника (Pawl.)] / schwarzer Nachtschatten, Nachtkraut; (E:Kažl:) [ягода чёрного паслёна] / Beere des schwarzen Nachtschattens. — Russ. бз(д)ника.
b́iźd́i·gaks ~ [?] b́iźd́iga·ks E:Kažl [чёрный паслён] / schwarzer Nachtschatten.
b́iźńems E:Mar, b́izne͔ms E:Atr Večk, b́iźńi·ms E:Ba, b́iznams E:Kal Kažl ― bə̑zna·ms M:Čemb Sel Ur Jurtk, bə̑zna·ms ~ bəźńa·ms ~ bə̑źńams M:Sučk [шипеть] / zischen (z.B. Samowar, etw. Gärendes) (E:Mar Kal Kažl Ba M:Sučk [bə̑źńams, bəźńa·ms]); [жужжать] / summen (Biene; M:Čemb Sel Ur Jurtk: auch von der Fliege) (E:Atr Večk M:Čemb Sel Ur Jurtk Sučk [bə̑zna·ms]).
bə̑zna·ma-śi M:Čemb [личинка овода] / Dasselfliegenlarve.
b́iźakadoms E:Mar, b́izakadums E:Kal ― bə̑za·kə̑də̑ms M:Ur (Inch.) [зашипеть] / zu zischen anfangen (E:Mar Kal); [зажужжать] / zu summen anfangen (z.B. die Fliege) (M:Ur).
b́iźńeźev́ems E:Mar (Inch. zu b́iźńems) [зашипеть] / zu zischen anfangen.
bᴉ͐rnabᴉ͐rš E:Kažl шмель / Hummel, Waldbiene. — (Vgl. bi͔rne͔ms: b́iŕńams; burnoms; puromo: bromkš).
bjavnams M:Sel [блеять, мычать] / bähen, blöken (Schaf).
blagoj ChrE E:Mar MKly Kočk Kal StMokl SŠant ― plago·j M:P [Mam] [злой, гневный] / böse, zornig (E:Mar: Hund, Pferd, Mensch) (ChrE E:Mar); благой / starrköpfig (M:P); [сильный, резкий] / heftig (E:StMokl); [неблагоприятный] / ungünstig (M:P). blagoj puŕǵińe vaĺǵejem, blagoj ćaraᵪmant vali͔ńem E:Mar (1188) Ein verderblicher Donner ist meine Stimme, verderbliche Hagelkörner sind meine Worte. ḱerč ṕeĺe jonośt́ si͔ŕe saldatne͔, si͔ŕe saldatne͔, blagoj lomat́ńe E:MKly (VII44) (Da) auf der Linksseite (waren) die alten Soldaten, die alten Soldaten, die strengen Männer. uŕvakstumaś ‒‒‒ t́eĺe čińeń blagoj buŕań końd́amo E:StMokl (V204) Das Heiraten ‒‒‒ ist gleich einem Wintertag, einem heftigen Sturm. blagoj ṕiŕǵińe [at́avtso] E:SŠant (I290) Der böse Donner ist ihr Schwiegervater. plago·j traks [uĺeĺeń] [M:Mam] (IV552) Wenn ich eine starrköpfige Kuh wäre. | plago·j čast M:P [неблагоприятный час / eine ungünstige Stunde]. | blagoj orma E:Kal горячка / Wechselfieber. | blagojste͔ E:Mar (Adv.) [гибельно, пагубно / verderblich]. kučumaka ‒‒‒ blagojste͔ čav́i ćaraᵪmanks (1180) Sende mich ‒‒‒ als verderblich herabschlagenden Hagel [fort]. — Russ. благо́й.
blagojńe E:Kočk (Dem. zu blagoj) [строгий / streng]. sońć ḱežejńe od avaś blagojńe (VII62) Sie (war) zornig, die Stiefmutter, sie (war) streng.
blamə̑k M:Temn (Nom. Pl. -t) кисель / Kissel, Mehlsuppe (= počam M:Sp).
blažennoj E ― pə̑laže·nnaj M:P (Gen. ‑en) блаженный / selig, glückselig, glücklich. — Russ. блаже́нный.
blud́ams E:Mar блудить / herumschlendern, umherschweifen, (auf Diebestour) umherziehen. — Russ. блуди́ть.
blud́i E:NSurk Kozl блудящий / umherwandernd, umherschweifend. puv́i guvńi toldo, ze͔ŕńi toldo, puv́i nalkśi toldo, blud́i toldo E:NSurk (III109) Dieser heilt durch Blasen vom lodernden Feuer, vom knisternden Feuer, dieser heilt durch Blasen vom springenden Feuer, vom wandernden Feuer. puvan ‒‒‒ blud́i kjuvoń ḱeĺd́e E:Kozl (III118) Ich heile durch Blasen ‒‒‒ von der Zunge der umherwandernden Schlange.
bĺedun E:Mar [распутник] / Hurer. — [Russ. бляду́н].
bĺedun-či E:Mar Večk ― pĺädu·n-ši M:P [распутство] / Unzucht, liederlicher Lebenswandel.
b́ĺida [~ b́ĺid́a] E:Mar, bĺida E:Kozl NSurk SŠant [чашка] / Tasse; [тарелка] / Teller; [блюдце] / Untertasse (E:Mar). śijań b́ĺida krukḱesat E:Mar (1188) (Du bist) in einem Kreischen [Haine] wie eine Silbertasse. śiśem bĺidat kuśĺińest E:Kozl (II137) Sie haben sieben Teller voll Hafermehlbrei. nuš śijań bĺida t́ejt́eŕ ejd́e pakśań ḱis (g-) E:NSurk (I455) Wegen eines silbertellernen Feldes [lebt sie in der Stadt], das Mädchen. uš śijań bĺida śimd́ams v́ed́eze͔ E:SŠant (I150) (Wie) eine Silberschüssel (glänzt) ihr Trinkwasser. | čajeń bĺida E:Atr [чайная чашка] / Teetasse. — [Russ. блюдо].
bĺidi͔ńe (Dem. zu b́ĺida) id. | ḿed́-bĺidi͔ńe E:Bag [медовое блюдце, медовая тарелочка / Honigschale, Honigteller]. ḿed́ bĺidi͔ńe krajs a son valgokšnoś (I32) Sie liess sich am Rande eines Honigtellers nieder.
b́ĺiduška ChrE E:Atr (Dem.) [блюдце] / Schälchen. ḱed́eze͔ń kundaft śijań-b́ĺiduška E:Atr (I140) Lege auf meine Hand einen silbernen Teller! — Russ. блюдечко.
bĺina [M:Pimb] [блинчик, оладья / Pfannkuchen, Fladen]. ton kazańäj ṕitśəḱ [bĺinat] i [t́eŕt́ḱ] oftə̑ńät́ (IV805) Brate Pfannkuchen und lade den Bären ein, Ziege! — [Russ. блин].
1boba E:Večk ― boba· M:Jurtk [боб] / Bohne. targań paŕćej puli͔ńem boba ṕŕava śeźńivsak E:Večk (I113) Meinen Schweif wie geradegestreckte Seide lässt du von Bohnen zerreissen. boba pulos son ḱekšiĺ E (V510) Er versteckte sich in Bohnen sträuchern. — Russ. боб.
bopka E:Mar (Gen. -ń) ― bopka M:Ur боб / Bohne. — [Russ. бобо́к].
2boba E:Ba (Nom. Pl. bobo·t), boba E:Petr, bobu E:Kažl ― bobu M:Čemb Sel Sučk (Nom. Pl. M:Sel ‑ft), bobo M:Jurtk [привидение, пугало] / Spuk, Popanz, (M: Čemb auch:) [вошь (детское слово)] / Laus (Kinderw.). [počeste͔ńt́] aluv oŋkstak vaks, mujat boba E:Petr (VIII62) Miss vom Nabel an eine Spanne nach unten, dann wirst du ein Spielzeug (? einen Spuk) finden. śe [bobode͔ńt́] iĺa ṕeĺt́! E:Petr (VIII62) Fürchte dich nicht vor diesem Spielzeug (Spuk)! t́at avaŕd́ä, a to bobuś ńäńatanza M:Sel Weine nicht, sonst wird dich der Popanz auffressen! — [Russ. боба].
[boćka] bot́śka ChrE E:Mar Atr Ba Kal SŠant, boćka· E:Kad ― pot́śḱɛ ChrM, poćkä (Gen. -n, Nom. Pl. poćkat) ~ pućkä M:P, poćḱä M:Pš, boćḱä M:Čemb Sučk Ur Jurtk (Nom. Pl. M:Jurtk boćḱa·t), boćḱä M:Sel бочка / Fass, Tonne. v́e boćkaso kavto pojilat. – ali͔ś E:Mar (266) In einer Tonne zwei Getränke. – Das Ei. t́eńi ańćak boćkamuk araś E:Kal (2128-9) Jetzt fehlt uns nur ein Fass. | boćka-jovarks E:VVr [помои после ополаскивания бочки, ополоски] / Spülwasser vom Fass. iĺi·ḿiź pola·vk, aĺi·ńeń, ‒‒‒ boćka·-jova·rks v́ina· laŋks (II398) Tauscht mich nicht, meine Brüder, ‒‒‒ gegen Branntwein, so schlecht wie Spülwasser vom Fass! | boćka-kurgo E:Mar ― poćḱä-kurga M, poćḱä-kurgo ~ poćḱä-ku·rga M:P, boćḱä-kurga M:Sel жерло [отверстие для втулки (бочки)] / Spundloch (des Fasses). | boćka-tulo E:Mar ?Večk ― po·ćḱä-tu·la M:P [затычка, втулка бочки] / Zapfen des Fasses. | boćkań t́ejńi E:Mar [бондарь, бочар] / Fassbinder, Böttcher. | ṕivań boćka E:Kal ― ṕiva-poćka [M:Mam] [пивная бочка] / Bierfass. ḱekšś ṕivań boćkat́ udalu E:Kal (2129) Er versteckte sich hinter das Bierfass. soń kafta [ṕiva-pot́śkanzə̑n] [M:Mam] (IV855) Er hat zwei Bierfässer. — Russ. бочка.
poćḱäńä M:P (Dem.) бочка, [бочонок] / Fass, Tonne.
bodordomks E:VVr [бурчать (живот)] / knurren (Magen).
bodra M:Temn [дельный, порядочный / tüchtig]. jakuń krolat́i, bodra śorat́i (VIII322) Zu Jakus Krola, dem tüchtigen Mann. — [Russ. бодрый].
*bodrańä (Dem. zu bodra): bodrańasta M:Čemb Kars Sel (Adv.) [бодро, живо, здорово / munter, frisch, rüstig]. vaj daŕä jakaj ṕäk bodrańasta M:Kars (IV208) O, Darju geht sehr rüstig. maŕi·naś jakaj ščoǵəĺkańasta, ščoǵəĺkańasta [ṕäḱ] bodrańasta [M:Sel] (IV235) Marina geht sehr fein, sehr fein, sehr rüstig.
bod́a E:Atr MKly MKka ― bod́ä M:Ur (Anr. -j) дед / Grossvater (E:Atr: Vater des Vaters) (E:Atr MKka); [дядя, старше отца] / Onkel, der älter ist als der Vater (E:Atr); [старик] / Greis, Alter (E:Atr MKka M:Ur). oĺon babam kaš laŋso, śidor bod́a eźemse͔ E:Atr (I508) Meine Grossmutter Oljon (liegt) auf dem Ofen, Grossvater Sidor (liegt) auf der Bank. vaj, bod́at, bod́at, ti͔ń v́eĺeń at́at E:MKly (VII22) Ach, Grossväter, Grossväter, ihr Dorfalten. | vasolo bod́a E:Atr [дед, отец матери] / Grossvater, Vater der Mutter (“entfernter Grossvater”). — ? Türk.
bod́ińe E:Atr (Dem. zu bod́a) [дедушка, старичок / Grossvater, der Alte; прадед / Vorfahr]. da pokš pokšt́ińeń[‑]bab́ińeń, da kalmo-mazi͔ bod́ińeń (II496) Oh, meine grossen, verstorbenen Ahnen, oh, meine im Grabe liegenden, schönen Vorfahren!
bod́aga ~ bod́a·ga E:Večk Ba бодяга / eine Pflanze, mit der die Mordwinen ihr Gesicht schminken; [какое-то водное растение] / eine Wasserpflanze, die beim Zaubern gebraucht wird. — Russ. бодя́га, ? бодя́к.
bod́o E:Večk тяжёлый и жирный / schwerfällig u. fett (beleibt).
bogdaša E:Kozl [мужское имя] / ein Männername. śiśem v́eĺeva paro bogdaša jakakšnoś (I170) Sieben Dörfer besuchte der treffliche Bogdaschke. — Russ. Богда́ша (Dem. zu Богда́н).
bogdašḱe E:Kozl [Dem. zu bogdaša]. t́iŕiń t́et́asto bogdašḱe v́ejḱińe (I167) Seines lieben Vaters einziges (Kind) war Bogdaschke.
boᵪ [E:MKka] NSurk ― poᵪ M:P [Mam] (Gen. M:P -ə̑n) бог / Gott [nur in best. Wendungen russ. Ursprungs]. toto ńe daj boᵪ lomań mastoroś [E:MKka] (II107) Gott bewahre (einen) vor fremdem Lande! boᵪ pomot́š, [aĺä], šista t́ast uskśu [M:Mam] (IV848) Helfe (dir) Gott, Mann, mögen sie [die Garben] alle nicht in einem Tage eingefahren werden! — [Russ. бог].
boᵪorod́ića E:Mar [богородица] / Mutter Gottes. paz vani͔, boᵪorod́ića [t́ev́ińt́] t́eji (215) Gott sieht [? behütet], die Mutter Gottes macht das Werk [verrichtet die Sache]. — [Russ. богоро́дица].
božej E:Kožl SŠant [божий / Gottes-, göttlich]. v́eĺese͔śt́ uĺńeśt́ božej ćeŕkuvat E:SŠant (I382) Im Dorfe gab es eine Gotteskirche. davaj lovdanok božejse͔ ńej E:Kozl (I51) Lass uns ein Heiligenbild geben. — [Russ. божий].
božovskoj E:VVr [божий / Gottes-, göttlich]. božovsko·j ćeŕkva·s sova·msto ‒‒‒ šačk se͔ŕi·ńem śiv́e·ze͔ (II400) Wenn ich in Gottes Kirche eintrete, ‒‒‒ möchte mein Leib zusammenbrechen! — [? Russ.].
*boᵪamoĺams E:SŠant [паломничать, молиться / wallfahrten, Andacht üben]. vaj mon dumaiń pazne͔ń oznomo, pazne͔ń oznomo boᵪamoĺamo (I312-3) Ich habe gedacht zu Gott zu beten, zu Gott zu beten, zu wallfahrten. — [Russ., vgl. богомо́лье].
božams E:Mar [Bug] NBajt ― paži·ndams (: paži·ndan, -aj) M:P [божиться, клясться] / schwören. karmaś iḱeĺeń varamo śeĺḿenʒe͔ laŋga božamo [E:Bug] (V280) Sie begann vor mir zu schwören, bei ihren Augen zu schwören. ejd́eń[‑]kakšon purni͔ń božamo[‑]varamo E:NBajt (VI62) Ich habe meine Kinder zusammengerufen, um einen Eid zu schwören. — Russ. божи́ться.
*paži·ndakšńəms (: paži·ndakšńan, -i) M: P (Frequ. zu paži·ndams) [божиться, клясться / (oft) schwören].
*paži·ndakšńəkšńəms (: paži·ndakšńekšńan) M:P (Frequ. zu paži·ndakšńəms) [клясться / (dann u. wann) schwören].
1boj M:Temn [побои, драка] / Prügel, Schlägerei. kə̑da ḱäž́sta, v́äž́sta, vzdorsta, bojsta (VIII376) Von Zorn, von Groll, von Streit, von Schlägerei. — [Russ. бой].
bojar ChrE E:Mar Hl Večk Jeg, boja·r E:Ba ― pajar ChrM M:P Pš, bajar M:Sel [Sučk] [барин, боярин] / Herr, Bojar, (M:P auch:) [гнойный нарыв] / Eiterbeule. bojar kańt́ĺi źepse͔nze͔, a muži͔ḱ čalkśi ṕiĺǵ(e) alonzo. – nolgoś E:Mar (227) Der Bojar trägt es in seiner Tasche, der Bauer aber tritt es unter seinen Füssen. – Der Rotz. paro bojar svatonok, ošoń bojar svatonok E:Mar (1136) Guter Herr, unser Brautwerber, Stadtherr, unser Brautwerber! v́eśe mastoroń bojar sajiźe E:Jeg (196) Das ganze Land haben die Bojaren genommen. son bajarś tuś ezdə̑dnza af ičḱi·źi M:Sel (IV825) Der Bojar ging nicht weit von ihr. | pajar-alaša M:P [боярская лошадь / “Bojarenpferd” (stattliches Pferd)]. | bojar-ava ChrE E:Mar Hl Jeg ― pajar-ava M:P [барыня, боярыня] / Herrin, Bojarin. bojar[‑]avat jalgam saśt́ E:Mar (1156) Die Bojarinnen, meine Freundinnen sind gekommen. bojar[‑]avań ĺicaso E:Jeg (1108) [Sie ist] von Antlitz eine Bojarin. | bojar-avaks-či E:VVr боярышничество [положение боярыни, госпожи, жизнь боярыни] / Bojarinnentum, Herrinnentum, Herrinnenleben. | pajar-avań kə̑rga·ńä M:P [жемчужная сетка (у девочек)] / Perlennetz (nur bei Mädchen). | pajar-avańä M:P, bajar-avańä M:Čemb (Dem.) [барыня, боярыня] / Herrin, Bojarin. | bojar-av́ińe ChrE E:VVr Hl (Dem.) id. sovadujak jalǵińim, sovadu bojar[‑]av́ińim! E:Hl (1164) Kommt herein, Freundinnen, kommt herein, Herrinnen! | bojar-avk̀a ChrE E:Mar (Dem.; folkl.) id. kozoń kasne͔ś bojar[‑]avka? E:Mar (174) Wo ist die Herrin aufgewachsen? | bojar-avḱińe E:VVr (Dem.) id. | bajarə̑ń ksnav M:Sučk [боб] / Bohne. | pajarə̑ń t́išä M: Pš (Bars.) ? проскурняк (Pawl.) / ? Malve. | ṕeĺe-bojar E:Večk Vez Škud ― ṕäĺä-pajar M [полубоярин, полубарин / ein halber Bojar (Herr)]. ṕeĺe bojaroś eŕʒ́ań ivaša E:Večk (II75), ṕeĺe bojaroś eŕźań ivaša E:Vez (II78) Ein halber Bojar ist der Ersäne Ivascha. mokšoń ivašaś ṕeĺe bojaroś E:Škud (VII300) Ein halber Bojar ist der Mokschane Ivan. — Russ. боя́рин, (dial.) боя́р.
boja·rne͔ E:Jeg (Dem. zu bojar) [барин] / Herr. ruzo·ń d́ŕiga·ńa, d́ŕiga· boja·rne͔! (1102) Der russische Driga (Grigorij), der Herr Driga!
bojari͔šnoj E:SŠant ― poja·rə̑šnaj [M: Mam] [боярский / bojarisch] [vgl. pojarušnoj]. vaj ĺivt́ikaja sur eŕźa ton i ńej, vaj bojari͔šnoj sur eŕźa ton ḱeńd́et́ E:SŠant (I391) Hole, Sur-Ersäne, heraus, Sur-Ersäne, deine bojarische [Filz‑]Decke. pŕazənza putś son paja·rə̑šnaj šĺapańants [M:Mam] (IV332) Er setzte sich einen Herren-Hut auf den Kopf. — [? Russ.].
bojka E:Mar VVr Večk NSurk [живой, проворный] / flink, behende. avaś ečḱe, t́ejt́eŕiś maze͔j, ćorazo bojka E:Mar (226) Die Mutter ist dick, die Tochter schön, ihr Sohn ist flink. tońt́ baslo·vkasot ‒‒‒ bojka· ŕeka· v́eĺḱ v́eĺksta·vat E:VVr (II323) Mit deinem Segen ‒‒‒ kann man den schnellen Fluss überqueren. bojka kortat ḿeŕit́ ejste͔t́ ḱežejńe E:Večk (II168) Wenn du flink sprichst, nennt man dich “Zornige”. davaj čijḿe, kona śed́e bojka E:NSurk (III328) Lass uns laufen, wer schneller ist! | bojka śeĺeźeń E:Mar [неукротимая болезнь] / unbändige [śeĺeźeń-] Krankheit. | bojkasto E:Mar (Adv.) [быстро, скоро] / schnell, rasch. iĺaka moĺe bojkasto (1140) Gehe nicht (so) rasch! — [Russ. бойкий: бойка, бойко].
bok̀a ChrE, boka E:Mar Kažl Kal NSurk ― poka M:P (Gen. pokə̑n, Nom. Pl. pokt), bok M:Sel [бок, сторона] / Seite. mon ućiń, ućiń, bokam puvoŕśt́ E:Mar (295) Ich habe immerfort (so) geschlafen, meine Seiten haben Schwielen bekommen. vakan jamt́ äś bokᴉ͐nza ṕeĺᴉda lamᴉ͐nza śävsaza E:Kažl (2150) Er isst mehr als die halbe Schale mit Grütze von seiner Seite. od ḱizə̑ń šińä· oftś omba pokə̑nc laŋks šarfti͔ [M:P] (IV723) Am Neujahrstag dreht sich der Bär auf die andere Seite um. v́it́ bokasom ašči͔ jato ćora E:Mar (1184) An meiner rechten Seite steht ein fremder Mann. kabaḱińt́ bokso volosnoj kantor E:Mar (144) An der Seite der Schenke [ist] das Kontor des Amtsbezirkes. son ‒‒‒ karab́ĺäńt́ bokas ṕed́äś E:Mar (2107) Er ‒‒‒ heftete sich an den Bord des Schiffes. suroń, ravoń tona bokas E:Mar (174) [Die Hopfenmutter ist] an jener Seite der Sura, Wolga [aufgewachsen]. parknojś tulut́ koda ḱŕišsaza boks! E:Kal (2129) Wie schlägt der Schneider den Keil zur Seite! karguś šašś boks i t́ejiv́ś kuli͔ks E:Kal (2143) Der Kranich ging beiseite und stellte sich tot. bokav ḱed́et́ rukštad́it́ E:Mar (1180) Stemme deine Hände gegen die Seiten! popońt́ ṕŕazo kavto bokav v́eśe porkśńev́ś E:Mar (295) Der Kopf des Priesters wurde nach beiden Seiten hin ganz zerschmettert. poku śävsamań M Er nimmt mich beiseite. kavt(o) bokava varšti͔ń, araś svojem[‑]rodnojem E:Mar (1190) Ich blickte nach den beiden Seiten hin, die Meinigen, die Verwandten sind nicht (hier). uš v́e bokavando ḱeĺej rav čud́i, ombo bokava zuja v́ed́ čud́i E:NSurk (II36) Auf der einen Seite strömt die breite Wolga, auf der anderen Seite fliesst der Suja-Fluss. (S. auch unten bokava). | alda bok M:Sel [изнаночная, обратная сторона] / Kehrseite. | alu poka [~ boka] E:Mar [нижняя часть, н. сторона] / Unterteil. | boka-*jonks E:Mar [“боковая сторона”] / “Seitenseite”. boka jondo (Abl.) praś Er fiel auf die Seite. a boka jondo ńejit́iń (1204) Ich habe dich nicht von der Seite erblickt. | *boka-laŋgo E:Mar: boka-laŋkso (Iness.) ut́śan Ich liege (schlafe) auf der Seite. | boka-ṕeĺks E:Večk NSurk Bug [пах] / Weichen. ĺipužaks prakšnośt́ ńej sonʒo boka ṕeĺkse͔nʒe͔ E:Večk (V348) Seine Lenden waren flach wie die Bretter zwischen Aufschlagfäden. | bok-śed́af M:Sel [обшивка досками боковой стены печи] / Verschalung der Seitenwand des Ofens. | poka-śokə̑ńä M:P Pš [кисточка на боку / Seitentroddel (wohl am Gürtel)]. poka śokə̑ńat [śuduft́] ṕeŕfkanza M:Pš (IV406) Die Arme hatte Seitenbüschel um. | ćoko-boka E:Mar [человек с кисточками на боку] / eine Person, die Troddeln an der Seite hat. ćoko[‑]boka [ṕet́a-ńize͔]! (1224) Petjas Frau [ist eine] mit Troddeln an den Seiten! | čama-boka E:Mar, čama-bo·k E:Kad щека / Wange. praś śeĺv́ed́eze͔ baᵪati͔ŕińt́ čama bokas, si͔rgujś baᵪati͔ŕiś E:Mar (288) Es fiel eine Träne auf die Wange des Helden, da wachte der Held auf. | čiŕ-boka E:Mar [кривобокий (о телосложении человека)] / schief (von der Statur eines Menschen). | eĺźiŕe-boka [E:?Mar] [вышивка по надрезу на подоле женской рубашки] / Stickerei an den Seiten der eĺźiŕe [Einschnitt vorn im Rand des Frauenhemdes]. | i·ńǵiĺgz-bo·k E:Kad [изнаночная сторона (платья)] / Kehrseite (eines Kleidungsstückes). | kando-boka E:Mar [“бок” пня / “Seite” des Baumstammes, Windbruches]. kando bokaso topo vakan. – numoloś (232) An einem Windbruche eine Quarkschale. – Der Hase. | kudo-boka E:Večk, kudu-bo·ka E:Ba заваленка / eine kleine Erdaufschüttung an der Strassenseite der Dorfhäuser, gew. geebnet, auch mit Rasen belegt, zum Sitzen. | kurgo-boka E:Atr VVr Večk Is [угол рта] / Mundwinkel. | maźi bok M:Sel [правая сторона] / rechte Seite [des Stoffes]. | pando-boka E:NSurk [склон горы] / Bergabhang. vaj eŕi gorod pando bokaso (II36) Die Stadt ist an einem Bergabhang gelegen. | parə̑·ń boka M:Jurtk [лицевая, правая сторона (ткани)] / rechte Seite (des Stoffes). | ṕeḱe-boka E:Mar [пах] / Weichen. son tokaś ṕeḱe bokava (154) Sie stiess ihn an der Bauchseite. | pŕa-boka E:Mar Večk ― pŕä-boka M:Čemb Sučk [висок] / Schläfe. | v́eĺe·ń boka· M:Jurtk [изнаночная сторона (ткани)] / linke Seite (des Stoffes). | bokav arams od. tujems E:Mar [отойти в сторону] / auf die Seite gehen, ausweichen (z.B. auf dem Wege, vor dem Fenster weg). — Russ. бок.
bokav́ena E:Is [кисточки на конце пояса] / Troddel (es gibt davon 2 od. 3) auf beiden Seiten des Gürtels (= bokavka E:VVr). — [Russ. бокови́на].
pokstă M:P (El.; Adj.) [находящийся снаружи] / aussenstehend. ḱijä praś śä tokavś, a pokstə̑ś ṕejəd́i (IV697) Wer gefallen ist, hat sich gestossen, der Aussenstehende aber lacht.
pokstə̑ń M [посторонний, чужой] / aussenstehend, fremd. | pokstə̑ń lomat́t́ M [чужие люди] / die fremden Leute.
bokava E:Mar (Prol.; Adj.) [боковой, побочный] / Seiten-. kunškaso alašaś bokava alašat́ńeń ejste͔ śed́e para Das mittlere Pferd ist besser als die Seitenpferde. (Vgl. oben bok̀a). | bokava ašt́ića E:Večk [девочка из рода невесты] / Mädchen aus der Sippe der Braut, das bei der Werbung u. beim Abfahrtsschmaus stets neben der Braut ist; es gibt zwei von ihnen, eins zu beiden Seiten der Braut; der Vater des Bräutigams, die Svacha u. jede Kuda müssen den beiden eine Kupfermünze schenken (= ašt́i jalga ~ ašči jalga E:VVr). | bokava jalav [E:?Is] [“боковая кисточка” / “Seitentroddel”, eine der drei kleinen Troddeln auf der Seite des Gürtels (karks)]. | bokava pančńima E:Večk, bokava pańčńima E:Ba [ставня] / Lukenfenster.
pokə̑ńä M:P (Dem.) бок, [бочок] / Seite.
bokavka E:VVr [кисточки на концах пояса] / Troddel (es gibt davon 2 od. 3) an beiden Enden des Gürtels (karks) (= boka-v́ena E:Is).
bokom E:Mar Vez ― pokə̑m M:P, bokə̑m M:Sel (Adv.) [боком, на боку] / auf der Seite, (auch:) [боком, на бок] / auf die Seite. bokom ut́śan E:Mar Ich liege (schlafe) auf der Seite. at́a maćt́iźe oftoń bokom E:Vez (III335) Der Alte legte den Bären auf die Seite. ĺefś i matś bokə̑m M: Sel (IV813) Der Löwe legte sich auch auf die Seite. | pokə̑m orta M:P, bokə̑m orta M:Sučk [ворота с горизонтальными досками] / Pforte, deren Bretter waagerecht verlaufen. | bokom lazi͔ń orta [wohl: bokom lazoń orta] E:Mar Večk, bokom la·zᴉ͐ń orʿta E:Ba id. — [Aus russ. Instr.-F. боком < бок].
pokaŕd́əms M:Gor, bokaŕd́əms M:Ur [растянуться, лечь] / sich hinlegen, sich irgendwo hinstrecken (M:Gor); [полёживать, валяться] / der Länge nach liegen, hingestreckt liegen (M:Ur). bokaŕd́i šiń b́eŕf [M:Ur] [Er liegt den ganzen Tag auf der Seite]. — [? Russ., vgl. боковать; боковулить].
bokla ~ eŕʒ́ań bokla E(allg.) [назв. эрз. села] / ers. Dorf im östl. Teile des Bez. Buguruslan, Gouv. Samara.
boldordoms E:Mar VVr Ba Večk, boldordums E:Kal, boldordams E:Is ― *pə̑ldə̑rdə̑ms (: pə̑ldə̑rda·n, pə̑ldə̑rdi͔) M:P, boldə̑rdə̑ms M:Sel Sučk [плескаться, бултыхаться] / plätschern, platschen (E:VVr Večk [?Ba ?Is] M:P Sel); [булькать, хлюпать] / glucksen, blubbern (z.B. eine volllaufende Flasche) (M:P); [болтать] / plappern, brabbeln (E:Mar VVr Večk); [бурчать] / knurren (Magen) (E:Kal); [стучать] / scheppern (z.B. die Kuhschelle) (M:Sel); [заставлять бултыхаться] / platschen machen (E:VVr Večk [?Ba ?Is] M:Sučk). ḿejs v́ece͔ńt́ boldordat E Warum planscht du im Wasser?
boldorkšnoms E:Večk (Frequ. zu boldordoms).
*pə̑ldə̑rftə̑ms (: pə̑ldə̑rfta·n, -i͔) M:P, boldə̑rftə̑ms M:Sel (Kaus. zu *pə̑ldə̑rdə̑ms, boldə̑rdə̑ms) [заставлять бултыхаться] / platschen machen (M:Sel [M:P]).
boldə̑rgə̑də̑ms M:Sel (Inch.) [начать бултыхаться, н. плескаться] / zu platschen anfangen.
boldə̑rgə̑ftə̑ms M:Sel [Kaus. zu boldə̑rgə̑də̑ms].
bolnoms E:Mar Kal Večk, bolno·ms E:Ba [булькая течь, булькать] / glucksend fliessen, glucksen, gluckern. — Vgl. bulnoms.
bolota E:Mar Atr SŠant ― palo·ta M:P (Gen. -ń), balo·ta M:Sel болото / Sumpf. śe v́it́ bokasośt́ ṕiže bolota E:Atr (I326) Dort rechts liegt ein grüner Sumpf. uk końiĺkava ṕezni͔ bolotas E:SŠant (I193) Er versinkt bis zu den Knien in Sumpf. — [Russ. боло́то].
palo·tańä M:P (Dem.) id.
bolotav E:Mar [болотистый] / sumpfig.
boltun: boltun-al E:Mar Večk [булькающее яйцо] / Ei, das gluckst (wenn darin schon ein Junges ist). ad́adoja sajsi͔ńek ‒‒‒ narvań boltun alonʒo E:Večk (II310‑1) Kommt, lasst uns nehmen ‒‒‒ sein angebrütetes, glucksendes Ei [d.h.: die schwangere Braut]! — [Russ. болту́н].
*bolta·də̑ndams M:Sel, palta·ndams M:P болтать / schwatzen. — Russ. болта́ть.
*palta·ndakšńəms M:P (Frequ. zu palta·ndams).
*palta·ndakšńəkšńəms M:P (Frequ. zu palta·ndakšńəms).
bolvan [E:?Mar], [?] palmań E:VVr ― baĺman ML46(M), balba·n M:Sel, bolba·n M:Jurtk болван / Dummkopf, Tölpel; (E:VVr:) небойкий / ungeschickt, ungewandt. — Russ. болва́н.
palma·nńä [M:?P] (Dem. zu *palma·n) [болван] / Dummkopf. kaft, kaftaśkat, kafta ruzə̑ń palma·nńat (IV623) Zwei Zwillinge, zwei russische Dummköpfe.
boĺaj E:NSurk [мужское имя (прозвище)] / ein Männername (ein Beiname).
boĺče E:Večk [больше] / mehr. boĺče a sat, t́et́akaj, ḿińek maro ton śiḿeḿe[‑]jarcamo (II511) Nun kommst du nicht mehr, Vater, um mit uns zu trinken und zu essen. — [Russ. больше].
boĺštom E:Mar (Adv.) [вероятно, наверно] / vermutlich. — Russ. ? больше в том, [больше того́].
boĺeśt́ E:Bug [NSurk Nask] ― poĺäst M: P [болезнь, хворость] / Krankheit, Siechtum (E:NSurk Nask); [? =] kaldamast ? болячка во рту / ? Geschwür im Mund (M:P). omboćed́e tŕaužatan petrań boĺeśt́ende͔ ḱis E:NSurk (III55) Zum zweiten Mal störe ich dich wegen Petras Siechtum. t́e boĺe·śt́əś kosta äź sa E:Nask (III127) Einerlei woher diese Krankheit auch gekommen ist. — [Russ. болесть].
paĺe·źńä M:Katm [болезнь] / Krankheit. kost(a) iź (əź) sa t́ä paĺe·źńäś (IV774) Woher diese Krankheit auch gekommen sein mag. — Russ. боле́знь.
boĺeźńińe E:VVr (Dem. zu *boĺeźńa) id. a se͔ŕet́ksḱet́ jovtasak, a boĺeźńińet́ kortavsak (II518) Du sprichst nicht (mehr) von deiner Krankheit, du redest nicht (mehr) von deinem Siechtum.
boĺńića E:Mar [больница, лазарет] / Krankenhaus, Lazarett. — [Russ. больни́ца].
bomburuška E:Mar [колокольчик, коровий бубенчик] / Glocke, Kuhschelle.
bondaŕ E:Mar [бондарь] / Böttcher. — Russ. бо́нда́рь.
bont̀o E:Bugulma (Chr) die Frau des ont̀o [irgendein Gott] (ont̀o u. bont̀o werden immer zusammen genannt): onto-bonto E какое-то божество / irgendeine Gottheit. | ontot[‑]bontot E:Kozl. Nach P. soll onto identisch mit staka-pas od. stakań ḱiŕd́i sein, bonto ist seine Gattin; sie senden allerlei Drückendes; falls man nicht zu ihnen betet, stirbt das Vieh, die Frauen gebären nicht usw. staka pas ńišḱe-pas, staka-pas v́eŕe-pas, ontot[‑]bontot, mastor laŋgoń stakań ḱiŕd́it́[‑]kandi͔t́! (III4) Staka-pas, Nischke-pas, Staka-pas, Vere-pas, Onto und Bonto, ihr Herrscher über das Schwere auf Erden! ontońe-bontońe ozni͔t́ Sie beten zu Onto und Bonto.
boraŋka M [украшение скамейки у дверной стены] / Verzierung [des Seitenbrettes] der Bank an der Türwand (końek), einem Menschen- od. Pferdekopf ähnlich (= pəĺńä· M:P).
borašḱä M:Čemb [украшение скамейки у дверной стены, имеющее форму лошадиной головы] / pferdekopfförmige Verzierung an der Bank an der Türwand (gońək).
boraž́-v́eĺä M:Temn [мокш. назв. деревни Барашево (Бораж веле)] / moksch. Name des Dorfes Baraschewo, Bez. Temnikow, Gouv. Tambow.
borcka E:Vez колесник / Radspur, Weggeleise. | ḱi-borcka E:Vez id. a ḱi borckava toń jakśt́eŕe ńej v́eŕńet́ (I164) Die Weggeleise entlang (soll) dein rotes Blut (fliessen)!
borča ~ boršča E:Mar, borča E:Petr Večk, borša E:Kažl Is SŠant, zborša E:VVr ― borša M:Sučk борщевник, борщевая трава, борщевик / Bärenklau (? Acanthus, ? Heracleum; E:Mar: wird gegessen). ḿiń jaḱińiḱ borčas osrovov E:Petr (VIII248) Wir pflegten Osrov zu besuchen, um Bärenklau zu rupfen. | borča-lo·pa E:Ba борщевник, борщевая трава, борщевик / Bärenklau (? Acanthus, ? Heracleum). | borča·ń po·čka [E:?Ba] (Nom. Pl. b. počk) [борщевик] / Bärenklau (Heracleum sibiricum); борщ / unechter, gemeiner Bärenklau (Heracleum sphondylium). | eŕźań borša E:SŠant [? скерда / ? Pippau (Crepis sibirica)] (= šḱeŕǵe). — Russ. борщ.
borčańä E:Mar, borčańat (Pl.) E:MKly, boršańa E:Sulli (Dem. zu borča, borša) борщ / Bärenklau (E:Mar). vaj lomat́ moĺit́, [ḿeńeĺńakaj], borčańas E:Mar (152) O, die Leute werden, Schwiegerväterchen, nach Bärenklauen gehen. kasnośt́ šḱeŕǵeńat, borčańat E:MKly (VII26) Es wuchs Engelwurz und Bärenklau. ton ad́akaja boršańas! E:Sulli (VII90) Komm nach Bärenklau!
boroćams E:Mar, *borućams E:NSurk, bora·ńćams E:Kažl ― paro·ćams M:P, *boŕəćams M:Temn, *boraćadndams M: Sp, boradndams M:Sel бороться / ringen, kämpfen. aᵪ pokšt́ińem, auĺ eśinde͔ maro borućamo E:NSurk (III328) Ach, mein Grossvater, es geht nicht mit ihm zu ringen. — [Russ. боро́ться].
*paro·ćakšńəms (: paro·ćakšńan, -i) M:P (Frequ.).
borov E:Mar Atr VVr Gor (Gen. E:Mar ‑iń), borof E:Ba ― boru M:Čemb, borav M:Sel боров / Eber. kavto borovt tuŕit E:Mar (233) Zwei Eber balgen. pokš borovońt́ mon, šabra ṕäčḱija E:Gor (VII218) Ich habe, Nachbar, den grossen Eber geschlachtet. son ĺiśś ĺišmə̑nts laŋksa, t́apə̑t́ś f́ḱä borav M:Sel (IV815) Er kam heraus auf seinem Pferde, versetzte einem Eber einen Schlag. | borov-al E:Večk [чёртов палец / Donnerkeil, “Eberhode”] (= puŕǵińe-ḱev). | borov́iń ṕej E:VVr [клык] / Hauzahn, Raffzahn. — Russ. боров.
borovńe E:Mar (Dem.) id.
borofka E:Is [шейное или грудное украшение] / Hals- od. Brustzierat (= unalks E:Večk; es gibt zwei Arten: 1. aus Metallplättchen: plaščań borofka u. 2. aus Glasperlen (“Kristall”): krustaĺiń borofka). — ? Russ. [борово́к].
borozda E:Atr Sarat Večk, bor(o)zda E:Ščuk, borozna E:Mkly Is ― porazda (Gen. -ń) ~ porazna M:P Pš, borə̑zda M: Čemb Kars Sel, borazna M:Sučk, borə̑zna· M:Jurtk, borozna M:Ur [борозда] / Furche. targań uśḱet́ boroznanzo E:MKly (VII38) (Wie) geradegestreckter Draht sind seine Furchen. ḱi toń uĺi śäjed́e borozdań lazni͔ćat? E:Sarat (VII160) Wen hast du (dann), der (dir) dichte Furchen aufpflügen wird? borə̑zdazn ĺatś moń sokańäźä M:Kars (IV387) In meiner Furche blieb mein Pflug zurück. borə̑zdaškat əŕv́ä·ńäzńń kuwa·lmə̑nza M:Sel (IV492) So lang wie die Pflanzenfurchen sind die Rückenstickereien meiner Braut. | ḱi-borozna E:Is колесник / Radspur, Geleise auf dem Wege. — Russ. борозда́, dial. борозна́.
porazdańä M:P (Dem. zu porazda) [борозда] / Furche.
boroźńik: ḱi-boroźńik E:Vez [дорожная борозда] / Wegfurche, Weggeleise. ḱi boroźńikka kakańakaj toń ojḿet́ (I164) Dein Leben (soll), Kind, die Wegfurchen entlang (fliessen). — [? Russ. бороздни́к].
borsuk E:Mar, borcuk E:Večk [барсук] / Dachs. — Kas. (Machm.) bursuk (bursı̊k) (бурсык) [TLM, Nr. 117].
borzoj E:Hl VVr StŠant, borʒoj E:NSurk ― parzo·j M:P Kr [Mam], barzo·j M: Patra [борзая, охотничья собака] / Windhund, Jagdhund. [ḿeks], ṕeńeŕva, borzojt́ńi kudusut E:Hl (182) Warum, Schwägerin, sind die Windhunde zu Hause? vaj pańi borʒojks t́ejt́eŕ[‑]ejd́e v́eĺavtan E:NSurk (I377) Ich verwandle mich in einen Jagdhund, [Mädchen]! tatarə̑ń parzo·j tušma·n [aĺeŕvats śt́afńesi͔] [M:Mam] (IV32) Die tatarische Windhündin, die böse Brudersfrau, weckt sie auf. aĺancti͔ [ḿäŕǵi] kaĺźijəń barzo·jś M:Patra (IV59) Er sagt zu seinem [= nennt seinen] Vater: ‘Kalsis Windhund!’. — Russ. [борзо́й].
parzo·jńä M:P [Pal], barzojńä M:Bar (Dem.) id. marʿtə̑nza aščišt́ soń parzo·jńanzə̑n M:Pal (IV314) Seine Windhunde sind mit ihm. lapaz alu matf kundaj barzojńac M:Bar (VIII288) Unter der Wandbank (?) liegt sein Jagdhund.
bošan E:Atr [Ba] Večk ― bošan M:Sučk [апоплексия] / Schlaganfall; [дородность, полнота] / Wohlbeleibtheit. bošan čav́iźe [E:?Večk] Er ist am Schlag gestorben [? “Der Schlag hat ihn getötet”]. bošanozo kajavś [E:?Večk] Er hat sich vom Schlage erholt. bošan äći·źä E:Ba Er ist übermässig fett geworden. | bošanco se͔ŕed́ems [E:?Večk] [страдать, болеть от тучности, ожирения] / an der übermässigen Fettheit krank liegen, krankhaft fett sein (von einem Kinde).
pošandə̑ms M:Pš задохнуться / atemlos werden, ausser Atem kommen.
1bot E:Mar (Gen. -i͔ń) ― bot M:Sel Sučk бот / Fischtrampe, Störstange. | bot-pŕa E:Mar Atr головастик / Kaulquappe (wenn sie noch den Schwanz hat). | bot-pu·la E:Ba головастик / Kaulquappe. — Russ. бот.
botagaj M:Sučk головастик / Kaulquappe.
botmarka E:Mar бот / Fischtrampe, Störstange (kommt nur in einem Rätsel vor).
botams E:Atr [Šokša], bota·ms E:Ba ― bota·ms M:Sučk [ботать] / mit der Störstange im Wasser herumstochern; (E:Šokša:) [дрыгать, топать ногами / zappeln, trampeln]. a son karmaś ḱetńińese͔ i ṕiĺkńińese͔ botama E:Šokša (VII454) Aber sie begann mit Händen und Beinen zu stampfen. — [Russ. бо́та́ть].
botaj E:Mar [прозвище в загадке] / ein Beiname in einem Rätsel. botaj ej laŋks ṕśḱiźeś. – kulagaś (227) Botaj [wohl = “Herumrührer(in)”] hat auf dem Eise Durchfall gehabt. – Der Mehlbrei.
bot̀ad́ems ChrE, botad́ems E:Večk NSurk, bota·d́ems E:Ba (Mom. zu botams) (onomat.) [ударить] / einmal zuschlagen (E:Večk: z.B. mit einer Kette) (ChrE E:Večk); [толкнуть] / einen Stoss od. Knuff geben, einmal stossen (E:NSurk); [ботнуть, стукнуть боталом] / (einmal) mit der Störstange ins Wasser stossen (E:Ba). čejeŕ jutaś, pulosondo botad́iźe, lazi͔źe E:NSurk (III308) Eine Maus lief vorbei, stiess daran [an das Ei] mit ihrem Schwanz und zerbrach es.
botajams E:NSurk (Iter. zu botad́ems) [(неоднократно, постоянно) толкать, болтать / (mehrmals, fortwährend) stossen].
2bot E:Mar [подраж. стуку] / ahmt ein klopfendes Geräusch (z.B. das des Dreschflegels) nach. t́et́azo se͔ŕej, avazo ḱeĺej, ćorazo bot, t́ejt́eŕeze͔ nolšt. – od́ińijäś, avuńäś, ṕivci͔maś, t́eńśt́iś (262) Der Vater ist hoch, die Mutter ist breit, der Sohn [macht] pau!, die Tochter tss! – Der Getreideschober, die Darre, der Dreschflegel, der Besen.
botansa E:VVr ― potańćä M:P Gor, botańćä M:Ur, botə̑·ńśä M:Jurtk [хлеб, оладьи] / Brot (E:VVr: [из гороховой или виковой муки, вязкий] / aus Erbsen- od. Wickenmehl gebackenes Brot, zäh; M:Jurtk: [из гороховой или гречневой муки] / aus Erbsen- od. Buchweizenmehl; M:P: [пресный, нехороший] / ungesäuert, nicht gut; M:Gor: [пирог из незаквашенного, пресного теста / ungesäuerter Kuchen] (= lambam kši M:P); M:Ur: [неудавшийся выпечкой / beim Backen misslungen]). kšiś potańćaks ašči M:P Das Brot ist wie potańćä (d.h.: klitschig). t́äŕäćä [pańć] potańćä M:Gor (IV426) Deine Mutter hat ungesäuerte Kuchen gebacken. — ? Russ. ботанец.
bot́v́ińijams E:Mar [разбухать, не пропускать влагу] / quellen, dicht werden (leckes Gefäss od. Boot im Wasser). — [Russ.], vgl. ботви́нье.
bot́v́ińijaftums E:Mar [= E:?Hl] (Kaus.).
[boza] poza ChrE E:Mar, boza· E:Ba ― poza ChrM M:P Pš (Gen. M:P -ń), boza· M:Jurtk [сорт пива] / eine Art Bier (ChrE M: [квас] / Halbbier; E:Mar: квас / Kwas; M:Pš: [брага] / Dünnbier). paro poza, nogajiń ejd́, t́ejev́ĺit́ E:Mar (150) Gutes Dünnbier, Nogajer-Kind, würdest du brauen. od pozado śimd́iźe E:Mar (1224) [Er] gab ihm frisches Dünnbier zu trinken. | poza-paŕ E:Mar Hl Večk [бочка для кваса] / Dünnbierfass; [бочка квасу] / Fass mit fertigem Dünnbier. apak ṕiŋǵet́ poza paŕt́ E:Mar (1130) [Sie sind wie] nicht mit Reifen beschlagene Dünnbierfässer. v́iŕ kunčkasu poza paŕ. – kotkodavuń ṕizi͔ś E:Hl (272) Inmitten des Waldes ist ein Dünnbierfass. – Der Ameisenhaufen. | poza-pŕaks E:SŠant ― poza-ṕŕafks M:Pš [брага первого слива] / das erste Dünnbier, das durch einen Federkiel ausgelassen wird, gute Qualität. | poza-pŕaksḱe E:SŠant (Dem.) id. — Tat. buza; vgl. russ. буза́ [< tat.].
pozaj M:P [старинное мокш. личное (мужское) имя] / alter moksch. Personenname (Männername) [wohl eines solchen Kindes, das während des Dünnbierbrauens geboren worden ist].
pozańa E:Mar Kažl Večk, boza·ńa E:Ba ― bozańa M:Suck [мутный, неясный] / trübe, unklar. śeĺḿenze͔ pozańat E:Mar Seine Augen sind wie trübe dem Aussehen nach (? ähnlich dem poza [Dünnbier]) (schwachsichtig).
pozakadoms E:Mar Večk, boza·kadums E:Ba ― bozakə̑də̑ms M:Sučk [помутиться] / trübe werden (die Augen) (M:Sučk: auch von Schläfrigkeit, vom Schlafen). śeĺḿenze͔ pozakadi͔t́ E:Mar [Seine Augen werden trübe].
braga E:Mar Petr Ba Nask StDemk [?NSurk] Jeg [слабое пиво, брага] / Tafelbier, Halbbier, Dünnbier. bragat t́ejt́! E:Mar (1132) Brau Dünnbier! sait́ v́ina, braga E:Petr (VIII8) [Sie] nehmen Branntwein, Bier ‒‒‒ mit. vaj braga marto ḿiń soń śimci͔ńek E:StDemk (VII190) Wir lassen sie es in (‘mit’) Dünnbier trinken. babam braga ṕid́ekšne͔ś E:Jeg (1106) Meine Alte [Grossmutter] braute Dünnbier. | braga-stopka E:Ba [бражная кружка] / Dünnbierkrug. braga stopka kandᴉ͐·da (VII410) Bringt ein Bierglas her! | braga-v́edra E:Mar [бражное ведро] / Dünnbiereimer. šabra laŋga kuči͔źe braga v́edrań purnamo (1132) Sie schickte [einen] zu den Nachbarn, um einen Dünnbiereimer zu erbetteln. — [Russ. брага].
bražńi M:Sel (Adj.) [бражный] / Maisch-. makśś taŋga pŕämudri͔ v́əśəĺi·saś kafta bražńi kukši·tt (IV817) Die allweise Vaselisa gab (ihm) noch zwei Maischkrüge. — [Russ. бражный].
[brań] prań M:P [брань, ссора] / Zank, Streit. sdorsta prańtsta safsta (IV764) [Krankheit, die] von der von Zank und Streit (gekommenen) Behexung (herrührt). — [Russ. брань].
brańba E:NSurk [ссора] / Streit. ḿeźeń ḱise͔ bojartne͔ zdorne͔ t́ejśt́, ḿeźeń ḱise͔ azortne͔ brańba t́ejśt́? Weswegen machten die Bojaren Gezänk, weswegen machten die Herren Streit?
brat ChrE E:Mar Kad [Kal] (Gen. E:Mar ‑i͔ń) ― prat (Gen. pradə̑ń) ~ brat (Nom. Pl. M:P -t) ChrM M:P, brat M:Alk Sel [Ur] Jurtk [младший брат] / jüngerer Bruder (E:Kad M:Alk Sel: die Schwester verwendet dieses Wort nicht), (M:P auch:) двоюродный брат / Vetter, wenn auch die Betreffenden schon getrennt, in verschiedenen Häusern leben; троюродный брат / Neffe, wenn die Betreffenden noch in einem u. demselben Hause wohnen; wenn dies nicht mehr der Fall ist, wird der Neffe jurə̑m genannt; wird auch als Anr. vom älteren Bruder od. Vetter gebraucht, wenn dieser den Betreffenden nicht beim Namen ruft (M:P). kodabu jomavtumaĺ bratom E:Mar (2121) Wie könnte man den [meinen] Bruder umbringen? t́iń kov, bratt, sorǵid́e? E:Kal (2128) Wohin wollt ihr, Brüder? moń bradə̑źä M:Ur, bratə̑·źä M:Jurtk Mein jüngerer Bruder. | prad-əŕv́ä·ńä M:P [жена брата] / Brudersfrau. | pokš brat E:Ba [старший брат] / älterer Bruder. | v́išḱińä brat E:Ba [младший брат] / jüngerer Bruder. — Russ. брат.
bratḱä M:P ?Alk (Anr. M:P -j), brat́käj (Anr.) M:Čemb Kars (Dem. zu brat) [младший брат / jüngerer Bruder]. ḿes ton avaŕd́at, jaša bratḱäj, okə̑rd́at? M: Kars (IV367) Was weinst du, Jascha, Bruder, (was) bist du (so) traurig?
brat́ec E:Mar [братец] / Brüderchen. ej, luka brat́ec (1236) Heida, Luka, Brüderchen! — [Russ. братец].
bratsi͔ (Pl.) ChrE E:Mar Večk [Bag] SŠant [братцы] / Brüderchen, liebe Brüder od. Kameraden. davajt́e, braci͔, dumataŋk E:Mar (144) Lasst uns, Brüderchen, nachdenken! vaj pokšińeń pokš, bratci͔, pokš pakśa E:SŠant (II97) Eine sehr grosse, eine grosse Feldmark, Brüder! — Russ. братцы (Pl.; Nom. Sg. братец).
brat́eĺńiḱi (Pl.) E:VVr [брательники / Brüder, Gebrüder]. ńiĺeńesk brat́eĺńiḱi [Sie sind alle vier Brüder (untereinander)]. — [Russ. брате́льники (Pl.; Nom. Sg. брате́льник)].
*brat́ija E:NSurk ― pratjä M:P (Gen. -n, Nom. Pl. pratjat) ~ bratja [M:P], *prat́jä M:Patroka [братия / Brüderschaft, Brüder]. eŕt́eń ḱiŕd́i eŕt́ajeń ejed́ende͔[‑]kakšondo, sajeń uŕvando, maksoń t́ejt́eŕende͔, svat́ijando[‑]brat́ijando i kumondo[‑]kumando E:NSurk (III179) Kinder, genommene Schwiegertöchter, gegebene Töchter, Schwäger, Brüder (“сватьи и братьи”), Paten, Patinnen Ertjajs, des Beherrschers des Fluches! ko moĺat, bratja? [M:P] (IV851) Wohin gehst du, Bruder? mazi͔ alda javšəźä, śäń rod́ńava[‑]roskə̑va, śäń prat́java[‑]svat́java, ščəńa·va[‑]ščakava M:Patroka (IV498) Die schöne Alda hat es ausgeteilt unter der Verwandtschaft, unter den Brüdern und Schwägern, unter den Onkeln und Tanten. | brat́ijaks koj E:Kozl [братство, друзья / Freundschaft, Brüderschaft] (= brat́ijaks-či). | brat́ijaks kojńe E:Kozl (Dem.) [id.]. brat́ijaks-kojńeḱ a uĺi (I49) Wir haben keine Freundschaft. brat́ijaks-kojńe mutano (I48) Wir werden Freundschaft finden. — [Russ. братия].
brat́ijaks-či E:Kozl [братство, дружба] / Freundschaft, Brüderschaft. brat́ijaks-čińek a uĺi ńej (I52) Wir haben keine Freundschaft. araś brat́ijaks-čińeze͔ (I48) Er hat keine Freundschaft.
brat́ina E:Bug Večk NSurk ― prat́i·na M: P Pš Mam (Gen. M:P -ń), brat́əna M:Sel (Gen. -ń) [деревянная кружка, посудина] / Holzkrug, Holzgefäss (M:Sel: [для браги, около ведра] / für Dünnbier, etwa einen Eimer fassend) (M:Pš Sel); [бражная кружка, посуда] / Gefäss, Kanne usw., mit dem man Dünnbier (poza) vom Keller in die Stube trägt (M:P). ṕižeń brat́ina stoĺeńt́ laŋkso E:Večk (I115) Ein eherner Krug auf dem Tische. ṕižeń [skat́eŕce͔ńt́] ṕižeń brat́ina E:NSurk (III86) Auf dem kupfernen Tischtuch [ist] ein kupferner Becher. pŕäńazt ton putta mokšəń prat́i·na paŋgə̑ńä M:Mam (IV310) Auf deinen Kopf [setze] die Haube, die einem mokschanischen Bierkrug gleicht. | poza-prat́i·na M [бражная кружка] / Gefäss für Dünnbier. af [v́äŕga ~ v́äŕgä], af alga [t́užä· sarasḱä ĺii]. – poza [prat́i·naś] (IV612) Nicht hoch, nicht unten fliegt ein gelbes Huhn. – Das Dünnbier-Fass (womit Dünnbier (poza) aus dem Keller in die Stube (kud) geholt wird; es wird beim Holen auf der Brust gehalten). — Russ. брати́на.
praščəna M:Pš, braščəna M:Kr (Gen. -ń) [пивная / Bierschenke] (= ṕiva·-kə̑d M: P). v́eĺä kučka·sa praščəna [śiḿiᵪ́t́] M: Pš (IV18) Mitten im Dorfe trinkt man in der Bierschenke. son tośt́əd́əźä praščəna ortat́, son kaltad́əźä praščəna [vaĺḿät́] M:Pš (IV18) Sie polterte an die Pforte der Bierschenke, sie klopfte an das Fenster der Bierschenke. — Russ. братчи́на.
brat́ińńik E:Gor SŠant [братья] / Brüder, Gebrüder. ńiĺeńest brat́ińńik E:Gor [Sie sind alle vier Brüder (untereinander)]. kolmońeńest si͔ń brat́ińńik E:SŠant (I8) Die drei zusammen, die Brüder. — [Russ. ? брате́ник, брате́нник].
brat́ińiḱi (Pl.) E:Mar [братья] / Brüder, Gebrüder. brat́ińiḱi tuśt́ eŕks e͔kše͔ĺamo. – [v́edrat́ńe] (227) Die Brüder begaben sich zum See, um zu baden. – Die Wassereimer. ńiĺeńesḱe brat́ińiḱi v́e abun alo ašči͔t́. – stoĺ ṕiĺḱńe (246) Alle vier Brüder befinden sich unter éiner Filzdecke. – Die Tischfüsse. — [Russ. Pl. брате́ники].
brat́iška E:MKka [Dem. zu brat] [братишка / Bruder (verächtl.); offenbar auch als Anr. allg. Natur]. uᵪa sazorne͔m sazorne͔m, uᵪa sazorne͔m brat́iška (II56) Ach, meine Schwester, meine Schwester, meine liebe Schwester! — [Russ. брати́шка].
brava E:Mar, brova ChrE E:Atr VVr Hl [бровь] / Augenbraue. ravužot ĺomźort [śeĺḿenze͔], ĺomźor t́v́etkat́ńe bravanzo! E:Mar (1144) [Wie] schwarze Faulbaumbeeren sind ihre Augen, [wie] Faulbaumblüten ihre Augenbrauen! ja lamaŕ-t́v́etkat oĺań brovanzo E:Atr (I138) Olja hat Augenbrauen wie Blüten von einem Traubenkirschbaum. ravužut, ravužut śäĺminzi͔, śed́ejak ravužut brovanzu E:Hl (182) Schwarz, schwarz sind ihre Augen, noch schwärzer sind ihre Augenbrauen. | śeĺḿe-bravat (Pl.) E:Mar, śeĺḿe-brova(t) (Pl.) E:Večk id. kurgoś, śeĺt́ńe, [ṕiĺet́ńe], końäś, śeĺḿe [bravat́ńe], ṕŕe-če͔ŕt́ńe E:Mar (267) Der Mund, die Augen, die Ohren, die Stirn, die Augenbrauen, das Haupthaar. — Russ. бровь.
brav́ińe E:Gor (Dem. zu brava) id. ravužo śäĺḿe brav́ińe (VII280) Einer mit schwarzen Augenbrauen.
brovańe E:Kočk (Dem. zu brova) id. ravžo, ravžo lomańńe, ravžo śeĺḿe brovańe (VII50) Ein schwarzer, schwarzer Mensch, mit schwarzen Augenbrauen.
bri͔ś E:Atr Ba Kažl Večk, bŕis E:VVr ― bri͔ś M:Čemb Sučk брысь! / husch! (Ausruf, mit dem man Katzen verscheucht). bri͔ś bri͔ś, ura·dumaś naŋgat saza! E:Kažl (III305) Husch, husch, der Teufel möge dich holen! — Russ. брысь.
bri͔zgams E:Mar [обрызгивать] / besprengen. — Russ. брызгать.
brna·ms M:Sučk [жужжать (муха, пчела)] / summen (Fliege, Biene).
brod E:Mar Večk SŠant [брод] / Furt (E:Mar); [след / Fährte, Spur (E:Mar Večk SŠant)]. udalgajak t́uža brod E:Mar (1148) Längs der Hinterseite ein gelber Pfad. vaj kozo[‑]kozo t́e brodoś moĺekšne͔ś E:Večk (I365) Wohin, wohin führte die Fährte? bašḱir v́ijńeś śĺedgan pańć nogaj v́ijńeś brodgan saś E:Večk (II246) Die Baschkirenhorde hat meine Spur verfolgt, die Nogajerhorde ist meinen Weg gekommen. | ? *ńiščaj-brod M:Temn: ńat kolə̑d́eń ńiščajᵪ́ńä, d́iva, ńiščaj brotńä, samaj ṕeŕävotńä, d́iva? (VIII404) Was für Bettler sind diese, die auf Bettlerfüssen gehen und voller Fehler sind? — [Russ. брод].
brodi͔ńe E:VVr (Dem. zu brod) [следочек] / Fährte, Spur. t́eĺe·ń śĺedi͔·ńeń[‑]brodi͔·ńeń se͔ŕe·j lovǵe· kandi͔·źe (II354) Meine winterlichen Spuren hat ein tiefer Schnee verdeckt.
brodne͔ E:Večk (Dem. zu brod) [следочек / Fährte, Spur]. śĺedne͔ a t́ei brodne͔ a brod́i (I344) Er [der Marder] hinterlässt keine Spur, er macht keine Fährte.
brod́aga E:Mar [бродяга] / Vagabund, Herumtreiber. — [Russ. бродя́га].
*brod́ams E:Večk [оставить след] / eine Fährte machen, eine Spur hinterlassen. śĺedne͔ a t́ei brodne͔ a brod́i (I344) Er [der Marder] hinterlässt keine Spur, er macht keine Fährte. — [Russ. броди́ть].
*prad́ja·gams (: prad́ja·gan, -gaj) M:P [шататься по ночам (за девушками)] / sich nachts herumtreiben (bei den Mädchen).
brus E:Mar MKka Večk Is ― prus ML15(M) M:P (Gen. pruzə̑ń, Nom. Pl. M:P -t), brus M:Sel [брус печного косяка] / Balken des Ofenpfostens (E:Mar MKka Večk Is M:P); брус / viereckig behauener Balken (M:P); брусок / Schleifstein, Wetzstein (ML(M) M:P Sel). ĺiśi korksti͔, ḱäši poŋkst́i. – pruzś i ṕejəĺəmś M (IV642) Er tritt hervor und schnaubt, versteckt sich (dann) im Hosenbein. – Der Schleifstein und die Sense. | polok-brus E:Mar [балка полатей] / Pritschenbalken. at́akšḱe v́eŕev kujś polok brus laŋks (2116) Das Hähnelein erhob sich auf den Pritschenbalken hinauf. — Russ. брус.
brusḱe E:Jeg ― prusḱä· M:P (Dem. zu brus, prus) [полоска / Streifen (E:Jeg)]; [оселок, брусок] / Schleifstein (M:P). [v́eśt́ ḱeŕasak] kolmo [brusḱet́] si͔ń [tarǵit́], kavśt́ [ḱeŕasak] koto [brusḱet́] si͔ń [tarǵit́] E:Jeg (II573) Wenn du sie (damit) einmal schlägst, ziehen die Riemen drei Streifen, wenn du sie zweimal schlägst, ziehen sie sechs Streifen.
bruslan E:Večk [эрз. назв. г. Бугуруслан] / ers. Name der Stadt Buguruslan. bruslan ošov bojaroń ćorań uskokšni͔ź (I459) Der Bojarenjunge wurde nach der Stadt Buguruslan gebracht. | eŕʒ́ań bruslan E [назв. эрз. с. Мордовский Бугуруслан] / Name des ers. Dorfes Mordowski Buguruslan.
bŕazgams M:Vert журить-бранить / schelten, tadeln. ej vad́ kudu suvaj, avańac bŕazgaj (VIII458) Wenn er in die Stube eintritt, tadelt ihn seine Mutter. — [Russ. брезгать].
bŕed́ams E:Mar Bug Večk [видеть во сне] / träumen; бредить / im Schlafe reden, schreien, phantasieren; [болтать вздор] / quasseln, Unsinn reden. tago parova, iśt́amo onońt́ ńeija, tago b́eŕańga, pat́kaj t́e onne͔ńt́ bŕed́ija? E:Bug (V350) Habe ich zum Guten einen solchen Traum gesehen, oder habe ich zum Bösen, Schwester, diesen Traum geträumt? | onsto(nzo) bŕed́ams E:Mar [видеть во сне] / träumen. — [Russ. бредить].
bŕed́akšnoms E:Večk (Frequ. zu bŕed́ams) [видеть во сне] / träumen. a paro onne͔ t́e t́ejt́eŕ t́aka ńejekšne͔ś, a paŕśt́ińeste͔ t́e bojar-ava bŕed́akšnoś (II42) Das Mädchen sah einen bösen Traum, die Bojarin träumte nicht gut.
bŕećems E:Bug (Frequ. zu bŕed́ams) [видеть во сне] / träumen. už eźiń ńekšne͔ iśt́amo onne͔ koĺijak, mon eźiń bŕeće, vaj, pat́kaj, iśt́a ńej v́eśt́kak (V350) Einen solchen Traum habe ich niemals gesehen, so habe ich, Schwester, kein einziges Mal geträumt.
b́ŕed́avoms E:VVr (Refl.-Pass. zu bŕed́ams) [(случайно) видеть во сне / (zufällig) träumen]. a par onǵe, uŕakaj, mon b́ŕed́av́iń (II44) Ich hatte, Schwägerin, einen bösen Traum geträumt.
bŕed́ńa E:Mar ― bŕed́ńä M:Čemb бредень / Netz. — [Russ. бредень].
pŕed́ńəḱ ~ pŕed́ńek M:P, ṕŕed́ńəḱ M:Pš бредник / Fischgerät, Zugnetz (M:P); [поставленная в запруде верша] / eine im Wehre gebrauchte Reuse (M:Pš). kalə̑ń kundajś pŕed́ńəḱ kandi͔ M (IV662) Der Fischer trägt ein Zugnetz. pŕed́ńəkś iĺa·nazə̑ń śuŕəń M (IV662 Anm.) Das Zugnetz ist aus Leinengarn. — Russ. бредник.
bŕekad́ems E:Mar [бросить, кинуть] / werfen, schleudern. — Russ. брякать.
bŕeŋkad́ems E:Mar (Mom.) [бренькнуть] / surren (Laut, der beim Vibrieren z.B. einer gespannten Schnur entsteht). — [Vgl. russ. бренькать].
bŕeŋkajems E:Mar (Iter.) id.
bŕito·j E:VVr [эрз. назв. с. Бритово] / ers. Name des Dorfes Britowo im Bez. Arsamas (dort werden tönerne Töpfe verfertigt). koj duma·it́[‑]gada·it́? alo·-ṕe·ĺej noga·vav, v́eŕe·-ṕe·ĺej bŕito·jev, noga·vasto d́ŕań-o·boz, bŕito·jste͔ šakš-o·boz (II385) Wohin denken und wollen sie? Hinab nach Nogajeva, hinauf nach Britovo, von Nogajeva ein Fuder Lumpenzeug (holen), von Britovo ein Fuder Töpfe.
bŕitva E:Kočk ― pŕitva M:P (Gen. -ń), ṕŕit́fa M:Pš бритва / Rasiermesser (M:P Pš); [стрижка волос / Haarschneiden] (E:Kočk). vańań groźasi͔ź saldatoks maksoms ‒‒‒ pŕijoms sovaftoms, bŕitvas ozaftoms E:Kočk (VII52) Man droht Vanja zu den Soldaten zu schicken (‘geben’), ‒‒‒ in die Annahmestelle zu bringen, in die Schererei zu setzen. — [Russ. бритва].
b́ŕovna E:Mar [бревно] / Balken. źaro kardońt́ ejse͔ b́ŕovnat́ńe, śńaros raštast! (218) So viel es im Stalle Balken gibt, bis zu einer solchen Zahl mögen sie [die Pferde] sich vermehren! — [Russ. бревно́, Nom. Pl. брёвна].
bu ChrE E:Mar SŠant, bi͔ E:Ork, bu ~ ba E:Kal, ba E:Šokša ― bə̑ M:Sel (= russ. бы) [образует сослагательное наклонение / dient zur Umschreibung des Konjunktivs]. da, paroĺ bu, ćoram E:Mar (293) Ja, es wäre gut, mein Sohn. koda bu, avaj, t́este͔ ḿińeńeḱ ĺiśems? E:Mar (2105) Auf welche Weise würde man von hier hinauskommen? vana bu, t́et́ej, t́e marto pokš ḱi laŋks! E:Mar (293) Sieh, Vater, mit diesem sollte man auf die grosse Strasse (gehen)! ladna eščo ḱiskat́ńe part god́avśt́, orgod́ev́śt́, a ĺija ḱiskat bu avuĺt́ orgod́ev́t́ E:Mar (2121) Schon gut, dass meine Hunde gut waren, sie entflohen, aber andere Hunde hätten nicht entfliehen können. ńej bu ti͔ń ńej kortavĺid́e [moń] marto ti͔ń ńej paŕśt́e E:SŠant (I294) Ihr solltet jetzt gut mit mir sprechen. ᵪut́ bu son sorgaza kośt́irʿni͔ń ĺed́iḿe i pulʿtama, mon śesti͔jak at šatakstuvan E:Kal (2136) Sogar wenn er diese Scheiterhaufen erschiessen und verbrennen wollte, sogar dann werde ich mich nicht rühren. oftuś i at-paruś čiit́ i ḿeḱijak at varšit́, koda ba at povums v́iŕavat́i E:Kal (2130) Der Bär und der Teufel laufen und blicken nicht einmal zurück, dass sie nur nicht der Waldmutter in die Hände gerieten. son kə̑da [afə̑ĺʿt́śä] karda, son [targaĺʿt́śä] bə̑ tolda M: Sel (IV819) Wenn er [Figar Tsarevits] ihn [seinen Löwen] nicht zurückgehalten hätte, hätte er ihn [den Jüngling] daraus hervorgezogen. [škajt́i] eńäĺd́i [kučt] t́ein źv́eŕ, mojń [śiv́eĺḿäń] bə̑ M:Sel (IV807) Sie fleht zu Gott: “Sende zu mir ein wildes Tier, damit es mich auffrisst!”.
buck E:Ba Večk NSurk [бац! (подраж. глухому шуму, удару)] / platz!, plauz! (ein dumpfes Geräusch nachahmendes Wort; E:NSurk: vom Geräusch des Dreschflegels).
bucka·d́ims E:Ba (Mom.) [падать, хлопнуться с глухим шумом] / mit einem dumpfen Geräusch niederfallen, hinplumpsen; [нанести глухой удар] / ei-nen dumpfen Schlag geben.
bucka·ims E:Ba (Iter. zu bucka·d́ims).
puckaftoms [E:?Večk ?NSurk] (Kaus. zu *puckams) [нанести глухой удар / einen dumpfen Schlag versetzen].
puckafńems E:Večk, puckavńems E:NSurk (Frequ. zu puckaftoms) [наносить глухие удары] / mehrmals dumpf schlagen.
budar E:NSurk [повозка] / Lastwagen, Fuhrwagen, mit dem man Garben, Stroh, Heu u. dgl. fährt. — [Russ. буда́ра].
butarka E:NIvanc, butarkat (Pl.) E:Večkus [повозка] / Fuhrwagen (E:Večkus). — [Russ. буда́рка (Dem.)].
budi͔ŕa E:Atr [густолиственный, ветвистый] / dichtbelaubt, dicht(zweigig). suro-b́eŕokso suro-krajńese͔, raćańa ṕiče budi͔ŕa čufto (I450-1) Am Ufer der Sura (steht) eine weitästige Kiefer, ein Baum mit Nadeln dicht besetzt. — Türk., vgl. tat. (Bl.) misch. bӫ̈dӫ̈rä ‘kraus’, kirg. budur шероховатый (> ung. bodros).
budurgadoms E:Atr [взъерошиться] / struppig werden. — [? Türk., vgl. budi͔ŕa].
bud́i Chr[E] E:Mar VVr Gor NSurk, bəd́i E:Nask, b́id́ä̆ E:Ork, but́i E:Atr Sar MKly Petr, but́ä E:Ba [если] / wenn, falls. bud́i t́ejat, t́ejt́ kudo! E:Mar (2115) Wenn du ein Haus bauen willst, so wohlan! bud́(i) a v́ečḱivan, ašo ṕeĺńeks t́ejimak E:Mar (1198) Wenn du mich nicht mit Liebe annimmst, verwandle mich in eine weisse Wolke! bud́ a noldasamak, mon nupońet́ v́eśe tarkśesi͔ń E:Mar (2116) Falls du mich nicht hineinlässt, werde ich all dein Moos (aus der Wand) herausziehen. but́i kučsak mazi͔ kakat, śeste͔ moĺan šḱeŕǵeńas E:MKly (VII26) Wenn du dein schönes Kind (mit mir) schickst, dann gehe ich nach Engelwurz. bud́i saik kardaz-poco skot́inań kuvalma E:Gor (VII106) Wenn du es herausgenommen hast wegen des Viehes im Hofe. but́ä sa·iks sai·mak but́ä ka·di͔ks kadi͔·mak E:Ba (I506) Wenn du mich [zur Frau] nimmst, so nimm mich, wenn du mich lässt, so lass mich! | kə̑da-bə̑d́i· ~ koda-bə̑d́ä M:Sel [как-то] / irgendwie. fḱä pŕäś koda bə̑d́ä ǵev́əŕś moŕät́i (IV812) Einer von den Köpfen (aber) rollte irgendwie ins Meer. | ḿäźä-bəd́i [~ ḿäźä-b́id́i] E:Nask [что-то] / etwas. ńejä·v́ä ḿäźä b́id́i (III248) (Da) ist etwas zu sehen. — Russ. буде.
bud́im ChrE E:Mar [если] / wenn, falls. vaj bud́im uĺat ńej polaks ‒‒‒ aźoka t́iŕiń t́et́eńeń ‒‒‒ t́e če͔ŕ puli͔ńeńt́ ńev́t́ika E:Mar (156) O, wenn du jetzt mein Gatte wirst, ‒‒‒ gehe doch zum Vater, dem Ernährer, ‒‒‒ zeige doch diese Flechte! — [? Russ.].
bud́imks E:Mar [? Transl.] id. ton bud́imks učat ejse͔ńeḱ, ĺiśt́aja, pat́ej, karčonok! (1114) Wenn du unser wartest, komm, Schwester, hervor, uns entgegen!
bud́ńa[?-či] E:Mar [будний день] / Werktag. — [Russ. будний].
bud́ńej: bud́ńej-či E:Mar [будничный день] / Werktag.
[buᵪad́ems] puᵪad́ems E:Večk, buᵪad́ims E:Ba, puᵪa·d́ims ~ buᵪad́ims E:Kad, puᵪad́ims ~ buᵪad́ems E:Kal ― puᵪa·d́əms M:Pš Sučk, buᵪa·d́əms M:Čemb Sel (Mom.) вспыхнуть / aufflammen, auflodern, aufstieben, aufwirbeln (Feuer, Rauch, wenn man die Tür öffnet) (E:Večk M:Pš Sučk); хлопнуть / knallen (z.B. Flinte) (E:Kal Kad M:Sel); [упасть с глухим шумом, всплеснуть] / mit dumpfem Geräusch herunterfallen, hinplumpsen (E:Kad: in der Kindersprache) (E:Kad Ba). ŕiv́iźś [sońćinze͔] valʿni͔ń eź ḱeńd́iŕʿt́ korʿtams, koda buᵪać[‑]buᵪać E:Kal (2137) Der Fuchs hatte kaum sein Wort beendigt, als es batz! knallte. — [Russ. бухать(ся)].
puᵪa·t́kšńəms M:Sučk (Frequ. zu puᵪa·d́əms).
puᵪajems E:Večk, puᵪ́iims E:Kal ― puᵪ́i·jəms M:Pš, buᵪ́iəms M:Sel (Iter.) [пылать, взлетать, вздымать] / (fortwährend) lodern, aufstieben, hochwirbeln (E:Večk); [хлопать] / (fortwährend) knallen (E:Kal M:Sel).
1buj E:Mar Kažl [пугало] / Popanz (eig. Interj., Schreckwort, das gebraucht wird, wenn ein Kind z.B. mit dem Messer spielt). son bujksak a moĺi Er taugt nicht mal zum Popanz (sagt man von einem unfähigen (ungeschickten) Menschen, der nichts machen kann).
1buja E:VVr ― buj M [цель, ворота, финиш] / Ziel, wohin man in einigen Spielen (Ballspielen usw.) laufen soll (E:VVr); [ядро] / Kugel (M). | ṕeĺe-buj E:Mar ― ṕäĺä-boj M:Sel [полукон(расстояние)] / halbe Entfernung. | ṕeĺe-bujste͔ jortoms E:Mar [бросать с полукона] / aus halber Entfernung werfen (in oskaso nalkśima [eine Art Eierspiel; M: Sel: in einem Wurfspiel]; wenn nur ein od. zwei Paar Eier übrig sind, bekommen die Spieler, die ihre im Spiel eingesetzten Eier nicht zurückgewonnen haben – d.h.: keinmal getroffen haben – das Vorrecht, von der halben Entfernung aus zu werfen, während die anderen aus der alten Entfernung (saĺa) werfen).
bujakstams E:Atr Večk, bujksta·ms E:Ba, bukstams E:Is ― buksta·ms M:Jurtk разбухать / schwellen, quellen (bes. von der Feuchtigkeit, vom Wasser, z.B. Erbsen).
bujaksĺems E:Atr (Frequ. zu bujakstams).
bujakśńems E:Večk ― bukśńəms M:Jurtk (Frequ. zu bujakstams, buksta·ms).
buja·n M:Sel (Nom. Pl. buja·tt) грубый по характеру (? буйный) / roh, grob von Charakter. udi͔ avaś buja·n avaś. šińəḱ v́eńəḱ nagə̑ĺ udi͔, nagə̑ĺ udi͔ golaj nuwa·j (IV238) Das schläfrige Weib, das freche Weib schläft immer Tag und Nacht, schläft immer, schlummert stets. — [Russ. буя́н].
bujo ~ ṕijo ChrE, bujo E:Bug Bag NSurk NŠant, *buje E:Večk Nujk, *buje͔ ~ *buja E:Kozl, ṕijo E:Is [внук, внучка] / Enkelkind (ChrE); [правнук, правнучка] / Urenkelkind (E:Is NSurk). ošt́o kaźi ejed́et́[‑]kakšot, kaźi v́eśe nućkat i bujot E:Bug [Beschenke noch deine Kinder, beschenke alle deine Enkelkinder und Urenkelkinder]. v́eśeḿe·ńe kaźi·ja v́eśeḿe·ńe lov́i·ja i svato·t́e i brato·t́e ‒‒‒ laśḱe·t́e[‑]buje·t́e E:Večk (II509) Ich habe alle beschenkt, ich habe allen gegeben: deinem Schwager und deinem Bruder ‒‒‒ und deinem Urenkel. purnavś rodot[‑]raśḱet́, purnavś[t́?] nućkat[‑]bujet́ E:Nujk (VI30) Deine Verwandtschaft hat sich versammelt, deine Enkel und Enkelkinder haben sich versammelt. eŕt́eń nućkanʒo eŕt́eń bujenʒe͔ E:Kozl (III177), eŕt́eń uĺit́ nućkando eŕt́eń uĺit́ bujondo E:NŠant (III175) Der Fluch hat Enkel, der Fluch hat Urenkel.
buk̀a ChrE, buka E:Mar VVr SŠant, buka· E:Kad Kažl ― pə̑k̀a· ~ bə̑k̀a· ChrM, [?] bu̥ka· M:P (Gen. -ń), buka· M:Čemb Ur Jurtk, buka M:Sel [бык, вол] / Ochs, Stier, (E:Kad Kažl auch:) [стропильная ферма] / Dachstuhl. oźas buka ḱiŕd́i. – panǯumaś E:Mar (248) Ein Sperling hält einen Ochsen. – Das Schloss. ugol ṕese͔ bukań śeĺt́. – morkńe E:Mar (264) Am Eckenende (sind) Ochsenaugen. – Die Ringe der Aststellen (in den Balken). uk blagoj bukaks lutk[‑]latk si͔ń raŋgit́ E:SŠant (I151) Die Schluchten brüllen wie ein böser Stier. | pə̑ka·-ńäŕ M:Pš [назв. холма к востоку от Ст. Пшенева / Name eines Hügels (Opferplatz), der östl. vom Dorfe St. Pschenewo liegt]. | buka-osks E:Kozl [праздник жертвоприношения быка / Ochsenopfer(-Fest)]. | bukań pas E:Andr [бог-покровитель быков / Gott der Ochsen]. bu·kań-pas laśe·j dońeśe·j (VII382) Gott der Ochsen, Lasej Donesej. | bukań pulo E:VVr Gor Ba Večk Is [какое-то растение] / eine Pflanze (E:Gor: пестушка). | navo·z-buka M: Čemb [навозник] / Mistkäfer. | ozks-pə̑ka· M [жертвенный бык / Opferochse]. | pakśa-buka E:Mar Ba Is насекомое / ein Insekt (E:Mar Is: [? божья коровка] / ? Gotteskühchen (beinahe von der Grösse einer Schabe); = pakśań skal E:VVr; E:Ba: ? букашка / ? irgendein Käfer). | ṕižə-bu·ka M:Ur [навозник] / Mistkäfer. | śi-bə̑ka· M, śi-bə̑ka M:Ins, śi-bə̑ka· (śi-pə̑ka) ~ śi-bə̑ka· (Gen. -ń) M:P, śi-bə̑ka· (śi-pə̑ka·) M:Sučk, śi-bə̑ka· M:Pš, śi-buka·ńä [Dem.] M:MdJurtk [навозник] / Mistkäfer (M:Sučk: nur als Schimpfw.); (M:P: Mistkäfer u. dgl. (sowohl in der Luft fliegende gelbliche als im Mist liegende schwarze); M:Pš Jurtk: ein grosses Wasserinsekt [? Tauchkäfer], ? grösser als Wasserspinne). | v́iŕiń buka M, v́iŕəń bə̑ka ~ v́iŕn buka ~ v́iŕn bə̑ka M:Sel [навозный] жук / Mistkäfer. | v́iŕń buka-ĺəṕo·ška M:Sel [плод лепёшника (растение)] / Frucht einer Pflanze namens ĺəṕo·ška (? лепёшник / ? Fackeldistel) (= tuvuń śukur E:Kad). | v́iŕń buka-ĺəṕo·škaks M:Sel ? лепёшник / ? Fackeldistel (Pflanze; = tuvuń śukurksna E:Kad). — Russ. бык.
buḱ̀ińe ChrE, buḱińe E:Mar (Dem. zu buka) [бычок] / Ochs, Stier. uĺńeś v́e buḱińest E:Mar (2114) Sie hatten einen Ochsen.
bu̥ka·ńä M, bə̑ka·ńä M:Čemb (Dem. zu buka·, bə̑ka·) [бычок] / Ochs, Stier (M: Čemb: [молодой, двухлетний] / junger Ochse, zweijährig). | śi-buka·ńä M:Jurtk [большое водяное насекомое] / ein grosses Wasserinsekt [? Tauchkäfer] (? grösser als Wasserspinne = śi-bə̑ka· M:Pš).
bukakstams E:VVr Večk, buka·kstᴉ͐ms E:Ba [бычиться, становиться ворчливым, заупрямиться] / mürrisch werden (E:VVr); [резвиться, расшалиться, подпрышвать (о крепкой корове, быке или лошади)] / ausgelassen (hin u. her) springen, hüpfen (kräftige Kuh, Ochse od. Pferd) ([E:?Večk]).
bukakśńems [E:?VVr ?Večk] ― buka·kśńəms M:Jurtk (Frequ. zu bukakstams) разыграться / spielen, (auch:) [прыгать] / umherspringen (ein unbändiges Pferd, das man nicht zurückhalten kann) (M: Jurtk).
bukarka· M:Jurtk [(навозный)] жук / (Mist)käfer. | ravə̑·ža bukarka· [навозник] / Mistkäfer. — [Russ. бука́рка. — Vgl. buk̀a].
1bukva E [буква] / Buchstabe. — [Russ. буква].
bulaman ~ bulamań: bulaman-pat́äj ~ bulamań-ṕät́äj [M] [? какое-то божество / ? irgendeine Gottheit] (= anǵä-pat́äj). — Dschag. (Vámb.) [bulaman] die kleine Jagdpfeife; Eigenname bei den Kirgisen.
bulatni͔j E:Kažl ― platnaj ChrM, platnaj ~ bula·tnaj ~ pulatnaj M:P, platnaj M:?Saz, bulatni͔j [? bulatni͔] M:Sel булатный / stählern, Stahl- (E:Kažl ChrM M:P); [металлический] / metallen (M: P); [бронзовый] / bronzen, Bronze- (M: Sel). bula·tni͔ᵪ́t́ potkovᴉ͐st E:Kažl (184) Ihre Hufeisen sind von [aus] Stahl. pulatnaj pašmakt ṕiĺksə̑nza M:?P [Er hat (?) bronzefarbene Schuhe an den Füssen]. | platnaj surks M:P [?Saz], bulatnaj surks M:Sel перстень / Ring mit viereckiger Platte; [кольцо с драгоценными камнями] / mit Edelsteinen verzierter Ring, Fingerring (M:P). surə̑nzə̑n ṕäškśət́ platnaj surkska·da M:?Saz (IV141) Ihre Finger (waren) voll von Siegelringen. aŕtom [fanańäś] bulatnaj surksə̑ńń [kud́ŕä·ńäś] [M:Sel] (IV337) Arjtoms Fana, der mit Locken wie Stahlringe. — Russ. була́тный.
bulavka E:Mar, bulafka E:Večk ― plavka M:P (Gen. -ń) [булавка] / Stecknadel; (M:P:) [брошка] / Brustspange, Brustnadel. raḿiń śiśem bulafkat E:Večk (II126) Ich kaufte sieben Stecknadeln. — Russ. була́вка.
buldə̑ma· M:Čemb, buldə̑ma M:Sel (Gen. -ń) [Verbal-N. aus einem unbel. Verb *buldə̑ms] [мутовка] / Quirl (mit dem man Teig rührt) (M:Čemb); [толкач маслобойки] / Butterstössel (M:Sel).
buldi͔gaj E:Is NSurk сова / Horneule (E:Is); ? филин / ? Uhu, ? Adlereule (E:NSurk). — [Vgl. russ. булды́га].
bulduri͔ŋk E:NSurk [подраж. всплеску] / das Plumpsen nachahmendes Wort, plumps. šajt́an ĺevks bulduri͔ŋk sovaś odov eŕḱeńt́e (III327) Das Teufelsjunge ging – plumps – wieder in den See. — [Vgl. russ. булдыри́].
buldu·rdums E:Ba ― pə̑ldə̑rdə̑ms M:P Pš Kr, buldə̑rdə̑ms M:Čemb, bə̑ldə̑·rdə̑ms M:Jurtk бултыхаться, журчать, бурлить / platschen, plumpsen, gluckern, plätschern, rieseln, murmeln; производить глухой шум / einen dumpfen Laut geben, verursachen, plauzen. — [Vgl. buldə̑ma·].
bulnoms E:Mar Atr VVr ― bulna·ms M:Čemb Sel [хлюпать (вода) / blubbern (Wasser)]; [течь булькая] / gluckernd fliessen (= bolnoms E:Mar Ba Večk) (E:VVr); [бурлить] / tosen (E:Mar: das Wasser, wenn das Mühlwehr (? die Mühlpforte) geöffnet wird) (E:Mar Čemb Sel).
bultad́ems E:Večk, bulta·d́ims E:Ba, bulʿta·d́ims E:Kal ― pulda·d́əms M:P, bulʿta·d́əms M:Čemb, bulta·d́əms ~ bulta·d́ims M:Sel [бултыхнуться] / plumpsen (z.B. Stein beim Fallen ins Wasser), hineinplumpsen, (M:P auch:) [нырнуть в воду (утка, человек)] / plötzlich ins Wasser tauchen (Ente, Mensch). ḱev́ś pulda·ć v́et́t́i M:P Der Stein plumpste ins Wasser.
pulda·t́ft́əms M:P (Kaus. zu pulda·d́əms) [заставить бултыхнуться] / (hinein)plumpsen lassen (z.B. einen Stein ins Wasser).
*pulda·t́ft́əvəms (: pulda·t́ft́ev́i) M:P (Refl.-Pass. zu pulda·t́ft́əms) [бросаться (в воду) / (ins Wasser) geschleudert werden, hineinplumpsen].
bultajems E:Večk, bulʿti͔jims E:Kal ― puldi͔jəms M:P, bulti͔jəms M:Sel (Frequ.) [бултыхаться] / plumpsen, platschen.
puldi͔jəkšńəms M:P (Frequ. zu puldi͔jəms).
bulʿti͔it́ims E:Kad (Pass. zu bulʿti͔(j)ims) [течь булькая] / gluckernd fliessen.
buĺ E:Večk Kažl [подраж. булькающему звуку] / einen glucksenden Laut (z.B. einer auslaufenden Flasche) beschreibendes Wort. | buĺ-buĺ ḿeŕems E:Kažl: at [laḿiŋgi͔s] aščiś tosa v́ätsa buĺ[‑]buĺ [ḿeŕś] (III305) Sie war einige Zeit dort im Wasser, und es quoll ‘pull’, ‘pull’ herauf. — [Russ. буль-буль].
buĺd́or E:Mar [одноглазый], кривой / einäugig. — Russ. булдырь.
buĺd́orgadoms E:Mar [становиться одноглазым] / einäugig werden.
buĺd́orgavtoms E:Mar (Fakt.) [сделать одноглазым / einäugig machen].
buĺkad́ems E:Mar VVr Večk [бултыхнуться (в воду)] / (ins Wasser) plumpsen. — [Mom. Bild. auf der Basis des russ. Verbs булькать; vgl. puĺkams].
buĺkajems E:Mar VVr Večk (Iter.) [бултыхаться] / (mehrmals od. fortwährend) plumpsen.
buĺma E:Bug [картофель] / Kartoffel.
bura·k E:Ba (= t́əŕks M:Sel) [бурак / Gefäss aus Birkenrinde, der Boden u. der lose Deckel aus Holz; darin trägt man Milch u. Wasser]. — [Russ. бура́к].
burav E:Atr ― puro·v M:P (Gen. -ə̑n), buro·v M:Čemb, buro·u̯ M:Sel, brov M: Sučk, bura·v M:Jurtk, burau̯ M:Ur бурав / Bohrer. | burav-śeĺḿe [E:MKka] Bohrauge. apak sodak burav [śeĺḿe] garaśim (II135) Das unbekannte Bohrauge Garasim! — Russ. бура́в.
puro·ńä [? puro·vńä] M:P (Gen. -n) (Dem. zu puro·v) буравчик / Bohrer, Nabenbohrer, (auch:) [штопор] / Korkenzieher.
buravams E:Is [течь клокоча] / strudelnd fliessen, strömen. — [? Russ. бура́вить].
bur-bur [E:NSurk] [подраж. бульканью / ahmt das Gluckern nach], wenn ein Mattensack ins Wasser sinkt. kodak kajiḿiź v́ed́eńt́e, kuĺeś tuś bur[‑]bur[‑]bur (III315) Als ihr mich ins Wasser geworfen hattet, ging der [Matten-]Sack ab, gluck, gluck, gluck.
burkoftoms E:Večk [плескать] / platschen, planschen (z.B. mit einer Störstange).
burkofńems E:Večk (Frequ.).
burlak E:VVr Večk [NSurk] ― purla·k M:P Pa бурлак / Wanderbursche, Mann, der zum Erwerb in die Fremde zieht. a kostoń[‑]kostoń eńe burlakne͔? E:VVr (II38) Aber woher, woher sind diese Wanderburschen? t́e kudosońt́ burlak [E:NSurk] (II115) In diesem Hause ist ein Bursche. t́äd́akaźä makśśəsamań ‒‒‒ purla·kə̑ńd́i tura·kə̑ńd́i M:Pa (IV54-5) Meine Mutter will mich weggeben [verheiraten] ‒‒‒ an einen Burlak, an einen Dummkopf. | burlak-ava E:Večk [бурлачиха / Burlakenfrau]. v́eĺińeś ṕeškśe burlak-avado (II39) Das Dorf ist voll von Burlakweibern. — Russ. бурла́к.
porlə̑k M:P: t́iń śemjäńńt́t́ä porlə̑k Eure Familie ist sehr gross (viele und schlechte Mitglieder).
burlakḱe E:VVr (Dem. zu burlak) id. ej juti͔t́, jalgan, kolmo burlakḱet́, kolmo burlakḱet́, maśt́eŕićińet́ (II38) Es gehen eben drei Wanderburschen vorbei, meine Freundinnen, drei Wanderburschen, Handwerksmeister.
burḿiza M:Vert [имя в песне / Name in einem Liede]. oźarga ĺii, d́ikaj jakśarga, burḿizań st́iŕ (VIII450) Der Vogel fliegt, die Wildente, Burmizas Tochter.
burnoms E:Mar Večk Ba (onomat.) [свистеть, гудеть, жужжать] / brummen, summen, (auch:) sausen (Stein im Fluge).
burnoń E:Večk [гудящий / brummend, summend], sausend. ḿejs ĺićińeŋk odažat ‒‒‒ ćora ḿeĺga čijńeź burnoń ḱev́eń noltńeź (II275-6) Warum sind eure Gesichter bleich? ‒‒‒ Weil ihr Burschen nachgelaufen seid, weil ihr sausende Steine nachgeworfen habt.
burnuma E:Is [верёвочная праща] / Schnurschleuder (zum Werfen der Steine).
burnu·mka E:Ba id.
buroj E:Mar Sob Vez SŠant ― puraj M:P Katm, buraj M:Sel Večk Vert бурый / braun, dunkelbraun, schwarzbraun, fuchsfarben (von Pferden); (M:Vert:) [серый] / grau. vaj śivojt́, burojt́ końeńeḱ, čopuda śivojt́ ĺišmeńeḱ! E:Mar (1112) O, grau, dunkelbraun sind unsere Pferde, schwarzgrau unsere Rosse! ńej kambrasti͔ńźe, pancti͔ńźe ńej śivojt́, burojt́ końenze͔ E:Mar (172) Nun, er sattelte, zäumte seine weissen, schwarzbraunen Rosse. ḱiĺci͔ń, avkaj, śeroᵪ́t́ńeń, ḱiĺci͔ń, avkaj, buroᵪ́t́ńeń E:Sob (VII128) Ich spanne, Mutter, die Grauen an, ich spanne, Mutter, die Braunen an. tuśt́ śəməńćä·ń [javšəḿä], śiraj [ĺišḿä] laŋksa, puraj [ĺišḿä] laŋksa M:Katm (IV463) Man machte sich auf, die Botschaft zu verbreiten, auf einem grauen Pferde, auf einem braunen Pferde. ej boranńet́ ḿeĺǵä buraj v́irgasḱä M: Vert (VIII488) Dem Widder folgt ein grauer Wolf. — Russ. бурый.
prana M:P (Gen. -ń) бурый / schwarzbraun, dunkelbraun (nur von der Katze).
buŕa E:Mar Atr Bug Večk ― puŕä M, puŕä· M:P (Gen. -ń, Nom. Pl. puŕa·t), buŕä· M:Sučk буря / Sturm (überh.) (E:Mar Atr M:P Sučk); буран, метель / Schneegestöber, Schneesturm (E:Mar Atr M: Sučk); [облако пыли, вихрь] / vom Winde erhobene Staubwolke, Sandwolke od. ‑säule, Wirbelwind (M:?P); [водоворот] / Strudel (im Wasser) (M:P). śt́äś buŕa, sonze͔ buŕäś jorti͔źe b́eŕoks E:Mar (2123) Es erhob sich ein Sturm, er wurde von dem Sturme ans Ufer hinaufgeworfen. daŕijat[‑]maŕijat, buŕań[‑]jugań uŕvanʒo moĺśt́ pando laŋks E:Večk (III77) Darija und Marija, des Sturmes Schwiegertöchter, gingen auf einen Berg. sə̑rʿka·ś [v́ii puŕä] [M:Pš] (IV770) Es hat sich ein heftiger Sturm erhoben. | šari͔ puŕä M:Kr, šari͔ buŕä M:Sel [шторм], ураган / heftiger Sturmwind, Orkan. — [Russ. буря].
buŕäńe (Lok.) E:Mar [во время метели] / zur Zeit des Gestöbers. oᵪ t́eĺe či͔ńeń samsto, pogodańe[‑]buŕäńe či͔ń kuvalma, ṕiže͔ dugaj, moĺima (1214) O, wenn des Winters Tage kommen, zur Zeit des Unwetters, Gestöbers, den ganzen Tag musst du, kleiner Liebling, wandern.
puŕä·ńä M:P (Dem. zu puŕä) [вихрь] / Wirbel (z.B. Sandwirbel); [водоворот] / Strudel (im Flusse).
buroźej E:Kozl [(N. pr.) (? поднимающий бурю / ? Sturmerheber)]. kafto ravžo ṕeĺ jutksto saś buroźejeń ćorazo (III171) Zwischen den zwei schwarzen Wolken hindurch ist Burosejs Sohn gekommen.
buŕäśkadoms E:Mar ― *buŕa·skadə̑ms (: buŕa·skadi͔) M:Sel [начинать бушевать, подниматься (метель)] / zu stürmen anfangen, zu stöbern anfangen.
buŕĺa·ga E:Kažl [имя старухи в сказке, баба-яга] / Name einer Alten in einem Märchen. čovdava śt́iŕś tuś buŕĺa·ga babat́i pŕakań salama (III232) Im Morgengrauen begab sich das Mädchen zu der Burljaga-Alten um eine Pirogge zu stehlen.
busa·t [? Pl.] E:Kad [бусина] / Glasperle im pŕas putuma genannten Stirnband der Mädchen. — [Russ. бусы, бусина].
butə̑r [M:?Sel] [имущество, пожитки, тряпки] / Habseligkeiten, Siebensachen, Klamotten (auch die Russen in Kadom gebrauchen dieses Wort). butə̑rʿńəń śäft́ t́at juksta Nimm deine Klamotten mit, vergiss sie nicht! — Vgl. russ. бутор.
but̀o ChrE, buto ~ butto E:Mar, buto E:VVr NSurk, butto E:Večk, bi͔ta E:Kažl ― pə̑t̀a ChrM, pə̑tä· M:P, pə̑tto M:Kr [Mam], bə̑ta M:Čemb, bə̑tta M:Sel [будто] / als wenn, als ob. sońć buto maćej, alksozo vaćej. – nužńiḱiś E:Mar (255) Selbst ist es wie eine Gans, was unter ihm sich befindet, ist kotig. – Der Abtritt. sajiźe di͔ kušaks narošnoj ṕŕanzo buto puv́iźe E:Mar (294) Er tat und stellte sich, als ob er sich mit Fleiss erhängt hätte. a babazo buto avaŕd́i E:NSurk (III313) Aber seine Frau tat, als ob sie weine. buto v́ikšńi E:NSurk (III310) Er tat, als ob er nähe. butto t́ejev́iń ravoń tombaĺej E:Večk (II76) (Mir war [im Traume]) als ob ich jenseits der Wolga geraten wäre. son kramo·jgats bi͔ta E:Kažl (III265) Er tat, als ob er lahm wäre. vaj onstə̑n pə̑tto [šit́ńä-kofńä] mars [šov́erśt́] [M:Mam] (IV32) Mir war im Traume, als ob Sonne und Mond sich mit einander vermischt hätten. — Russ. будто.
butobu E:Mar [будто бы] / als wenn, wie wenn, gleichsam. — Russ. будто бы.
pu̥ćä· ~ pə̑ćä· M:P [будто] / als wenn. — Russ. будто.
butordoms E:Mar, butordoms ~ botordoms E:Večk, botordoms E:Atr ― butə̑rdə̑ms M:Čemb, bə̑tə̑rdə̑ms M:Sučk [бурлить (кипяток)] / brodeln (beim Sieden); [бурчать (живот)] / knurren (Magen).
butra E:Nask Večk Is Ba, butora E:Atr ― pə̑tra ~ pə̑tra· M:P (Gen. -ń), pə̑tra· M: Katm, putə̑ra· ~ bə̑tra M:Čemb, bə̑tra M: Sel, putra M:An, butra· ~ bə̑tra· M:Sučk, butra M:Jurtk [мутный, неясный (о жидкости)] / trüb, unklar (von einer Flüssigkeit; M:Čemb: nur vom Kwas); (M:An:) [густой, тягучий] / dick(flüssig), sämig. laŋgə̑ńasa pə̑tra· v́eć M: Katm (IV465) In der [flachen] Schüssel ist das trübe Wasser. | putra jam M:An [жидкая разварившаяся каша] / dickflüssiger Brei. — Vgl. tschuw. pə̑tran-.
butorks E:Mar, butu·rks E:Ba [мутная вода] / trübes Wasser (E:Mar [?Ba]); [водянка] / nach der Wassersucht bei Kindern u. bei Erwachsenen auftretende Anschwellungen (E:Ba). | butorks-v́ed́ E:Mar, butu·rks-v́äd́ E:Ba [мутная вода] / trübes, schmutziges Wasser (z.B. nach dem Regen).
butra·jams E:Ba ― butra·jams M:Jurtk [помутиться / trüb werden] (= butu·rgadᴉ͐ms E:Ba).
butorgadoms E:Mar Atr Večk, buturgadoms ~ butorgadoms E:Is, butu·rgadᴉ͐ms ~ buturgadoms E:Ba ― bə̑tə̑rgə̑də̑ms M: Sučk [помутиться] / trüb werden; [сильно разогреваться, потеть] / stark erhitzt werden, schwitzen (E:Mar); запреть / zu schwitzen anfangen (E:Večk Ba); [выдыхаться, сделаться невкусным (лапша из кусочков теста)] / schal, fade werden (die Nudeln, Brei aus Teigbröckchen) [E M].
butorgavtoms E:Mar [Fakt.] [замутить / trüb machen; заставлять сильно потеть / stark schwitzen machen].
[?] butralgadoms E:Večk Ba ― pə̑tra·lgə̑də̑ms M:P [помутиться] / trüb werden.
pə̑tra·lgə̑ftə̑ms M:P [Fakt.] [замутить / trüb machen].
butulka ~ [?] buti͔ĺka E:Mar, butulka E:Petr [бутылка] / Flasche. sait́ kši, butulka v́ina i tuit́ čijań-pat́ańt́iń orta id́iḿe E:Petr (VIII36) Sie nehmen ein Brot und eine Flasche Branntwein mit und fahren zu der Braut, um das Tor mit Geld zu öffnen (‘loszukaufen’). — [Russ. буты́лка].
but́ińijams E:Kažl бутеть / dick werden. — [Russ. буте́ть ~ боте́ть].
buvala ~ buvalo E:Mar, buvala E:VVr [прежде, однажды] / vormals, einst. buvala jaḱiń, paḱiń E:Mar (2116) Vormals ging ich hier oft hin und her. narodi͔ś buvalo uĺńeś barskoj E:Mar Die Leute waren vormals leibeigen. koda buvala živala pomolod́ecku nukšnokšni͔ń E:VVr (II349) Einst war es, da schnitt ich jugendlich Getreide. — [Russ. быва́ло].
buva·lań E:Mar [прежний, бывший, бывалый] / vormalig, ehemalig. buvalań at́a vačḱiźe, iḱeĺeń lomań strojiźe (170) Ein ehemaliger Alter errichtete es, ein Mensch aus früheren Zeiten erbaute es.
buvams E:Mar VVr Ba Večk ― buvams M:Sučk спать / schlafen, schlummern (liebkosend); (E:Ba M:Sučk:) [задремать] / einschlummern.
buvnomks E:VVr [жужжать, гудеть] / summen, surren (z.B. Spule).
buzaj E:MKly [назв. с. Бузаево] / ein Ortsname. pakśań paro buzaj pakśa (VII38) Das Beste der Felder ist das Feld von Buzaj.
capĺa [E:Mar] [цапля] / Reiher. — Russ. цапля.
[?] carvaska M:Kuld [топор с длинным топорищем, ? секира] / lang(stielig)e Axt, ? Streitaxt. vaj t́iń śävəd́ä t́iń kafta ḱäd́əń carvaskat (= “kuvaka uźəŕʿt́”) Nehmt lange, zweihändig zu haltende Äxte mit.
caŕ E:StŠant [царь] / Zar. | caŕ-ava E:StŠant [царица] / Zarin. v́e b́eŕokozo ińe caŕ, omboće b́eŕokozo ińe caŕ-ava (III78) Das eine Ufer ist ein grosser Zar, das andere Ufer eine grosse Zarin. — Russ. царь.
caŕev́ič E:Mar ― caŕe·v́ić M:Sel [царевич] / Zarewitsch, Zarensohn. ĺeḿeze͔ uĺńeś ivan caŕev́ič E:Mar (2104) Dessen Name war Iwan Tsarewitsch. putə̑źä sońś ĺemnts figa·r tsaŕe·v́it́ś M:Sel (IV809) Sie selbst gab ihm den Namen Figar Tsarevits. — Russ. царе́вич.
carstva ~ caŕstva E:Mar, carstva E:Ba ― cärstva M:P (Gen. -ń), carstva M:Sel царство / Reich, Kaiserreich, (M:P auch:) [доброта, честь] / Güte, Ehre. a śe at́ińeńt́eń ṕeĺe carstva makśś E:Mar (289) Jenem Alten aber gab er das halbe Reich. a naśĺe·dńᴉkom carstvas puti͔·źä E:Ba (III228) (Der Khan) machte ihn zum Erben des Kaiserreichs. son i pańəźä tsarstvastə̑nza M:Sel (IV806) Er verwies sie auch aus seinem Reiche. eŕäj tsärstvasa M:P Er lebt in Ehren. — Russ. царство.
carskoj E:Sob ― carsḱi M:Kars [царский] / kaiserlich. kunčka v́ice͔nze͔ v́inań podvalne͔, carskoj kabakḱe E:Sob (VII326) Dazwischen ist ein Branntweinkeller, eine kaiserliche Schenke. moskut́ kučka·ńas carsḱi ḱeńčksńəń iŋgəĺi M:Kars (IV368) Mitten nach Moskau, vor die Türe des Zaren. — Russ. царский.
carskojǵe E:VVr (Dem. zu carskoj) [“небесный”, собств.: царский] / ‹himmlisch”, eig.: kaiserlich. moro·śt́ mora·ś carsko·jǵe, vaĺǵe·jǵeze͔ rajsko·jǵe (II396) Er [der Kanarienvogel] sang ein himmlisches Lied, er hatte eine paradiesische Stimme.
carskoiń E:VVr (Gen.-Adj., pleon. gebildet aus carskoj) [“небесный”, собств.: царский] / ‹himmlisch”, eig.: kaiserlich. esne͔nde͔ solov́ejḱińe, sońś uĺńeś carskoiń, morot moraś barskoiń (II352-3) Darin war eine Nachtigall, sie war himmlisch, Lieder sang sie herrliche.
caŕevoj E:Mar [царский] / kaiserlich. kunčka v́ice͔nze͔ caŕevoj kabak (142) In seiner [des Dorfes] Mitte [ist] eine kaiserliche Schenke. — Russ. царёв.
carstvə̑dndams M:Sel [царствовать, властвовать] / regieren, herrschen. son tosa tsarstvə̑dndaj (IV833) Er regiert da. — Russ. царствовать.
ce͔lka E:Atr Ba Is, ćelka E:Večk [девственная плева] / Hymen. — Russ. целка.
ce͔p (Nom. Pl. -t, best. -ńe) ~ ćep E:Mar, ce͔p E:Večk [цепь] / Kette (E:Mar: z.B. des Pferdes). [ḿeźńeń] śiv́ed́iŋḱ kolmo ńed́ĺat iḱeĺev ńet́ ćepse͔ sodoń sukat́ńeń? E:Mar (1192) Wozu habt ihr vor drei Wochen diese Kettenhündinnen gemietet? | ce͔pse͔ ḱiska E [цепная собака] / Kettenhund. | ćepse͔ ṕińe E:Jeg id. uš lavuźńakšnośt́ ćepse͔ ṕińenze͔ (196) Seine Kettenhunde fingen an zu bellen. | ce͔pse͔ suḱińe (Dem.) E:Večk [цепная сучка] / Kettenhündin. eśt́ lauźńakšno v́izaftoń ce͔pse͔-suḱińest (II282) (Mich) griffen deren aufgehetzte Kettenhunde nicht an. — Russ. цепь.
ce͔pḱe E:VVr (Dem.) id. | potmo-ćepḱet́ (Pl.) E:VVr [поясные цепочки] / Kettchen am Gürtel. potmo· ce͔pḱe·t́ joli͔·ńe (II328) (Wie) Kettchen eines Hinternschurzes [sind] deine Dachruten.
ce͔vka E:Mar шпулька / Spule im Spinnrocken, um die sich das Garn wickelt. tokasa, kujalgadi͔; a tokasa, toščalgadi͔. – ce͔vkaś (262) Ich rühre es an, es wird fett; ich rühre es nicht an, es wird nicht fett. – Die Spule (des Spinnrockens). — Russ. цевка.
cəlava·ĺńəḱ M:P [? рыболовный снаряд] / ? ein Fanggerät für Fische. — ? Russ. целова́льник.
ci͔ba M:P [морд. имя] / ein mordw. Name. vaj suka·ś suka·ś ci͔bań iĺɯńäś (IV193) Ach, die Hündin, die Hündin, Tsybas Ilju!
ci͔bə̑s M:P (Gen. ci͔bə̑zə̑ń), ćibə̑s M:Čemb пигалица, пиглица, чибось / Kiebitz (Vanellus cristatus). — Russ. чибез, чибис.
ci͔mbula·t E:VVr, ćimbulat [E:Bug] [мужское имя] / ein Männername. ci͔mbula·t d́edi͔·ńem, ci͔mbula·t-ńize͔· bab́i·ńem E:VVr (III156) Tsymbulat, mein Grossvater, Frau Tsymbulats, meine Grossmutter!
ci͔ŋka M:Sučk [цинк] / Zink. — Russ. цинк.
ci͔pńams E:Kad, ci͔pńa·ms E:Kal [пищать] / piepen (E:Kad: Vogeljunges; E:Kal: Küken). — [Vgl. 2ćipa].
ci͔rkad́ims E:Kad, ci͔rka·d́ims E:Kal ― cə̑rka·d́əms (: cə̑rka·d́an, -i) M:Sel [брызгать] / spritzen.
cokolkstams E ― cokolkstams M [икать] / Schluckauf haben.
cop Chr[?E] E:Bug NSurk (onomat.) [цап!] / klatsch! (drückt ein plötzliches Ergreifen aus). pat́azo śe śŕipka pŕańt́ cop di͔ śotor śińd́iźe i ṕećkas jorti͔źe E:NSurk (III260) Da packte die [ältere] Schwester das Ende der Geige und – klatsch – zerschlug sie und warf sie in den Ofen.
*copams (: copaj) M:Sel (Iter.) цапать / tasten (an der Wand entlang, z.B. ein Blinder mit dem Stock).
copad́ems E:Atr VVr Ba Večk, copad́ims E:Kal ― copad́əms M:Sel (Mom.) [внезапно схватить] / plötzlich (an)packen, fassen; [коснуться, тронуть (щупая)] / einmal (untersuchend) tasten, berühren. moĺs di͔ pokš o·ftośt́ ṕi·ĺed́e co·pad́iźe E:Atr (III340) Er ging, und er fasste den grössten Bären beim Ohr. son śeń ro·gado va·ĺmava co·pad́iźe E:Atr (III340) Er zog ihn am Horn zum Fenster hinaus.
coṕiims E:Kal ― coṕijəms M:Sel (Frequ.) [ощупывать руками, трогать (щупая)] / fortwährend (untersuchend) tasten, berühren.
ćaba M [мужское имя] / ein Männername. | ćab(a)-at́ä M:Gumny [имя сказочного старика / Name eines fabelhaften Alten in einem Zauberspruch]. laŋksə̑nza ćab(a)-at́ä, kšńiń v́eršakə̑c pŕasə̑nza Auf ihm (sitzt) der alte Tsjaba, er hat einen eisernen Helm auf dem Kopfe.
1ćabak E:Mar (onomat.) [подраж. звуку цепа] / ahmt den Laut des Dreschflegels nach. v́eŕej ćabak[‑]ćabak, alov ĺabak[‑]ĺabak, kšni͔ń kuśt́imat kalavti͔t́. – ṕivci͔mat́ńe i pultne͔ (269) Nach oben tsjabak tsjabak, nach unten ljabak ljabak, sie zerschlagen [wenn auch] eine eiserne Leiter. – Die Dreschflegel und die Garben.
ćabams M:Pš [ударить, хлопнуть по спине] / auf den Rücken schlagen, klatschen (beim Versteckspielen der Suchende den, den er zuerst gefunden hat).
ćafnams M:Pš, ćavnams M:Čemb Jurtk [скулить, визжать] / wimmern, winseln (Hund, z.B. wenn er einen Hasen verfolgt) (M:Pš); [выть, реветь (собачка)] / heulen, jaulen (Hündchen) (M:Čemb Jurtk).
ćagadaj E:Vez ― ćagadaj M:Ur [личное имя] / ein Personenname (E:Vez); [болтун] / Schwätzer (M:Ur); [назв. деревни] / ein Dorfname (E). v́iŕce͔-kurco śejeŕi, pando-pŕaso v́eŕǵed́i, ćagadajs maŕav́i. – puŕǵińe E In Wäldern und Hainen schreit es, an Hügelgipfeln blitzt es, bis zu(m Dorfe) Tsjagadaj kann man es hören. – Der Donner. ut́ińe[‑]baĺu ćagadaj E:Vez (II152) Schlaf, Tsjagadaj, schlaf [Eia popeia, Tsjagadaj]! | ćagadaj-lomań E M [тунеядец, прихлебатель] / Schmarotzer, Nassauer (der immer erscheint, wenn man z.B. Fladen brät od. Branntwein ins Haus bringt).
ćagə̑r: ćagə̑r-śeĺḿä M:Pš “чего видит, то и просит” / wird von jdm. gesagt, der alles haben will, was er sieht.
ćagraldə̑ms M:Pš [блестеть, воспламеняться] / blitzen, aufflammen.
ćaᵪams E:Mar Gor StDemk Večk SŠant, ćaᵪa·ms E:Ba, śavams E:Kad Kal Kažl ― ćafams ~ ćafa·ms M:P Čemb Jurtk, ćafams M:Pš Bar Atjur Prol, ćafams ~ ćafa·ms ~ čafams M:Sučk, ćafa·ms M: Ur, čafams M:Sel хохотать / laut lachen (E:Mar Ba Večk Kad Kažl M:P Čemb Sučk); [ржать] / wiehern (E:Mar Ba Večk Kad Kal Kažl StŠant M:P Pš Čemb Sel Sučk Bar Atjur Jurtk). sońć aŕt́ńeze͔ sońć ćaᵪazo E:Večk (I187) Es soll laufen, es soll wiehern. čińek[‑]v́eńek son ćaᵪazo E:StDemk (VII176), šińek[‑]v́eńek son t́śafaza M:Atjur (VIII362) Es soll Tag und Nacht (hindurch) wiehern. ćafaźńä ćafaj, śiḿṕäĺńä anaj M:Bar (VIII288) Es wiehert ununterbrochen und bittet um Trinken. — [Vgl. śejams].
ćaᵪakšnoms E:Mar Večk (Frequ. zu ćaᵪams).
ćafśəms M:P Čemb Lemd (Frequ. zu ćafams). kaŕäjńac ćafśi kabak iŋǵəĺä M: Lemd (IV200) Sein Brauner wiehert vor der Schenke.
ćaᵪaźev́ems E:Mar Večk Gor, śavaźiv́ims E:Kal ― *čafaźevəms M:Sel, *ćafaźevəms M:Temn (Inch. zu ćaᵪams usw.) [заржать] / aufwiehern. śavaźuvś E:Kažl Es wieherte auf. ćaᵪaźevś kat́ań karco ĺišḿeze͔ E:Gor (VII218) Katjas Pferd im Stall begann zu wiehern. kolma ṕäĺi ćafaźev́i, rafaźev́i M:Temn (VIII418) Sie wiehert und brummt nach drei Richtungen.
*ćafaftə̑ms (: ćafaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu ćafams) [заставлять ржать] / wiehern machen; [рассмешить громко] / laut lachen machen.
1ćak E:Mar Ba ?Kad Večk Is ― ćak M:Jurtk едва / kaum, mit Mühe. t́e t́ev́iś mońeń ćak čop t́ejems E:Mar Diese Arbeit kann ich kaum in einem Tage (bis zum Abend) fertig machen. t́e bŕovnaś t́śak uskoms ~ t́e bŕovnaś mońeń ćak uskov́i E:Mar Ich kann kaum diesen Balken schleppen. — ? Türk., vgl. tschuw. ču̬ᵪ, tat. (Bl.) čak, ma. čak (vgl. ańćak).
ćaksta (El.) M:Ur id.
2ćak E:Večk (onomat.) [подраж. звуку удара] / ahmt das Geräusch nach, das entsteht, wenn man mit einem Hammer gegen einen Stein od. zwei Steine gegeneinander schlägt.
ćakad́ems E:Atr Večk, ćaka·d́ims E:Ba [? неожиданно ударить] / ? plötzlich einen Hieb geben [E:Atr Večk]; [со стуком ударить] / klopfend schlagen (z.B. wenn man prüft, ob der Topf heil ist) (E:Ba).
ćakajems E:Večk (Iter. zu ćakad́ems).
ćakaj M:Pš [личное имя] / ein Personenname. ćakajəń karaś potmə̑zə̑nza maraś. ćakajəń ośkaś vaćńəń kočkaś (IV435) Tsjakajs Kara schiss hinein [in die Haube], Tsjakajs Osjka sammelte die Scheisse.
ćaloj E:Mar Večk [чалый] / grau, graugemischt. | ćaloj ĺišḿe E:Mar Večk [серая лошадь], чалый / Grauschimmel. — Russ. чалый.
ćalo·m E:Kažl (Adv.) [совсем, всецело] / ganz und gar. avat́ [t́śalo·m] raźed́iź (III263) Sie zerrissen die Mutter ganz und gar. — Russ. (в) целом.
ćambaftə̑ms M:Pš, ćamba·ftə̑ms M:Jurtk (eig. Fakt. zu *ćambams; vgl. ćabams) [глухо ударять] / dumpf schlagen (M:Pš); [распускаться, прорастать (трава)] / aufgehen, hervorkeimen (Gras) (M:Jurtk).
ćamkams E:Mar Večk, ćamka·ms E:Ba ― ćamkams M:Ur, ćamka·ms M:Jurtk [чавкать (за столом)] / schmatzen (beim Essen).
ćamḱi (Part.) E:Večk [чавкающий] / schmatzend. prośt́iḱ ćamḱi turvava (II503) Verschone ihm die schmatzenden Lippen!
*ćamkad́ḿeks (St. ćamkad́e-) E:VVr, ćamkad́ems E:Večk, ćamka·d́ems E:Ba ― *ćamkad́əms M:Jurtk (Mom. zu ćamkams) [чавкать (за столом)] / schmatzen (beim Essen) (E:VVr); [щёлкнуть (языком)] / schnalzen (mit der Zunge) (E:Večk Ba M:Jurtk).
ćamkajemks E:VVr, ćamkajems E:Večk (Iter. zu ćamkad́ems) [чавкать (за столом)] / schmatzen (beim Essen) (E:VVr); [щёлкать (языком)] / schnalzen (mit der Zunge) (E:Večk).
ćamkaĺəms M:Jurtk (Iter. zu *ćamkad́əms) [щёлкать (языком)] / schnalzen (mit der Zunge).
ćamkakšnoms E:Večk, ćamka·kšnums E:Ba (Frequ. zu ćamkams) [чавкать (за столом)] / schmatzen (beim Essen).
ćamkśems E:Mar (Frequ. zu ćamkams) [чавкать (за столом)] / schmatzen (beim Essen).
ćamkaftoms E:Večk (Fakt. zu ćamkams) [заставлять кого-л. чавкать ртом] / jdn. mit dem Munde schmatzen machen.
ćaŋgəĺ M:Kr [(onomat.) звонкий / klingend]. ujəsud jotaś ćiŋgəń ćaŋgəĺ ćaŋgəĺ vaj son lažfkasa [ujəsud (Ein mythisches Wesen) flog vorüber mit ? schön klingendem (? sausendem und brausendem) Geräusch].
ćaŋgraldə̑ms M:Pš [видеть неясно, узнавать в контурах] / undeutlich etw. sehen, etw. in Umrissen erkennen. śeĺməńä ćaŋgraldi͔št́ Meine Augen beginnen schon die Umrisse zu erkennen (sagt einer, der zuvor nichts gesehen hat).
ćaŋkf: ćeŋgəń (ćəŋgəń) ćaŋkf M:P [шелест, шуршание, шум] / Rascheln u. Rauschen, Sausen u. Brausen.
ćap E:Mar Ba Večk (onomat.) [подраж. хлопку, шлепку] / ein das Klatschen nachahmendes Wort. ćap[‑]ćap ćapujet́i, vak[‑]vak vakujet́i ińe kužoń tombaĺe E:Mar (258) Es klatscht [“Klatsch, klatsch klatscht es”], es klappert jenseits der grossen Waldwiese. | ćap ḿeŕems E:Večk Ba [хлопнуться, шлёпнуться, бултыхнуться, сплетничать] / klatschen, platschen u. dgl.
ćapams E:Mar Ba Večk SŠant (?Bars.), ćabams (? ćapams) E:Kažl ― ćapams M:P Pš Čemb [бить с хлопающим шумом, хлопать] / mit klatschendem Geräusch schlagen, klatschen (in die Hände; E:Večk Ba SŠant: auch von den Blättern der Bäume, M:P auch: den Körper mit dem Zweigbündel in der Sauna [Kinderw.]) (E:Mar Ba Večk Kažl SŠant [?Bars.]); [щёлкать (языком)] / schnalzen (mit der Zunge) (M:P); [чавкать] / schmatzen (M:Pš). jabluk-lopat́ńe karmaśt́ ćapamo [E:?Večk] Die Blätter des Apfelbaums fingen an zu klatschen. vaj koda karmaśt́ jabluk-lopat́ńe si͔ń i ćapamo E:SŠant (I57) Als die Blätter des Apfelbaums zu klatschen begannen. ćapaź ćaṕit́ loṕińenze͔ E(:?Bars.) [Klatschend klatschen seine Blätter]. kurgə̑nts t́śapaj M:Pš Er schmatzt.
ćaṕića E:NSurk [рукоплескающий] / einer der in die Hände klatscht. ošt́o kaźi [svad́bań] kudat i mori͔ćat i ćaṕićat (III183) Beschenke auch die Freiwerber, die Sänger und die in die Hände Klatschenden deiner Hochzeit!
ćapud́ems E:Mar VVr, ćapud́ems ~ ćapu·d́ems E:Ba, ćapad́ems E:Atr Večk Kut, ćapad́ums E:Kažl ― ćapə̑d́əms ~ ćapəd́əms M:P, ćapə̑d́əms M:Čemb Sučk Ur Sp Pš (Mom. zu ćapams) ударить, тяпнуть / schlagen, einen Hieb versetzen, klatschen (z.B. jdn. aufs Ohr; E:Kažl: in die Hände klatschen) (E:Mar VVr Ba Atr Večk Kut M:P Pš Ur Sp); [срубить, ударить] / schlagen, hauen (M:Čemb); [бросить, шлёпнуть что-л. куда-л.] / etw. irgendwohin werfen, dass es klatscht (M:P); [шлёпнуться, упасть] / klatschend fallen (M:P Ur). a mon ćaput́si͔ń da vara kavto ḱed́ińeń E:VVr (II336) Ich schlage, fürwahr, in meine beiden Hände. son štafti͔źe apkažonʒo, ćorat́ńeńe ćapad́iźe E:Kut (V334) Sie entblösste ihre Scham, klatschte auf sie für die Männer. t́śaṕed́an kartuzźəń mastə̑ru M:P Ich schlage meine Mütze auf den Fussboden. kartuzźä ćapəć mastə̑ru M:P Meine Mütze klatschte auf den Fussboden.
ćapujems E:Mar, ćapajems E:Atr Večk ― ćaṕijəms M:P (Iter.-Frequ. zu ćapud́ems usw.) (tr. u. intr.) [ударять, хлопать] / (mehrmals) schlagen, klatschen; [шлёпаться, падать] / mit Geklatsche herunterfallen, herunterklatschen.
ćapujet́ems E:Mar (Pass.-Refl. zu ćapujems) [хлопать] / klatschen. ćap[‑]ćap ćapujet́i, vak[‑]vak vakujet́i ińe kužoń tombaĺe (258) Es klatscht, es klappert jenseits der grossen Waldwiese.
ćaṕijəft́əms M:P (Fakt. zu ćaṕijəms) [с хлопаньем ронять предметы один за другим / mit Geklatsche mehrere Dinge nacheinander fallen lassen].
*ćaṕijəfńəms (: ćaṕiifńan) M:P (Frequ. zu ćaṕijəft́əms) [с хлопаньем ронять одну за другой вещи / mit Geklatsche mehrere Male, mehrere Dinge fallen lassen].
ćapud́ekšńems E:Mar (Iter. zu ćapud́ems) [хлопать, давать (в ухо)] / (mehrmals) klatschen (z.B. jdn. aufs Ohr).
ćapət́ft́əms M:P (Fakt. zu ćapəd́əms) [заставить бултыхнуться] / mit einem Platsch fallen lassen.
ćapakšnoms E:Mar (Frequ. zu ćapams) [хлопать в ладоши] / (in die Hände) klatschen.
ćapśəms M:P (Frequ. zu ćapams) [ударять, хлопать] / schlagen, klatschen; рукоплескать / in die Hände klatschen; [париться веником] / den Körper mit dem Zweigbündel in der Sauna schlagen; [щёлкать (языком)] / schnalzen (mit der Zunge).
ćapaźev́ems E:Pičel (Inch. zu ćapams) [начать хлопать] / zu klatschen anfangen.
*ćapaźev́ekšne͔ms E:Pičel (Frequ. zu ćapaźev́ems) [начинать похлопывать] / (plötzlich) zu klatschen anfangen. ćapaźev́ekšne͔śt́ soń lopańandza (VII138) Seine Blätter begannen zu klatschen.
ćapnams M:Sučk [? хлопать / ? klatschen].
ćapa·landə̑ms M:Ur Jurtk суетиться / ängstlich od. aufgeregt hin u. her rennen, hasten, sich ängstigen.
ćapə̑·: ćupə·-ćapə̑· M:Jurtk [хворост, древесные отходы] / kleine Zweige, Reisig, Abfall von Holz.
ćapla·ška E:Nask [посуда для питья с крутыми краями] / ein Trinkgefäss mit steilen Rändern (veralt.; sollte nach Gewährspersonen des Dorfes Atrat tschuw. sein); [бражная кружка] / Dünnbier- od. braga-Krug.
ćapur ~ ćapu·r E:Mar (Gen. -i͔ń), ćapur E:Petr, ćapu·r E:Ba, ćapur ~ ćapor E:Večk, ćapor E:Atr Is, ćambᴉ͐r E:Kažl, ćambə̑r E:Nask ― ćambə̑r M:P Pš Čemb, ćam-bə̑·r M:Jurtk богородская трава / Quendel (Thymus) (dieses Kraut wird auf den Boden des Sarges gestreut, damit wird auch für den Verstorbenen ein Kissen gefüllt, das ihm als Kopfunterlage hingelegt wird, u. weiter wird damit der Leichnam beräuchert) (E:Mar: auch beim Beräuchern (suvtams) des Kindes verwendet) (E:Mar Atr Ba Kažl Nask Večk Is M:P Čemb Jurtk). | ćapor-art E:Večk [тимьянная вышивка] / Thymian-Stickerei. uĺt́ajat́a ‒‒‒ ćapor-artoń v́ikšńińe (II287) Du sollst ‒‒‒ eine Stickerin von Thymian-Stickereien werden. | ćapor-kačamo E:Bag Kozl [тимьянный дым] / Thymianrauch. ćapor kačamso sufti͔d́iź E:Bag (VI134) Ihr seid mit Thymian-Rauch beräuchert worden. kolmoćeks noldan ćapor kačamo E:Kozl (I5) Zum dritten werde ich Thymianrauch senden. | ćapur-t́ikše͔ E:Mar, ćambᴉ͐r-t́ikšä E:Kažl ― ćambə̑r-t́išä M:P Pš An, ćambə̑r-t́ikšä M:Ur, ćapə̑r-t́išä M:Sučk богородская трава / Quendel (Thymus serpyllum). śed́e alga t́ikše͔ś, ĺeĺakaj, ćapur t́ikše͔ uĺeze͔! E:Mar (1208) Die niedriger wachsende Pflanze, Brüderchen, sei der Quendel! ćambə̑r t́išä ńäjat, oću nuža· uĺi M:P (IV736) Siehst du [im Traume] eine Thymianpflanze, wird eine grosse Not kommen. — Türk., vgl. tschuw. čabə̑r, tat. (Bl.) čambə̑r. — [Russ. чабе́р].
ćapurga: ćapurga-t́i·kšä E:Ba [? богородская трава / ? Quendel] (= ńikśi·ma-t́ikšä E:Ba).
ćapuri͔ń E:Petr (Adj.) [чаберный] / aus Quendel bestehend. sti͔t́ ćapuri͔ń todovńe (VIII228) Es wird ein Kissen mit Thymian-Füllsel ausgenäht.
ćaporne͔ [E:Bug] (Dem. zu ćapor) [чабер, тимьян] / Quendel, Thymian. ćaporne͔t́ putńeśt́ pŕalonʒo (V324) Sie legten Thymian unter ihren Kopf.
1ćar E:Mar Ba Večk NSurk ― ćar M:P Kr ?Saz Temn Sučk Jurtk (Verstärkungspartikel) самый, [прямо, именно, совсем, очень] / gerade, eben, ganz, sehr. t́śar baza·r v́ŕe·mańä, t́śar baza·rńä M:Jurtk Zur Zeit, als der Jahrmarkt in vollem Gang war, als das Gewühl des Jahrmarktes seinen Höhepunkt erreicht hatte. P. gibt für NSurk auch die Bed.: [пустой], “чистый” (= vaŋks) / leer, “rein”, wo es keine Leute gibt. kosto ńe kudat́ńeń ńeińeḱ? ćarcto[‑]ćarcto bazarcto, ćar bazaroń kunčkasto E:NSurk (II484-5) Wo haben wir diese Kuda gesehen? Auf dem leeren Basar, mitten auf dem leeren Basar. | ćar ab́e·čkada M:P Kr Saz Temn [ровно в обеденное время] / eben zur Mittagszeit. tśar [ab́e·tškada] tŕapa kudu saś M:Kr (IV267) Gerade zur Mittagszeit kam Trjapa nach Hause. ćar ab́ečkada id́ńasnə̑n kalmaj M:Temn (VIII306) Eben zur Mittagszeit begräbt sie ihre Kinder. | ćar ab́e·də̑ń ṕiŋgə̑va· M:Kr id. | ćar mańej E:Mar Večk ― ćar mańi M:P, ćar mańi· M:Jurtk [очень ясная погода, солнечный свет] / sehr heiteres Wetter, Sonnenschein. či͔ze͔ ńej ćar mańej E:Mar Večk, ćar mańi t́äči M:P Heute ist sehr heiteres Wetter. | ćar ob́ed E:Večk Ba Sob ― ćar ob́e·d M:Jurtk [ровно полдень] / gerade die Mittagszeit, eben die Mittagsstunde. ńej ćar o·b́ed E:Ba Es ist jetzt gerade Mittag. mo·žot saś t́änze͔ ćar-o·b́etste͔ E:Sob (VII358) Vielleicht ist sie auf ihn mitten am Tage gekommen. — [Vgl. jedoch aćar].
ćarks M:Gumny [? светлое солнце / ? heller Sonnenschein] (vgl. ćar mańi). af śuńəńd́i načtftə̑v́i, af ćarksə̑ńd́i kośftav́i [Es kann nicht vom trüben Wetter benässt werden, es kann nicht vom hellen Sonnenschein getrocknet werden].
2ćar E:Večk StMokl (onomat.) [треск (ружья, бича)] / Knall (der Flinte, der Peitsche) (E:Večk); [топанье (ногой)] / Aufstampfen (des Fusses) (E:StMokl). ćar ṕiĺǵenʒe͔ jondol baba vačkoĺeś E:StMokl (V214) (Mit einem Gestampfe, Geklopf) stampfte die Blitz-Alte mit ihren Füssen.
ćarck: ćarck ḿeŕems E:Ba (onomat.) [хлопнуть, щёлкнуть (ружьё)] / knallen (von der Flinte, wenn nur das Zündhütchen verbrennt).
ćarad́ems E:Večk [издать треск от удара, нанести глухой удар] / knallend schlagen, einen dumpfen Schlag geben.
ćarajems E:Večk (Iter. zu ćarad́ems).
ćaraĺems [E:?Mar] (Iter. zu ćarad́ems) [трещать] / (mehrmals) knallen.
t́śarod́ems ChrE (onomat.) [вдруг прогреметь] / plötzlich krachen, schmettern.
ćarcad́ems E:Večk, ćarca·d́ems E:Ba Is [нанести тяжёлый удар] / (wuchtig) schlagen (dass ein dumpfer Laut entsteht).
ćarca·jems [E:?Is ?Ba] (Iter. zu ćarca·d́ems) [наносить тяжёлые удары] / (mehrmals) wuchtig schlagen.
ćarcud́ems E:Mar, [?] ćarcu·d́ems ~ ćarci͔·d́ims E:Ba [хлопнуть (ружьё), ударить (гром)] / knallen (Flinte), krachen, dröhnen (Donner).
ćarcuĺems E:Mar (Iter. zu ćarcud́ems) [хлопать] / (mehrmals) knallen.
1ćara M:Vert (nach Sawk.) “слово “цяра” изредка употребляется и по сие время в значении ‘сын’, ‘племя’, вообще ‘потомок’ ” / ‹das Wort t́śara [? t́śora] wird auch zur jetzigen Zeit selten in der Bed. ‘Sohn’, ‘Stamm, Sippe’ u. überh. ‘Nachkommenschaft’ gebraucht” (eine auf Grund einer Etymologisierung gemachte Bemerkung).
2ćara M:Sp, śara M:Temn [чара, пивная кружка, водочная рюмка] / Bierglas, Schnapsglas. — Russ. чара.
ćaradams M:P Pš Sučk [начинать плодоносить, пускать ростки] / Frucht zu bilden beginnen, ansetzen. maŕʿńä, ksti͔ᵪ́ńä ćaradajᵪ́t́ [M:?P] Die Äpfel, Erdbeeren beginnen anzusetzen.
ćaradi͔ E:Sob Myv (Verbal-N.) [вращающийся] / kreisend [vielleicht lieber: плодотворный / befruchtend]. ćaradi͔ či-pas E:Sob (III102) Kreisende [befruchtende] Sonne. v́eŕe-pazoń iḱeĺe ĺiśića ćaradi͔ či-pas koŕḿińeć E:Myv (III59) Vor Vere-pas aufgehende, kreisende [befruchtende] Sonne, Ernährerin.
ćarᴉ͐dᴉ͐ń E:Tel, ćaradi͔ń ~ čaradi͔ń E:Sarat [Bed. nicht sicher anzugeben]. | ćaradi͔ń či-pas E:Sarat, ćarᴉ͐dᴉ͐ń či-pa·s E:Tel стреляющий (убивающий) бог (солнце) / schiessender (tötender) Gott; вертящийся бог (солнце) / die Sonne umkreisender Gott. ćarᴉ͐dᴉ͐ń či-pas maštumam! E:Tel Möge der (?) lebenbringende Sonnengott mich töten! (Schwur). Nach Utsch. schwört man folgenderweise: [am Tage:] či-pazi͔ś od. čaradi͔ń či-pazi͔ś laŋgan uĺiza E:Sarat (So wahr) die (kreisende) Sonne über mir ist; [am Morgen:] ĺiśe či-pazi͔ś laŋgan uĺiza E:Sarat (So wahr) die aufgehende Sonne über mir ist; [am Abend:] valǵe či-pazi͔ś laŋgan uĺiza E:Sarat (So wahr) die untergehende Sonne über mir ist.
[ćaraᵪman] t́śaraᵪman ~ śarakma ChrE, ćaraᵪman E:Mar Hl Nask Kad Večk Jeg, ćara·ᵪman E:Ba, śaraᵪma·n E:Atr, sraᵪma·n E:Kažl, śarakma E:VVr Is ― sə̑raᵪma·n ChrM M:Pš, sə̑raᵪma·n ~ sraᵪma·n (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. sraᵪmat) ~ sraᵪma·n ~ craᵪma·n M:P, ćəraᵪma·n M:Čemb, saraᵪman M:Sel, ćeraᵪman M:Pimb, ćaraᵪma·n M:Prol Jurtk Ur, ćarafman M:Sučk град / Hagel, Hagelkorn. paz vanozo ḱeĺḿed́e, ćaraᵪmando E:Mar (219) Gott hüte [das Getreide] vor Kälte, vor Hagel! puŕǵińi vaĺǵijizi͔, ćaraᵪman valuzu E:Hl (266) [Wie] ein Donner ist seine Stimme, [wie] Hagel sind seine Worte. śuro·ń čav́i· śara·kma E:VVr (II391) Hagel, der das Korn zerschlägt. | sə̑raᵪma·n-ṕiźəm ~ sraᵪma·n-ṕiźəḿ (~ sraᵪman-ṕiśem [-b́iśem]) M:P [дождь с градом] / Hagelregen. tuś sraᵪman-[ṕiźem] (IV856) Es begann ein Hagelregen. – Scheint Lehnwort zu sein, vgl. alt. čarak отруби; град (мелкий); alt. čə̑rak отруби.
ćaraᵪmanška E:Mar [величиной с градину] / von der Grösse eines Hagelkorns. puŕǵińeška vaĺǵejeze͔, ćaraᵪmanška valozo (258) Seine Stimme ist stark wie der Donner, sein Wort wie der Hagel.
sraᵪma·nńä M:P (Dem. zu sraᵪma·n) [градина] / Hagel(korn).
*ćardəms E:MKka [keine Bed. gegeben, kommt nur im folg. Beleg vor]: ardi͔ [‑ćardi͔] da pupuŕd́i (II134) Sie läuft und stolpert.
ćarka E:Mar Petr Ba Večk Is StSed ― ćarka M:P (Gen. -ń), ćarka M:Sel чарка, рюмка / bäuerliches Spitzglas, Schnapsglas. śiḿit́ ćarkań-ćarkań v́ina E:Petr (VIII8) [Sie] trinken je einen Schnaps. dumaśt́ ućaskań javšeḿe ‒‒‒ b́ednoj[‑]skudnojńeń ćarkaso E:Večk (I64) [Sie (Nischke-pas und Norov-pas)] dachten Glück zu spenden, ‒‒‒ den Armen, den Bedürftigen glasweise. v́e ćarkaso śiḿid́e E:StSed (VI22) Ihr habt aus ein und demselben Trinkbecher getrunken. — Russ. чарка.
ćarḱińe E:NSurk (Dem. zu ćarka) id. v́e ćarḱińese͔ ńiĺiḿim (II476) Er hat mich mit einem einzigen Branntweinglas weggetrunken [= verheiratet].
ćastakov E:Mar, častakol E:Večk ― ćastak ~ stakol M, ćastak (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -t) ~ stako·l (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -ʿt) M:P, ćastak M:Pš, stako·l M:Alk частокол / Staketenzaun, Palisadenzaun (vgl. pŕasna). — Russ. частоко́л.
ćastakə̑ńä M:P (Dem. zu ćastak) частокол / Staketenzaun, Palisadenzaun.
stako·lńä M:P (Nom. Pl. stako·lńat) id.
1ćat: ḱi-ćat M:Sučk [перекрёсток] / Wegscheide. — Vgl. tat. čat Ast, Zweig; Verzweigung, Kreuzung (des Weges); Astwinkel, Ecke, Winkel.
2ćat E:Mar, ćat ~ śat E:Večk, śat E:Is [звукоподраж. слово] / lautnachahmendes Wort (z.B. vom Knarren des Bettes, wenn eine Flasche von der Hitze zerplatzt). ńej ćat jakšamo E:Večk Es ist jetzt eine klirrende Kälte.
1ćatka M:P Kr (Gen. M:P ćatkə̑ń, M:Kr ćatkəń) [расстояние между расставленными ногами] / die Gabelung der Beine (bei Menschen u. Tieren). | ḱi-ćatka M: Sind (Sandr) (Gen. -ćatkə̑ń), ḱi-ćatka M: Vert [перекрёсток] / Wegscheide. aĺäj, kalmamak kolma ḱi ćatka jotks M:Vert (VIII470) Begrabe mich, Vater, an einer Kreuzung von drei Wegen.
1ćatna FS67(M) M:P Čemb, ćadna M:Sučk чад, угар / Kohlendunst, (M:Sučk Čemb auch:) [полный угара] / voll Kohlendunst. iŕəd́əń t́śatnas M:P, iŕəd́əń ćatnas M:Čemb [Ich bin von Kohlendunst berauscht geworden]. šobdava ṕeĺi śeńəm ćatnada [M:P] (IV107) Am Morgen fürchtet sie sich vor dem blauen Kohlendunst. t́ä kutś ćatna [M:?Čemb], t́ä kutś ćadna M:Sučk Diese Stube ist voll Kohlendunst. — [? Russ. чад, чадно].
2ćatna: ćatna-v́eĺä M [мокш. назв. с. Цятновка] / moksch. Name des Dorfes Zjatnowka, Bez. Krasnoslobodsk, Gouv. Pensa.
ćatnoms E:Večk, ćatnu·ms ~ ćatnoms E:Ba, śatnums E:Kad ― ćatnams M:Sučk, ćatna·ms M:Jurtk [болеть, ломить, ныть] / reissen, reissend schmerzen (E:Večk Kad Ba M:Sučk); [трещать (слабый лёд)] / krachen (z.B. schwaches Eis) (E:Večk Ba M:Jurtk). ḱed́em ćatnoź ćatni͔ [E:?Večk ?Ba] Meine Hand schmerzt sehr (z.B. nachdem sie erfroren ist). — [Vgl. 2ćat].
ćatńəf́t́əms M:Pš, ćat́ńəft́əms M:Som, ćatnaftə̑ms M:Gumny, ćatnə̑ftə̑ms M:Ur (Kaus. zu ćatnams) ломить / reissen, reissend schmerzen. ḱäd́əźä t́śatńəf́t́i M: Pš, ḱäd́əźä t́śatnə̑fti͔ M:Ur Es reisst mir die Hand. ṕiĺgəńäńä šulkə̑t́iᵪ́t́, ṕiĺgəńəń koŕas ḱäd́ńä ćat́ńəft́iᵪ́t́ M:Som Mir schmerzen die Beine, so wie die Beine reissen mir (auch) die Hände. lotkaś vara šulkə̑t́əmd́ä ćatnaftə̑mda M:Gumny Es hat bei Vara mit dem Schmerzen und Reissen aufgehört (im Zauberspruch gegen Wechselfieber). lotkaś šulkə̑təmd́ä-ćatńəft́əḿd́ä M:Pš Es hat mit dem Schmerzen und Reissen aufgehört.
ćatftə̑ms M:Sel (Kaus. zu einem unbel. St.-Verb) [ломить, ныть] / reissen, reissend schmerzen. ḱäd́əźä ćatfti͔ Ich habe reissende Schmerzen in der Hand. śart́ś ĺiśəza af śäŕäd́əź af šulkftə̑ź, af [t́śatftə̑ź], af azardə̑ź (IV763) Der Splitter soll ohne zu schmerzen, ohne zu reissen, ohne zu brennen, ohne sich zu entzünden herauskommen!
ćatfti͔ M:Mam [дёргающий] / reissend. | ćatfti͔ akša [дёргающая катаракта] / reissender Star.
ćatur E:Mar, ćatu·r E:Ba, ćator E:Večk ― ćatə̑r M:Pal [треск] / Geberste, Gekrach (z.B. wenn Holz zerbricht); [(onomat.) звукоподраж. потрескиванию / ein das Knistern (Krachen) nachahmendes Wort (M:P)]. a paro ćaturco poŕi ĺeṕe mukoŕińt́ E:Mar (281) Jene nagt mit einem unheimlichen Knistern den erlenen Klotz. vaj ćatə̑r ćatə̑r soń pojuńanza M:Pal (IV314) Seine Espen knarren. | ćatur ḿeŕems E:Mar, ćatu·r ḿeŕems E:Ba, ćator ḿeŕems E:Večk [(Mom.) [затрещать / (plötzlich) knistern, krachen].
ćaturdoms E:Mar, ćatu·rdums E:Ba, ćatordoms ~ śatordoms E:Večk, śatordoms E:Atr, śat̀ordoms E, śaturdums ~ śati͔̬rdi͔̬ms E:Kad, śate͔rdums ~ śatə̑rdums E:Kal, ? *śatordoms (: śaturdan) E:Jeg ― ćatə̑rdə̑ms M:P Čemb, ćatə̑·rdə̑ms M: Jurtk трещать, хрустеть / krachen, knistern (etw. was bricht od. zu brechen droht, z.B. Stock od. schwaches Eis); [трещать] / knarren (z.B. Stuhl); [хрустеть] / knacken (z.B. Finger) (E nur: скрипеть / knarren); (E:Jeg:) [потрескивать] / prasseln, (E:Kad auch:) [шелестеть] / rascheln (z.B. Stroh).
ćaturt: ćaturt moĺems E:Mar [трещать, скрипеть] / krachen, knarren. koda karmaśt́ poŕeḿe, paro ćaturt moĺi (2121) Wie sie zu nagen anfingen, kritscht und kratscht es.
śaturduma E:Kad Is, ćaturdu·ma E:Ba, śate͔rduma ~ śatə̑rduma E:Kal [трещотка] / Klapper.
śatordumka E:Večk id.
ćaturkšne͔ms E:Mar, ćatorkšnoms E:Večk (Frequ. zu ćaturdoms, ćatordoms) [трещать, хрустеть, скрипеть (слабый лёд, палец)] / krachen, knistern, knarren, knacken (z.B. schwaches Eis, Finger).
ćavaks M:Pš Vert [молодой пчелиный рой] / junger Bienenschwarm (M:Pš Vert); жёлудь / eine Hautkrankheit, Grind, Räude (M:Vert). — [Vgl. ćomas].
ćavas M:Kuld [молодой пчелиный рой] / junger Bienenschwarm. noldań ćavaskat t́iń una·j ćavast noldada [Lasst hinein eingelassene Bienenschwärme, summende Bienenschwärme]. — [Vgl. ćomas].
ćavasḱä M:Kuld (Dem.) id.
ćä M:Čemb Sel [смотри!, вот!] / sieh hier!, da hast du! (anbietend). arʿt tśä maksan aškə̑ŕafḱä M:Sel (IV814) Gehe, sieh hier gebe ich (dir) einen Knäuel. | ćada (Pl.) M:Čemb Sel [смотрите!, вот!] / seht hier!, da habt ihr!
ćäfkst (Pl.) M:Pš [дерьмо] / Scheisse (nicht so grob wie vaćä).
ćäĺakaj M:P [старинное мокш. личное (? женское) имя] / ein alter moksch. Personenname [? Frauenname].
ćeb́eŕ E:Gor Sob ― ćeb́äŕ ChrM M:Temn Atjur, ćeb́är M:P Prol [красивый, прекрасный, хороший] / hübsch, schön, gut, (auch im Sinne von:) [пригодный] / geeignet (ChrM: hübsch, schön), (M:Atjur auch:) [красота] / Schönheit. vaj ḱäṕeć kat́a ćeb́eŕ ŕićaga E:Gor (VII218) Katja erhob einen trefflichen Hebelbaum. vaj ćeb́eŕ v́äĺeś t́ešńeŕeś! E:Sob (VII308) Ein treffliches Dorf ist Teschner! al ńäjat, af ćeb́äŕ M (IV729) Siehst du [im Traum] ein Ei, (bedeutet es) nichts Gutes. ramat [ḿed́], ṕäḱ ćeb́äŕ eŕaf satanza M (IV735) Kaufst du Honig [im Traum], wird dein Leben sehr schön. ćeb́äŕsta ćeb́äŕ, kolma lomańeń soń ćeb́äŕsa M:Atjur (VIII360) Sie ist die Schönste der Schönen, sie hat die Schönheit dreier Menschen. | af ćeb́äŕ M [плохой, злой, некрасивый] / schlecht, böse, hässlich. v́əŕga·s ńäjat, af ćeb́äŕ M (IV738) Siehst du [im Traum] einen Wolf, (bedeutet es) nichts Gutes. | ćeb́äŕ-ši M:Temn [красота] / Schönheit. iźet́ mašta ćeb́äŕ[‑]šićeń vanə̑mə̑nza (VIII348) Du hast deine Schönheit nicht bewahren können. | ćeb́ärsta M:P (Adv.) [хорошо] / gut. — Tat. čibär.
ćeb́äŕana M:P [хорошенький, красивенький] / zieml. gut, zieml. schön.
*ćeb́äŕgadə̑ms (: ćeb́äŕgadan, -i͔) M:P [улучшаться] / sich verbessern.
*ćeb́äŕgaftə̑ms (: ćeb́äŕgaftan, -i͔) M:P [улучшить] / verbessern.
*ćeb́äŕgafńəms (: ćeb́äŕgafńan, -i) M:P (Frequ. zu *ćeb́äŕgaftə̑ms).
1ćeća E:Mar ― śećä (Gen. -ń) ~ čišča (Gen. -ń) M:P, śećä M:Pš, čišča M:Kr, šeča M:Ur [новь], чищоба / Neuland, Neubruch, Neurode (M:P: bis zum fünften Jahr; man sät zuerst Rüben od. Hirse ein). tšistšań mazi͔ ŕäps mazi͔ kurgə̑näs [‑ńac] [M:Kr] (IV125) Wie eine schöne Rübe auf einem neuen Feld war sein Mund. | ćeća-laŋgo E ― śećä-laŋgă M:P Kr id. śećä-laŋgə̑ń kruglaj ŕäpsə̑ń šamańasa M:P Er hat ein Gesicht, rund wie die Rübe vom Neuland. śećä-laŋgə̑ń akš iĺa·nas ańu šäjäŕńäś M:Kr Anju hat Haar, weiss wie der Flachs (Lein) vom Neubruch. — Russ. чища.
śećäńä M:P (Dem. zu śećä) id.
2ćeća E:Atr Gor Ba [Bug] Večk NSurk ― ćäćä M:Kr Cjatn Bold, ćećä M:P (Gen. ‑ń) цветок / Blume (E:Atr Gor Bug Večk NSurk M:Kr Cjatn); [растение] / eine best. Pflanze (M:P: = koŕäj pŕä [? колокольчик] / ? Glockenblume) (E:Ba M:P). mazi͔ ćećań końd́amo [E:?Bug] (V366) (Es war) wie eine schöne Blume. kodańe pando boks ĺiśit́ ćećat E:NSurk (III195) Wie an den Berghängen Blumen hervorspriessen. a ton ščak[‑]kaŕak ‒‒‒ t́išä pańčfkasa maźi ćäćasa, maźi ćäćasa ćäćä pŕäńasa M:Cjatn (IV168) Kleide du ihn ‒‒‒ mit Grasblumen, mit schönen Blumen, mit schönen Blumen, mit Blumenkronen. | ćećat-ṕećat (Pl.) E:Atr Večk SŠant ― ćećä-paćä M:P, ćäćat-paćat (Pl.) M:Kr, ćäćäń-paćä(?j)ń [Gen.] M:Bold [подобный цветку, красивый как цветок / blumengleich], “blumenschön”. ja ćećat[‑]ṕećat oĺań śĺed́enze͔ E:Atr (I327) Blumengleich sind Oljas (Schuh‑)Spuren. da ćećat[‑]ṕećat laŋgozo E:SŠant (II64) Blumengleich ist sein Leib. vasuldu ńesa ćećastu, malastu ńesa ṕecastu, puŕǵińi vaĺǵijizi͔, ćaraᵪman valuzu. – varmaškaś E:Hl (266) Von der Ferne sehe ich es um jede Stunde, von der Nähe am Freitag, ein Donner ist seine Stimme, Hagel sind seine Worte. – Die Windmühle. [Lieber etwa: Aus der Ferne gesehen ist es (wie) eine Blüte, aus der Nähe gesehen (wie) ein Wunderwerk usw.]. uĺća·v kadat ćećä[‑]paćä jalgańät́ńən M:P (IV582) Auf der Strasse lässt du deine den Kronblättern gleichen Freundinnen zurück. lugat́ laŋksa ćäćat[‑]paćat kajǵi koŕəńńat M [Auf der Wiese gibt es Blumen, (?) Glockenblumen]. lugań ćećat, ćećat-paćat M:Kr [Blumen der Wiese, (?) Blumenblüten]. lugań ćäćäń, ćäćäń-paćäń (? -paćäjń) vaj śiń kod́amńat M:Bold (Sir.) [Sie (die mokschanischen Mädchen) sind den Wiesenblumen, (?) den Blüten der Blumen gleich]. | ćećaso-b́ećaso [Iness.] E:Gor [с цветками и лепестками / mit Blumen u. Kronenblättern]. | goŕńipov-ćeća E:Atr Večk Kl [колокольчик, ? купальница / Glockenblume, ? Trollblume] (eine der ersten Blumen im Frühjahr, wächst auf Anhöhen). ad́ado ‒‒‒ goŕńipov ćećań kočkamo E:Kl (I420) Kommt ‒‒‒ Trollblumen zu pflücken! — Tschuw. čäǯäk, čäččä, tat. čäčäk.
ćećaka E:Sulli, ćećka E:Gor (Dem. zu ćeća) [цветок] / Blume (E:Gor); [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (E:Sulli: = baĺaga; M:Sučk: [съедобное] / wird gegessen) (E:Sulli M:Sučk). vaśeń t́ikšińeś [ćet́śaka], vaśeń t́ikšińeś baĺaga E:Sulli (VII80) Die erste Pflanze [im Frühjahr] ist die Blume, die erste Pflanze ist die Blume.
ćećko E:Mar [женское имя, “цветочек”] / ein Frauenname, “Blümchen”. v́id́aša pokščaj, soroḱin pokščaj, ćećko baba ‒‒‒ ĺezde͔d́e moń martom! (24) Grossvater Widjascha, Grossvater Sorokin, Grossmutter Tsetsko, ‒‒‒ steht mir bei!
ćećḱiŋka E:Mar [фамилия] / ein Familienname. vaj avakaj či͔jamak! ‒‒‒ ćećḱiŋkańeń iĺamak! (124) O Mütterchen, verheirate mich! ‒‒‒ [Doch] nicht an den [einen] Tsetskinka!
ćećäńä ~ [?] ćəćəńä· M:P, ćećäńä M:Katm (Dem. zu ćećä) [какое-то растение, ? колокольчик] / irgendeine Pflanze, ? Glockenblume (= koŕäj pŕä) (M:P); [цветок] / Blume (M:Katm). luga·ń mazi͔ ćećäńäźä, ćećä pŕasa koŕäjńäźä M:P (IV581) [Du] meine schöne Wiesenblume, meine Blumenknospe oben am Strauch. ḱeńəŕiᵪt́ luga·ń mazi͔ ćećäńat M:Katm (IV460) Die schönen Blumen auf der Wiese blühen auf.
ćećińe [E:?Bug] (Dem. zu ćeća) [цветок] / Blume. tundoń vaśiń ćećińeks (VI192) Wie die erste Blume im Frühling.
ćećerdams E [щекотать, чесаться] / kitzeln, jucken.
1ćećka E:Mar чечевица / Linse (Ervum lens). — Russ. чечеви́ца.
[ćeloj] t́śeloj ChrE E:VVr ― ćelaj M:P Pš целый / ganz, voll. moń kardas ćeloj este͔d́iŋ́ḱ E:VVr (III277) Ich habe den Hof voll von euch. sutka ćeloj, avakaj, kukušḱińeks kukuvan E:VVr (II517-8) Tag und Nacht, Mutter, rufe ich wie ein Kuckuck. jotkstə̑t́i makśś kusa·ŕjuškaś ćelaj śada M:Pš (IV330) Dem Mittleren gab der Husar ein ganzes Hundert. | ćelajsta M:Sel (Adv.) [совсем, в целом] / ganz, im ganzen (z.B. verschlingen). — Russ. целый.
ćela (~ ce͔la ~ ći̯ela, -ń) E:Mar, ćela E:Petr Kočk Večk MKka целый / ganz, heil; (E:Petr:) [девственная] / unberührt (Mädchen). saś kudov, ćela gorob́ija jarmak tuś E:Mar (2103) Es kam nach Hause, brachte einen ganzen Korb Geld mit sich. moń ćela pakśa v́id́eń śuri͔ńem E:Kočk (VII62) Ein ganzes Feld habe ich ausgesätes Getreide. ćela v́edra [v́ini͔ńem] E:Večk (II255) Du, mein Eimer voll Branntwein! nu, ḿitŕa (žeńeᵪ́eś), eźet́ mańaft, koźajkat ćela E:Petr (VIII56) Nun, Mitrja (der Bräutigam), du bist nicht betrogen worden, deine Frau ist intakt (heil) gewesen! | ce͔lasta E:Mar (Adv.) [вполне, всецело] / ganz, heil. — Russ. [aus der prädik. F. цела].
ce͔lkovoj E:Mar Hl [рубль] / Rubel. na, motros, koto śat ce͔lkovoj jarmak! E:Mar (296) Da hast du, Motros, sechshundert Rubel Geld! pazuś ḱiŕvaść v́ät́i ce͔lkovojiń śv́ečanzu E:Hl (1154) Der Gott hat sein Fünfrubels-Licht angesteckt. — Russ. целко́вый.
ćeĺća E:Mar Atr Ba Gor Večk, śeĺśa ~ ćeĺća E:Is, śeĺʿća (~ śeĺᵪća) E:Kažl ― t́äĺʿćä M:P Pš Čemb Sučk, ćeĺćä· M:Jurtk (Gen. ćeĺćeń) [тяжёлая болезнь] / eine schwere Krankheit (E:Mar Atr Gor Kažl Večk Is M:Suck); рак / Krebs, krebsartige Krankheit (E:Mar Atr Gor Kažl Večk Is M:P Pš Čemb Sučk); [сифилис] / Syphilis (E:Mar Ba ?Kažl); болезнь рта / eine Krankheit im Munde (E). ćeĺćat ḱeĺ vaŕazot! E:Večk Einen Krebs dir in den Mund! t́äĺʿćät́ńä kə̑rga· paŕəst! M:Suck Einen Krebs dir in den Schlund! śeĺʿćat dolgat saźiĺdi͔ź E:Kažl [(?) Möchte dich der Krebs und die Federn erreichen od. (?) Möchte dir der Krebs Federn bekommen] (ein Fluch). ḿeźəń t́äĺʿt́śä kopə̑rsə̑n jakaj? M:Pš Was für ein verfluchtes Ding kriecht auf meinem Rücken? ḿeźəń t́äĺʿt́śat korʿtat M:Pš Was für dummes Zeug plapperst du? ḿeźəń t́äĺʿt́śat jakat M:Pš Was zum Teufel treibst du dich (hier) herum? ton ḿeks jaka·t t́śeĺt́śe·ś tak M:Jurtk [Was treibst du dich, du verfluchtes Blag, hier herum?] (sagt man einem Kinde). — [Vgl. kas. (Radl.) tilčä Krebs (Krankheit)].
ćeĺińä M [sollte nach P. ein onomat. Wort sein; kommt in einem Rätsel vor, das auch sonst unklar ist]. [t́śeĺińä, ḿeĺińä], kat́šelavə̑ń [ufa·mńä. – šud́eŕks] M (IV667) ‒‒‒ (onom.), eine ?-Blase. – Der Regenbach.
ćembara· M:P [грязный] / schmutzig.
ćemb́iŕa E:Beg [? липкий, ? тестообразный / ? klitschig, ? teigartig]. vaj ḿäźeń pańan mon śukort? ‒‒‒ vaj roźeń pańan – ćemb́iŕat (VII156) Was für Kuchen backe ich? ‒‒‒ Backe ich sie aus Roggen, (so sind sie) klitschig (teigartig).
ćeŋǵä: ćeŋǵen-ćaŋkf M:P (onomat.) [шум] / Lärm.
ćerks: ćerks-poŋkst ~ ćerkst-poŋkst M:P [детские брюки] / Kinderhose, die kein Einsatzstück zwischen den Beinen (potmaks) hat, sondern die zwischen den Beinen offen ist.
ćerta E:Mar, čerta E:Večk ― čorta M черта / Strich, Linie (E:Večk); [? рейсшина] / ? Reissschiene (ein Werkzeug zum Reissen par. Linien); [инструмент] / Instrument (E:Mar M). — Russ. черта́.
ćeṙtavks E:Mar [проведённая черта, линия] / der gezogene Strich, die gezogene Linie.
ćeŕks E:Mar, čeŕks E:Ba Večk, ćeŕks ~ čeŕks E:Is [тонкая черта, линия] / feiner Strich, feine Linie; [шрам] / Schramme.
ćeŕksḱe E:Mar, čeŕksḱe E:Večk [? auch Is Ba] (Dem. zu ćeŕks, čeŕks) [линия (в ладони)] / Linie (in der Handfläche) (E:Mar).
ćeŕkstavks E:Mar [черта] / Strich.
čeŕkśt́e·ća E:Ba [писарь (тайное слово)] / Amtsschreiber (Geheimw.).
čeŕkśńića E:Večk id.
ćeṙtams E:Mar, čertams E:Večk [провести черту] / einen Strich ziehen, vorzeichnen. — Russ. черти́ть.
ćeŕt́ńems E:Mar (Iter. zu ćeṙtams).
ćeŕkstams E:Mar, čeŕksta·ms E:Večk Ba Gor, *čeŕkstams E:Petr [провести черту] / einen Strich machen, einen Strich, eine Linie ziehen. moda laŋks čeŕkste͔, eĺ st́enas-kŕišas, lati͔s E:Petr (VIII30) Er ritzt sie auf den Boden, an die Wände, an das Dach oder an die Schuppen(wände).
ćeŕkśńems E:Mar, čeŕkśńems E:Večk (Frequ. zu ćeŕkstams, čeŕkstams) [черкать] / mehrere Striche ziehen.
*ćeŕkśńekšńems E:Mar (Frequ. zu ćeŕkśńems) [черкать / (dann u. wann) mehrere Striche ziehen].
ćeŕap: pŕä-ćeŕap M:Čemb [череп] / Schädel. — Russ. череп.
ćeŕeń M:Sel (Abl. -d́ä) [черень] / Stiel (z.B. des Fischspeers). — Russ. черень.
ćeŕepka E:Mar ― [?] ćeŕapkan M:P (P.: Gen. -ań) M:P черепок / Topf (mit grosser Öffnung, zum Braten [? Kochen] der Kartoffeln, des Kohls usw.) (E:Mar); [сковорода] / Bratpfanne, hoch, zum Braten der Kartoffeln (M:P). lavća ṕŕaso bab́ińe, raškonzo pačk vani͔. – ćeŕepkaś kundamo marto E:Mar (240) Auf dem Ende des Wandbretts (steht) eine Alte, sie guckt durch den Raum zwischen ihren Schenkeln. – Der Topf mit Griff. — Russ. черепо́к.
ćeŕkuva ~ ćerkuva E:Mar, ćeŕkuva E:Gor Večk NSurk, ćerkuva E:Hl, ćerkava ~ ćeŕkva E:VVr, *t́iŕkov E:Šokša, ćᴉrko·v E:Kažl ― ćerkav M:P (Nom. Pl. ćerkaft), ćeŕkav M:P [церковь] / Kirche. ćeŕkuva v́eĺkska ĺiv́t́i źv́eŕ E:Mar (258) Über die Kirche hin fliegt ein wildes Tier. ćeŕkuvasto kuli͔ lomat́ ḿäḱev a uśkśit́ E:Gor [Von der Kirche pflegt man nicht Verstorbene zurückzufahren] (wenn z.B. der Mann zu viel Branntwein mit nach Hause bringt u. man ihn auffordert, einen Teil davon zurückzubringen, kann er mit dieser Redensart antworten). kuva·ń kuča·n šuḿi·ńeń? ćeŕkva·ń kruta· ugo·lga E:VVr (II397) Wo lasse ich meine Klagen hören? In der steil aufsteigenden Kirchenecke. ḱišaluvskuj čuftuń t́iŕkofsa E:Šokša (VII440) In der hölzernen Kirche von Kischalovo. ćᴉŕko·vᴉ͐ń śäŕsa śäd́ᴉst E:Kažl (184) Ihre Brücke ist hoch wie die Kirche. | ćeŕkuva-ṕŕa E:Mar, ćerkuva-pŕa E:Hl, t́iŕkov-pŕe E:Šokša [колокольня] / Glockenturm, Kirchturm. ćeŕkuva ṕŕas kuśt́iźe E:Mar (295) [Er] brachte ihn in den Glockenturm hinauf. t́eŕci͔ń ćerkuva ṕŕava, ḱŕost vakska E:Hl (1158-60) Ich werde sie über den Kirchturm her, an dem Kreuz vorüber herbeirufen. ḿeks t́iŕkov pŕeś kumbuld́e? E:Šokša (VII440) Warum flimmert der Kirchturm? | ćerkavań śańavka E:VVr стриж / Turmschwalbe (Apus apus). — Russ. церковь.
ćeŕkv́ińe E:VVr, ćeŕkuv́ińe E:Večk (Dem. zu ćeŕkva, ćeŕkuva) id. koda strojakšni͔ź si͔ń ćeŕkuv́ińest E:Večk (I47) Während sie ihre Kirche bauten. jaḱiń božovskoj ćeŕkv́ińes E:VVr (II515) Ich ging in Gottes Kirche.
ćeŕńems E:Mar Atr Is StŠant пищать, визжать (о свинье) / quieken, quieksen (Schwein, Ferkel). vatrakš laco vatordozo i tuvo laco ćeŕńeze͔ E:StŠant (III199) Möge er [sie] ‒‒‒ wie ein Frosch anquaken und wie ein Schwein anquieken! — Vgl. ćiŕńems.
ćeŕakadoms E:Mar (Inch.) [завизжать, запищать] / aufquieken, zu quieksen anfangen.
ćeŕńekšńems E:Mar (Frequ. zu ćeŕńems) [повизгивать (свинья)] / quieken (Schwein).
ćeŕńeźev́ems E:Mar (Inch. zu ćeŕńems) [завизжать] / aufquieken, zu quieken anfangen.
ćet́eń M:Ur плетень / Flechtwerk, geflochtener Zaun. — Tat. čitän.
ćet́v́erḱ E:Petr, čet́v́e·ŕ E:Kad ― ćet́vəŕ M:Sel четверг / Donnerstag. nuima ĺiśima čiks kočḱet́ oftoŕńiḱ, ćet́v́erḱ eĺ subuta E:Petr (VIII176) Als Tag, wo man zu ernten beginnt (geht), wählt man einen Dienstag, einen Donnerstag oder einen Samstag. — Russ. четве́рг.
ćet́v́eŕiḱ E:Drak, ćit́v́äŕi·ḱ E:Kažl четверик / ein Kornmass (ca. 24 Liter). iščo· kajäś tśit́v́äŕi·ḱ ṕešt́ä E:Kažl (III233) Und sie warf noch ein Tschetwerik Nüsse hin. — Russ. четвери́к.
če͔t́v́eŕt́ ~ čet́v́eŕt́ ~ ćet́v́ert́ E:Mar ― ćet́v́er M, četv́ert M:P (Gen. -en) четверть / ein Hohlmass (9 мера), Quart, Viertel (z.B. Branntwein). motros tuś, sajś martonzo če͔t́v́eŕt́ v́ina E:Mar (294) Motros machte sich auf, nahm ein Quartwedro Branntwein mit sich. — [Russ. четверть].
ćezar (Gen. -i͔ń) ~ če͔zar E:Mar какая-то птица / irgendein Vogel. v́eŕet[‑]alot če͔zari͔ń ṕize͔t́. – ḱeŋkš ṕet́ĺätńe (269) Vogelnester von zwei Stockwerken. – Die Türangeln. — Vgl. tschuw. si͔zar (sӫsar) ‘Marder’ [in mordw. Volksliteratur ist auch čińeḿe ‘Marder’ bisweilen als Vogel aufgefasst worden].
ćezga M:P Pš, ćezga M:Vert (Gen. -ń), śezga M:Temn (Nom. Pl. -t), se͔zga M: Sučk [женский половой орган] / Scham (M:P); целка / Hymen (M:P Pš); [подвязка на штанах у женщин] / Hosenband bei den Frauen (M:Vert Sučk); гачники / Schnur, Gürtel zum Festbinden der Hosen (M:Temn). | poŋks-se͔zga M: Sučk [шнурок для завязывания портков] / Schnur zum Festbinden der Hosen.
ćəf́ńa·ms ~ ćəfńa·ms (: ćəfńa·n, -ä·j ~ ćefńa·n, -äj) M:P Pš, ćifńa·ms M:Čemb [пищать] / piepen, piepsen (z.B. Küken, Maus).
ćəf́ńəśəms ~ *ćif́ńəśəms (: ćefńeśa·n, ćifńeśi) M:P (Frequ. zu ćəf́ńa·ms) id.
ćəᵪńams M:Jurtk [плакать, выть] / weinen, heulen.
ćəpa· M:P [деньги (тайное слово)] / Geld (Geheimw.).
ćəpa·v M:P [денежный, имеющий много денег] / reich an Geld, viel Geld habend. — (Vgl. śup̀av E).
ćəŕo·mkaks M:Pimb [черёмуха] / Traubenkirschbaum (Prunus padus). — [Russ. черёмуха].
ćəŕo·mkakśḱä M:Pimb (Dem.) id.
ćib́iĺik E:Večk Is, ćib́iĺi·ḱ E:Ba, śib́ĺak E:“Samara” ― śib́ĺəḱ TLM47(M), śib́ĺəḱ (~ śib́ĺeḱ, Gen. -en, Nom. Pl. -t) M:P, źibĺək M:Sel, ćibə̑ĺəḱ ~ ćibəĺək M:Sučk, śib́ĺik M:Prol полог / Bettvorhang (E:Večk Samara TLM(M) M:Sel Prol); [фартук кареты молодых] / Brautwagendecke (M:P: grosse zusammengewobene Leinwand (bisweilen mit Borden aus Kumatsch), mit der der Brautwagen auf der Hochzeit mit gew. Trinkschmaus verdeckt wird; “Vorhang”; die Brautwagendecke wird später, wenn man – bes. die jungen Leute – im Sommer draussen auf dem Hofe schläft, gew. als Bettvorhang verwendet; M:Sučk: [подобный палатке, вроде палатки] / zeltartig) (E:Samara TLM(M) M:P Sučk). sraftsa, kudə̑ška, pə̑rda·sa, ṕińä kulə̑ška. – źibĺəkś M:Sel (IV673) Breite ich es aus, so ist es gross wie ein Haus, wickle ich es zusammen, so ist es klein wie eine Hundeleiche. – Der Bettvorhang. — Türk. (TLM, Nr. 136).
śeb́ĺeḱeńä· M:P (Dem.) id.
ćib́ĺej E:Mar [шаловливый] / possenhaft.
ćibordoms E:Atr [мигать (глазами)] / zwinkern (Augen); [пищать (птенчик)] / piepen (Vogeljunges).
ćićargo E:Sob [женское имя] / ein Frauenname. śemaša maro ćićargot, śiśeḿ godne͔t družakšnost́ (VII254) Semascha (Simeon) und Tsitsjargo hatten sieben Jahre ein Verhältnis miteinander gehabt.
ćićav́i·ća E:Ba, śićav́ića E:Kažl, čučav́ića E:Večk ― šəčäv́i·čä ~ šečev́i·čä (Gen. ‑ń) M:P, šəčav́i·ča M:Pš, šečav́iča M, šiča·və̑ćä M:Sučk (bot.) чечевица / Linse. — Russ. чечеви́ца.
ćića·vka E:Ba (bot.) id.
ćićeŕića ~ ćićiŕića E:Večk, ćićeŕića E:Is id.
ćićiŕa E:Is id.
ćićeŕ E:Mar ― ćit́əŕ M [густой, непроходимый (лес)] / dicht, undurchdringlich (nur vom Walde). si͔ń pačkućt́ ńej i ćićeŕ v́iŕc E:Mar (170) Sie gelangten nun in ein dichtes Gehölz. roščat́ńeń tombaĺe ćićeŕ v́iŕ E:Mar (267) Jenseits der Haine ist ein dichter Wald.
śit́əŕks M:P Pš, śit́əṙks M:Suck, śit́eŕks M [густой лесок, кустарник, чаща] / dichtes Gehölz, dichtes Gebüsch, Dickicht. | śit́əŕks-nal M:P, śit́eŕks-nal M id.
ćićiŕman E:Is id.
ći(ći)-baba M:P Pš (Gen. -ń) синица, синичка / Meise.
ćićiga E:Mar, ḱići·ga E:Ba ― kəćiga· ~ ḱićiga· (Gen. -ń) M:P, kəćəga· M:Pš, ḱićiga [M:Mam], kəćiga· M:Čemb, ḱićiga· M:Sučk, kaŕʿćiga (Nom. Pl. -t) M:Sel кичига / zwei Ständer an den Hinterecken eines Fuhrwerks (die nötig sind, z.B. ein Fuder mit Garben zusammenzuhalten), (E:Mar auch, M:Pš:) [палка] / Stock. [ḱit́śiga·ńd́i] kafta jakaj [ṕeĺǵeńä·t́ńä] [M:Mam] (IV505) [Er wird] deine zwei gehenden Beine zu Stützstangen für das Fuder [nehmen]. — Russ. кичи́га.
ćićina E:Mar ― ćićińä· M:P (Gen. -n), tućəńä M:Sel [кол для хмеля] / Hopfenstange (E:Mar Sel); [стебель почки, соцветия, плода] / Stengel, an dem eine Knospe, Blüte od. Frucht ist (M:P). — Russ. тычи́на.
ćićkə̑ĺ-: ćićkə̑ĺ-osks M:Ur [праздник жертвоприношения] / ein Opferfest [? Kükenopferfest], auch saraz-osks [Hühneropferfest] genannt, bei dem Hühner geopfert wurden; die Frauen (nur sie) begingen es im Dorfe Urjum am ersten Pfingsttag; Gebete wurden an škaj-bas [Schöpfer-Gott od. Himmelsgott], an mastə̑rə̑ń t́ät́ä [Erdvater] u. an mastə̑rə̑ń ava [Erdmutter] gerichtet.
ćid́ardoms ~ sudardums TLM47(E), ćid́ardoms ~ [?] ćit́ardoms E:Mar, *ćid́ardoms E:Večk, ćiźardoms E:Is, *śudardums E:Šir, sudardums E:Kal ― suda·rdə̑ms TLM47(M) M:Sel [переносить, выдерживать] / ertragen, aushalten; [быть в силах, быть способным] / zu etw. die nötige Kraft haben, imstande sein (etw. zu tun). krugom v́eĺavti͔, ožǯas a ćid́ardi͔. – kocti͔ń kodamo kalduruškat́ńe E:Mar (238) Es dreht sich herum, Zügel duldet es nicht. – Kurze Stöcke od. Walzen in dem mordw. Webstuhl. iščo vanumak kafto jaḱi ṕiĺǵeva, kafto t́ei ḱed́ńeva, ćid́ardi͔t́ araś v́e čiń robotaŋk robotams E:Večk (II259) Sieh auch meine zwei schreitenden Beine, meine zwei arbeitenden Hände, ob sie die Arbeit eines Tages bei euch ertragen! aźka· kafta· tšiska·k at śu·dardan E:Šir (II444) (Sonst) halte ich es vielleicht nicht einmal zwei Tage aus. suda·rdan śä t́evt́i M Ich kann diese Arbeit durchführen. — Misch. cı̊da- (TLM, Nr. 137).
ćid́arks E:VVr Večk [выдержка, выносливость, настойчивость] / Ausdauer, Beharrlichkeit, Fähigkeit etw. auszuhalten, zu ertragen, durchzuführen.
ćid́arksov E:Večk [выносливый, терпеливый, достаточно сильный, крепкий в чём-л.] / ausdauernd, stark, kräftig genug, um etw. zu tun.
ćid́av TLM47(E) E:Mar Is [выносливый, сильный, крепкий в чём-л.] / ausdauernd, stark, kräftig genug, um etw. zu tun.
ćifća E:Ba Večk ? донник / ? Honigklee, Steinklee (Melilotus officinalis); [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (E:Ba Večk: = tuvə̑ń kurgă, M:Sučk: tuvə̑ń čuška).
ćifćəḿ (~ ćifćem, Gen. -en, Nom. Pl. ćifćept) M:P, ćifćəḿ M:Alk, ćifćəm M:Pš, tufćəm M:Čemb An Sel [щётка для чесания льна] / Flachsbürste. | ćifćəmsa kə̑rga·ms M:P [чистить щёткой, чесать (лён)] / (Flachs) bürsten, hecheln.
ćifćəḿńä· (~ ćefćemńä·) M:P (Dem. zu ćifćəḿ) [мыкалка, щётка для чесания льна] / Flachsbürste.
ćifta M:P (Gen. ćiftə̑ń, Nom. Pl. ćiftt), ćift́ä M:Pš (Gen. ćift́əń), si͔ft́ä̆ M:Sučk [жареное мясо или каша из варёных кишок] / zerbratenes Fleisch od. Brei aus zerkochten Eingeweiden, mit dem Piroggen gefüllt werden (= tat. katlama) (M:P Pš); [варёная зайчатина или баранина] / zerkochtes Hasen- od. Schaffleisch, mit dem man Piroggen füllt (M:Sučk).
[?] ćiftańä [? ćiftə̑ńä] ~ *ćəftə̑ńä· (: ćeftə̑ńä·) M:P (Dem. zu ćifta) id.
ćifks M:P (Gen. -ə̑ń) [? < ćiftə̑ks] [проваренная зайчатина или баранина] / ganz fein gekochtes Hasen- od. Schaffleisch, mit dem man Piroggen füllt.
ćifksḱä· M:P (Dem. zu ćifks) id.
ćifta·mas M:Pal, ćəfta·maz-v́eĺä M:P, ćiftamaz-v́eĺä M:Vert [мокш. назв. с. Палаевка] / moksch. Name des Dorfes Palajewka (Bez. Insar, Gouv. Pensa). taŕɯńä sə̑rʿka·j ćəfta·maz v́eĺi aščəma [M:P] (IV300) Tarja macht sich nach dem Dorf Tsiftamas [Palajewka] auf, um (dort) zu bleiben. daŕu turə̑di͔ ćiftamaz v́eĺi aščeḿä M:Vert (VIII486) Darju will ins Dorf Tsiftamaz ihre Zeit verbringen gehen.
ćiga·n E:Atr Ba Večk ― ćiga·n M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. ćiga·tt), ćiga·n M: Čemb [цыган] / Zigeuner. | ćigan-ava E:Atr Ba Večk NPyrma ― ćigan-ava ~ ćiga·n-ava M:P Čemb Kard Mann [цыганка] / Zigeunerin. ańćak joftaś ćigan-ava polancte͔ń E:NPyrma (VII72) Er sagte (davon) nur seiner Frau, der Zigeunerin. a ton v́idna ćiga·n[‑]avat M:Kard (IV476) Aber du bist schliesslich eine Zigeunerin. | ci͔·gan-ava·ń ṕiĺi·ks (ci͔gan-avań ṕiĺi·ks) E:Kad ягода жимолости / Beere(n) des Geissblattes (Lonicera) (das ińd́i·ŕksna genannt wird), “Ohrgehänge der Zigeunerin”. — Russ. цыга́н.
ćiga·nńä M:P (Dem.) id.
ćiga·nka M:P (Gen. -ń) [цыганка] / Zigeunerin. — Russ. цыга́нка.
ćigə̑n M:Sučk норовистый / störrisch, stätisch (Pferd). — ? Türk., vgl. tat. čik-, čigən-, kirg. šəgin-, baschk. sigən-.
ćigə̑·ngə̑də̑ms M:Jurtk [заартачиться, становиться норовистым] / stutzig [stätisch] werden.
ćigə̑nda·ms M:Sučk id.
ćigə̑nda·kšńəms M:Sučk (Frequ. zu ćigə̑nda·ms) [артачиться, показывать свой норов] / stutzig [stätisch] sein.
ćiᵪ́eĺd́ems E:Mar [хихикать] / kichern.
ćijńems E:Mar VVr Večk, ćijńi·ms E:Ba, ćijnams E:Kažl ― ćijńams M:Čemb, ci͔jńa·ms M:Sel [выть, скулить (собака)] / jaulen, heulen (Hund, wenn man ihn prügelt) (E:Mar VVr Ba Večk); [визжать (щенок)] / winseln (Welpe); [звонить] / klingeln (E:Mar VVr Ba Večk: von den Ohren) (E:Mar VVr Ba Večk M:Čemb Sel). ṕiĺem ćijńi [E:Mar ?VVr ?Večk] [Mein Ohr klingelt] (eine Krankheit). koda si͔ń avast v́ečksi͔ź, koda avast ḿeĺga ćijńit́ E:Večk (III194) So wie sie [die Hündchen] ihre Mutter lieben, so wie sie nach ihrer Mutter winseln.
ćijńeźev́ems E:Mar Večk ?VVr (E:Mar auch: ćińeźev́ems, 3. Sg. Prät. ćińeźev́ś) (Inch. zu ćijńems) [взвыть] / (einmal) jaulen; [зазвенеть (уши)] / zu klingeln anfangen (die Ohren).
ćijakadoms E:Mar Večk [зазвенеть / zu klingeln anfangen]. ṕiĺem ćijakać E:Mar ?Večk Mein Ohr fing an zu klingeln.
ćik: ćik-ćik [M:?Sel] (onomat.) [подраж. писку птенчиков] / das Piepen der Vogeljungen nachahmendes Wort. [t́śik, t́śik narmə̑ńńä, t́śikeń ṕiksə̑ń laŋgə̑ńä] (IV670) [t́śik t́śik] Vogel, [t́śik] hat einen Körper aus Seil. [Ein Rätsel ohne Antwort].
ćikńems E:Mar Atr Is, ćiḱńems ~ ćikńems E:Večk, ćiḱńims E:Jeg, ćiḱńims ~ ćikńems E:Ba ― *ćiḱńa·ms (: ćiḱńä·j) ~ ćikńa·ms M:Sel, ćikna·ms M:Sučk, *ćiknams (: ćiknan) M:Ur [пищать (птенчик, мышь] / piepen, piepsen (Vogeljunges, Maus) (E:Mar Večk Ba Jeg M:Sel Ur); [чирикать] / zwitschern (E:Mar); [тикать (часы)] / ticken (Uhr) (E:Atr Večk Ba Is Jeg M: Sučk).
ćikńeźev́ems E:Mar (Inch. zu ćikńems) [начинать пищать] / zu piepen anfangen.
ćikad́ems E:Atr Ba Večk Is ― ćika·d́əms M:Sučk (Mom.) [тикнуть (часы)] / einmal ticken (die Uhr); [пискнуть (цыплёнок)] / (plötzlich) piepen (Küken).
ćikajems E:Večk, ćiḱiims E:Kad Kal ― ćiḱijəms M:Sučk (Iter. zu ćikad́ems) [тикать (часы)] / ticken (Uhr); [пищать] / piepen (E:Večk Kad Kal M:Sučk).
ćika E:Mar, ćika· E:Atr VVr Ba Nask Večk ― ćika· M:Sučk Jurtk, ćika ~ ćika· M:Ur [русский (тайное слово, употребляется в присутствии русского)] / Russe (Geheimw., das gebraucht wird, wenn ein Russe anwesend ist). | ćika-ava (ćika·-ava) E:Mar, ćika-ava E:Večk ― ćika-ava M:Sučk [русская] / Russin. | ćikań śt́iŕ M:Sučk [русская девочка] / russisches Mädchen. | ćikań t́ejt́eŕ E:Večk, ćikań t́äjᵪt́iŕ [E:?Gor] id.
ćikor E:Večk ― ćitə̑r M:Jurtk [наполненный с верхом, переполненный] / übervoll, gehäuft, ungestrichen, bis über den Rand gefüllt. lovso-šakšoś ćikor E:Večk Der Milchkrug ist bis über den Rand voll. roź-pondońt́ ṕešt́iźe ćikor E:Večk Er füllte das Roggenpud gehäuft. v́edra·t́ t́śitə̑·r d́at ṕe·št́ä boza·da M:Jurtk Fülle nicht den Eimer übervoll mit Dünnbier.
ćikurdoms E:Mar, ćikordoms E:Večk NBajt, ćiḱirdᴉ͐ms ~ ćikᴉ͐rdᴉ͐ms ~ ćikᴉ͐rdoms E:Ba, ćikardoms ~ ćika·rdoms E:Is, *ćikardoms (: ćikardan) E:Jeg ― *ćikə̑rdə̑ms M:P [пищать (прежде всего птенчик, цыплёнок)] / piepen, piepsen (vor allem Vogeljunges, Küken) (E:Mar NBajt Večk Ba Is Jeg); [визжать (щенок)] / winseln (Welpe) (E:Mar Večk); [трещать (сорока)] / kreischen (Elster) (M:P). son ćipaḱińeks ińe kju ćikordi͔ E:NBajt (I364) Gleich einem Küken piept die grosse Schlange. śäźgan ćikə̑rdi͔ M:P Die Elster kreischt.
ćikə̑rdə̑ź M [треща] / kreischend. śäźganć ćikə̑rdə̑ź ṕizə̑nc ńäfci͔ (IV705) Die Elster gibt durch Kreischen ihr Nest an.
ćikurgadoms E:Mar, ćikorgadoms E:Večk, ćikᴉ͐rgadᴉ͐ms E:Ba, ćigargadoms (Inch. zu ćikurdoms) [запищать] / zu piepen anfangen.
ćila· M:Čemb, ćila ~ ćila· (Gen. -ń) M:Sel [птицеловный снаряд] / Vogelschlinge, die an einem heruntergebogenen Bäumchen od. Zweig angebracht ist, das (der) hochschnellt, wenn ein Vogel in die Schlinge geht; als Lockspeise streut man Beeren aus (M:Sel); [верёвочный силок] / Schlinge aus Schnur, mit der man fremde Hunde fängt (M:Čemb). — Russ. сило́к.
ćiĺä·d́əms M:Čemb, ćiĺäd́əms ~ ćĺäd́əms (: ćĺäd́an, -i) M:Sel зацепить / in eine Schlinge legen, zu einer Schlinge machen.
ćiĺćad́ems E:Mar (Mom.) (onomat.) [брызнуть] / (einmal) spritzen (z.B. mit einer kleinen Spritze aus Rohr); [задаваться, важничать / sich wichtig machen, grosstun].
ćiĺćajems E:Mar (Frequ. zu ćiĺćad́ems) [заплевать, забрызгать / (mehrmals) bespucken, bespritzen].
ćiĺćajima E:Mar [шприц из тростника для детей] / aus einem Rohr gemachte Spritze, mit der die Kinder spielen.
ćiĺćej E:Is, ćiĺće·ŋ́ E:Atr, śeĺʿćij ~ śeĺᵪćej (Nom. Pl. śeĺᵪćeᵪ́t́) E:Kal, śeĺʿćej E:Kažl, ćiĺʿći E:Nask ― ćiĺʿći M:P Pš Sučk, śiĺʿći ~ śiĺʿćij M:Sel, ćiĺᵪći M, ćiĺći M:Ur [дятел] / Specht; (E:Atr Kažl M:P Sel Sučk Ur: [? желна] / ein zu den Spechten gehörender Vogel, (?) Schwarzspecht, von der Grösse des Sperlings, kleiner als der Specht, hackt Bienenstöcke, grau, die Beine lang, der Schnabel lang; E:Kal: дятел / ein grosser Specht, Schwarzspecht; E:Nask M:Pš: ? дятел / ? Specht (hackt Bienenstöcke); M:Sel: [более крупный вид дятловых, чем šäkšata] / eine grössere Spechtart als šäkšata, E:Atr auch, E:Is: [чёрная птица с жёлтыми и белыми крапинками, поедающая пчёл] / ein schwarzer Vogel, der Bienen raubt u. frisst (schwarz, gelb- u. weissgesprenkelt); E:Is: mit langem Schnabel, von bläulicher Farbe, kleinköpfig, etwas der Schwalbe ähnlich, jedoch ein wenig grösser).
[ćiĺd́or] t́śiĺd́or ChrE E:Mar Večk ― ćəĺd́ər M:Kr [? мерцание / ? Glimmer]. | t́śiĺd́or moĺems ChrE, ćiĺd́orco moĺems E:Mar Večk [сверкать, мерцать, блестеть] / schimmern, glimmern, glänzen. ćiĺd́orco moĺit́ zborov sumańeŋḱ E:Mar (1158) Eure [faltigen] Röcke glänzen. ćəĺd́ər śeĺməńasna M:Kr [Ihre Augen blinzeln].
ćiĺd́ork E:Večk, ćiĺd́irk E:Ba: ć. ḿeŕems E:Veck Ba (Mom.) блеснуть / aufschimmern, aufblinken, aufblitzen. ćiĺd́ork ḿeŕi ḿešt́eze͔ E:Večk (II223) Leuchtend ist ihr Hemdeinsatz.
ćiĺd́ordoms E:Mar Večk, ćiĺd́irdi͔ms ~ ćiĺd́i·rdᴉ͐ms E:Ba ― śiĺd́əŕd́əms (: śeĺd́erd́a·n, śiĺd́eŕd́i) M:P, ćiĺd́ərdə̑ms M:Sučk [сверкать, блестеть, сиять] / blitzen, leuchten, glänzen, glitzern (z.B. eine Glasscherbe) (E:Mar Ba Večk); [мерцать, сверкать, сиять (огонь, звёзды)] / schimmern, blinken, leuchten (Feuer, Sterne) (M:P); [моросить] / rieseln, leise regnen; [роиться] / tanzen (Mücken, wenn sie im Schwarm auf- u. abschweben) (M:P [?Sučk]). ṕiźəməś śiĺd́eŕd́i (~ ṕiźemś śiĺd́eŕd́i) M:P Es regnet leise. lovś śiĺd́eŕd́i M:P Der Schnee rieselt herunter. savlaft śiĺd́əŕd́išt́ M:P Die Mücken tanzen.
ćiĺd́ordi͔ [E:Bug] [блестящий / glänzend]. ćiĺd́ordi͔ pulo śeźaka (V382) Du glanzschwänzige Elster.
śiĺd́əŕkšńəms (: śeĺd́eŕkšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu śiĺd́əŕd́əms) [сверкать, мерцать, блестеть] / schimmern, blinken, leuchten.
ćiĺd́orgadoms E:Mar Večk, ćiĺd́i·rgadᴉ͐ms E:Ba ― śiĺd́əŕgə̑də̑ms (: śeĺd́eŕgə̑da·n, śiĺd́eŕgə̑d́i) M:P (Inch. zu ćiĺd́ordoms usw.) [сверкнуть, засверкать, засиять] / aufblitzen, aufleuchten, aufglänzen (E:Mar Ba Večk); [замелькать, замигать] / aufschimmern, aufblinken (M:P).
ćiĺed́ems E:Mar Večk [Bug], ćiĺed́ims E:Ba ― ćiĺəd́əms M:Sučk Ur чирикать / zwitschern, tschilpen (E:Mar M: Sučk: nur tschilpen) (E:Mar Ba Večk M:Sučk); [стрекотать (сверчок)] / zirpen (Grille) (M:Ur); [бить прутом] / jdn. mit einer Rute od. einem ähnlich biegsamen Gegenstand schlagen (E:Mar Večk). muškńeń poco oźasḱet́ i ćiĺed́it́[‑]vaĺed́it́ [E:Večk] (II125) Zwischen dem Hanf (sassen) Sperlinge, sie zwitschern und tschilpen. vaj udalksonʒo ćiĺed́iź [E:?Bug] (V468) Sie stäupten ihm den Hintern.
śiĺəd́i (~ śiĺed́i, Gen. -in, Nom. Pl. -št) M: P, śiĺəd́i M:Čemb, ćiĺəd́i M:Kr, ćiĺed́i ~ ćiĺd́i M:Temn, źeĺäd́ej M:Sp кузнечик, сверчок / Grille, (auch:) [сверчок домовый] / Hausgrille, Heimchen. tomba laŋksa pabańä, moraj ńeməć mor. – śiĺəd́iś M (IV682) Auf dem Ofen eine Alte, sie singt ein deutsches Lied. – Die Hausgrille. ćiĺd́ijᵪ́t́ama od-ə̑ŕv́äńät́ ḿiń ḱeĺkt́ama M:Temn (VIII416) Wir sind Grillen und werden die Schwiegertochter lieben. | kudə̑n śiĺed́i M:P [сверчок домовый] / Hausgrille, Heimchen. | pakśäń śiĺəd́i M:P [кузнечик] / Feldgrille, Heuschrecke.
ćiĺet́kšne͔ms E:Mar Večk (Frequ. zu ćiĺed́ems) [чирикать] / tschilpen (E:Mar Večk); [бить прутом] / jdn. mit einer Rute od. einem ähnlich biegsamen Gegenstand schlagen (E:Večk).
ćiĺika M:Prol [воробей] / Sperling.
ćiĺḱ: ćiĺḱ ḿeŕems E:Ba (Mom.) [пустить трель, чирикнуть / einen Zwitscher von sich geben, einmal tschilpen].
ćəĺəkna·ms M:Jurtk [щебетать, чирикать] / zwitschern, trillern.
ćiĺkšńəms M:Sučk (Frequ.) чирикать (воробей) / tschilpen (Sperling).
ćiĺem TLM47(E), ćiĺem E:Mar (Gen. -iń) ― ćiĺəḿ TLM47(M) ML116(M), ćiĺem M:P (Nom. Pl. ćiĺept), ćiĺəm M:Sučk [трубка] / Pfeife, Tabakspfeife. kudo ṕŕaso baba ašči͔, eŕva valcḱe ćiĺemse͔ tarǵi. – turbaś E:Mar (238) Auf dem Dache befindet sich eine Alte, jeden Morgen raucht sie die Pfeife. – Der Schornstein. | ćiĺem-ṕej E:Mar, ćiĺim-ṕej E:Večk, ćiĺᴉm-ṕäj (~ ćiĺim-pä·j) E:Ba ― ćiĺä·ń-ṕej (b-) M:P Čemb Sučk Ur, śəĺä·ń-ṕe·j ~ ćiĺä·ń-ṕe·j M:Pš, ćiĺä·ńń-ṕe·j M:Tamb, ćiĺä·ńń-ṕej (b-) M:Sel, ćiĺä·ńń-b́ej M:An, ćəĺəń-ṕej ~ ćəĺə·ń-b́ej M:Jurtk [клык] / ‹Hauer”, Überzahn (stark hervorstehender Zahn), (M:P auch:) [человек, имеющий один или несколько выступающих клыков] / Mensch, in dessen Zahnreihe ein od. mehrere Zähne hervorstehen. | ćiĺem-počko E:Mar, ćiĺiń-po·čka E:Ba (Nom. Pl. -počk) ― ćiĺəm-počka M:Sučk [чубук] / Pfeifenrohr (E:Mar M:Sučk); [кокетничающая (женщина), кокетка] / kokettierend (von Frauen). — Vgl. ćiĺma·gaj (E:Ba). — Türk. (TLM, Nr. 138).
ćiĺiga E:Večk Ba чилига / eine Pflanze, (? Feldbeifuss, Artemisia campestris). — Russ. чили́га.
ćiĺiźńik E:SŠant чилижник / Geissklee, Bohnenstrauch (? Cytisus biflorus), Erbsenstrauch (? Caragana frutescens). — Russ. чили́жник.
ćiĺka·d́ems E:Večk Ba (Mom.) [брызнуть] / (einmal) spritzen.
ćiĺkajems E:Večk (Iter. zu ćiĺka·d́ems) [брызгать] / (mehrmals) spritzen.
ćiĺkajimka E:Večk [тростниковый шприц (детская игрушка)] / Spritze aus Rohr (Spielzeug der Kinder).
ćiĺka·ms M:Sel [щебетать, чирикать] / zwitschern, trillern.
ćiĺʿkə- M:?Sučk [почка] / Blattknospe.
ćiĺʿkəd́əms M:An [пускать почки] / Knospen treiben.
ćiĺʿkəńd́a·ms M:P, ćəĺʿkəndams M:Pš пускать почки / Knospen treiben, (auch:) [пускать завязь (плод)] / Frucht ansetzen. šuftńä t́śəĺʿkənda·śt́ M:Pš Die Bäume haben Blattknospen getrieben. kuja·rńat t́śəĺʿkənda·śt́ M:Pš Die Gurken haben angesetzt.
ćiĺko E:Večk Is [Bug] [кокетничающая (женщина), кокетка] / kokettierend (von einer Frau), Kokette. ćiĺko ṕińe a d́eńo! [E:Bug] (V508) Du stutzerhafter Hund, Denjo! (also hier von einem Manne gesagt). — (Vgl. ćiĺem: ćiĺem-počko; ćiĺma·gaj; ćiĺńems).
ćiĺma·gaj E:Ba [похотливый, страстный, пылкий (о мужчине)] / lüstern, gierig, geil, leidenschaftlich (vom Manne) (seine Leidenschaft kommt in regen Bewegungen zum Ausdruck). — (Vgl. ćiĺko; ćiĺńems).
ćiĺńems E:Mar [Bug], ćiĺńims ~ ćiĺńi·ms E:Ba жеманничать, умиляться / [sich zieren], kokettieren, liebäugeln, schäkern; (E:Ba:) [быть похотливой (о девушках)] / geilen (von Mädchen). už t́ejt́eŕt́ ćorat, si͔ń t́et́ast ṕiŋkste͔ ńej ćiĺńit́ [E:?Bug] (V360) Die Mädchen und Burschen lieben einander [schäkern miteinander] vor ihren Vätern.
ćiĺńima [E:?Bug] [заигрывание] / Schäkern; [жеманство / Ziererei]. ḱeze͔ŕ ṕiŋǵeva ćiĺńimajak eś uĺńe (V358) In alten Zeiten gab es auch keine Schmeichelei [Schäkerei].
ćimbuldoms ~ ćimboldoms ~ ćiḿbuldums E:Mar, ćimbu·ldums E:Ba, ćiḿb́iĺd́ims E:Kad, ćimb́iĺd́ims E:Kal [мигать, дрожать] / flimmern, beben, (E:Mar auch:) [сверкать, блестеть] / blitzen, glänzen (z.B. Blitz, Metall; vgl. v́eŕǵed́ems).
ćimbulkšnoms ~ ćiḿbulkšńims E:Mar (Frequ. zu ćimbuldoms, ćiḿbuldums) id.
ćiŋǵä (Gen. -ń) ~ ćiŋ́gä· ~ ? ćińgä· M:Sel цинга / Skorbut, Mundfäule. ĺät́śəźä and́ŕe·ińń ṕejstə̑nza, ṕej koŕanstə̑nza, šačəma [t́śiŋǵä] v́jerń[‑]si͔jń pə̑rda·j [t́śiŋǵä], šińi [t́śiŋǵä], akša [t́śiŋǵä], ravǯa [t́śiŋǵä], t́ɯžä [t́śiŋǵä], pakaŕń śiv́i [t́śiŋǵä] (IV763) Aus Andrejs Zähnen, aus seinen Zahnwurzeln vernichte, zerstreue und zerstöre ich die entstandene Mundfäule, die Eiter und Blut sammelnde Mundfäule, die stinkende Mundfäule, die weisse Mundfäule, die schwarze Mundfäule, die gelbe Mundfäule, die Knochen fressende Mundfäule, aus seinen Zähnen, aus seinen Zahnwurzeln, aus seinem ganzen Mundinnern. | ćiŋǵä·ńń ufa·ma M:Sel [заклинание против цинги] / Zauberspruch gegen Mundfäule. — Russ. цинга́.
ćiŋǵä·d́əms M:Čemb (Mom.) [прозвучать / einen Klang geben].
ćiŋgəń ćaŋgəĺ M:Kr [? шум, шорох] / ? Lärm, Geräusch. ujəsud jotaś ćiŋgəń ćaŋgəĺ[‑]ćaŋgəĺ vaj son lažfkasa ujəsud [? Ein mythisches Wesen] flog vorüber mit schön klingendem Geräusch.
ćiŋgə̑rdə̑ms M:P Čemb Sel Bar, ćəŋgə̑rdə̑ms (1. Sg. Präs. M:P ćeŋgə̑rda·n, M: Sel ćiŋgə̑rda·n; 3. Sg. Präs. M:P ćiŋgə̑rdi͔ ~ ? ćeŋgə̑rdi͔, M:Sel ćiŋgə̑rdi͔) M:P Pš [звонить, бренчать (напр. колокольчик, звонок)] / klingeln, bimmeln (z.B. Pferdeglöckchen); [звенеть, лязгать (металлические предметы)] / klirren, scheppern (metallene Gegenstände); [бренчать (монеты)] / klimpern (Münzen). [t́śiŋgə̑rdi͔], kańźərdi͔, safśe·m [ḿirt́] maźəṕt́i. – jarmakś M(Bars.) (IV670) Es klirrt und klingelt, macht die ganze Welt schön. – Das Geld. pajǵəńäńat ćəŋgərdi͔št́ M:Pš Die Glocken (Schellen) bimmeln. vaśuńä jakaj ćiŋgə̑rdə̑ kšńisa M:Bar (VIII318) Vasja geht in klimperndem Eisen.
ćəŋgə̑rkšńəms M:P (Frequ. zu ćəŋgə̑rdə̑ms) [звонить, трезвонить, бряцать] / klingeln, bimmeln, klirren.
*ćiŋgə̑rtftə̑ms (: ćeŋgə̑rtfta·n, -i͔) M:P (Fakt. zu ćiŋgə̑rdə̑ms) [заставлять звонить, трезвонить, бряцать] / klingeln, bimmeln, klirren machen.
[?] ćiŋgńä·ms M:Čemb (Iter.) [звонить, трезвонить] / klingeln, bimmeln.
*ćiŋkad́ems E:Večk, ćiŋka·d́ims E:Ba [ударить (пальцами) по щеке, дать пощёчину] / jdn. (mit den Fingern) auf die Wange schlagen, eine Backpfeife geben (“ohne Halt”).
ćiŋka·ims E:Ba (Iter.) id.
ćińd́eĺd́emks E:VVr, śińd́iĺd́ems E:Jeg (veralt.) [блестеть, сверкать (напр. осколок стекла)] / glänzen, funkeln, glitzern (z.B. Glasscherbe). mańejt́eḿe, azur-av́ińem, ćińd́eĺd́i E:VVr (II339) Ohne Sonnenschein, meine Herrin, glänzt es.
ćińd́eŕ E:Večk [Kozl], śińd́eŕ E:Jeg, ćunźər (Gen. -ə̑n, Abl. -da, Nom. Pl. -ʿt) ~ ćunʒ́ər (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -ʿt) M:P, ćuńźər M:Pš, ? *ćińźər M:Vert, ćińd́əŕ M: Prol, ćəndə̑r M:Jurtk [дверной пробой], пробой у дверей / Türkrampe, Haspe (für den Türhaken) (E:Večk ?Jeg M:P Pš Jurtk); (Pl.) [цепи, оковы] / Ketten, Fesseln (eiserne Halfterkette des Pferdes, auch Eisenkette des Feldmessers) (M:P). ksnav olǵińe ćińd́eŕeze͔ E:Kozl (II137) Aus Erbsenstroh besteht ihre (Tür-)Krampe. v́äŕd́ä valǵi kšńiń ćinźarʿt, ṕesast ozama M:Vert (VIII480) Von oben steigt eine Wiege (ein Sessel) an einer Eisenkette herab. — Türk. (TLM, Nr. 152).
ćiĺd́eŕka E:Mar (Dem. zu einer unbel. F. *śiĺd́eŕ) накладка, назамочный пробой / Schliesshaken, Überfall am Schlosse.
*ćiĺd́eŕḱińe E:Mar (Dem. zu ćiĺd́eŕka) id.
ćiĺd́eŕńe ~ śiĺd́eŕńe (Gen. -ń) [E:Mar] ― ćunźərńä· M:P, ćɯńźərńä M:Katm (Dem. zu *ćiĺd́eŕ, ćuńźəŕ) id. kaĺd́əŕgə̑tkšńəś ćɯńźərńäś M:Katm (IV73) Die Türklinke begann zu klappern.
*ćiĺd́eŕńińe E:Mar (Dem. zu ćiĺd́eŕńe) id.
ćińems E:Mar Večk ― ćińa·ms ~ ćəńa·ms (: ćeńa·n, ćeńäj) M:P, ćińams (: ćińa·n, -äj) M, ćina·ms M:Sučk, cə̑na·ms M:Jurtk визжать / winseln (Welpe, Hund, wenn man ihn schlägt); [пищать] / piepen (Küken); [чирикать (воробей)] / tschilpen (Sperling) (E:Mar Večk); [звенеть (ухо)] / klingeln (Ohr); [звучать (горшок)] / klingen (z.B. Topf, wenn man gegen ihn klopft); [звенеть (монеты)] / klimpern (Münzen) (M:P Sučk Jurtk); [жужжать, свистеть, шуметь, шипеть] / schwirren, pfeifen, sausen, zischen (z.B. eine Peitschenschnur) (M:Sučk). v́id́i ṕiĺəźä ćińä·j, para kuĺä· kuĺa·n M (IV713) Klingt mein rechtes Ohr, werde ich eine gute Nachricht hören. ṕiĺəźä ćəńä·j M:P Mein Ohr klingelt.
ćəńa·kadə̑ms M:P, cə̑na·kə̑də̑ms M:Jurtk (Inch. zu ćəńa·ms, cə̑na·ms) [зазвенеть (ухо)] / zu klingen anfangen (Ohr). ṕiĺəźä ćəńa·kać M:P Mein Ohr fing an zu klingeln.
*ćińa·ftə̑ms (: ćińa·ftan) M (Fakt. zu ćińa·ms) [заставлять звенеть] / klingen machen.
ćińekšne͔ms E:Mar (Frequ. zu ćińems) [визжать, пищать, чирикать] / winseln, piepen, tschilpen.
ćińeźev́ems E:Mar (Inch. zu ćińems) [завизжать, запищать, зачирикать] / zu winseln, zu piepen, zu tschilpen anfangen.
*ćińəśəms (: ćińeśa·n, ćińeśi) M:P (Frequ. zu ćińa·ms [ćəńa·ms]) [звенеть (монеты)] / klingeln, klimpern (z.B. Münzen).
1ćipa E:Kažl (Nom. Pl. -t) [растрескавшаяся, израненная кожа] / aufgesprungene, wunde Haut. — [Russ., vgl. цыпки].
ćipka E:Mar Večk Ba [растрескавшаяся, израненная кожа, трещины (на ногах, руках)] / aufgesprungene, wunde Haut, Schrunden (an Beinen, Füssen od. Händen). — Russ. цыпки.
ćiṕḱijams E:Večk [растрескаться (кожа)] / aufspringen (Haut), wund werden.
2ćipa M:Jurtk [приман. кур] / Lockruf für Hühner. — [Vgl. t́iba].
t́śip̀ak̀a ChrE, ćipaka E:Mar Hl, ćipa·ka ~ ćipaka E:Večk Ba, ćipa·ka E:Is цыплёнок / Küchlein, Küken. v́ejḱe si͔ŕe, ḱeḿenčka ot. – narućäś ćipaka marto E:Mar (267) Ein Alter, etwa zehn Junge. – Die Bruthenne mit Küchlein. moń uĺi sarazum, ńiĺi śat alunzu, a ćipakat́ńiń ćot araś E:Hl (246) Ich habe eine Henne, sie hat vierhundert Eier, die Küchlein aber sind zahllos. | ćipaka-ĺevks E:Is [цыплёнок] / Küchlein. — Tschuw. t́š́əʙə.
ćipaḱińe E:NBajt (Dem. zu ćipaka) id. son ćipaḱińeks ińe kju ćikordi͔ (I364) Gleich einem Küken piept die grosse Schlange.
*ćipkańä M:Katm (Dem.) [цыплёнок] / Küken. st́əŕńa·t staŋka ṕəĺgəńa·t valaźjä pŕä ćipkańat (IV465) Mädchen mit Beinen wie Gestelle, glattköpfige Kücken!
ćipańä M:Ur id. — [Vgl. ci͔pńams].
ćipad́ems ~ ćipa·d́ems E:Mar, ćipa·d́ems E:Večk Ba [нанести кому-н. хлопающий удар] / jdm. einen Schlag versetzen, so dass es klatscht od. knallt (E:Mar auch: mit der Faust od. mit einem Stock).
ćipajems E:Mar Večk Ba (Iter.).
ćiṕiĺd́ims E:Ba [улыбаться (грудной ребёнок] / lächeln, vor sich hin lachen (ein kleines Kind).
ćiṕiŕ E:Večk Bag, *ćiṕiŕ E:Gor ― čipə̑r M:P (Gen. -ə̑n, Abl. -da, Nom. Pl. -ʿt), čipə̑r M:Sar Lemd [? блеск, луч] / ? Schimmer, Strahl (E:Bag Sob); [закрытый, затянутый глаз] / Auge, das zugeschwollen ist; [? с больными глазами, слепой] / ? augenkrank, blind (M:P [Sar]). son ćiṕiŕ araśt́ śeĺḿenʒe͔ E:Bag (I282) Sie war blind [“Ihre Augen (sahen) keinen Lichtstrahl”]! śäĺtńe vani͔t́ ćiṕirce͔ E:Sob (VII304) Die Augen schauen blinkend. ḱičkə̑rʿt ṕiĺǵənzə̑n čipə̑rʿt śeĺmənzə̑n M:Sar (IV182) Ihre Beine sind krumm, ihre Augen blind. pakaŕʿńä ḱičkə̑rʿt śeĺmət́ńä čipə̑rʿt M:Lemd (IV72) Deine Knochen sind krumm, deine Augen sind blind. | ćiṕiŕ ḿeŕems E:Večk [мерцать, мерещиться] / etwas schimmern, vorschweben (den Augen eines Schwachsichtigen od. Blinden).
*čəpə̑rńä· (: čepə̑rńä·) M:P (Dem. zu čipə̑r) [закрытый, затянутый глаз] / Auge, das zugeschwollen, krank ist; [? болен глазами, слепой] / ? augenkrank, blind.
ćipurdoms E:Mar, ćipordoms E:Atr, ćipordoms ~ ćiṕeŕd́ems E:Večk, ćipurdums ~ ćipu·rdums E:Ba, ćiṕeŕd́ems E:Is [StDemk Bug] ― *čəpə̑rda·ms (: čepə̑rda·n, -a·j) M:P, *čəpə̑rda·ms M:Patra, ćipə̑rdə̑ms ~ ćəpə̑rdams M:Sučk моргнуть / zwinkern, blinzeln (mit den Augen [Obj.]); [сверкать, мерцать (глаза)] / zucken, blinken (die Augen) (E:Atr Večk Ba Is StDemk M:P Sučk [Mam] Patra); [дрожать] / zittern (Sonnenstrahl, Luft) (E:Večk Ba M:Sučk); [блестеть, сверкать] / glänzen, schimmern (E:Mar Večk Ba). śeĺḿińenʒe͔ ćiṕeŕd́it́ [E:Bug] (V400) Seine Augen blinzeln. śäĺmse͔nźe śudoᵪoś ćiṕiŕd́i E:StDemk (VII152) Die Arme blinkt ihm mit ihren Augen zu. čiś čipu·rdä͔ [? ćipu·rdä͔] E:Ba [Der Sonnenstrahl zittert]. | śeĺmə̑nza čəpə̑rda·ms M:P моргнуть / (einmal) mit dem Auge zwinkern. [surńeń] kutmə̑rdaj [śeĺḿenzə̑n] tšepə̑rdaj [M:Mam] (IV99) Er drückt meine Finger, er zwinkert mit seinen Augen. [korʿtašt́ śeĺḿeń tšepə̑rda·źńä] [M:Mam] (IV525) Sie sprechen so, dass sie mit ihren Augen blinzeln [d.h.: nur einen Augenwink geben].
čəpəŕa·ms (: čepə̑ŕa·n, -äj) M:P, ćəpə̑ŕa·ms M:Sučk (Frequ.) моргать / mit den Augen (Obj.) zwinkern; [сверкать (глаза)] / zucken, blinken (die Augen). śeĺmənza čipəŕä·ᵪ́t́ M:P Seine Augen blinken.
*čəpə̑ŕa·kšńəms (: čepə̑ŕa·kšńan, -i) M:P (Frequ. zu čəpə̑ŕa·ms) [мигать глазами, подмигивать кому-н.] / mit den Augen zwinkern, jdm. zublinzeln.
ćiṕeŕgadoms E (Inch. zu ćiṕeŕd́ems) [? засверкать (глаза) / ? zu blinken anfangen (die Augen)].
šə̑pə̑·rgə̑ftə̑ms M:Jurtk [прищурить глаза] / die Augen zusammenkneifen, zukneifen.
šə̑pə̑·rgə̑fńəms M:Jurtk (Iter. zu šə̑pə̑·rgə̑ftə̑ms) id.
ćipovka E:Večk свирель / Pfeife, Hirtenflöte, Schalmei. paro ćipovka pavań vaĺǵejze͔ Die Stimme des Pfauen ist wie die einer guten Rohrpfeife.
ćipuńä M:Vert (Dem.) [женское имя] / ein Frauenname. aᵪ oću suka oćapań ćipuńeś, kurva oćapań ćipuńeś! (VIII492) [Ach,] eine grosse Hündin ist Otsjaps Tsipu, eine Hure ist Otsjaps Tsipu!
ćipuška E:Mar Večk, ćipu·ška E:Ba цыпушка / Wunde, die die Kinder im Frühjahr am Fuss bekommen, wenn sie durch Pfützen laufen, aufgesprungene Haut, Schrunden; (E:Večk:) [плоский камешек по воде] / flacher Stein, den die Kinder zum Spass auf einer Wasserfläche entlang werfen. — Russ. цыпу́шка.
[ćirkun] t́śirk̀un ChrE, ćiŕkun E:Mar (Gen. -i͔ń, Nom. Pl. ćiŕkut), ćiŕkun E:Atr VVr Gor Večk [Bug], ćiŕḱi·n E:Ba (Nom. Pl. ćiŕḱi·t) ― ćiŕkun M:Sučk, ćiṙkun M:Ur, ćerku·n M:Jurtk кузнечик, сверчок / Grille, Heimchen; (M:Sučk:) [кобылка / Laubheuschrecke]; (E:VVr:) [мужское имя] / ein Männername. nupoń poco bab́ińe raŋǵi. – ćiŕkuni͔ś E:Mar (247) Im Moose schreit eine Alte. – Die Grille. si͔ń štado mukort ćiŕkut tandafńit́ E:Bug (V66) Sie erschrecken Heugrillen mit entblösstem Hintern. | kudoń ćiŕkun E:Veck, kudu·-ćiŕḱi·n ~ kuduń ći·ŕkun E:Ba ― kud-ćiŕkun M:Sučk сверчок / Hausgrille, Heimchen. | pakśäń ćiŕkun E:Mar, pakśa-ćiŕkun E:Večk, pakśa-ći·ŕḱin ~ pakśa·-ćiŕḱi·n E:Ba [сверчок полевой] / Feldgrille (E:Mar); кобылка / Laubheuschrecke (= ćiŕkun M:Sučk) (E:Večk Ba). | pokš ćiŕkun E:Mar кузнечик / grosse Heuschrecke.
ćiŕkunne͔ E:Mar (Dem. zu ćiŕkun) id.
1ćiŕ E:Mar Ba Večk (onomat.) [крак!, хруп! (подраж. звуку при разрывании ткани или при газоиспускании)] / ratsch!, knarr! (Geräusch, das entsteht, wenn man ein Tuch entzweireisst od. sehr laut pfurzt). koctoś ćiŕce͔ śeźevś E:Ba Die Leinwand riss ratschend entzwei. | ćiŕ ḿeŕems E:Ba [трещать] / ratschen. | ćiŕce͔ moĺems E:Mar Večk [трещать] / knetern, ratschen.
ćiŕej E:Mar ― ćiŕi· M:Jurtk чирей / Geschwür (E:Mar). sońć moĺi v́iŕej, mukorconzo ćiŕej. – karks alo uźeŕeś E:Mar (256) Es geht zum Walde, in seinem Hinteren ist ein Geschwür. – Die Axt unter dem Gurt. | ćiŕej-jur E [место вылеченного абсцесса] / die (z.B. durch eine andere Färbung noch erkennbare) Stelle eines abgeheilten Eitergeschwüres. | ćiŕej-lopa E:Mar Gor Ba Večk Is (bot.) подорожник / Wegerich (Plantago) (E:Mar Gor ?Ba ?Večk); репейный листок / Klettenblatt (= ḱirmarav-lopa) (E:Is). | v́eŕ-ʒ́iŕej E:Mar Večk [? кровяная опухоль, ? нарыв] / ? Blutgeschwulst, ? Geschwür. — Russ. чирей.
ćiŕićka E:Mar (Gen. -ń) башмак / Schuh.
ćiŕk: ćiŕk ḿeŕems E:Večk [трещать] / ratschen (Tuch, wenn man es zerreisst), knetern (Furz).
ćirkadoms (~ ćiŕkadoms) E:Mar, ćiŕkad́ems E:Večk, ćiŕka·d́ems E:Ba, ćirkad́ims E:Kad, ćiŕka·d́ims E:Kal [треснуть] / (einmal) ratschen, knarschen, (E:Večk auch:) [стрекотать] / zirpen (Grille); (E:) [пискнуть (мышь)] / einmal piepsen (Maus), (E:Mar Kad Kal auch:) [чиркнуть (напр. спичку)] / anratschen, anreissen (z.B. Streichholz).
ćirkat́kšńims E:Kad, ćiŕka·tkšńims E:Kal (Frequ. zu ćirkad́ims, ćiŕka·d́ims) [чиркать (напр. спички)] / anratschen, anreissen (z.B. Streichhölzer).
ćiŕkajems E:Večk, ćiŕḱijims E:Kad Kal (Iter.-Frequ. zu ćiŕkad́ems usw.) [пищать (мышь)] / piepsen (Maus).
ćiŕkajekšne͔ms E:Večk (Frequ. zu ćiŕkajems).
ćirkstams E:Kad, ćirksta·ms E:Kal (Mom.) [чиркнуть (напр. спичку)] / (einmal) anratschen, anreissen (z.B. Streichholz).
ćiŕńe ~ ćiŕńä· [E:?Kad] (Nom. Pl. ćiŕńi·t́), ćiŕńe E:Kal, ćiŕńä E:Kažl (Nom. Pl. ćiŕńᴉt́) [стрекоза] / Wasserjungfer, Libelle (E:Kad Kal); [саранча] / Heuschrecke ([E:?Kad] Kažl). | pakśa-ćiŕńä E:Kažl [кузнечик / Heuschrecke].
ćiŕńa·ms E:Kažl [стрекотать (кузнечик)] / zirpen (Heuschrecke).
ćiŕńems E:Mar Večk Gor, ćiŕńi·ms ~ ćiŕńems E:Ba ― ćəŕńa·ms (~ *ćərna·ms [: ćərna·n, -a·j]) M:P, ćəŕńa·ms M:Čemb Sučk визжать / quieken (Schwein), (E:Mar auch:) [пищать (мышь)] / piepsen (Maus), (M:P Čemb Sučk auch:) [плакать, скулить] / weinen, wimmern (kleines Kind); [громко смердеть] / laut furzen. — Vgl. ćeŕńems.
ćiŕńeźev́ems E:Mar (Inch. zu ćiŕńems).
ćiŕakadoms E:Mar Večk, ćira·kadoms E:Večk, ćiŕa·kadoms E:Ba (Inch.) [завизжать, запищать (свинья, мышь)] / zu quieken (Schwein), piepsen (Maus) anfangen (E:Mar); [взвизгнуть] / (einmal) quieken, aufquieken (Schwein) (E:Večk Ba).
ćislat E:Mar, čislat E:Is [угощение, пиршество] / kleiner Schmaus, Gelage. kučcak, a kučcak, d́edakaj, ton sajeń uŕvat ton svaᵪaks mińeńeḱ ćisla v́et́amo E:Mar (1116) Sendest du oder nicht, Väterchen, deine erworbene Schwiegertochter, als Freiwerberin zu uns, um das Fest zu leiten? alkuks jaḱit́ ćislava, alkuks jaḱit́ maze͔va E:Mar (1138) Wirklich, du (Brautwerber) hast (ja) Gelage besucht, wirklich, du hast schöne (Feste) besucht. | ćislat-eŕgat E:Mar Atr id. | čislat-eŕgat jutaftoms E:Is как-нибудь провести (дела) / irgendwie (eine Sache) durchführen (mit einem Schmaus feiern). — Vgl. tschuw. čis пир.
ćislams E M [? устроить угощение / ? einen Schmaus herrichten, feiern]. — Vgl. tschuw. čisla- bewirten.
1ćit́: ćit́ raužo E:Večk Is Ba [блестяще чёрный (напр. овца, лошадь, ворон)] / glänzend schwarz (z.B. Schaf, Pferd, Rabe). — [Vgl. ćit́ńems].
2ćit́ E:Ba [ни капли / kein Tropfen]. posudaś ćit́ a moĺe (Das Gefäss) lässt keinen Tropfen durch. ṕiźiḿiś ćit́ a moĺe [Es regnet keinen Tropfen]. — [Vgl. 1ćit́].
3ćit́: ćit́ pulo E:Is [густой лесок] / dichtes Wäldchen. mon i tuja·n śiĺd́e·j pulo·va, śiĺd́e·j pulo·va ći·t́-pulo·va (I493) Ich werde über Bültenland gehen, über Bültenland, durch dichte Wälder.
ćit́iŕ E:Naumk, ćitr E:Ba [(deskr.) [слово, передающее блеск, мерцание / Glänzen, Glimmern beschreibendes Wort]. vaj ćit́iŕ, ćit́iŕ se͔ń tolne͔ pali͔ E:Naumk (VII190) Glimmernd, glimmernd brennt das blaue Feuer. ćitr ćitr laŋgᴉ͐za E:Ba (VII410) Ihre Kleidung glänzt.
ćit́i·rdi͔ms ~ ćiti͔·rdᴉ͐ms E:Ba, ćit́eŕd́ems E:SŠant, ćit́eŕd́ems ~ ćit́ordoms E:Večk, ćićeŕd́ems E:Atr, ćićordoms E:Kas ― śit́əŕd́əms M:P мерцать / glimmen, glänzen, schimmern (E:Ba SŠant Večk M:P); [блестеть, сверкать] / glitzern, funkeln (z.B. Sense in der Sonne); [сиять] / strahlen (E:Atr Večk Kas M:P); [моросить] / nieseln (M:P). śija·ś ćiti͔rdä E:Ba Das Silber glänzt. ṕiźəḿś śit́əŕd́i M:P Es nieselt.
ćit́orkšnoms [E:?Večk] (Frequ.).
ćićiŕkaj [E:?Is] [продолговатый кусочек бесцветного стекла на поясе / farbloser länglicher Glasklumpen, der am Gürtel getragen wird] (s. karks).
ćit́ńems E:Večk [блестеть, пылать, мерцать / glänzen, glimmen, glimmern]. — [Vgl. 1ćit́].
ćivt́or E:NSurk, ćivd́or E:Bag ― ćiftə̑r M:P [слово, передающее блеск, сверкание, вспышку огня] / ein das Glänzen, Strahlen, das Aufflammen des Feuers beschreibendes Wort. čokšńe pozda ćivt́or[‑]vandol tońt́ tolot E:NSurk (II480) Spät am Abend leuchtete dein Feuer. ṕäšəńä, soń ćiftə̑r-ćiftə̑r soń lopańanzə̑n M:P Eine Linde, ihre Blätter glänzen. panda, pantt́ ala ćiftə̑rʿt, ćiftə̑r·t́ ala naso·s M:P (IV658) Ein Berg, unter dem Berge flimmernde (Dinge), unter den flimmernden (Dingen) eine Pumpe.
ćiv́t́ordoms E:Mar, ? *ćift́irdoms E:Gor, ćifti͔·rdᴉ͐ms E:Ba, ? ćit́ordoms E:Večk ― ćiftə̑rdə̑ms ~ ćəftə̑rdə̑ms M:P, ćəf́t́ərdə̑ms M:Pš, ćif́t́ərdə̑ms M:An мерцать / glänzen, schimmern, glimmern, funkeln (z.B. die Augen der Katze im Dunkeln) (E:Mar Ba Večk M:P Pš); [сиять, светить, сверкать] / strahlen, leuchten, blitzen (M:An). ćift́irdi͔-vanduldi͔ E:Gor [Glänzt und glimmt, flimmert und schimmert]. lazfka valdə̑ńä t́śəftə̑rdi͔ M:P Es schimmert Licht durch den Spalt.
ćift́ M:P [? сверкание / ? Schimmer]. ćift́ moĺi Es fängt an zu tagen (von der ersten Morgendämmerung).
ćiv́t́ordi͔ E:Mar [сверкающий] / schimmernd. ćiv́t́ordi͔ śija laŋgozo (1120) Schimmerndes Silber ist ihr Äusseres.
ćivt́orkat (Pl.) E:Mar [стеклянные бусы в набедренном украшении] / die weissen [? farblosen] länglichen Glasperlen am pulakš (Lendenzierat der mordw. Frauen).
ćit́orkšnoms E:Večk (Frequ.).
ćiv́t́orgadoms E:Mar ― *ćiftə̑rgə̑də̑ms (: ćeftə̑rgə̑da·n, ćiftə̑rgə̑di͔) M:P [засверкать, засиять] / hervorschimmern, hervorleuchten, aufblitzen (E:Mar); [воспламениться, засветиться] / aufflammen, aufleuchten (M:P).
*ćiftə̑rgə̑ftə̑ms (: ćiftə̑rgə̑fta·n, ćiftə̑rgə̑fti͔) M:P [заставлять воспламениться, засветиться] / aufflammen, aufleuchten lassen.
*ćiftə̑rgə̑fńəms (: ćiftə̑rgə̑fńan, ćiftə̑rgə̑fńi) M:P (Frequ. zu ćiftə̑rgə̑ftə̑ms).
ćivćort: ćivćort ḿeŕems E:Kozl [блестеть, сиять] / glänzen, strahlen. vaj ćivćort meŕi pona-ṕiŕazo (I343) Die Spitzen seiner Haare glänzen.
ćivd́ort E:Bag [мерцание, блеск / Glimmer, Glanz]. | ćivd́ort ḿeŕems [блестеть] / glänzen. ćivd́ort ḿeŕi katka pat́ań son ponazo (II133) Das Haar der Schwester Katze glänzt. — [Vgl. ćiĺd́or].
ćo E:NSurk [баюшки-баю!, тихо! / ‹eia popeia”, still!]. ut́u[‑]baĺu ćo baĺińe baĺińe (I212) Utju balju zjo [still!], mein Kleines, mein Kleines!
ćoba·n M:Jurtk [полный и маленького роста (о человеке)] / dick u. klein (vom Menschen).
ćoćańa E:Mar Večk, ćoća·ńa E:Atr, ćoćä·ńa E:Ba ― ćoćäńä M:P Sučk (Nom. Pl. M:P ćoćäńat), ćȯćəńä M [острый, остроконечный] / spitz, spitzig, feinspitzig; [узкий, тонкий] / schmal, dünn. [kaft́śḱä ṕäĺd́ä t́śot́śäńä], kut́ška·sə̑nza [pot́śḱäńä. – ṕäškśä kšt́iŕś] M (IV626) Es ist an beiden Enden feinspitzig, in seiner Mitte ist eine Tonne. – Die vollgesponnene Spindel. ńiĺ(ä) oćəńat, ćȯćəńat, śiń karmašt́ [avaŕd́əḿä], mon karman [kšt́iḿä]. – kaŕʒ́ista stə̑rna·t́ńä M (IV654) Vier lange und dünne, sie beginnen zu weinen, ich beginne zu tanzen. – Die Saiten der Geige.
ćoćäńäńä M:P (Dem. zu ćoćäńä) id.
ćoćakadoms E:Mar Atr Ba Večk ― ćoćakə̑də̑ms M:Sučk, ćoćakadə̑ms M:Pš [обостряться] / spitz werden, sich zuspitzen; [становиться у́же, тоньше] / schmal(er), dünn(er) werden, sich verschmälern. koda ṕev t́śot́śakat́ś E:Mar Wie er (der Klotz) sich gegen Ende verschmälert!
ćoćakavtoms E:Mar, ćoćakaftoms E:Večk ― ćoćakə̑ftə̑ms M:Sučk [Kaus.] [сделать острым] / (an)spitzen, zuspitzen, spitzig machen.
ćoćalgadə̑ms E:Ba [становиться острым, обостряться] / spitz werden, sich zuspitzen.
ćoćəĺ M:P [острый, остроконечный] / spitz, spitzig; [узкий, тонкий] / schmal, dünn. roŋgə̑c ćȯćəĺ, pŕac pokə̑ĺ. – tulə̑-ma·nć M (IV665) Sein Körper ist schmal, sein Kopf klumpig. – Die Holzkeule.
ćoćəlgə̑də̑ms ~ *ćoćəlgadə̑ms (: ćoćəlgadan, -i͔, auch: ćoćəlgə̑dan) M:P [становиться острым, обостряться] / spitz werden, sich zuspitzen; [становиться у́же, тоньше] / schmal(er), dünn(er) werden, sich verschmälern.
ćoćəlgə̑ftə̑ms ~ *ćoćəlgaftə̑ms (: ćoćəlgə̑ftan ~ ćoćəlgaftan) M:P [Kaus.] [утончать, заострять] / dünner machen, zuspitzen (z.B. einen Stock).
ćoćərdə̑ms M:P Pš [Mam] [шептать, шушукаться, бормотать] / flüstern, tuscheln, zischeln, murmeln. [ḿeśt́] tśotśə̑rdi͔št́[-pot́ə̑rdi͔št́] [M:Mam] (IV442) Was klagen sie, was weinen sie? [Was tuscheln sie, was zischeln sie?].
ćoᵪma·d́ems E:Atr [толкнуть] / stossen, knuffen.
ćoᵪnams E:Kažl [бить] / schlagen; [делать трели, щёлкать (соловей)] / “ćoᵪ” machen (Nachtigall). — Vgl. čoᵪ: čofnams.
1ćok E:Nask ― ćok M:Sučk как / wie. käv panda pokš. ćok śt́ena· E:Nask (III248) Ein grosser Steinberg, (steil) wie eine Wand. moń id́əźä ćok ḱelu-pŕä-ävś araś M:Sučk [? Mein Kind ist wie an Birkenwipfel-ävś-Krankheit erkrankt od. ? Mein Kind ist (böse) wie Birkenwipfel-ävś geworden].
2ćok E:NSurk [хлоп! (подраж. удару плетью)] / klatsch! (ein den Schlag der Peitsche nachahmendes Wort). ćok nogajkaso! (III312) Klatsch! (schlug er sie) mit der Peitsche!
1ćoka M:P Pš (Gen. -ń) кочедык / Pfriem zum Flechten der Bastschuhe. | t́śok̀ańᵈ́źuro ChrE, ćokań ʒ́uro E:Mar Večk, ćo·kań ʒ́u·ra E:Ba, ćoka·ń źura (Nom. Pl. źurut) ~ [?] śokań śuro E:Kad ― ćokań ćər ~ ćoŋkań ćər (~ ćo(ŋ)kań ćər, Gen. ‑ə̑n, Abl. -da, Nom. Pl. -ʿt) M:P, *ćokań śură M:Kr, ćokań ʒ́ură M:Sučk, ćokań ʒ́ura M:Ur (Gen. ʒ́urəń), ćoka·ń ʒ́ura· M:Jurtk (Nom. Pl. ʒ́urə̑t) (ćoka + śură) id. v́ešḱińe gorbunne͔, v́eśe ḱitńeń sodasi͔ńźe. – ćokańʒ́uroś E:Mar (271) Ein kleiner Buckeliger, er kennt alle Wege. – Der Pfriem zum Flechten der Bastschuhe. tśokań śurška·t juvə̑nzə̑n M:Kr (IV433) Gross wie Bastschuh-Pfriemen sind die Acheln darin [im Kuchen].
ćokańä M:P (Dem. zu ćoka) id.
ćokams M:Sel [стучать, щёлкать] / klopfen, pochen, knacken. — [Vgl. čokams].
ćokad́ems E:Atr Mar, ćoka·d́ems ~ ćoᵪad́ems ~ ćoᵪa·d́ems ~ ćoᵪa·d́ᴉms E:Ba, ćoᵪad́ems E:Bug Večk (onomat.) (Mom.) [раз ударить] / einmal schlagen (E:Mar: [напр. топором] / z.B. mit einem Beil; E:Atr Ba Večk: [бичом или прутом] / mit einer Peitsche od. Rute; E: [бичом] / mit einer Peitsche; E:Ba Večk: so dass ein sausendes Geräusch entsteht), (E:Ba auch:) [нанести удар топором] / einen Hieb mit der Axt geben, mit einem Hieb abschlagen (z.B. einen dünnen Baum). ćoᵪad́iźe rakšanʒo [E:?Bug] (V424) Er klatschte (mit der Peitsche) (auf) sein Pferd.
ćoᵪaĺems E (Iter. zu ćoᵪad́ems).
t́śoᵪ̀ajems ChrE, ćokajems E:Atr Mar, ćoᵪajems E:Večk, ćoᵪa·jᴉms E:Ba (Iter.) [ударять, бить] / mehrmals schlagen (ChrE E:Večk: [напр. прутом так, что возникает шум] / z.B. mit einer Rute, so dass ein Sausen entsteht) (ChrE E:Mar Večk). sońć ćoᵪai oftomaŕ-ńet́kse͔ńt́ E:Večk (III167) Er fuchtelt mit der Hundsrose herum.
ćokə̑ĺ M:P (Par.-Wort zu pokə̑ĺ) [шишка, желвак, нарыв, нарост] / Knollen, Knorren, Beule, Geschwür, Klumpen. t́śokə̑ĺʿt́ pokə̑ĺʿt́ t́elasə̑nza [Er hat Knollen und Beulen (Geschwüre, Geschwülste) im Körper].
ćokmaŕ M:Temn (Nom. Pl. -ʿt) шар во время игры в шары / Kugel (? Ball) im Butterloch-Spiel (ein Spiel im Freien) (= šla M:Sp). — [Vgl. ćotmar].
1[ćoko] t́śok̀o ChrE, ćoko E:Mar Večk (Gen. -ń), ćoko E:Atr Sob StZach, ćokă E:Petr, ćokuu̯ E:Kal [?Kažl] ― śok̀ă ChrM, śoka M:P (Gen. śokən, Nom. Pl. śokt), ćoka M:Sel, *śokă M:Temn (Nom. Pl. śokt), *ćokă M:Sp (Nom. Pl.ćokt) [кисть, бахрома, пучок, вихор] / Troddel, Quaste, Büschel, Franse, Schopf (M: P: [разноцветное украшение] / ein roter, unten am Rand von einem grünen Streifen unterbrochener (? umsäumter) Schmuck, rund, glockenförmig; die Frauen u. die Männer tragen ihn am Gürtel, die Frauen je einen zu beiden Seiten; allg.: [кисть из жемчуга или пряжи, также из кожи] / Troddel, aus Perlen od. Garn, im Pferdegeschirr auch aus Leder) (ChrE E:Mar Atr Kal [?Kažl] Večk ChrM M:P). ćokom saińźe ivanoń mazi͔ ńeᵪotoś E:Sob (VII322) Ivans schöner Nechot hat mir die Troddeln genommen. čoĺd́eŕ[‑]kaĺd́eŕ ćokonʒo E:Večk (I438) Die Troddeln an ihr klingen und klirren. šaĺeń suŕeń koto ćokso ćorańt́ karksozo E:StZach (VII152) Der junge Mann hatte einen Gürtel mit sechs Troddeln aus Ziegenwolle (um sich). | ćoko-boka E:Mar [(кто-то) с кисточками по бокам] / (einer, der) Troddeln an den Seiten (hat) (eig.: Troddel-Seite). ćoko boka [ṕet́a-ńize͔]! (1224) Petja’s Frau mit Troddeln an den Seiten! | ćoka-ḱeŕks E:Petr [ожерелье из кистей] / Halsschmuck aus auf eine Schnur aufgezogenen Troddeln. ĺiśe eŕva od́eŕvaś eś ćoka ḱeŕkse͔ndza marta orta laŋks (VIII92) Jede junge Frau kommt mit ihrem Troddel-Halsband ans (Dorf)tor. afa [babańt́] ḿeĺga moĺe ćoka ḱeŕkssa naŕažaź mazi͔j od t́ejt́eŕeś E:Petr (VIII96) Hinter der Afa-Alten geht das mit Troddel-Halsbändern geschmückte schöne junge Mädchen. | paŕćej-ćoko E:Mar, paŕćej-ćoko ~ [?] paŕćej-śoka E:Večk [шёлковая бахрома, кисточка] / seidene Franse, seidene Troddel; [кто-то с шёлковыми кисточками] / einer mit seidenen Troddeln. miń paŕćej ćoko alstataŋk E:Mar (146) Eine seidene Franse wollen wir versprechen. paŕćej ćoko ašo utkań koklad́źʒe͔ E:Večk (I354) (Wie) ein Seidenbüschel ist der weissen Ente Haube. paŕćej[-śoka] moŕa baba E:Večk (I30) Seidenzöpfige Meeresalte. | pŕa-ćoka E:Kažl (Gen. ‑ćokᴉ͐n) [хохол (у птиц)] / Federbüschel (bei den Vögeln). — Tat. čuk, misch. cok.
ćokḱe E:Mar (Gen. -ń) (Dem. zu ćoko) id. kolońǵemeń ćokḱese͔t́ (1192) [Die Pferde sind] mit dreissig Fransen [versehen].
ćoḱińe E:Mar Večk, ćoḱeńe E:Petr (Dem. zu ćoko) id. v́eśe v́eĺeń od́eŕvat́ńe valcḱi-marta karḿit́ suŕiń ćoḱeńeń t́ejńeḿe di͔ ḱeŕkss ćoḱeńet́ńeń ḱeŕksasi͔ź E:Petr (VIII92) Alle jungen Frauen des Dorfes beginnen (schon) mit dem anbrechenden Tage Troddeln aus Garn zu machen und ziehen sie auf (eine Schnur) als Halsbänder.
śokə̑ńä (~ śokańä) M:P, śokə̑ńä [M:Mam], ćokə̑ńä· M:Prol (Nom. Pl. ćokə̑ńa·t) (Dem. zu śokă, ćokă) [кисточка из жемчуга или пряжи, также из кожи] / Troddel aus Perlen od. Garn (im Pferdegeschirr auch aus Leder), (auch:) [кисточка черёмухи обыкновенной] / Traube der Traubenkirsche; [серёжка дерева] / Kätzchen des Baumes (M:Prol). aškə̑tś śokə̑ńat [paŕʿt́śińat] [M:Mam] (IV8) Sie drehte Troddeln und Seidenschnüre. | ṕeŕf́ śokə̑ńä M:Kr [окружённый бахромой] / von Fransen umgeben (Person). | poka-śokə̑ńä M:P Pš [боковые кисти (на поясе) / Seitentroddel (wohl am Gürtel)]. poka śokə̑ńat [śuduft́] ṕeŕfkanza M:Pš (IV406) Die Arme hatte Seitenbüschel um.
ćokuška E:Mar MKka (russ. Dem.-End.) id. [t́śela] lukuškat ćokuškando [E:MKka] (II134) [Er hat] ganze Kästen voll Troddeln.
ćokov E:Petr ― śoku M:P Vert [сделанный с кистями] / mit Troddeln versehen. paśiba alašań ṕiŕas ćokov panstoń putomzot E:Petr (VII206) Dank (sei dir), dass du an den Kopf des Pferdes das mit Troddeln versehene Geschirr gelegt hast. ej oj moskusta salaf śoku šĺäjańac laŋksi͔nza M:Vert (VIII482) Ein von Moskau gestohlenes Geschirr mit Troddeln hat jener an.
1ćokov E:Mar VVr Večk Kozl Jeg [Kočk Gol StZach Bag], ćoko·v E:Ba, ćokol E:Atr, *ćokuv ~ ćoka·v E:Gor, ćokuv E:Kad Kal Kažl Petr Is [Sob Škud Šir], ćoko [~ ćokov] E:SŠant, *ćoko E:Sulli ― ćoku M:Sučk [Čemb], ćoku· M:Ur Jurtk соловей / Nachtigall. pasto·mo ćo·kol ćoko·ldi͔ E:Atr (II499) [Da] singt eine unglückliche Nachtigall. vaj ćokuft, kukuft si͔nst purnakšni͔ź E:Gor (VII226) Nachtigallen und Kuckucke sammelten sie. kaĺce͔ńt́ ćokuvt ćokurdi͔t́ E:Sob (VII308) Im Weidengebüsch singen die Nachtigallen. omboćeń kučik ćokuvks E:Škud (VII262) Das zweite [sende] als Nachtigall. čo·kšńeń ćo·kovks ćoko·rdan E:Gol (VII414) Ich singe wie eine Abendnachtigall. tundoń ćokovt, jalgaj[‑]dušaj, ćokordi͔t́ E:Kočk (VII58) Die Frühlingsnachtigallen singen, liebe Freundinnen. kosi͔ńeń ćokovt braci͔ ćokurdi͔t́? [E:Bag] (II61) Wo, Brüder, singen die Nachtigallen? vaj ḿeźe ḿeĺga mazi͔ ćoko avaŕd́i? E:SŠant (II26) Warum klagt die schöne Nachtigall? tundoń ćokot ćokordi͔t́ E:Sulli (VII80) Die Frühlingsnachtigallen singen. | kaĺ-ćokov E:Petr [“вербный соловей” / ‹Weidennachtigall” (kaum eine bes. Abart)]. kaĺ ćokoftńe ćokovdi͔t́ (VII200) Die Nachtigallen im Weidengestrüpp singen.
ćokovne͔ E:MKly SŠant, ćokuvńe E:Gor ― ćokuńä M:Sučk (Dem. zu ćokov usw.) id. v́ejḱeń ĺemze͔ kuḱińe, omboćińeńt́ ćokovne͔ E:MKly (VII38) Das eine hat den Namen Kuckuck, das andere Nachtigall. kukuvńet́ńeń maŕinźe, ćokuvńet́ńeń kulconoś E:Gor (VII228) Er nahm die Kuckucke wahr, er hörte den Nachtigallen zu.
ćokoldoms E:Atr, *ćokovdoms E:Petr [петь, разливать трели (соловей)] / schlagen (Nachtigall). pasto·mo ćo·kol ćoko·ldi͔ E:Atr (II499) [Da] singt eine unglückliche Nachtigall. kaĺ ćokoftńe ćokovdi͔t́ [E:Petr] (VII200) Die Nachtigallen im Weidengestrüpp singen.
ćokordoms E:Mar Večk [Gol Kočk Kozl Sulli], ćoko·rdoms E:Ba, ćokurdoms E:NSurk, ? *ćokordoms od. ? ćokurdoms E:Gor Sob SŠant [петь, свистеть (соловей)] / singen, schlagen (Nachtigall). vaj valcḱe rana si͔ń ńej ćokurdi͔t́ E:Gor (VII228) Frühmorgens singen sie jetzt. kosi͔ńeń ćokovt braci͔ [ćokurdi͔t́]? [E:Bag] (II61) Wo, Brüder, singen die Nachtigallen?
ćokuška E:Mar (russ. Dem.-End.) [соловушка] / Nachtigall. v́ejḱeń ĺemze͔ ćokuška (1226) Das eine [der Vogeljungen] heisst Nachtigall. | ćokuška-ĺevksḱe E:Mar (Dem.) [соловёнок] / Nachtigallenjunges. oᵪ ćokuška ĺevksḱe, aśka kučtan kučovksoks (1228) O, Nachtigall, mein Junge, geh, ich will dich als Sendling schicken!
ćoks E:Mar (Gen. -i͔ń) [макушка (дерева)] / die oberste Spitze des Baumwipfels. — [Vgl. t́ogə̑n; t́okš].
ćoksḱe E:Mar (Dem. zu ćoks) id.
1ćokuška E:Večk, ćoko·ška E:Ba ― ćokuška M:Jurtk чека / Splint (an der Radachse), Achsennagel. — Russ. чеку́шка.
ćolak [E:?Bug] ― śolak M:P [Mam] (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. -t), ćolakă M:Temn [неумелый, неспособный, не знающий] / ungeschickt, unfähig, unkundig (M:P: in Handarbeiten, von einer Frau, die gar nicht od. nur schlecht weben, nähen usw. kann, auch von einem Manne). ḿeĺganʒo ćolak suka paĺo [E:?Bug] (V520) Hinter ihm (läuft) die ungeschickte Hündin Paljo her. vanə̑za škaj vanə̑za! ‒‒‒ [akśäńada] kurvada, [śet́śä·] śolak suka·da [M:Mam] (IV564-5) Behüte uns Gott, behüte uns ‒‒‒ vor Aksja, der Hure, vor dieser untüchtigen Hündin! rod́äń prosańäś, ćolaka sukańäś M:Temn (VIII314) Rodjas Prosa, die faule (untüchtige) Hündin. — Türk. (TLM, Nr. 143).
śolakə̑ńä M:P (Dem. zu śolak) id.
ćolavaĺńik E:Mar [кабатчик, трактирщик] / Krüger, Wirt. — Russ. целова́льник.
ćomaka E:Atr Večk Is(FS61) [ком, глыба] / Kloss, kleiner Klumpen (E:Večk Is: z.B. Eisklumpen, der sich bei Kälte im Bart bildet, Dreckklumpen, der sich allmählich an dem Schwanz des Schweines od. des Schafes sammelt; E:Atr: [маленькая горбушка] / kleiner Brotklumpen, Kloss [der in der Kohlsuppe gekocht wird]). — [Vgl. ćomams].
ćomams M:Sučk [покрываться инеем (дерево, лес)] / mit Reif bedeckt werden, bereift werden (Baum, Wald).
ćomafksu M:P [покрытый инеем (лес)] / bereift, mit Reif bedeckt (Wald).
ćomara E:Večk, ćoma·ra E:Ba ― ćomara M:Bold (Gen. -ń) [пирожок из яровых, наполненный фаршем из свинины] / kleine Pirogge aus Sommergetreide, mit Schweinefleisch gefüllt (E:Ba Večk M: Bold); [галушка] / Mehlkloss (M). — Türk., misch. comar, tat. čumar (TLM, Nr. 145).
ćomas M:P Pš(FS61) (Gen. M:P ćomazə̑ń) [слетевший, одичалый рой пчёл] / entflogener, verwilderter Bienenschwarm (M:Pš); [молодой рой пчёл] / junger Bienenschwarm (M:P). — [Vgl. ćavaks; ćomaka; ćomams].
ćoŋgă M:Čemb [остров] / Insel. moĺan ćoŋkt́ laŋks Ich gehe auf die Insel.
ćop: ćop-ćop E:Mar (onomat.) [подраж. звуку топора (при рубке)] / ahmt den Laut der Axt nach (z.B. wenn etw. behauen wird).
ćor E:Atr (onomat.) [подраж. звуку газоиспускания] / ahmt das Furzen nach. u·doś u·doś čas v́e·ŕǵis, ĺor po·zni͔, ćor po·zni͔ (III279) Der Wolf schlief, er hatte (erst) eine Stunde geschlafen und ljor, pfurzt er, tsjor, pfurzt er. — [Vgl. śornams].
[ćora] t́śora ChrE E:Mar Hl Kal Kažl Jeg (Anr. E:Mar -j, -kaj), t́ora E:Šokša ― t́śora ~ śora ChrM, ćora ~ śora M:P (Gen. -ń, Anr. -j), śora M:Pš, ćorakaj (Anr.) M:Kr [молодой человек, парень] / junger Mann, Bursche; [сын] / Sohn; [мужчина] / Mannsperson (E:Mar: [женатый мужчина, ещё не старик] / ein verheirateter Mann, solange er noch nicht Greis, at́a, geworden ist; M:P: [сын, юноша в возрасте 20 лет] / Sohn, Jüngling im Alter von 20 Jahren). ton kov, ćoram, moĺat E:Mar (2104) Wohin gehst du, mein Sohn? t́eŕd́iź śe ćorańtak E:Mar (2123) Sie riefen auch jenen Burschen herbei. pod́ijä·ćiᵪ́t́ ćorast E:Kažl (184) Ihre Burschen sind den Kanzleischreibern ähnlich. [maksi͔ḿiḱ], avkaj, voro·ń ćora·ńe E:Jeg (196) Du gabst mich, Mütterchen, dem Sohne eines Diebes [zur Frau]. pazt t́oraś aj artńe pŕiǵińiń aša alaša naŋksa E:Šokša (VII468) Gottes Sohn fährt mit Prigins weissem Pferd. | a rodnoj ćora E:Mar [пасынок] / Stiefsohn. | ćora-baj E:Ba [мальчик в возрасте 8-10 лет] / 8-10jähriger Junge (auch: ung. 10jähriger). | ćora-bajńä ~ ćora-ba·jńä E:Ba (Dem.) id. | ćora-ejkakš E:Mar мальчик / Knabe. | ćor-id́u M:Kul [сват] / Brautwerber (= kuda). ḱiĺd́əz-v́ät́əź ćor-id́ufńä varmań rakšasnən Die Brautwerber spannten vor und führten herbei ihre Pferde, schnell wie der Wind. | ćorań kolavt E:Jeg [происходящий от мужчины вред] / eine vom Manne herrührende Beschädigung. ćorań kolavt, eje·d́em, ejse͔t! (188) Es ist, mein Kindchen, eine von einem Burschen herbeigezauberte [Krankheit]! | ćora-lomań E мужчина / Mann, Mannsperson. | ćora-polk E:Atr [группа парней] / Burschenschar. | śora-šabańä M:Kr, śora-žabańä M:Bar [мальчик] / Junge. jomla ṕižä id́ńä, śora[‑]žabańä M:Bar (VIII292) Ein kleines Kind, ein Knäblein. | ćora-t́aka E:Jeg ― ćora-d́aka M:Čemb, śora-t́aka M:P id. śiśem ćora t́akanzo E:Jeg (1106) Er hat sieben Söhne. | śora-t́akańä M:P, ćora-d́akańä M:Čemb (Dem.) id. | ćora-t́akav E:Gor [богатый сыновьями, имеющий много сыновей] / reich an Söhnen. ton ćora-t́akavat Du hast viele Söhne, du bist reich an Söhnen. | ćora-vaĺǵej [E:?Mar], ćorań vajgᴉĺ [E:?Kažl] [мужской голос] / Männerstimme. | dova-ćora E:Mar, udavoj-ćora E:Kal [вдовец] / Witwer. | eŕźäń ćora E:Mar [молодой эрзянин] / junger Ersäne. vaj śiśem ambart eŕźäń ćorań salonzo (172) Sieben Speicher Salz hat der Erzja-Jüngling. | ińazoroń ćora E:Mar [императорский, царский сын] / Kaisersohn. a ińazoroń ćoraś samaj kuncoli͔ĺ (2104) Der Kaisersohn aber lauschte gerade. | jolma-śora M:Alk [младший брат мужа] / jüngster Bruder des Mannes. | jutksto ćora E:Večk Is ― jotksta śora M:Alk [средний брат мужа] / der mittlere Bruder des Mannes. | kŕesnoj ćora E:Mar [крестник] / Täufling. | mokšoń ćora E:Mar [молодой мокшанин] / junger Mokschane. kot́ v́ejḱińe, mokšoń ćora udalaś (124) Obgleich der einzige, war der Mokscha-Mann wohlgelungen. | oćäń ćora M:Čemb [племянник / Neffe]. | oću ćora M, oću śora M:Alk [старший, самый старший сын] / älterer, ältester Sohn (M); [тот из младших братьев мужа, кто ближе всего к нему по возрасту] / derjenige von den jüngeren Brudern des Mannes, der ihm im Alter am nächsten ist (M:Alk). | od t́śora (~ od ᵈ́źora) ChrE, od ćora ~ od ʒ́ora E:Mar (Anr. -kaj), od ʒ́ora E:?Ba Večk, od ćora E:Jeg ― od śora (~ odźora ~ od́źora) ChrM, od ʒ́ora M:P, od ʒ́o·ra M:Jurtk парень, юноша, молодец / junger Mann, Bursche (E:Ba: Bursche von 16-20 Jahren; M:P: холостой / ledig [ein ausgedienter Soldat heisst jedoch nicht od ʒ́ora, sondern salda·t]). ḱijava juti͔ odźora E:Mar (154) Längs dem Wege zieht ein junger Mann vorüber. v́išḱińi odźora uŕvaksć E:Hl (182) Ein kleiner Bursche verheiratete sich. mon śeste͔ ḿeḱi živalgadan, odźoraks t́ejivan E:Kal (2137) Ich werde dann wieder lebendig und werde ein junger Bursche! | oᵪot́ńi·k-ćora E:Jeg [юноша-охотник] / junger Jäger. iĺama·k ĺed́e, oᵪot́ńi·k ćora! (190) Erschiesse mich nicht, du Jägerjüngling! | pokš ćora E:Mar [самый старший сын] / ältester Sohn. uš pokš ćorazo ńejiźe (112) Ihr ältester Sohn wurde ihrer gewahr. | träń ćora E:Mar ― ? träń ʒ́ora M:Sel [приёмный сын] / Pflegesohn. ― Türk., vgl. tschuw. čora (nach Sol.) usw.
t́śori͔ńe ChrE Mar (Anr. -kaj), ćori͔ńe ~ ćoŕińe E:Gor, ćore͔ńe E:Ork (Chr) (Dem. zu ćora) [сын] / Sohn; [малыш] / (kleiner) Junge (E:Mar). azdan ćori͔ńat, azdan t́ejt́eŕńat E:Mar (281) Ich weiss nicht, ob du ein Knäblein bist, ich weiss nicht, ob du ein Mägdlein bist. ćori͔ńeś ṕeḱ oᵪot́ńiḱ uĺńeś E:Mar (2121) Der Sohn war ein eifriger Jäger.
ćori͔ŋǵe E:Kal, ćori͔ŋǵä E:Kažl (Dem. zu ćora) id. ḱẹńd́i ṕẹḱẹ ćori͔ŋǵist E:Kal (184) Ein Söhnchen mit einem Bauch wie ein Filzstück. [ḿäĺä] tśori͔ŋǵiś si͔nst marʿta äŕama karmaś E:Kažl (III263) Danach begann der Knabe mit ihnen zu leben.
t́śorańak̀aj (Anr.) ChrE, ćorańakaj (Anr.) E:Mar Vez ― śorańɛ ~ t́śorańɛ ChrM, śorańä M:P (Anr. -j) (Dem. zu ćora, śora) id. kadi͔ḱ, kadi͔ḱ, ćorańakaj, tabaktojak targamot! E:Mar (122) Höre auf, höre auf, Söhnlein, auch mit deinem Tabaksrauchen! vaj sovak sovak, ćorańakaj, ton sovak E:Vez (I166) Tritt herein, tritt herein, (mein) Sohn, tritt ein!
ćorka: ćorka-kaka E:MKly [мальчик / Junge].
ćorə̑š M:P (Gen. ćorə̑žə̑ń, Abl. ćorə̑ždä), ćorə̑š M:Čemb [парень в возрасте 12-19 лет] / 12-19jähriger Bursche (M: P); [мальчик в возрасте 8-9 лет] / 8-9jähriger Junge (M:Čemb).
ćorə̑šḱä M:P Čemb (Dem. zu ćorə̑š).
ćot E:Mar Hl ― ćot M:Kr чёт / Zahl. ćipakat́ńeń ćotostak araś E:Mar (245) Die Küchlein sind zahllos. ćipakat́ńiń ćot araś E:Hl (246) Die Küchlein sind zahllos. | ćotə̑ń ćotams M:Kr играть в чёт и нечет / Paar od. Unpaar spielen. — Russ. чёт.
? *ćotḱä ~ ? *ćotka M:Gor Katm [Dem. zu ćot od. aus russ. чётка] [чёт] / Zahl. ćotkasnə̑n ćotaźəń M:Gor [Er errechnete ihre Zahl]. ńäń ćotkasnə̑n luvə̑źəń M: Katm (IV467) Er errechnete ihre Zahl.
ćotams E:Mar Gor Večk SŠant ― ćotams M:Kr Gor Katm [считать, вычислять] / zählen, rechnen (meist als Par.-Wort zu lovoms, lovnoms). kudoń[‑]kudoń lov́ińek, kaftoń[‑]kaftoń ćoti͔ńek E:Gor (VII112) Wir haben die Häuser einzeln aufgezählt, wir haben je zwei gezählt. karman čińese͔ lovomo, karman časḱese͔ ćotamo E:Večk (II177) Ich fange an, die Tage zu zählen, ich fange an, die Stunden zu rechnen. apak lovo apak ćota E:Večk (III162) Es geht nicht zu zählen, nicht zu errechnen. vaj t́ikšeń[‑]t́ikšeń son lovni͔, vaj kavtoń[‑]kavtoń son ćoti͔ E:SŠant (II65) Er zählt Grashalm um Grashalm, er zählt je zwei. ńäń ćotaźəń[‑]luvə̑źəń M: Katm (IV468) Sie zählte sie. | ćotə̑ń ćotams M:Kr играть в чёт и нечет / Paar od. Unpaar spielen.
*ćotavoms E:StDemk ― *ćotavə̑ms M:Kr (Refl.-Pass. zu ćotams) [(мочь) быть сосчитанным] / gezählt, errechnet werden (können). af ćotav́iᵪ́t́ M:Kr [Sie können nicht errechnet werden].
ćotmar E:Mar Večk (Gen. -i͔ń, Nom. Pl. -t) ― ćȯt́mar M:P, čokmar (~ čokmaŕ) M: Sel цеп / Arm am Dreschflegel (E:Mar Večk); дубинка / Knüppel, Knüttel, Knotenstock (E:Večk M:Sel); [палка] / Stock (M:P). moĺśt́ v́iŕej, muśt́ ćotmar E:Mar (293) Sie kamen zum Walde, fanden den Arm eines Dreschflegels. | ćotmar-ṕe E:Mar [конец цепа] / Ende des Dreschflegels. ćotmar ṕeška źornazo (1232) Sein Korn ist gross wie das Ende des Dreschflegels. | oftoń maštamka-ćotmar E:Večk [медвежья дубина] / Bärenkeule. | ṕivci͔ma-ćotmar E:Mar, ṕivsi͔ma-ćotmar ~ ṕivci͔ma-ćotmar E:Večk, ṕivsi͔ma-ćotmar E:Is, ṕifcu·ma-ćotma·r E:Ba [било цепа] / Arm am Dreschflegel. ṕivci͔ma ćotmarška kolozozo E:Mar (1232) Seine Ähre ist gross wie der Arm am Dreschflegel. — Türk. (TLM, Nr. 161).
ćovńä M:Vert (Gen. -ń) [маленькая птица] / ein kleiner Vogel (= tol-gə̑ŕʿks M:P Pš).
ćozə̑r M:P [назв. какой-то птицы (в песнях)] / Name eines in Liedern vorkommenden (unbekannten) Vogels.
ćoźəŕga ~ ćoźərga ~ ćȯźərga ~ ćozə̑rga M:P (Gen. -ń), ćoźərga M:Kuld, ćoźərga ~ ćȯźərga [M:Kr] id. iĺät́ madə̑da vaśəń at́o·kšəń moramsta, šobdava śt́ada śät́av ćoźərgań moramsta M:Kuld [Abends legt euch schlafen beim ersten Hahnensang, morgens steht auf beim Gesang des sanften ćoźərga]. jotaj ćȯźərga śä kud́ŕä·ńät́ḱä ńäjəźä [M:Kr] (IV354) Ein vorbeifliegender Vogel sah die Locke.
ću E:Atr, ču E:VVr ― ću ~ ču M:Čemb, ču M:Pš Sel молчи! / pst!, (sei mal) still!, horch mal! | ćuka E:Ta id. ćuka ćuka numolne͔ (V392) Höre, höre, Hase! | ćudo E:Atr ― ćuda M:Čemb Sučk, čuda M:Sel (Pl.) [молчите!] / pst!, (seid mal) still!, horcht mal! čuda d́ad(a) avaŕd́ä M:Sel (IV110) Pst, weint nicht! | ćuću· E:Atr Is, ćući· E:Večk ― čuču M:Čemb, ćuću· M:Sučk (Redupl.) [тише!] / still! — Tat. (Bl.) ču-ču.
ćuće E:Mar (Gen. -ń), ćući E:Gor [Bug] Večk (Gen. best. Dekl. E:Gor -ńt́), ćuća E:Kad, ćuću E:Is ― śućä M:P Sel (Gen. M(allg.) śućəń, M:P Sel śućen, Abl. M:P Sel śuśtä, Nom. Pl. M:P Sel śućt́), ćućä· M:Jurtk [опасная накожная болезнь] / eine gefährliche Hautkrankheit; рак / Krebs (E:Mar Večk Is M:P); [сифилис] / Lustseuche, Syphilis (E:Gor); цынга / Skorbut, Scharbock, Mundfäule, Mundbrand (M:Sel), (auch:) [женский половой орган] / Scham, Vulva ([E:Bug]); [бранное слово] / Schimpfw. (E:Kad); [слово в проклятиях] / in Verfluchungen (vorkommendes Wort) (M:Jurtk). ćući mukorozot! E:Gor [Lustseuche (? Krebs) dir in den Hintern!]. ćući mukor vaŕazot, śed́e panžit́ kaŕazot! [E:Bug] (V512) (Möge) dir eine Geschwulst in das Arschloch (kommen), desto (besser) öffnete sich dir das Rückgrat! śutarań ḱeńeŕć ćućize͔ [E:Bug] (V464) Sjutaras Pfotze war reif geworden. ḿejeń śućeń, katlaj śućeń od-ə̑ŕv́äńat M:Temn (VIII414) Was für einen Krebs, verkrüppelnden Krebs hast du, junge Frau? | ćući-kari͔ (~ ćuće-) E:Mar, ćući-kari͔ E:Večk Kuz ― śućä-karaj M:Pš, ćućä·-kara·j M:Jurtk [рак / Krebs] (eig.: Krebs-Aushöhler). ćući-kari͔ potmozot! E:Kuz Krebs dir in das Innere! ćući-kari͔ potmozost E:Večk (II215) So komme der Krebs in ihr Inneres! śut́śä-karajᵪ́ńəń t́ijəńd́a·t M:Pš Du machst einem Krebskrankheiten (sagt man dem, der einen antreibt). ḿeźəń śut́śä-karajᵪ́ńəń tosa t́ijəńd́ət́? M:Pš Was zum Teufel hast du da (so lange) gemacht, getrödelt. | lambam-śućä M:Pš [какая-то болезнь] / eine Krankheit. | laŋgă-śućä [M:Mam] [наружний (? накожный) рак] / äusserer Krebs [? Hautkrebs]. [sańd́äŕät] panarə̑ŋksa, [laŋgə̑-śu·t́śä śiv́enza] (IV529) Bist du wegen eines Hemdes gekommen, so fresse dich der äussere Krebs. | ḿäšt́ä-śućä [M:Mam] [грудной рак] / Brustkrebs. [sańd́äŕät] śulga·mə̑ŋksa, [ḿäšt́ä-śut́śä śiv́enza] (IV529) Bist du wegen einer Brustspange gekommen, so fresse dich der Brustkrebs! – Türk. (TLM, Nr. 154).
ćućińe E:Mar (Dem. zu ćuće) [рак] / Krebs.
ćućev [E:Mar] ― śuću M:P [раковый больной] / krebskrank, an Krebs leidend. soń ńäŕets śut́śu M:P Er hat Krebs am Maul.
ćućəldams (: ćućəlda·n, -aj) M:P (Mom.) [кувыркнуться] / einen Purzelbaum schlagen.
ćućəĺams (: ćućeĺa·n, -ä·j) M:P, ćəćəĺams ~ ćəćəĺa·ms M:Pš (Iter.) [кувыркаться] / (mehrere) Purzelbäume schlagen.
ćəćələ̑ndams ~ ćəᵘ͕ćələ̑nda·ms M:Pš (Mom.) [кувыркнуться] / einen Purzelbaum schlagen.
ćućka TLM51(E) E:Mar [кисть, гроздь] / Büschel, Traube (E:Mar: [кисть ягод] / Beerentraube, z.B. der Eberesche, Traubenkirsche, Johannisbeere). — [Türk. (TLM, Nr. 154)].
ćućov TLM51(E) E:Bag Kozl, ćućov E:Mar (Gen. -iń, Nom. Pl. -t), ćućuv E:Ba, ćućov ~ ćićov E:Večk, ćićov E:Is ― śuću M:Sučk [кисть, гроздь] / Büschel, Traube (E:Mar: [кисть ягод] / Beerentraube, z.B. der Eberesche, Traubenkirsche, Johannisbeere) (TLM(E) E:Mar Večk); [серёжка] / Kätzchen (Blüte von Laubbäumen) (E:Večk Is M:Sučk). taradᴉ͐n ṕäva ćućuvunza, ćućuv-ṕäva lopanza! E:Ba (VII410) Damit er an seinen Zweigenden Triebe hervorbringe, damit er an seinen Trieben Blätter bilde! ćućovoń kuvalt ḿed́ńeze͔ koĺǵi E:Bag (I31) Die Triebe entlang fliesst sein [des Apfelbaums] Honig. | ćućov-pŕa E:Kozl [кончик побега] / Spitze des Triebes. son ćućov pŕasto rosa a prafti͔ (1344) Er [der Marder] schüttelt keinen Tau von den Trieben. | ṕińeḿeń ćućov E:Mar [метёлка овса] / Rispe des Hafers. | taradoń ćućovt (Pl.) E:Večk, taradoń ćićovt E:NSurk [побеги, серёжки на ветках] / Triebe an Zweigen (E:Veck), Kätzchen an den Zweigen (E:NSurk). taradoń ćućovt tataroń ćorań surne͔nze͔ E:Večk (I458) (Wie) Triebe an Zweigen sind des Tatarenjungen Finger. taradoń ćićovt vaj t́e ŕizaj ćorań surne͔nde͔ E:NSurk (II34) (Wie) die Kätzchen an den Zweigen sind des Mannes Risaj Finger. — [? Türk. (TLM, Nr. 154)].
ćućovńe E:Bag Mar (Dem. zu ćućov) [побег / Trieb]. ćućovńeń kuvalt ḿed́ńeze͔ koĺǵi E:Bag (I33) Die Triebe entlang fliesst sein [des Apfelbaums] Honig. | kuz-ćɯćovńe E:Mar, guz-ćućovńe E:Gor [еловый побег / Fichtentrieb (? Jahrestrieb)]. vaj kuz ćɯćovńet́ surne͔nze͔ E:Mar (1144) O, Fichtenästlein-Spitzen [sind] ihre Fingerchen.
ćəćəńä· TLM51(M), ćəćińä· M:Pš (Dem.) [кисть, гроздь] / Büschel, Traube (TLM(M)); [плодоножка (ягод)] / Stiel (bei Beeren) (M:Pš). | maŕ-ćəćińä· M:Pš [плодоножка яблока] / Apfelstiel. maŕ-ćəćińä· śaldazćä (Dünn wie) ein Apfelstiel ist dein Nacken.
čučufka: ḱiĺej-čučufka E:Jeg [берёзовая серёжка] / Birkenkätzchen. [ḱiĺej] čučufkat [ṕetruńań] suronzo (II538) (Wie) Birkenkätzchen [sind] Petras Finger.
ćudams E:Gor Petr [услышать] / vernehmen. laže vajǵiĺ a ćudan E:Petr (VIII204) Ich werde keine Klagestimme vernehmen. — [Russ. чудиться].
ćudavoms ~ *čudavoms E:Mar, *ćudavoms E:Gor (Refl.-Pass. zu ćudams, *čudams) чудиться / (leise) vernehmbar werden, zu hören sein. a maŕav́i, a ńejav́i, vaĺǵejeze͔ čudav́i. – puŕǵińeś E:Mar (224) Es kann nicht empfunden werden, es kann nicht gesehen werden, seine Stimme aber macht sich bemerkbar. – Der Donner. ḿäźeń šumńe maŕav́i, ḿäźeń uftḱe ćudav́i? E:Gor (VII274) Was für ein Lärm ist zu hören, was für ein Getöse ist zu vernehmen? — Russ. чудиться.
ćudavkšńems E:Mar, *čudavkšnoms [E:MKka] (Frequ. zu ćudavoms, čudavoms) [становиться слышным] / vernehmbar werden. vaj [ejd́iń] šumńe čudavkšnoś [E:MKka] (II56) Er vernahm Kinderlaute.
ćuᵪad́ems E:Večk, [?] ćuka·d́ems E:Ba, [?] ćukad́ems E:Is [наносить удар] / einen Schlag (Hieb) versetzen (E:Ba: mit der Faust). — [Vgl. ćokams: ćokad́ems].
ćuka·jems [? E:?Ba], ćukajems [? E:?Is] (Iter.).
ćula·n E:Mar Ba Večk, ćulan E:Bag Kozl ― ćula·n M:P Sučk, čula·n M:Jurtk [чулан] / von der Stube durch Bretter abgeteilter Verschlag, Raum vor dem Ofen (E:Mar M:P Sučk Jurtk); als Vorratskammer dienender Verschlag (neben dem Vorhaus) (E:Ba Večk); [чулан в амбаре / Kammer im Speicher (wo die jungen Leute zur Sommerzeit wohnen)] (E:Kozl [Bag]). v́eŕe utomoń solaj ćulanco, ćulanoń valdo solaj vaĺm alo E:Bag (I414) In der Kammer des zweiten Speicherstockwerks, Solaj, an der Kammer hellem Fenster, Solaj. | ćula·n-pŕä M:P [чердак чулана / Dachraum, Boden der Vorratskammer; светёлка в передней части амбара] / Giebelzimmer im vorderen Teile des Speichers (= nupaĺ E:Mar). — [Russ. чула́н].
1ćulga M, śulgə̑· ~ ćulga (Gen. ćulgə̑ń, Nom. Pl. ćulkt) M:P [штопальная игла] / Stopfnadel (eine grosse Nadel, mit der u. a. wollene Handschuhe gestopft werden). jakat kak t́śulga M [Du gehst wie eine Stopfnadel] (wird von einem schlanken Menschen gesagt).
ćulgə̑ńä· M:P (Dem. zu ćulga) id.
[ćulka] t́śulk̀a ChrE E:Mar Hl Večk [Jeg] ― t́śulk̀a ChrM, ćulka· M:P (Gen. -ń) [чулок] / Strumpf. son kotat ćulkat kaŕćekšne͔ś E:Mar (148) Sie zog Schuhe, Strümpfe an. jaḱi ćulkaso uĺa kotaso E:Večk (I447) Ulja geht in Strümpfen und Lederschuhen. | čulka·-ĺa·mka M:Jurtk [подвязка] / Strumpfband. | ćulka-ṕiĺǵe E:Jeg VVr ― ć̌ulka·-pəĺǵä M:Pš [в сапогах] / gestiefelt (Pferd). uĺi·t́ śiśe·ḿ ŕev́i·ńesk ćulka· ṕiĺǵe· vaši·ńesk E:VVr (III306) Sie haben sieben Schafe, ein weissbeiniges Füllen. | ćulka-v́eŕgaks E:Mar [узорчатый наколенник, верхняя часть чулка / gemustertes Kniestück oben am Strumpfe]. — Russ. чуло́к.
ćulu·pštams E:Večk, ćulu·kštams E:Ba [наносить удар] / einen Schlag versetzen (E:Večk: einen Streich; E:Ba: einen dumpfen Schlag [mit der Faust]).
ćuĺu ~ šuĺu: ćuĺu-baĺu ~ ćɯĺu-baĺu E:Mar, ćuĺu-baĺu E:Gor Sob, šuĺu-baĺu E:Kad Kal [баюшки-баю!] / Wörter, mit denen man Kinder einschläfern will, “eia popeia”. ćɯĺu[‑]baĺu, nogajiń ejd́, baĺu[‑]ĺu! E:Mar (150) Schlafe, schlafe, Nogajer-Kind, schlummre, schlummre! ćuĺu[‑]baĺu, guban avań ĺävks, baĺu[‑]ĺu E:Gor (VII232) Eia popeia, (du) Kind der Gubanerin, eia popeia!
ćuńʒ́əŕ M:Čemb [соловей] / Nachtigall.
ćupə·: ćupə·-ćapə̑· M:Jurtk [мелкий хворост, древесные отходы] / kleiner Reisig, Abfall von Holz.
[ćur] t́śur ChrE E:Mar Ba Večk MKka Ufa ― t́śur ChrM M:P Sučk (Interj.) [стоп!, руки прочь! (предохраняющее от зла восклицание)] / halt!, weg davon! (Ausruf, der jdn. behütet vor dem Fluch, vor dem bösen Blick u. vor dem Wirbelwind, worin man eine Hexe od. den Teufel (dušman) sich zu bewegen glaubt). ćur-ćur kol laŋks, ćur-ćur [E:?Večk] (Geh) in die Zaunstange! ćur-ćur eś pŕazot [E:?Večk] Die Verfluchung richte sich gegen dich selbst! ćur moń E:Kad Beschütze mich! (sagt man z.B. wenn ein Wirbelwind herankommt). toto ńe daj boᵪ lomań mastoroś, toto ćur aḿin lomań narodoś [E:MKka] (II107) Gott bewahre (einen) vor fremdem Lande, Gott behüte (einen) vor fremdem Volke! — Russ. чур.
ćurbut́ E:Večk [усилительное слово / ein Verstärkungswort]. ćurbut́ kodamo mazi͔ Behüte davor, wie schön! ćurbut́ koda raduvaś [Behüte davor, wie er sich freute!]. — Russ. чур быть.
t́śurams ChrE E:Mar, ćura·ms E:Atr Ba Kad, ćurams ~ ćura·ms E:Večk, ćurams E:StŠant ― t́śurams ChrM M:Čemb, *ćura·ms (: ćura·n, -a·j) M:P, ćura·ms ~ [?] ćuŕams M:Pš, ćura·ms M:Sučk, čurams M:Jurtk [предотвращать зло колдовством] / etw. Böses durch eine Zauberhandlung abwehren (ChrE E:Atr Ba Kad Večk ChrM M:P Pš Sučk: [кричать ćur в защиту от чего-л.] / das Zauberwort ćur zum Schutz zurufen; E:Mar Večk M:Čemb: окружить, [оградить] / umringen, umgeben mit etw. [zum Schutz gegen Hexen, Unfälle]; oft par. zu ṕiŕams); (M:Jurtk:) die Hände zusammenschlagend beim Schwimmen čur rufen; wer dies zuerst macht, den beginnen die anderen zu verfolgen; wer ihn als erster erreicht, wird dann selbst verfolgt. iĺamak ćura, t́et́akaj, iĺamak ṕeŕa, t́iŕakaj! E:Mar (1184) Nein, umgib mich nicht, Väterchen, (mit dem Heiligenbilde), umringe mich nicht, Ernährer! ḱŕostot ejse͔ ṕeŕamak, kad́ilasot ćuramak E:Mar (1188) Umringe mich mit deinem Kreuze, umgib mich mit deinem Rauchfasse. karda-śarka matu·ška, ‒‒‒ vani͔·t́ ṕiŕi·t́, ćuŕi·t́ ĺiᵪi͔j lo·mańd́ä E:Ba (III38) Karda-Sjarko, Mütterchen, ‒‒‒ schütze, beschütze, bewahre sie vor bösen Menschen! | ćurams-ṕiŕams E [защищаться, предохраняться словом ćur] / sich mit dem Worte ćur beschützen od. vor etw. sichern. ćuramak-ṕiŕamak [E:?Večk] Umringe und umgib mich (mit Schutz)! — Russ. чура́ть.
ćuri͔ća E:Mar [защищающий от колдовства] / einer der vor Zauber usw. schützt. araś t́ese͔ moń ńej v́ed́ dušmando koldo vani͔ćam, a par(o) aŕćid́e ćuri͔ćam (1190) Ja, ich habe hier ja niemand, der mich vor dem Zauberer, dem Hexenmeister bewahre, der mich vor dem Schlechtgesinnten schütze.
ćuraź E:StŠant: a ćuraź ćuravost a suftaź suftavost (III206) Mögen sie, auch wenn sie sich gegen Zauber sichern, nicht davor gesichert sein, mögen sie, auch wenn sie gegen Zauber räuchern, nicht durch den Rauch geschützt sein.
ćuralks: ev́eźiń ćuralks E:Mar [целительное растение] / eine Pflanze, mit der die von einem verderblichen Winde namens ev́eź-varma verursachte Krankheit geheilt wird.
ćurakšnoms E:Mar ?Večk (Frequ. zu ćurams) окружить, [оградить] / umringen, umgeben (zum Schutz vor Hexen, vor Bösem).
ćuŕćems E:Mar Večk ― ćurśəms M:Čemb (Frequ. zu ćurams) окружить / umringen, umgeben (zum Schutz vor Hexen, vor Bösem).
ćuŕćekšne͔ms E:Večk (Frequ. zu ćuŕćems) id.
ćuravoms E:StŠant (Refl.-Pass. zu ćurams) [(мочь) оградиться от колдовства] / sich gegen Zauberei sichern (können), gegen Zauberei gesichert werden (können). a ćuraź ćuravost a suftaź suftavost (III206) Mögen sie, auch wenn sie sich gegen Zauber sichern, nicht davor gesichert sein, mögen sie, auch wenn sie gegen Zauber räuchern, nicht durch den Rauch geschützt sein!
ćurban E:Večk, čurban E:Kad [чурбан] / Holzklotz. — [Russ. чурба́н].
ćurka E:Mar [?Bug], ćurka ~ čuŕka E:Večk, ćurka E:Kažl, čurka E:Nask чурбак, чурбан / Klotz. t́et́azo soć kavto ćurkat v́ejc čuvto ṕŕas E:Mar (280) Der Vater band zwei Klötzchen an einem Baumgipfel zusammen. vaj ćurkań ćurkań ḱeŕćiźe [E:?Bug] (V318) Er zerhackte sie Stück um Stück. čuŕkań čuŕkań oᵪ avakaj ḱeŕćevĺiḿim moń E:Večk (II3) Er hätte mich Stück um Stück, Mutter, zerhackt. — [Russ. чурка].
ćurḱińe E:Mar (Dem. zu ćurka) [чурбачок] / Klötzchen. varštaś v́eŕev: kavto ćurḱińet́ sodoź, varmaś puvasi͔ńźe, ćurkat́ńe v́ejc[‑]v́ejc [stukad́it́], kalcud́it́ (280) Es blickte nach oben: zwei Klötzchen sind da zusammengebunden, der Wind blies sie an, die Klötzchen klopfen gegen einander, klappern.
ćut́ E:Mar Kažl Večk, ćut [E:?Bug], čut́ E:Kal ― ćut́ M:P [едва, чуть] / kaum. už śolni͔t́ śolni͔t́ ćut a tuŕgadi͔t́ [E:?Bug] (V66) Sie schelten und schelten einander, es fehlt nicht viel, dass sie sich schlagen. ćut́ ḱi·ŕd́ev́i śeŕńi·mazo E:Večk (III318) Kaum kann er seinen Scheissdruck verhalten. ćut́, at kažnᴉ͐j čińd́i jakaśt́ t́änza jarʿcama sodamᴉ͐za śt́iŕᴉnza marʿta E:Kažl (2149) Beinahe jeden Tag kommen Tochter und Schwiegersohn zu ihm um zu essen. i sońźe v́iŕavaś, koda oftut́, čut́ ojḿit́ kaduź urgat́ize͔ kuduv E:Kal (2129) Auch ihn liess die Waldmutter, wie (früher) den Bären, halbtot los. | ćut́-ćut́ ~ ćut-ćut E:Mar, ćućut E:Petr чуть-чуть / kaum, mit Mühe u. Not, (es war) nahe daran. mońćińd́ak ćut́[‑]ćut́ eźiḿiź ṕeksta, ańćak ḱiskat́ńe ṕekstakšnośt́ E:Mar (2121) Es fehlte nicht viel, dass man auch mich selbst eingeschlossen hätte, jedoch nur meine Hunde wurden eingeschlossen. kaĺd́e kaĺc kaĺ tarac, ćut[‑]ćut a ḿeńeĺc. – komuĺa ńet́ksi͔ś E:Mar (232) Von Weide zu Weide, zu Weidenästen, es fehlte nicht viel, so hätte es den Himmel erreicht. – Der Hopfenstengel. pojt́ńeń pačka čiimsta t́at́ań ćućut śeĺḿeza tarad pŕas eź kaduft E:Petr (VIII246) Es war nahe daran, dass die Augen meines Vaters beim Laufen durch das Espengehölz an den Zweigen stecken blieben. — Russ. чуть.
ćut́ḱäńä M:Sp (Dem. zu *ćut́ḱä) немножечко / ein wenig, ein bisschen.
ćuvnu·ftums E:Ba [наносить удар (напр. кулаком)] / einen Schlag geben (z.B. mit der Faust, wobei ein dumpfer Laut entsteht).
čaba·k E:Ba ― ćabak M:Sučk [рыба] / ein Fisch (E:Ba: весёлка, бешак / Ucklei (= b́eša·nka M:Sučk); M:Sučk: чабак / Barbe (Cyprinus barbus) od. Flussbrachsen (Abramis brama)). — [Russ. чаба́к, чеба́к (< türk.)].
čabataŕ E:Večk, čabata·ŕ E:Ba Atr Is [сапожник, чеботарь] / Schuster, Schuhmacher. — [Russ. чебота́рь].
čačk E:Mar Ba Sob, šačk E:Atr Kad Večk SŠant, šačḱ ~ šačk E:VVr, šičk ~ šačk E:Kažl ― šičk M:Čemb, šačk M:Jurtk, š́eč́k M:Temn, šäčḱ [~ šäčk] M:Sučk, šäčk M:Ur (Adv.) пополам / entzwei, in zwei Teile (E:Mar Atr VVr Ba Kad Kažl Večk M:Čemb Sučk ?Ur Temn Jurtk); (Postp.) через / durch, quer über (E:Mar Atr VVr Ba Kad Kažl Večk M:Čemb ?Ur). mon juti͔ń v́iŕińt́ čačk E:Mar Ich ging durch den Wald. šačk se͔ŕi·ńem śiv́e·ze͔ E:VVr (II400) Möchte mein Leib zusammenbrechen [“entzweibrechen”]. ti͔ŋ́ḱ baslovkasoŋk t́ošań moŕań šačk jutavan E:VVr (II315) Mit eurem Segen kann ich das Meer von Tjoscha überqueren. ińe v́e·d́iń šačḱ ṕečḱi·ńem E:VVr (III164) Fischotter, meine Mutter, ‒‒‒ durch das grosse Wasser Gehende! šačk [? auch šičk] śeźdan E:Kažl Ich reisse dich in zwei Teile. mon jotań v́iŕń šičk [E:?Kažl M:?Čemb] Ich ging durch den Wald. mon tuń pakśäń šičk [E:?Kažl M:?Čemb] [Ich begab mich quer über das Feld]. juta·ś masto·roń šačk E:Večk (II509) Es durchlief das Land. v́ä se͔ĺǵińeńt́ ut́aša čačk lajsi͔ ńej E:Sob (VII302) Eine Faser spaltet Utja entzwei. ińe v́ed́eń son šačk javsi͔ E:SŠant (I11) Er teilt das grosse Wasser in zwei Teile. son ṕečkəźä kšit́ šäčk M:Sučk Er schnitt das Brot in zwei Teile. mon śeźə·ńä pana·rə̑źəń šačk M: Jurtk Ich riss mein Hemd entzwei.
čačka E:Mar VVr [сквозь, через, поперёк] / durch, quer über. mon juti͔ń v́iŕ čačka E:Mar [Ich ging durch den Wald].
čačkov E:Mar, šačkov E:Večk, čačkuv E:Petr, čačku·v E:Ba, šačkuv E:Kad (Lat.; Adv.) [надвое, пополам] / entzwei, in zwei Teile. son ḱeŕiźe kšińt́ šačkov [E:?Večk] Er schnitt das Brot in zwei Teile. lazi͔ĺiź čufti͔nt́ čačkuv E:Petr (VIII224) Der Baum wurde entzweigespalten.
čačo E:Mar (Gen. -ń), čačo ~ šačo [E:?Bug], šačo E:Atr VVr Večk Is NBajt, čača [E:?Ba] (Nom. Pl. čačᴉ͐t́), šača E:Kad (Gen. šačuń) ― šač M:Čemb Sel, šača M:Ur (Gen. šačə̑ń) лицо / Antlitz, Gesicht, Angesicht. sadovoj umaŕ čačozo E:Mar (1120,144) [Wie] ein Gartenapfel ist ihr Antlitz. jala v́eśola čačozo [E:?Bug] (V240) Sein Gesicht ist stets fröhlich. šačo jondo polakaj v́eĺafti͔ĺit́ moń jonov [E:?Bug] (V454) Von Gesichtsseite, Mann, wandtest du dich gegen mich. v́eśola šačo bojart sajekšne͔śt́ E:NBajt (II19) Die Bojaren bekamen ein fröhliches Gesicht. | śeĺḿä-šač M:Čemb Sel [зрение / Gesicht, Sehkraft] (= śeĺmə-v́i M:Pš). śeĺḿä-šačəńä juma·śt́ M:Čemb Sel Es wurde mir schwarz vor den Augen. śeĺḿä-šačənzn sojń osalʿt (~ śeĺḿä-šačenza sojń osalʿt) M:Sel Er hat ein schwaches Sehvermögen.
čačińe [~ čači͔ńe] E:Mar, šačińe [E:?Večk], čačińe [E:?Bug] (Dem. zu čačo, šačo) лицо, личико / Antlitz, Gesicht, Angesicht (E:Mar). v́eśolgavti͔ka čači͔ńet́ E:Mar (1202) Lass dein Antlitz heiter erscheinen! ašo końov́iń šačińet́ [E:?Večk] (Wie) aus weissem Papier ist dein Gesicht.
[čačoms] tšatšoms ~ šatšoms ChrE, čačoms E:Mar [?]Večk Is, šačoms E:Atr [Večk Kozl SŠant], čaču·ms E:Ba, šač́ums E:Kad ― šatšə̑ms ChrM, *šačəms (: šač́an, -i) M:P [рождаться, возникать] / geboren werden, entstehen; [вырастать, возрастать, развиваться] / hervorwachsen, wachsen, gedeihen. godozonzo čači͔ i kasi͔ i čavsi͔ź i se͔vsi͔ź. – kańćorot́ńe E:Mar (228) In einem Jahre wird es geboren und wächst es auf, und zerschmettert man es und isst man es auf. – Die Hanfsamen. apak trud́a śurojak a čači E:Mar (276) Ohne Arbeit [Ohne zu arbeiten] wächst auch das Korn nicht. čačozo śuro E:Mar (219) Es werde Getreide erzeugt! eŕv́ejḱeń ućaskas čačozo! E:Mar (219) Es [das Getreide] werde zu jedermanns Glück erzeugt [lieber doch: Es wachse ‒‒‒]! mastoroś šačś, kojeś šačś E:Kozl (I48) Die Erde entstand, die Art, wie wir leben, entstand. fḱä čassta šači M (IV618) In einer Stunde wird es geboren. šače̥za tombańä M:P Möge eine tiefe Kluft entstehen!
čači͔ E:Mar Čamz, šači E:Večk ― šač́i M:P [Mam], šači M:Kr Čemb Pimb [прорастающий, возрастающий] / hervorsprossend, wachsend (E:Mar Čamz); [урожайный, плодородный] / fruchtbar (E:Večk M:P); [новорождённый] / neugeborenes Kind, Neugeborenes (M:P Kr [Mam Čemb Pimb]). kučumaka, t́et́akaj ‒‒‒ čači͔ śuroń sali͔ćaks E:Mar (1180) Sende mich doch, Väterchen, ‒‒‒ das hervorsprossende Korn wegzurauben. čači͔ śuro v́eščanok E:Čamz (220) Wir bitten um die Erzeugung des Getreides [“wachsendes Getreide”]. šači modaso t́elaŋk E:Večk In der fruchtbaren Erde (liegen) ihre Körper. moń uĺi šatšieźä M:P Ich habe ein neugeborenes Kind. aš šačisna aš kasi͔sna M:Čemb Sie haben weder Neugeborene noch Heranwachsende (d.h.: keine Kinder). af šačisna kasi͔sna M:Kr Sie haben kein Neugeborenes, kein Heranwachsendes. aš šačińəśḱ aš pŕäń lazi͔ńəśḱ M: Pimb (IV797) Wir haben keinen, der uns geboren ward, keinen Kopfspalter. | šač́i ḱiza M:P [урожайный год] / fruchtbares, erntereiches Jahr. | af šači ḱiza M:P [неурожай, неурожайный год] / Missernte, Missjahr. | čači mastor ~ čači͔ mastor E:Mar, šači mastor ChrE E:MKly Bag NSurk [родина] / Geburtsland, Land, wo man geboren worden ist. dumakšnoś kat́a čači͔ mastorov E:Mar (128) Es kam Katja in den Sinn in ihr Geburtsland sich zu begeben. šači-mastorzo ńejav́i E:Bag (I301) Da ist ihr Heimatland zu sehen. | oc šači E:Večk [новорождённый] / neugeboren, Neugeborenes.
čači͔ća: ots tšatši͔t́śa ChrE E:Mar [новорождённый] / neugeboren, Neugeborenes. v́eĺese͔ uĺit́, t́et́akaj, oc čači͔ćat od ejkakšt E:Mar (1180) Im Dorfe gibt es, Väterchen, Neugeborene, junge Kinder.
čačovt E:Mar ― šačf́ ~ šačf ~ šač́f (Gen. ‑ə̑n, Nom. Pl. -t) M:P, šačf́ ~ šačf M:Ur, šačf M:Sučk [Pš Vert] Šad, šač́f M:Kr [рождённый] / geboren (E:Mar M:P); [умелый в рукоделии (чаще всего о женщинах)] / geschickt in Handarbeiten (meist von Frauen) (M:P); [мастер, знаток (о мужчинах)] / Meister (von Männern) (M:P Ur); [тщательный, прилежный, ревностный, усердный, деятельный] / sorgfältig, fleissig, eifrig, emsig, geschäftig (M:Čemb Sučk [Pš Mam] Vert Šad). ḿiń sonze͔ marto v́e ijeń tšatšovt E:Mar Wir sind mit ihm in demselben Jahre Geborene. šat́šf [lomańeń, ńä śudufńä], kud javamńas [M:Mam] (IV381) Die Armen, so lange bis die arbeitsamen Leute ihre Stuben fertig geheizt hatten. art šačf avań parńas! M:Vert (VIII468) Dringe in die Truhe einer gewandten Frau ein! | šačf́ ḿeš-ava M:P [прилежная пчелиная матка] / emsige Bienenkönigin. mat́uńäźä šačf [ḿeš] avań sur pŕäńäźä [M:Pš] (IV581) Meine Matju, du mit Fingerspitzen wie fleissige Bienenköniginnen. | sokə̑rsta šač́f M:P [слепорождённый] / blindgeboren, blind von Geburt.
šač́f-ši M:P [ловкость в рукоделии] / Geschicktheit in Handarbeiten.
šačəń M:Katm, šačeń [M:Mam] [рождённый] / geboren. soń kolma šačəń ćoranza M:Katm (IV253) Er hat drei geborene Söhne. kota [šatšeń śorańä] [M:Mam] (IV259) Ich habe sechs geborene Söhne.
čačoź E:Mar [распускавшийся] / emporgesprossen. kodamo t́ikše͔ čačoź uĺeze͔? (1208) Was für eine Pflanze soll (da) emporgesprossen sein?
čačuma ~ *čačomo ~ [?] čačmo E:Mar, šačmo E:Večk, šačuma E:Bag Jeg ― šač́ema M:P (Gen. -ń) [рождение] / Geburt; (E:Jeg:) урожай / Ernte, Getreideertrag. ḿeźet́ a [povńaśak]? – čačumat E:Mar (243) Wessen, das dir gehört, erinnerst du dich nicht? – Deiner Geburt. toń kostoń uĺi čačumat E:Mar (110) Wo bist du geboren? [eig.: Wo rührt deine Geburt her?]. vaj čačomodo eŕźäń ćora udalaś E:Mar (172) Glücklich ward der Erzja-Jüngling geboren. čačomodom sodatado E:Mar (1172) Wie ich geboren wurde, das wisst ihr [eig.: Von meiner Geburt habt ihr Kenntnisse]. [maŕäś] ćorań čačomdo E:Mar (1232) Sie spürte, dass ein Knabe geboren wurde [eig.: von der Geburt eines Knaben]. maŕäś śuroń kukušḱińe čačomdo E:Mar (170) Er vernahm, dass das Getreide erzeugt wurde, der Kuckuck. šačmodo daŕa uda·laś E:Večk (I181) Wohlgeraten war Darjuscha geboren. kostoń uĺi ‒‒‒ šačumat E:Bag (I203) Wo bist du geboren? | čačuma-či ~ čačuma-či͔ E:Mar, šačmo-či E:Atr [день рождения] / Geburtstag. čačuma či͔ste͔t́, ĺeĺakaj, t́et́e če͔śijańt́ puti͔źe E:Mar (1218‑20) An deinem Geburtstage, Brüderchen, hat er dieses Los festgesetzt. | čačuma-god E:Petr, šačuma-god E [плодородный, урожайный год] / fruchtbares, erntereiches Jahr. śe gode͔ś uĺńiś roźeń čačuma god E:Petr (VIII180) Dieses Jahr war (jedoch) ein Jahr des Roggens (ein Jahr, in dem der Roggen wuchs). | šačuma-godne͔ E:Večk (Dem.) id. šačuma-godne͔, ruskoj tovźuro (II83) Ein fruchtbares Jahr, (viel) russischer Weizen! | čačuma-ije E:Mar, šačuma-ije E [урожайный год] / fruchtbares Jahr. vaj čačum(a) ijeń tovźuroń E:Mar (1122) Aus dem Weizen eines fruchtbaren Jahres. | čačuma-mastor E:Mar, šačuma-mastor E:Bag Kozl [отечество / Vaterland, Land, wo man geboren worden ist]. aśka tuka eś šačuma mastorston E:Bag (I199) Geh und hole (ihn) aus meinem eigenen Heimatland. | čačuma-tarka E:Mar [место рождения, родная сторона / Geburtsort, Vaterstadt, Heimat]. | čačuma-todov E:Mar [послед (у женщины)] / Nachgeburt (bei der Frau). | šač́em-vasta M:P, šačəm-vasta M:Kr [место рождения] / Geburtsort.
*šačomńe E:Vez, *šačumńa E:NSurk, *čaču·mńa E:Ba ― šač́ə̑mańä M:P, šačəmańä M:Alk (Dem. zu šačomo, šačuma usw.) [рождение] / Geburt; (M:Alk:) [урожай, урожайность] / Ernte, Ertrag. vaj šačomńed́e savań t́eŕuša v́ejḱińe E:Vez (I382), šačumańado savań t́eŕuša v́ejḱińe E:NSurk (I387) Als einziges (Kind) war Savas Terjuscha geboren [eig.: Von Geburt war S. T. das einzige (Kind)]. vaj čaču·mńada iva·nᴉ͐ń mat́ŕa uda·laś E:Ba (I180) Wohlgeraten war Ivans Matrja geboren. makst śorə̑ń šačəmańä M:Alk [Gib einen (guten) Getreideertrag!].
čaču·v E, šačmov E:Večk [урожайный, плодородный (о поле) / gut wachsend, fruchtbar (vom Feld)].
šatšokšnoms ChrE E:Atr (Frequ. zu šačoms) [рождаться] / geboren werden. oĺa šačokšnoś v́eĺt́ paro uĺńeś E:Atr (I138) Olja wurde geboren, sie war sehr schön.
tšatšne͔ms ChrE E:Mar, *šačnoms [E:?Bug] SŠant ― *šačəndə̑ms (: šač́end́an, -i) M:P [Kr], *šačə̑ndə̑ms [M:Mam] (Frequ. zu čačoms usw.) [рождаться] / geboren werden; [вырастать] / hervorwachsen. kozoń čačne͔ś komuĺavka E:Mar (174) Wo ist der Hopfen [“die Hopfenmutter”] geboren? vaj v́e t́et́asto si͔ń šačnośt́ [E:?Bug] (V462) Sie waren von einem und demselben Vater gezeugt worden. vaj ćora paro sońenze͔ šačnoś E:SŠant (I82) (So) wurde ihr ein trefflicher Sohn geboren. son kozo šačnoś kuluma-t́ikšeś E:SŠant (I250) Wo ist die todbringende Pflanze gewachsen [hervorgesprossen]? t́užä· [ṕäšt́t́ńä] šatšəndə̑st! M:Kr (IV276) Dass gelbe Nüsse wüchsen!
*šačśəms M:Bar (Frequ. zu šačəms) [рождаться] / geboren werden. kut́t́i iź žačśä id́ vajǵäĺńäćä (VIII296) (Und doch ist dir) in der Stube keins mit Kinderstimme geboren worden.
tšatštoms ChrE E:Mar, šačta·ms E:Atr, šačtams E:Jeg, šačtams ~ čačtoms E:Večk, čačtams E:Is, šačftums E:Kad, šačftᴉ͐ms E:Kažl ― šatšftə̑ms ChrM M:P, šačtə̑ms M:Jurtk (Kaus. zu čačoms usw.) [родить] / gebären; [производить] / erzeugen; [порождать, выращивать] / hervorbringen, wachsen lassen. anna karmaś čačtomo E:Mar (2104) Anna fing an zu gebären. konań čačti͔, śeḱeń babuškaś kude͔ḱeĺej jorci͔ E:Mar (2104) Wen sie gebiert, den wirft die Hebamme in die Vorstube. tońe šačtan ćora ejkakš E:Večk (I396) Ich gebäre ein Kind für dich. ṕiže͔ polat son šačtavoĺ, šačtavoĺ, sońś kulovoĺ E:Jeg (1104) Möchte deine kleine Gattin gebären, möchte sie gebären, möchte sie selbst sterben! šačtftə̑da śorə̑ńä M Lasst Getreide wachsen! [šat́šftś] śora [M:P] (IV868) Sie gebar einen Knaben. fḱä častsta šačftan eś kod́amə̑n lomań [M:P] (IV619) In einem Augenblicke gebäre ich einen mir ähnlichen Menschen.
*čačtaj E:Petr родиха / Kindbetterin. vasi͔la d́edat́ńe (čačtaint́ t́at́at́ńe-avat́ńe) si͔t́ (VIII140) Die “fernen Eltern” (die Eltern der Wöchnerin) kommen.
čačtajka E:Mar, čačta·jka E:Ba, šačtajka E:Atr Večk, šačftajka E:Kažl [девушка, родившая ребёнка (ругат.)] / Mädchen, das ein Kind geboren hat (Schimpfw.). | čačtajka-ĺevks E:Mar, šačtajka-ĺevks E:Večk [внебрачный ребёнок] / aussereheliches Kind, Bastard.
čačtoź E:Mar [рождённый, произведённый] / einer der erzeugt worden ist. apak čačtoźiś kuloś, a čačtoźiś ži͔v. – adam di͔ iĺija (225) Der nicht Erzeugte ist gestorben, der Erzeugte aber ist lebendig. – Adam und Elias [= der Donner].
šačftə̑mă [M:Kr] [роды] / das Gebären. son śiśəm ćoran ḱiŕd́ɯń šačftə̑mu (IV16) Dass Kirdju sieben Söhne gebäre [eig.: Zum Gebären der sieben Söhne]. | šač́ftə̑m-vŕe·ma [M:Mam] [время родов] / Zeit des Gebärens. jotaś veᵪksa koft i saś ša·t́šftə̑m-vre·mats (IV868) Es verflossen neun Monate und sie hatte die Zeit des Gebärens vor sich.
šačftə̑mańä M:P (Dem. zu šačftə̑ma) id. makst t́ejənza t́ožd́äńä šačftə̑mańä Gib ihr ein leichtes Gebären!
*čačtokšnoms E:Mar, *šačtakšnoms [E:?Bug] Vez (Frequ. zu čačtoms, šačtams) [рожать] / gebären. son śiśem ćorat čačtokšnoś E:Mar (112) Sie gebar sieben Söhne. latḱińese͔ńt́ šačtakšnoś [E:?Bug] (V406) In der Talmulde gebar [sie ihr Kind].
šačĺems E:Atr (Frequ. zu šačtams usw.).
čačne͔ms E:Mar, šačt́ńems E:Večk, *šačńems [E:?Bug] ― *šač́fńəms (: šač́fńan, -i) M:P [Mam] (Frequ. zu čačtoms usw.) [рожать / (mehrere Male) gebären]. polańazo a šačńiĺ [E:?Bug] (V408) Seine Gattin hatte nicht geboren. avat́ńä [šat́šfńest] śorańat M:P [?Alk ?Od-Traka] (IV747) Mögen die Frauen Knaben gebären! kolma [ńed́äĺat šat́šfńeźä] [M:Mam] (IV6) Drei Wochen lang gebar sie (das Kind).
šačńića [E:?Bug] [родильница] / eine die gebärt, Gebärerin. polazo ćorań šačńića (V240) Seine Frau ist eine, die Söhne gebiert.
*šačtavoms E:NSurk (Refl.-Pass. zu šačtams) [родить неожиданно / unerwartet] gebären. ḱijšt́ ḱijšt́, popad́ijaś šačtavś (III331) Sie tanzten und tanzten, dabei gebar die Frau des Popen.
čado E:Večk Is, čadi͔ E:Atr MKly [?Bug Šir], čada (best. F. čadᴉ͐ś) ~ čada· (Nom. Pl. čadi͔·t) E:Ba, čada· E:Kad ― šada M: P Ur (Gen. šadə̑ń, Nom. Pl. M:P šadə̑t), šadă M:Čemb Sučk, [?] *šadi͔ M:Vert половодье / Flut, Flutwasser, Hochwasser. v́ijev v́ed́ čud́i vaj čadi͔ čadi͔. śe čadi͔śt́ trokska si͔ŕńeń doskańa E:MKly (VII32) [Da] fliesst ein reissender Fluss, flutet ein Flutwasser. Über dieses Flutwasser (führt) ein gold(farb)enes Brett. so:n ṕiva· ṕi:d́iś ḿińiḱ sva·tḱiś tša·di͔:ška E:Šir (II447) Unser Svat [Schwager] hat Bier gebraut in Flutmengen. mokšaś t́äńi ot́śu šada M:P Der Mokscha-Fluss ist jetzt breit, es ist Hochwasser darin. kona tunda·ńä šadə̑ś v́ii, śä ḱəzńä· śorə̑ś ṕäḱ šači M:P (IV717) In solchem Frühjahr, wo das Hochwasser stark ist, wächst in jenem Jahre das Getreide gut. očižiń šadi͔ś soń taratkas [poftaźä] M:Vert (VIII492) Das Flutwasser zu Pfingsten trug es an einen Ast. | čad́i-v́ed́ E:Mar, čadi͔-v́ed́ E:Atr, čadi͔-v́ed́ (~ čad́i-v́ed́) E:Večk, čada-v́ed́ ~ čade͔-v́ed́ E:Petr, šada-v́ed́ [?] E:Kal, čado-v́ed́ E:Is ― šadă-v́ed́ M:Sučk половодье, полая вода / Flut, Flutwasser, Hochwasser. maŕase͔ v́eśe [kanaĺejkasi͔ńt́] prok čada-v́ed́ E:Petr (VIII246) Er hörte (‘hört’) in der ganzen Kanalejka (ein Getöse) wie das (eines) Flutwasser(s). avuĺ čade͔ v́ed́ čade͔ E:Petr (VIII206) Es ist kein Flutwasser, das flutet. | v́ed́-žado ~ v́ed́-śado (-ź-) E:VVr id.
šadə̑ńä M:P Mam (Dem. zu šadă) id. tunda·ń šadə̑ńaks iva·nə̑ń tamaś šud́əńd́i M: Mam (IV307) Wie eine Frühlingsflut vergiesst [Ivans] Tama Tränen.
čadə̑ms E:Atr [MKly Petr], čadams E:Mar, čadoms E:Gor Večk, čadu·ms E:Ba, čadums E:Kad ― šadə̑ms M:P Čemb Sučk, šadə̑·ms M:Jurtk [перекипать, переливаться, заливать] / über die Ränder kommen, überkochen, überfliessen, überschwemmen (M:P Jurtk: überkochen). v́ijev v́ed́ čud́i vaj čadi͔ čadi͔. śe čadi͔śt́ trokska si͔ŕńeń doskańa E:MKly (VII32) [Da] fliesst ein reissender Fluss, flutet ein Flutwasser. Über dieses Flutwasser (führt) ein gold(farb)enes Brett. avuĺ čade͔ v́ed́ čade͔ E:Petr (VIII206) Es ist kein Flutwasser, das flutet. ćəgu·nć šadə̑ma tuś M: P Der Topf fing an überzukochen. śt́äś šobdava – son šać, srać M:Temn (VIII386) Am Morgen stand sie auf – er [ihr Teig] war aufgegangen und hatte sich (über den Trog) verbreitet (zerstreut).
čadomo E:Večk половодье, перекипание / Überschwemmen, Überschwemmung, Überkochen.
čatkstams E:Večk (Mom. zu čadoms) [выплеснуться (при кипении)] / über die Ränder schäumen (überkochen) (Topf).
*šadn̥də̑ms (: šadn̥dan, -i͔) M:P (Frequ. zu šadə̑ms) [заливать] / überschwemmen.
*šatftə̑ms (: šatftan, -i͔) M:P (Kaus. zu šadə̑ms) [заставлять заливать, перекипать / zum Überschwemmen bringen, zum Überkochen bringen].
*šatfńəms (: šatfńan, -i) M:P (Frequ. zu šatftə̑ms).
*šatfńəkšńəms (: šatfńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šatfńəms).
1ć̌afka M:Pš [собака мелкой породы] / kleinrassiger Hund.
čafnatᴉ͐ms ~ čafnatums E:Kažl [? трястись (биться) в судорогах / ? krampfen]. sanᴉ͐n čafnati͔t́ E:Kažl [? Ich habe einen Krampf in den Sehnen].
čagadaj E:VVr [мужское имя] / ein Männername.
čaᵪaŕ E:NSurk Kozl, čakaŕ E:Vez ― šäᵪäŕ ML116(M) M:Sel, šäᵪär M:P (Gen. ‑eń), šäᵪ́əŕ M:Pš Mam, šäᵪ́är M:Temn [мир, свет] / Welt (M:P: ? = mastə̑r) (E:NSurk M:?P); [окрестность, окружение] / Umwelt, Umgebung (ML(M)). koda ton ḿire͔ń čaᵪaŕeń śimsak, ancak E:NSurk (III28) Wie du der ganzen Welt zu trinken und zu essen gibst. v́eĺeste͔t́[‑]śactot, ošstot[‑]goroctot, ḿircte͔t[‑]čakaŕcte͔t́ v́ešńeḱ paroń t́ei E:Vez (III72) Suche in deinem Dorfe, in deiner Stadt, in deinem Reiche (P.: d.h.: aus dem Friedhofe) einen, der Gutes tut. noldi͔ŋk v́eĺeńe[‑]śadońe, ḿirne͔[‑]čaᵪaŕńe šoždi͔ńeŋk[‑]pari͔ńeŋk! E:Kozl (III5) Schickt euer Leichtes, euer Gutes in das Dorf, in die ganze Welt! [veŕ]-tə̑rva·va naksada kanttnä, [šäᵪäŕeń ṕeŕf śeŕ-a·t́ät́ńä] [M: Mam] (IV444) (Wie) die morschen Baumstümpfe am Waldrande (sind) die Greise überall in der Welt. mə̑źa·rda [ḿir-]šäᵪ́äŕ jarʿtsaj ezdə̑də̑nza M:Sel (IV762) Wenn die ganze Welt davon etwas zu essen bekommt. toń šäᵪ́əŕ laŋgə̑ń koźä kudə̑ńd́i M:Pš (IV103) In eines der reichsten Häuser auf Erden. šäᵪ́ärə̑ń žarə̑ś, tatarə̑ń šav́iś! M:Temn (VIII302) Er ist ein Landstreicher, der Mörder eines Tataren! — Vgl. pers. šaᵪar, šaᵪir.
čaj E:Mar Atr Večk [чай] / Tee. | čajeń bĺida E:Atr [чайная чашка] / Teetasse. — Russ. чай.
čajńiḱ E:Mar [чайник] / Teekanne. ḱed́eze͔ v́ejḱe, śejak kot́ḿeŕce͔nze͔. – čajńiḱiś (251) Es hat nur eine Hand, und auch diese ist an seinem Rücken. – Die Teekanne. — Russ. чайник.
*čajendams (: čajendan, -aj) ~ *čandams (: čandan, -aj) M:P чаять / glauben, vermuten; подозревать / beargwöhnen, verdächtigen (soń ihn, z.B. dass er ein Dieb ist). — Russ. чаять.
*čäjams E:Kažl [полагать, думать / meinen, glauben]. śiźit́, čäjasa (III304) Du bist müde geworden, meine ich. — [Russ. чаять].
čal E: mon čal ~ mon ǯal [Ich dachte, vermutete]. — [Aus der russ. dial. F. чаял, чал].
čaka (~ č́aka) M:P (Gen. -ń) [черепок глиняного сосуда] / Scherbe eines tönernen Gefässes. | čaka-ṕäĺks M:P id.
čakańä (~ č́akańä) M:P (Dem.) id.
čakams M:P Pš Kr [Mam] Sučk Ur Jurtk [стучать] / klopfen, pochen (M:P: z.B. ḱeŋkšt́ an die Tür, šrat́ an den Tisch) (M:P Jurtk); (überh.:) [бить, рубить] / schlagen, hauen (an Eisen od. Holz, wobei ein heller Laut entsteht, nicht auf die Erde; vgl. kald́ijan, puńd́ijan) (M:P); [тикать (часы)] / ticken (Uhr) (M:P Jurtk); [молиться, перекреститься] / beten, sich bekreuzigen (M:P Sučk Jurtk); [клясться] / schwören (M:P); [щёлкать (зубами)] / klappern (von Zähnen) (M:Pš Ur). lama [vaĺḿä mod́ińä aĺäńäźä t́ŕäjńäźä] tšakama [M:Mam] (IV556) Ich muss, lieber Vater, an viele Fenster klopfen. | čakams-pokams M:P Kr, čokams-pokams M:Sel [перекреститься] / ein Kreuz schlagen, sich bekreuzigen; (M:Sel:) [стучать] / klopfen. son čakaś-pokaś son mə̑rga·v jotaś M:P Er (?) bekreuzigte sich und ging in die Ofenecke. tšakaś[‑]pokaś [škajeń] śudufś [końek] laŋks ozaś [M:Mam] (IV129) Der Gottverfluchte bekreuzigte sich und setzte sich auf die Türbank. oj čokaᵪ́t́-pokaᵪ́t́ vaĺm-alə̑nza M:Sel Sie pochen unter seinem Fenster. — [Vgl. 1čekams: čekams-pokams]. — Vgl. türk. čak (Vámb. Magy. 301), tschuw. шакк ‘стукать, брягать’ (tat. шаккылда).
čak E:Ba ― čak M [подраж. стуку] / beschreibt einen klopfenden Laut (E:Ba: Laut, der entsteht, wenn man mit einem Hammer gegen einen Stein od. zwei Steine gegeneinander schlägt). tšak, tšak tšakə̑žu, [i·ńä]-kə̑žu M (IV674) Klapp, klapp klopft es an eine grosse Feldecke.
čakaj M:P Pš [русский (тайное слово)] / Russe (Geheimw., das bei Anwesenheit eines Russen gebraucht wird) (eig.: einer der klopft). | čakaj ava M:P Pš [русская (тайное слово)] / Russin (Geheimw.). | čakaj-pokaj M:Temn [стучащий, тяжело ступающий] / klopfend, stapfend. naŕežasaź[‑]uŕadasaź čakaj-pokaj ḱämə̑ńasa (VIII306) Man bekleidet und tut ihn an mit stapfenden Stiefeln (mit Absätzen).
čakama M:P стук / das Klopfen, Klöpfel.
čakf M:P [звук удара топором] / Laut des Axthiebes (beim Behauen von etw.); [стук, постукивание] / Klopfen, Geklopfe. avaś kulʿcə̑ndə̑msta čakf maŕäj, śorac šači M (IV728) Hört die Frau Klopfen, wenn sie lauscht, wird ihr ein Knabe geboren.
*čakad́əms (M:P: čakad́an, -i) M:P Saz Sel, *čakad́əms ~ *čakadə̑ms [M:Mam], ? *čakadə̑ms M:Pš, čakad́əms M:Sučk (Mom. zu čakams) стукнуть / (einmal) klopfen, pochen, einen Klopf geben (z.B. šra an den Tisch, ḱeŋkš an die Tür); [треснуть, лопнуть] / knacken, krachen. [tšakad́eźä] vaĺmants [M:Mam] (IV856) Er pochte an sein Fenster. čakadə̑źä škajəń śudufś ḱeŕš ṕäĺd́(ä) vaĺmanc M:Pš (IV329) Der Gottverfluchte klopfte an das Fenster der Linksseite. vaj esta čakaćt́ śińəŕäś pabań ortańanc M:Saz (IV4) Ach, dann wurde ans Tor von Sinäs Weib gepocht. kutś čakad́i af pars M:P (IV713) Knacken des Hauses bedeutet nichts Gutes [“Das Haus knackt zum Schlimmen”]. | čakad́əms-pokad́əms M:P [стукнуть / (einmal) pochen]. čakad́əźä-pokad́əźä vaĺmanc [Er pochte an sein Fenster].
čakat́kšńəms (: čakat́kšńan, -i) M:P (Frequ. zu čakad́əms).
čaḱijəms (: čaḱijan, -ii) M:P Sučk (Iter.).
*čakśəms (: čakśan, -i) M:P (Frequ. zu čakams).
*čakśəkšńəms (: čakśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu čakśəms).
*čakavə̑ms (: ć̌akav́i) M:P (Refl.-Pass. zu čakams).
*čakaftə̑ms (: čakaftan, -i͔) M:P (Kaus. zu čakams).
*čakafńəms (: čakafńan, -i) M:P (Frequ. zu čakaftə̑ms).
čakəd́əms (? čakə̑d́əms) M:P Sel, čakə̑d́əms M:Čemb [стукнуть, щёлкнуть] / (einmal) klopfen, pochen, knacken, (M:P Sel auch:) [столкнуться, удариться] / sich an etw. stossen, gegen etw. stossen (z.B. śt́enat́i gegen die Wand); [громыхая падать] / polternd niederfallen.
*čakə̑t́kšńəms (: čaḱet́kšńan, -i) M:P (Frequ. zu čakəd́əms).
čakna·ms M:Jurtk [щёлкать (зубами)] / klappern (von Zähnen). soń ṕejə·nda tšakna·jt Seine Zähne klappern (vor Kälte).
čaknajńä· M:Jurtk (Dem. zu *čaknaj) косатка / Uferschwalbe.
čakan E:Gor Bag [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (E:Bag: [вид камыша / eine Schilfart] (= goga E:Večk, sajan E:Seledba)). — Russ. чакан.
čakčura ~ čäpčura ML24(M), čakčura ~ čakču·ra M:P (Gen. -ń), čakčura M:Bar (Nom. Pl. -t), čäṕču·ra (Gen. -ń) [~ čäṕt́ču·ra] M:Sel, čäfčura M:Čemb [Kars] [женская обувь] / Fussbekleidung der Frauen (ML[M]); [обувь] / Fusszeug, Schuh (nur im Liede) (M:P); [обувь (на низком каблуке)] / (niedriger) Schuh (= bašmak) (M:Sel). moskə̑sta raman śijäń čakčurat M:Bar (VIII328) Ich werde in Moskau silberfarbige Schuhe (mit hohen Absätzen) kaufen. śeŕi-kočḱäŕä son čäfču·rasa M:Kars (IV209) [Sie geht] in Schuhen mit hohen Absätzen. śeŕəńń kočḱəŕǵä od čäṕt́ču·rasa [M:Sel] (IV236) [Sie geht] in neuen Schuhen mit kupfernen Absätzen. — [Russ. чакчу́ры].
šakšuri͔ńe E:StDemk (Dem. zu *šakšura) [обувь на высоком каблуке / hohe Schuhe (wie die Bauersfrauen tragen)]. vaj šimi͔šejskojt́ šakšuri͔ńenza (VII170) Aus Schimyschej sind ihre Festschuhe (gekauft).
čakčurkańä M:Temn (Dem. zu *čakčurka) [обувь на высоком каблуке / Schuhe mit hohen Absätzen]. śeŕi kočḱäŕä čakčurkańasa (VIII280) (Sie geht) in Festschuhen mit hohen Absätzen.
? *čakə̑š M [? топоним / ? Ortsname]. tšak, tšak tšakə̑žu, [i·ńä]-kə̑žu va kə̑žu, kafta [ĺäjeń] pramə̑žu. – oramś i [t́eśä·t́ńekńä] (IV674) Klapp, klapp klopft es an eine grosse Feldecke, sieh, an eine Feldecke, in einen Zusammenfluss zweier Flüsse. – Die Volksversammlung und die Zehntemänner (das Volk kommt zwei sich querende Strassen entlang).
čako·l M:P щеколда / Türklinke. — Russ. щеко́лда.
čako·lńä M:Sel (Gen. -ń) (Dem. zu čako·l) [курок арбалета] / Abzug der Armbrust.
čakuš (čaku·š) M:P чекушка / Achsennagel am Karrenrad, der das Rad nicht von der Achse abrutschen lässt. ḱila·ŋgə̑ń čaku·št povə̑zə̑st kajśišt́, štə̑ba [ḿäĺapńä] t́ast šar (IV712) Auf den Weg gefallene Achsennägel steckt man in den Busen, damit der Kopf nicht schwindlig werde. — [Russ. чеку́ша]. — [Vgl. 1ćokuška].
čalaj M:P, ćalaj M:Temn чалый / grau, mit anderen Farben vermischt, graugefleckt (M:P). ki͔da son ajgə̑r kańćav uĺi, ə̑ĺi ṕegaj, ‒‒‒ ćalaj, buraj, ajgi͔rdə̑mda lotkafca M:Temn (VIII384) Wenn es ein Hengst-kańćav ist, ein Schecke (oder), ‒‒‒ ein Gräulicher oder ein Schwarzbrauner, werde ich seiner “Hengsterei” ein Ende machen. — Russ. чалый.
čala·ms E:Atr Ba Večk Is ― šalams M: Kr Sučk [полечь (о хлебе на корню) / sich legen, sich lagern (Getreide von Hitze, Wind u. Regen in alle Richtungen)] (= [puĺaza:] puĺʒ́ams [E], pəĺźa·ms M: Jurtk).
čalaź E:Večk [полёгший (о хлебе на корню)] / niedergeschlagen, niederliegend (von Getreide).
šalaf M:P Sučk Ur неровный / uneben, holperig (z.B. die Erde) (M:P); [полёгший (хлеб)] / niedergeschlagen, niederliegend (von Getreide) (M:Sučk Ur). roźəś śemb́ä šalaf M:Sučk Der Roggen hat sich gelagert. | šalaf-kalaf M:P Saz [Pš] Kr неровный / uneben, holperig (z.B. die Erde) (M:P); “разваленный, разбросанный” / [“verfallen, zerrissen”] (M:Pš). t́äńi moĺan šalaf[‑]kalaf v́eĺəńät́i M:Saz (IV487) Jetzt gehe ich nach dem verfallenen Dorfe. | šalaf ḱi M:Ur [напр. лесная дорога, покрытая ветвями] / z.B. Waldweg, über den die Äste durcheinander gehen. | šalaf roź M:Ur [полёгшая рожь] / Roggen, der sich gelagert hat.
čalgams ChrE E:Mar Atr VVr Petr StZach Kad Kal Kažl [?Bug] Večk Jeg ― šalgə̑·ms M:Jurtk [ступать] / (auf etw.) treten, (auch:) [вступать] / in etw. treten, kommen, (E:Mar Atr VVr Kad M:Jurtk auch:) [мять лён] / Flachs brechen, (E:Mar Petr Kal auch:) [случаться, спариваться (о птицах)] / sich begatten, sich befruchten (von Vögeln). son čalgaś kaŕiń pulonzo E:Mar (154) Er trat auf den Schwanz ihres Bastschuhs. tšalgan ńiĺet́śe ies E:Mar Večk Ich beginne mein viertes Lebensjahr, trete in mein viertes Lebensjahr. čalgasa mon ṕiĺgali͔n v́eśe pazi͔n [masti͔ri͔ńt́] E:Petr (VIII198) Ich werde unter meinen Füssen das ganze Land Gottes betreten. pulo ṕeńem čalǵiźe [E:?Bug] (V398) Er hat mein Zopfende (unter seinen Fuss) getreten. si͔ŕe čińeś čalǵiḿim [E:?Bug] (V370) Das hohe Alter hat mich niedergetreten. v́eśe mastoroń azor čalǵiźe E:Jeg (196) Das ganze Land haben die Herren [unter ihren Stiefeln] getreten. at́akšiś čalgaza, sarazi͔ś lańd́aza! E:Petr (VIII50) Möge der Hahn (die Henne) bespringen, möge die Henne niederkauern! mat́śiᵪ́ńe čalǵit́ E:Kal Die Gänse begatten sich (von beiden Geschlechtern überhaupt). a miń ĺonośt́ čalǵińeḱ E:VVr (II52) Wir brachen den Flachs.
čalǵi E:Mar [ступающий] / tretend, einer der tritt. v́iŕiń lamo jaḱinze͔, lamo ṕiĺǵeń čalǵinze͔ (1180) Der Wald hat viele Wandernde, viele, die ihn mit den Füssen treten.
čalgavt E, *čalgav (: čalgavga) E:Mar, *čalgaft (: čalgaftka) E:Jeg [походка, поступь] / Gang, Art zu treten. | ṕiĺǵeń čalgavt E:NSurk SŠant, ṕiĺǵeń čalgaft E:Kozl Vez, ṕiĺǵe·ń čalga·ft E:Is ― ṕiĺǵəń šalgaf M:Vod id. udala·kšnośt́ kavto· ṕiĺǵe·ń čalga·ftka E:Is (I159) Schön ist der Schritt ihrer beiden Beine [eig.: Sie waren wohlgeraten an Schritt]. udalaś ṕiĺǵeń savań t́eŕuša čalgaftka E:Vez (I383) Schön war der Schritt der Beine von Savas Terjuscha. udalaś ṕiĺǵeń čalgavtka E:NSurk (I136) Schön war der Schritt seiner Beine. śeŕǵä[‑]roŋgə̑va ṕiĺǵəń šalgafsa M:Vod (IV356) (Schön ist) sein Leib (und) der Schritt seiner Beine.
čalgamo E:Mar Atr VVr Večk (Nom. Pl. E:Mar Atr Večk -t, E:VVr čalgat), čalgamot (Pl.) E:Ba, čalgama E:Kad, čalga·ma E:Kal ― šalgam M:P Pš (Gen. M: P -ə̑n, Nom. Pl. šalgapt), žalgam M: Čemb Sel, šalgama· M:Jurtk (Nom. Pl. ‑t) [Sg.] ступенька / Tritt, Stufe, Trittbrett (M:P: z.B. zum Besteigen des Ofens, in der Sauna der Schwitzbank [jeweils ein Brett]; M:Pš Jurtk: zum Besteigen des Ofens (ein od. zwei Tritte)) (E:Mar Atr VVr Ba Večk Kad M:P Pš Jurtk); мялка / Flachsbreche (E:Mar Atr VVr Ba Večk Kal); [печная опора, столб] / der Ofenpfeiler neben dem palmań genannten Ofenpfeiler (M:Čemb); [? приступок перед устьем печи] / [? Tritt, Stufe] vor der Ofenmündung (am Herde) zwischen den beiden Ofenpfeilern palmań u. palmań-stolbańä (M:Sel). moń uĺi [ḱisḱińem]: pulodo kundasa, oŋǵi; a kundasa, a oŋǵi. – čalgamot́ńe E:Mar (245) Ich habe ein Hündchen: ich greife es an dem Schwanz, es bellt; ich greife nicht, es bellt nicht. – Die Flachsbreche. | čalgam-a·lks E:Ba кострика / Abfall, Schäbe (vom Flachs, Hanf). | čalga·ma-čavu·ma E:Kal [рукоятка мялки / Griff der Flachsbreche]. | čalgamo-ḱeĺks E:Atr Mar, čalgamoń ḱeĺkš E:VVr, čalgamo-ḱeĺkš E:Ba Is SŠant, čalgamo-ḱeĺks ~ ‑ḱeĺkš E:Večk [рукоятка мялки] / Griff [Messer] der Flachsbreche (= puvə̑də̑ma-ḱäĺkš M:Sučk). | čalga·ma-ḱeĺʿt́ (Pl.) E:Kal in der Flachsbreche die Seiten (Ränder), die die Rinne bilden, [in der sich das Messer bewegt]. | čalgamo-laŋgo E:Atr ― žalgamă-laŋga M:Temn (Nom. Pl. -laŋkt) приступок / Tritt, Stufe, Trittbrett (E:Atr); ступеньки на печку / Tritte auf den Ofen (M:Temn). | čalgama-ṕiĺk ~ -ṕiĺǵet E:SŠant, čalgamo-ṕiĺǵet́ E:Is, čalgamo-ṕiĺk E:Ba (Pl.) [подставка мялки] / “Füsse”, Gestell, Unterlage der Flachsbreche. | muškoń čalgamot [E] [пеньковое трепало] / Hanfbreche. | ṕiĺgeń čalgamo E:Mar Sulli, ṕi·ĺǵiń čalga·ma E:Ba (Nom. Pl. čalga·mut) ― ṕiĺgəń šalgama M:Sučk [подножка на ткацком стане] / Trittbrett am Webstuhl (E:Mar Ba Sučk); [? стремя] / [?] Steigbügel, [auch: Steigeisen am Wagen] (E:Mar); [походка, поступь] / Schritt der Beine, Gang (E:Sulli). udalaś bala ṕiĺǵeń čalgamga E:Sulli (VII82) Schön war der Schritt der Beine von Bala.
čalgamka E:Večk Jeg [ступенька / Stufe]. | ṕiĺǵeń čalgamka (ǯalgamka) E:Večk, ṕiĺǵiń ča·lgamka E:Ba [стремя] / Steigbügel; [подножка на ткацком стане] / Trittbrett am Webstuhl (E:Večk); [педаль (самопрялки)] / Trittbrett (am Spinnrad) (E:Ba).
žalgamńä M:Čemb Sel (Dem. zu žalgam) [печная опора, столб] / Ofenpfeiler neben dem palmań genannten Ofenpfeiler, der kleinere Ofenpfeiler (vgl. balmań) (M:Čemb); [подножка, ? ступенька перед устьем печи] / [Fusstritt, ? Stufe] vor der Ofenmündung (am Herde) zwischen den beiden Ofenpfeilern palmań u. palmań-stolbańä (M:Sel).
čalgavks E:NBajt Kozl [шаг, поступь] / Tritt, Schritt. si͔ń v́e ṕiĺǵińeń ‒‒‒ čalgavksso E:NBajt (II18) Sie gleichen (einander) am Schritte der Beine. v́e se͔ŕce͔t́ v́e ruŋksot v́e ṕiĺǵeń čalgavkssot E:Kozl (III91) [Sie sind] von gleichem Körper, von gleichem Wuchs, von gleichem Schritt der Beine.
*čalgakšnoms E:MKly [?Bug], *čalgakšnums E:Kal (Frequ. zu čalgams) [ступать] / (auf etw.) treten, (auch:) [вступать] / in etw. treten, kommen. kolońǵeḿeń ije t́ejt́eŕ kaka eŕakšnoś, ńiĺeńǵeḿenc t́ejt́eŕ kaka čalgakšnoś E:MKly (VII40) Dreissig Jahre hatte das Mädchen gelebt, das Mädchen trat ins vierte Jahrzehnt. už kavksoć ijes čalgakšni͔ń [E:?Bug] (V274) Ich wandte mich in das achte Jahr hin. tatar-avaś čalgakšni͔ze͔ E:Kal (2145) Die Tatarin hinter ihr her.
čalkśems ~ čalkśe·ms E:Mar, čalkśems E:Atr MKly Večk Bag (Frequ. zu čalgams). bojar kańt́ĺi źepse͔nze͔, a muži͔ḱ čalkśi ṕiĺǵ(e) alonzo. – nolgoś E:Mar (227) Der Bojar trägt es in seiner Tasche, der Bauer aber tritt es unter seinen Füssen. – Der Rotz. [ḿiń ḿińćak] ṕeĺeź čalkśit́aŋk E:Mar (1140) Auch wir selbst machen mit Furcht unsere Schritte. ton iĺa čalkśe moń ṕiĺǵeśĺede͔ń E:Večk (I322) Folge nicht meinen Fussspuren.
čalkśića E:MKly [шагающий, ступающий] / einer der tritt, schreitet. araś pakśań čalkśićazo Es gibt keinen, der auf dem Felde schreitet.
čalkśima: ṕiĺgeń čalkśima E:Mar [подножка (самопрялки)] / Trittbrett (z.B. am Spinnrad).
*čalkśev́ems E:Kozl (Refl.-Pass. zu čalkśems) [быть затоптанным / getreten werden]. kŕostoń śeźev́i v́ed́ḿeze͔ ńej, vaj ṕiĺg alonok čalkśev́i ńej (I52) Die Schnur am Kreuz reisst entzwei, es zerbricht unter unseren Füssen [wohl richtiger: wird unter unsere Füsse getreten].
čalkśevt́ems E:Kut (Kaus. zu čalkśems) [заставлять топтать / niedertreten lassen]. stadanʒo ḱecte͔ moń čalkśivsaman [Er lässt seine Viehherde mich niedertreten].
čalgavoms E:Sap (Refl.-Pass. zu čalgams) [оступиться, нечаянно наступить на что-л.] / aus Versehen auf etw. treten. možet čalgavś ejd́et́ laŋks E, možot tšalgavś ejd́et́ laŋks E:Sap Vielleicht ist er versehentlich auf dein Kind getreten.
*čalgaftoms E:Bag (Kaus. zu čalgams) [заставлять ступить] / treten lassen. vaj kuśt́ima ṕes čalgafti͔ź (I281) Man liess sie vor die Aussentreppe treten.
*čalgafńims [E:Šir] (Frequ. zu *čalgaftums) [заставлять шагать] / Schritte machen lassen. sońd́ä· mastu·rs ḿińi·ḱ jalga·t́ eźi·ḱ tšalga·fńiḱ (II427) Man hat unsere Freundin [als kleines Kind] keine Schritte auf dem Fussboden machen lassen.
1čalnoms E:Mar, šalnoms E:Atr Is, šalnoms ~ žalnoms E:Večk, šalnᴉ͐ms E:Ba, žalnams E:Kažl ― šalnams M:P, žalnams M:Čemb Sel шуметь / lärmen (z.B. die Menschen in einer Versammlung) (E:Mar Atr Ba Večk Is); [бушевать] / brausen (Stromschnelle); [шуметь] / rauschen (Wogen) (E:Kažl M:P Čemb Sel); [падать с шумом] / prasseln (heftiger Regen) (M:Čemb Sel). — (Vgl. 2čalnoms).
*šalnə̑śəms (: šalnə̑śan, -i) M:P (Frequ. zu šalnams) [бурлить (водопад)] / brausen (Stromschnelle).
žalf M:Sel [шум, бурление] / Brausen, Rauschen.
2čalnoms E:Mar, čavnə̑ms E:Atr VVr Kad Večk Is, čavnoms E:Kal, čavnums E:Ba ― šalnams M:P, čavnams M:Sel галдеть / schreien (von der Dohle), (E:Kal auch:) [шуметь] / lärmen (von einer Menschenmenge). — (Vgl. 1čalnoms).
čama ChrE E:Atr VVr Kad Kažl, čama ~ [?] čamo E:Mar, čama ~ čamo E:StDemk ― šama ChrM M:P Kr Šad (Gen. M:P -ń) лицо / Gesicht, Antlitz, (ChrE E:Mar ChrM M:P Kr Šad auch:) [склон] / Abhang, (M:P auch:) [маска, личина] / Maske, Larve. sadovoj umaŕ čamazo E:Mar (1216) [Wie] ein Gartenapfel [ist] sein Antlitz. v́eśolgavti͔ḱ čamanzo! E:Mar (21) Lass sein Gesicht fröhlich werden! čamaza i ḱed́ᴉnza raźᴉtft E:Kažl (2149) [Ihr] Gesicht und [ihre] Hände [sind] zerkratzt. suroń, ravoń tona čamas E:Mar (174) An jenem Abhange der Sura, Wolga [wuchs die Hopfenmutter auch]. oću ĺäjəń šamasa M:Šad [Es ist] am Ufer eines grossen Flusses. luga·t́ mazi͔ šamat́i M:Kr An den schönen Hügelabhang der Wiese hin. | šamada šamas M:P лицом к лицу / von Angesicht zu Angesicht. | čama-boka ~ [?] čamo-boka E:Mar, čama-boka E:Atr Večk, čama-bo·k E:Kad [щека] / Wange. praś śeĺv́ed́eze͔ baᵪari͔ŕińt́ čama bokas E:Mar (288) Es fiel eine [ihre] Träne auf die Wange des Helden. | čama-jagotka E:Atr, čama-jagutka E:Sob Večk Is, čama-jagᴉ͐tka E:Ba [щека] / Wange. prośt́it́ ivanoń ĺićanʒo ponanʒo čama-jagutkanʒo E:Sob (III100) Befreie Ivans Gesicht, seine Wangen [von angehextem Schaden]. | šama-ḱed́ M:Sučk [перепонка на лице новорождённого] / Membran auf dem Gesicht des Neugeborenen bei der Geburt (= čamafks). | *čama-laŋgă E:Nask [покрывало на лицо (для детей)] / Decke für das Gesicht [bei Kindern]. aĺaksa·ndrə̑skə̑j čama-laŋgə̑za (I237) (Wie) Alexanderpapier ist die Decke für sein Gesicht. | *čama-ĺik E:Mar [лицо] / Antlitz. čamastonzo, čama ĺikste͔nze͔ (212) Von ihren Wangen, von ihrem Antlitz. | čama-nardamo E:Mar полотенце / Handtuch. | čama-nardamo-paćińe E:Mar (Dem.) id. t́ejt́eŕiś makśś t́enze͔ čama nardamo paćińe (288) Das Mädchen gab ihm ein Handtüchlein. | čama-ṕeĺks E:Is Jeg [щека] / Wange. | čama-polda E:Mar [скула] / Backenknochen. čama poldastonzo čulkśet́ima ormaś javozo! (212) Von ihren Backenknochen scheide das Gliederreissen! | šama-ŕiśḱä M:P (Gen. -ŕiśkəń) [физиономия] / Visage. šama ŕiśkəts para Seine Visage sieht schön (freundlich) aus. śeĺgan šama ŕiśkəzt Ich spucke dir ins Gesicht. | čama-umaŕ E:Mar [щека] / Wange. | čama-vanuma E:Uč ― šama-vanə̑ma M:P зеркало / Spiegel. | [?] šama-varǯə̑ma M:P, šama-varǯama M:Kr Mam id. šama vardžamat [vaĺḿeńanza] [M:Mam] (IV558) Wie Spiegel sind ihre Fenster. | čiŕe-čama E:Večk [склон] / Abhang. | ᵪaŕań čama E:Večk, kaŕań čama E:Is ― ᵪaŕäń šama M:Čemb, ᵪaräń ǯama M:Sel [маска, личина] / Maske (E:Večk Is: wird in Spielen der Jugend nach Weihnachten verwendet; M:Čemb: [берестяная маска] / Maske aus Birkenrinde) (E:Večk Is M:Čemb). | kujgə̑rə̑ń šama M:P [берестяная маска] / Maske aus Birkenrinde. | latko-čama E:Kozl [склон долины] / Talhang. latko čamasońt́ ḱičḱeŕe ṕekše (I343) Am Talhang steht eine krumme Linde. | ĺäj-šama (-žama) M:Pš [солнечный берег реки] / das sonnenbeschienene Ufer eines Flusses. | noru-šama M:P [= Pš] [“житный склон”] / “Getreide-Abhang” (ein Abhang bei dem Dorfe Pschenewo, an dem Gartenerdbeeren wachsen). noru šama noru pakśä koŕməĺəć M:P (IV741) Getreide-Abhang, Getreidefeld, Ernährer! | od avań čama E:Gor лопух / Klette (= ašo lopa). | pando-čama E:Mar Gor Sob ― panda-šama [M] [склон горы] / Hügelabhang. vaj pando čamań jaguda! E:Mar (1120) [Ach, sie ist wie] eine Erdbeere an einem Hügelabhange! eŕi pando čamaso E:Sob (VII308) Es [das Dorf] liegt auf einem Bergabhang. | ṕänakud-šama M:Sel [чело, лицевая сторона печи] / vordere Seite des Ofens, wo das Ofenloch ist. | [?] śeĺḿe-čamo E:Mar Večk [лицо] / Gesicht, Antlitz. | uźəŕ-šama M:P [“топорное лицо” (ругат.)] / “Axt-Gesicht” (Schimpfw.).
čamaks E:Mar VVr Večk Is, čama·ks E:Ba ― šamaks M:Sel Sučk харя / Maske, Larve (E:Mar VVr Ba Večk M:Sučk); сетка / Netz (E:Večk: aus Rosshaar zum Schutz des Gesichts gegen Bienenstiche) (E:Večk Sel M:Sučk); [перепонка] / Membrane, mit der manchmal das Gesicht eines Neugeborenen bedeckt ist (ein solches Kind wird glücklich) (E:Večk Is M:Sel); gestickter Teil im pulagaj [Lendenzierat der Frauen] usw. (E:Is auch: Stickerei im karks [Lendenzierat der Frauen], pulagaj [id.], ŕiśḿen karks “Gürtel” mit Schnüren u. Ketten) (E:Večk Is). | karks-čamaks E:VVr [вышивка в женском поясном украшении] / Stickerei (es gibt davon zwei) im Lendenzierat der Frauen namens karks ([?] = pulakš).
šamańɛ ChrM, šamańä M:P Sel (Dem. zu šama) [лицо] / Gesicht, Antlitz, (ChrM M:P auch:) [склон] / Abhang. akša kalaćä šamańäj M:P Du meine(r) mit einem weissen Semmel-Gesicht (Kosew.).
čamafks E:?Kad, čama·fks E:[?]Kal ― šamafks M:P Čemb (Gen. -ə̑ń), šamafks ~ [?] čamafks M:Sel [берестяная маска, личина] / Maske, Larve aus Birkenrinde (M:P); [сетка для защиты от укусов пчёл] / Netz zum Schutz gegen Bienenstiche (M:Čemb); [перепонка на лице новорождённого] / (glückbringende) Membrane auf dem Gesicht des Neugeborenen (E:Kal M:P Čemb); [столбик у печки] / Ofenpfeiler (M:P: der hintere, an dem die Bretterbekleidung beginnt; vgl. palman) (M:P Čemb); [дверной косяк] / Türpfosten auf derjenigen Seite, wo das Schloss sich befindet (M:P Čemb Sel); [наличник дверного и оконного проёма] / Brett um die Tür- u. Fensteröffnung (= kaśa·k) (M:P). šabaś šamafks marʿta šači, čäśĺu uĺi M:P (IV721) Hat das Kind bei seiner Geburt eine Membran auf dem Gesicht, wird es glücklich sein. šamafksə̑ńək šačś M:Čemb [(Das Kind) ist mit einer Membrane auf dem Gesicht geboren]. | ḱeŋkš-šamafks M:Alk [дверной косяк] / Türpfosten. | orta-šamafks M:P [воротный косяк] / Pfortpfosten. | śed́i-šamafks M:Sučk [диафрагма] / Zwerchfell. | vaĺḿä-šamafks M:Alk оконный косяк / Fensterpfosten.
čamadan E:Mar [чемодан, ранец] / Reisesack, Felleisen. — [Russ. чемода́н].
čamkams M:Sel [шамкать (о беззубом)] / mümmeln (von einem Zahnlosen); [медленно, осторожно есть] / langsam, vorsichtig essen (wie ein altes Weib). — Vgl. čamnams.
čamnams E:Kažl [жевать (о беззубом)] / mümmeln (von einem Zahnlosen); [медленно, осторожно есть] / langsam, vorsichtig essen (wie ein altes Weib). — Vgl. čamkams.
čamo·ms E:Mar, čamoms E:Atr [?Bug] Večk Is, šamums E:Kad ― šamə̑ms ChrM, *šamə̑ms (: šaman, -i) M:P, *šamə̑ms (: šaman) M:Jurtk, *šamə̑ms M: Temn [пустеть] / leer werden. [sońʒ́e] tarkast čamost [E:?Bug] (VI182) Mögen dessen Plätze bei ihm leer werden! uča· kulə̑ś, vasta šamś M:P Ein Schaf ist gestorben und ein Platz leer (frei) geworden (für ein anderes). — Vgl. čavo.
tšamdoms ChrE E:Atr, čamdo·ms E:Mar, čamdomks E:VVr, šamdums E:Kad Kažl, čamdams E:Večk [?Bug] Is ― šamdə̑ms ChrM M:P Sel [опустошить] / leeren, entladen, abladen. taštań v́eŕńem čamdi͔ja E:Mar (1166) Ich entliess mein gesammeltes Blut. kaźi· turka·ń-rodi͔·ńem, šamdi͔· paŕi·ń-potma·ksḱem E:VVr (II392) Ich beschenkte meine türkische Verwandtschaft und leerte (dazu) den Grund meiner Kiste. son koškśit́ńiń šamdi͔ńźä, sońtś jätśiś E:Kažl (III334) (Doch der Knecht) nahm den Zwieback [aus dem Sack] heraus (und) versteckte sich selbst (darin). kudi͔ńenʒe͔ son čamdi͔źe [E:?Bug] (V56) [Sie] machte sein Haus leer. tońet́kak potmom čamdasa [E:?Bug] (VI44) Auch dir will ich mein Herz (‘Inneres’) ausschütten (öffnen).
čamtĺems E:Atr, čamĺems E:Is (Frequ. zu čamdoms, čamdams) id.
čamńems E:Mar, čamtńems E:Večk (Frequ. zu čamdo·ms, čamdams) id.
čamokšnoms E:Gor (Frequ. zu čamoms) [пустеть] / leer werden. śeste͔ čamokšnoś mokšoń kardazoś (VII236) Dann wurde der Hof des Mokschanen leer.
čamora ~ [?] čamor E:Večk, čamor E:Kažl, čamu·r E:Ba, čamoro E:Jeg ― šamə̑r M:P Čemb Sučk (Gen. M:P -ə̑n, Abl. -da) [хромой] / hinkend (E:Ba Kažl: [прихрамывающий] / ein wenig hinkend; M:P: vgl. kromoj). čamo·ro kolta·j jo koltaj [wohl jokoltaj zu lesen] E:Jeg (1100) Der Lahme hinket und hinket. | šamə̑r-bəĺǵä M:P [хромоногий (ругат.)] / Hinkebein (Schimpfw.).
šamə̑rńä M:Cjatn (Dem. zu šamə̑r) [хромоногий] / Hinkebein. son jakamstə̑nza tušma·nć šamə̑rńäś (IV187) Wenn sie geht, ist die Hexe ein Hinkebein.
čamurdoms E:Mar, čamordoms E:Atr VVr, *čamordoms (: čamurdan) E:Jeg, čamu·rdᴉ͐ms E:Ba, čamurdums E:Kad ― *šamə̑rdə̑ms (: šamə̑rdan, -i͔) M:P, *šamə̑·rdə̑ms (: šamə̑·rdan) M:Ur Jurtk [хромать] / hinken.
čamurdi͔ E:Mar VVr [хромой] / hinkend. čamurdi͔ skali͔ń čondasan E:VVr (II406) Ich bin (nur) so viel wert wie eine hinkende Kuh.
šamə̑rkšńəms M:P (Frequ.) [хромать] / hinken.
čamurgadums E:Kad, čami͔rgadums E:Kažl ― *šamə̑rgə̑də̑ms (: šamə̑rgə̑da·n, -i͔) M: P, *šamə̑rgə̑də̑ms (: šamə̑rgə̑dan) M:Pš (Inch.) [захромать] / zu hinken anfangen; (M:Pš:) [парализоваться] / lahm werden.
[čan] tšan ChrE E:Sob Večk Ba Kl ― tšan ChrM M:Sučk [чан, кадка] / Kufe, Kübel (E:Večk: ṕijań ṕid́eḿe zum Brauen des Biers; E:Ba: в чём баранину засаливают / worin man Schaffleisch einpökelt), (E:Večk auch, M:Sučk:) [жёлоб] / Rinne (M:Sučk: in die Quelle versenkt). vaj čanco v́ina śumuŕǵe aščeś E:Sob (VII286) Kufenweise brannte Sjumurge Branntwein. ṕid́eka mokšo ńej ton čan ṕija E:Kl (I423) Braue nur jetzt, Mokschane, ein Fass Bier. — Russ. чан.
čana· E:Kal ― čana M:Sel (Gen. -ń) [цена] / Preis. — Russ. цена́; vgl. doch čando.
čando E:Mar (Gen. -ń), čonda E:VVr [цена] / Preis (in der Volksd. vorkommendes Par.-Wort zu ṕit́ńe); [дорого стоящий, дорогой] / einen hohen Preis habend, teuer, viel wert (E:VVr). ṕit́ńe maksan ṕit́ńeška, čando maksan čandoška E:Mar (1236) Ich werde einen tüchtigen Preis geben, ich werde ein tüchtiges Kaufgeld geben. d́ŕakloj išḿeń ṕit́ńesan, čamurdi͔ skali͔ń čondasan E:VVr (II406) Ich bin (nur) so viel wert wie ein altersschwaches Pferd, ich bin (nur) so viel wert wie eine hinkende Kuh. mon a ṕit́ńejan[‑]čondajan E:VVr (II406) Ich bin ja nicht viel wert, bin nicht teuer. — [Vgl. čana·].
čaŋgams E:VVr Večk Is ― šaŋgams M: Pš Čemb An [ложиться (спать)] / sich hinlegen, sich zur Ruhe legen (M:Pš An); [полегать (хлеб)] / sich legen, sich lagern (Getreide) (E:VVr M:Pš); прислоняться / sich an etw./jdn. lehnen, sich anlehnen (M:Čemb); [умирать, скончаться] / sterben, entschlafen (E:VVr); калякать, говорить, выражать (тайное слово) / plaudern, erzählen, sprechen, aussprechen (Geheimw.) (E:Večk Is). mon tońet́ čaŋgan sonʒo ejste͔ [E:?Večk ?Is] Ich werde dir etwas über ihn erzählen. mon af lamńas šaŋgan [M:?Pš ?An] Ich lege mich ein wenig hin. šaŋgań laŋgə̑zənza [M:?Pš] Ich lehnte mich an ihn.
šaŋgad́əms M:Pš (Mom. zu šaŋgams) [полегать (хлеб)] / sich legen (Getreide); [гнуться (колос под тяжестью)] / sich niederbiegen (Ähre vor Gewicht); [прислоняться] / sich lehnen, sich anlehnen. šaŋgad́ən laŋgə̑zənza M:Pš Ich lehnte mich an ihn.
čaŋgo E:VVr, čäŋgä E:Ba, čäŋǵä E:Gol польза / Hilfe, Nutzen. si͔ń t́eŋ́ḱ ĺeze͔ń[‑]čaŋgoń ḱis, ḿeńksi͔ń[‑]se͔t́ksi͔ń ḱis E:VVr (III165) Ich bin wegen Heilung [Hilfe], wegen Linderung, um der Barmherzigkeit willen zu euch gekommen. kona·t́ńe ḿeja·koks a ma·štuv́it́, a lo·mańńe, a na·rmuńńe, a źv́e·ŕńe ṕize͔·ks[‑]čaŋgo·ks E:VVr (III126) Was zu nichts taugt, was nicht Menschen, nicht Vögeln, nicht Tieren zum Nest, zum Nutzen [польза P.] dient. ti͔ńä·ŋḱ si͔ńi·ḱ ĺä·za[‑]ć̌ä·ŋǵä ḿä·ĺga, maksᴉ͐·da pari͔·ńä! E:Gol (VII390) Wir sind zu euch gekommen, um Hilfe zu bitten, gebt Besserung!
čäŋǵińe E:Ba (Dem. zu čäŋgä) id.
[?] šaŋgə̑ms M:Kanguž [? помогать / ? helfen]. šaŋgə̑d́əza, kat́əŕńä śt́iŕńä·, šaŋgə̑za [wohl šaŋgə̑d́əza zu lesen] M:Kr (nach Sir.) [Helfe dir Gott, Katharina Mädchen, helfe dir Gott!] (Begr. für ein webendes Mädchen).
tšaŋgod́ems ChrE, *čaŋgod́ems E:MKly Večk Is, čaŋgud́ems E:Mar [VVr], *šaŋgəd́əms E:Nask ― *šaŋgəd́əms (: šaŋǵed́an, -i) M:P, *šaŋgə̑d́əms M, čaŋgə̑d́əms M:Sel (Mom. zu šaŋgə̑ms) [помогать] / helfen. | (pas) tšaŋgod́eze͔ ChrE E:MKly Is, čaŋgud́eze͔ E:VVr ― šaŋǵed́eza M:P, šaŋgə̑d́əza M, čaŋgə̑d́əza M: Sel [бог в помощь!, в добрый час!] / helf Gott!, Glück zu! (E:VVr M:Sel: Grussformel, die verwendet wird, wenn jmd. Getreide erntet; M:P: sagt der Eintretende [die eintretende Frau], wenn im Zimmer gewebt wird; sagt man, wenn jmd. eine neue Arbeit beginnt [die Antwort: spaśi·ba, t́ožd́ä uĺəza ṕiĺkćä! Dank! Möge dein Fuss leicht sein!]; šaŋgə̑d́əza, kat́əŕńä śt́iŕńä·, šaŋgə̑za [wohl šaŋgə̑d́əza zu lesen] M:Kr (nach Sir.) [Helfe dir Gott, Katharina Mädchen, helfe dir Gott!] (Begr. für ein webendes Mädchen). śuk, śuk, tšaŋgud́eze͔ t́eŋk E:Mar Seid gegrüsst, seid gegrüsst, helfe euch Gott! (ein alter Gruss). čaŋgod́eze͔, eŕźań t́śora, da ĺezde͔ze͔ E:MKly (VII18) Helfe (Gott) dir, junger Ersäne, stehe (Gott) dir bei! šaŋgə̑d́əza t́ejət́ E:Nask Helfe dir Gott! (sagt man, wenn jmd. Getreide erntet). šaŋgə̑d́ə·za t́et́ M:Jurtk Helfe dir Gott! (wird auch gesagt, wenn man eine Butter schlagende Frau begrüsst). vaj čaŋgod́inʒat t́ejt́eŕ-ejt́! E:Večk (I439) Helf Gott, Mädchen! | pas tšaŋgot́ ChrE E:Mar Is (folkl.), pas čaŋgot́ ~ paš čaŋgot́ E:Večk Vez, paš čaŋgot́ E:VVr, pas čaŋgo (poet.) E:Gor, pašt́aŋgot́ E:NSurk NBajt, pašt́a·ŋgot́ E:MKka, pašt́aŋgᴉ͐t́ ~ pašt́a·ŋgᴉ͐t́ E:Ba ― paś ča·ŋgə̑t́ M:Sučk, paš čaŋgə̑t́ ~ paš ča·ŋgə̑t́ M:Ur, pas čaŋǵət́t́ (~ paš čaŋǵət́t́) škaj M:Katm [бог в помощь!, в добрый час!] / helf Gott!, Glück zu! (E:Ba:) “Господи” / Herr Gott! pas čaŋgot́, pas čaŋgot́! E:Mar (1126) Hilf Gott, hilf Gott! pas čaŋgot́ ńišḱe-pas, pas čaŋgot́ v́eŕe-pas! E:Večk (III133,193), paš čaŋgot́ ńišḱe-pas, pas čaŋgot́ v́eŕe-pas! E:Večk (III165) Helf Gott, Nischke-pas, helf Gott, Vere-pas! a vaj pašt́aŋgot́ ńišḱe-pas E O, helf Gott, Nischke-pas! ćur pašt́aŋgot́, śoka pat́aj, mastor alov tuimado E:NBajt Hüte dich Gott, helfe (dir) Gott, Schwester Sjoka, vom Gange unter die Erde! ja pašt́aŋgot́ ńišḱe-pas, ja pašt́aŋgot́ v́eŕe-pas E:NSurk (III109) Hilf, Nischke-pas, hilf, Vere-pas! pas čaŋǵət́t́ škaj, pas čaŋǵət́t́ škaj M:Katm (IV468) Hilf Gott, hilf Gott!
čańśt́ E:Mar Ba [Tel], čańt́ E:Atr Večk, čańf́ E:Nask ― šańf M:Sučk “память” / “Gedächtnis”; [? благословение, ? по-мощь / ? Segen, ? Hilfe]. tońet́ čańśt́et́ (ti͔ńeŋk tšańśt́eŋk) uĺeze͔ E:Mar [Es sei dir (euch) dein (euer) čańśt́!] (wird gesagt, wenn man in der Gedächtnisfeier des (der) Verstorbenen – zu Hause u. auf dem Friedhofe – ihm (ihnen) ein Speise- od. Trinkopfer gibt). pokšt́a·t[‑]baba·t, uĺi·za čańśt́iŋḱ[‑]ḿilᴉ͐śt́iŋḱ E:Ba (III38) Ihr, Ahnen, möge (uns) euer Segen, eure Gnade, (zuteil) werden! ti͔ŋḱ uĺi·za ča·ńśt́iŋḱ, ḿińä·ńiḱ maksᴉ͐da zdoro·v́ija! E:Tel (VII382) Sei auch der Segen (Gott habe euch selig), gebt uns Gesundheit! uĺəst t́ät́ä·j, ava·j čańfəŋḱ! E:Nask (II522) Steht mir bei, Vater und Mutter!
*čańćt́ḱe E:Šug, *čańt́ḱe E:Večk NSurk, *čańśḱä E:Sarat ― *šańfḱä M:Jurtk (Dem. zu čańśt́ usw.) id. uĺest čańćt́ḱeŋk! E:Šug (VII118) Ruhe sei euch! kuźma at́a, uĺeze͔ ińe paro čańt́ḱet́, čiś toń E:Večk (II503) Alter Kusjma, dein Segen sei mächtig und gut, der Tag ist dein. pokšt́at[‑]babat čańt́ḱeŋk uĺest! E:Večk (III202) Grossvater, Grossmutter, Segen über euch! uĺeze͔jak pokšt́ińeń[‑]babań ńej čańt́ḱest E:NSurk (II473) Gott habe meine Ahnen selig! uĺiza čańśḱiŋḱ-ḿilᴉ͐śt́iŋḱ E:Sarat [Möge (uns) euer Segen, eure Gnade (zuteil) werden!]. daj boᵪ šańfḱa·ts u·ĺəza! M:Jurtk [Gott habe ihn selig!] (wird in den Totenfeiern gesagt, wenn man Bier trinkt).
tšańt́̀ams ChrE, čańt́ems E:Mar Atr Kut, čańt́ems ~ čańt́ams E:Večk, čańt́ams E:Ufa [?Bug Nujk Kozl Bokla], čańt́i·ms ~ čańśt́i·ms (~ čańt́ams) E:Ba, *čańśt́ims E:Sarat Sl, čańft́əms E:Nask ― šańft́əms M:Sučk (Kaus.) [? благословлять] / ? segnen (ChrE E:Mar Atr Večk Ba Nask M:Sučk); [взывать к богу] / Gott anrufen (E:Mar). ĺeĺam čańć pazonzo, kundaś pazi͔ń ĺemenze͔ E:Mar (1126) Mein Bruder hat seinen Gott angerufen, hat den Namen des Gottes genannt. vaśa čańść pazᴉ͐nza E:Ba (VII410) Vasja hat seinen Gott angerufen. čańt́iźe sonʒo pazoś [E:?Večk] Gott hat ihm geholfen od. ihn behütet (sagt man, wenn jmd. einem Unglück entronnen ist). čańt́iḿiźga, t́et́ińem, čańt́iḿiźga t́iŕińem [E:Večk] (II513) Segne uns, mein Vater, segne uns, mein Ernährer! prośt́iḱ čańt́iḱ E:Večk (II503) Verschone ihn, segne ihn. daj čańt́asi͔ńek ḿiń vastaj ńej sonʒo [E:?Bug] (V160) Lass uns, Gatte, nun ihn segnen (ihm einen Segen geben)! šumbra-čise͔ čańt́amam, omboń t́e škas eŕamo E:Nujk (III44) Er segnet mich mit Gesundheit, damit ich bis zur nächsten solchen Zeit leben kann. čańt́ak šumbra-čińeva, čańt́ak ṕŕaso ṕŕevńeva E:Bokla (III47) Segne [das Dorf mit] Gesundheit, segne [es mit] Verstand im Kopfe! pas čańt́amak eŕamga E:Kozl (II452) Gott, segne mich, dass ich ein (gutes) Leben habe! čańt́iḿiźgak eŕamo E:Kozl (II452) Segnet mich, dass ich (gut) lebe! ńišḱe-pas čańt́iḿiź ton paro t́evńes, paro t́ev́eń ton t́ejeḿe E:Kut [Segne uns, Nischke-pas, für eine schöne Sache, fürs Verrichten einer schönen Sache]. kona ḿeŕi paščaŋgot, śeń v́eŕe pazoś čańt́asso! E:Ufa [Wer ‘Hilf Gott!’ sagt, den möge der Himmelsgott segnen!]. čańśt́iḿiź äŕamga-aštumga E:Sarat [Segnet uns, damit wir (gut) leben]! čańśt́i·ḿiź äŕa·mga[‑]aštu·mga, pa·rᴉ͐ń ńeje·mga! E:Sl (VII384) Segnet uns für Leben und Sein, damit wir Gutes sehen!
*čańt́ńemks E:VVr [Frequ. zu *čańt́amks od. *čańt́emks] [молить о божьей помощи] / um Gottes Hilfe für etw. bitten. kozoj pazi͔ńeń ej čańt́ńan? čańt́ńan ošov[‑]gorodov (II315) Wohin denke ich mit Gottes Hilfe zu gehen? Ich denke mit Gottes Hilfe in die Stadt zu gehen.
čannoj E:SŠant ― šannaj M:P [Kr Mam], žannaj M:Pičep [покрытый вертикальными досками] / mit vertikal verlaufenden Brettern beschlagen (vom Tor). ok ĺeĺan[‑]dušań čannojt́ ortanzo ńej E:SŠant (I56) Das Tor meines Bruders, meines Herzens, war mit Brettern beschlagen. soń čir čira·katś šannaj ortańac [M: Kr] (IV360) “Knarr” knarrte sein mit Brettern beschlagenes Tor. [t́äńi] ajaš [aĺäńäźä-t́ŕäjńäźä] šannaj ortań [tšə̑rna·fti͔t́śä] [M:Mam] (IV554) Nun wirst du, lieber Vater, keine haben, die dein mit Brettern beschlagenes Tor knarren macht.
čańidndams (: čańidndan, -aj) M:Sel [устанавливать цену, оценивать] / den Preis festsetzen, veranschlagen, taxieren. — Russ. цени́ть.
1čapa-, šapa-:
čeṕed́ ~ čeṕe·d́ E:Kad, čeṕed́ E:Kal, čäṕät́ ~ čäṕä·t́ E:Kažl, čeṕejed́ E:VVr квас / Kwass.
tšap̀aks ChrE, čapaks E:Mar Atr VVr Večk, čapa·ks E:Ba ― šap̀aks ChrM, šapaks M:P [тесто] / Teig (E:Mar: [закваска] / Sauerteig). | čapaks-paŕ E:Mar Atr Ba Večk ― šapaks-paŕ M:Čemb Sučk квашня / Brottrog, Backtrog; (M: Sučk:) [? сковорода / ? Pfanne], in der man Fladen brät. utravtomo čapaks paŕt́ E:Mar (1130) [Sie sind wie] Teigmulden ohne Gergen. | čapaks-pŕaks E:NSurk [замешанное тесто, “тесто-начало”] / angekneteter Teig, “Teig-Anfang”. | čapaks-pŕaksḱe E:NSurk (Dem.) id. čapaks-pŕaksḱe t́eińek Wir haben einen Teig geknetet. | lambam čapa·ks E:Kal ? кисель / ? ungesäuerter Teig, Brei aus Hafermehl (= ḱeśä·ĺ). | toźər-šapaks M:P [пшеничное, спельтовое тесто / Weizenteig, Teig aus Spelt].
šapaksḱä (Dem. zu šapaks): pača-šapaksḱä M:Kr [блинное тесто] / Pfannkuchen-Teig.
tšap̀amo ChrE, čapamo E:Mar Atr VVr Večk [?Bug] (Nom. Pl. E:VVr čapat), čapamă E:Petr (St. čapamu-), čapa·ma E:Ba, čapa·m E:Šokša ― šap̀amă ChrM, šapama M:P (Nom. Pl. šapapt), *šapamă M:Kiš кислый / sauer, (auch:) [горький, едкий] / bitter, scharf (von Geschmack), (E:Mar Petr [?Bug] M:Kiš auch:) [горечь] / Bitterkeit, (E:Atr VVr (Pl.) Večk Ba Šokša M:P auch:) [изжога] / Sodbrennen, (M:P auch:) [водка] / Branntwein. t́ejiś braga svaᵪanok ‒‒‒ ṕiźol v́ed́iń čapamso E:Mar (1132) Unsere Freiwerberin braute Dünnbier ‒‒‒ in saurem Vogelbeerwasser. korne͔ čapamo son ḱiŕd́i [E:?Bug] (V242) Sie erträgt Groll und Ärger. i [v́inadi͔ńt́] i [bragadi͔ńt́]] ḿeŕet́: “čapama!” karmavsi͔ź od́eŕvat́ńiń palama. prok [palamudi͔ńt́ v́inańt́] di͔ [bragańt́] čapamust juti͔t́ E:Petr (VIII54) [Sie] sagen sowohl über den Branntwein als das Bier: “Bitter!” Sie nötigen die Jungen sich zu küssen. Durch Küssen sollte dem Branntwein und Bier die Bitterkeit entschwinden. iźit́ varčä šapamə̑ndzə̑n, lambamə̑ndzə̑n M:Kiš (VIII420) Du hast nicht seine Bitterkeit oder Süsse geprüft. śed́ejem čapamo se͔v́i E:Atr Večk, śäd́i·im čapa·ma śävśä E:Ba Ich habe Sodbrennen (eig.: Das Sauere frisst mein Herz). tšapa·m puvŕa·samam E:Šokša Ich habe Sodbrennen (eig.: Das Sauere dreht mich um). sońd́e čapat puuŕit́ E:VVr Er hat Sodbrennen. | čapamo kšumań E:NSurk Atr Is, čapa·mo kšu·mań E:Ba горькая редька / Rettich. | čapamo lovco [E:?Atr] ― [?] šapama lofca ~ šapam lofca M:P [простокваша] / Sauermilch. | čapam pona E:Is [ощипанная шерсть заколотой овцы] / von einem geschlachteten Schaf abgerupfte Wolle; (scherzhaft:) [солдат] / Soldat. | šapam ŕäps [E:?Kal] ― šapam ŕäps ~ šapaŕaks M (Gen. -ə̑ń), šapaŕaks ~ šapaŕäks M:P, šapaŕaks M: Pš Sučk, šapăŕaps M:Temn (aus šapama ‘bitter’ + ŕäps ‘Rübe’) редька / Rettich (M:P Pš Sučk); букла / [? eine Art Kohlrübe] (= akśo·ŋka E:Kad Kal; vgl. sakso·ŋka E:Kad) ([E:?Kal] M); [белая свёкла] / weisse Runkelrübe (M). [at́äńäś] modasa, sakalə̑nzə̑n ušə̑sə̑t. – šapaŕakśś M (IV616) Der Alte ist in der Erde, sein Bart ist draussen. – [Der] Rettich. kuvasḱä ńuŕʿt́äś, šapa[-ŕäps] šovaś M: Temn (VIII344) Sie zapfte Dünnbier und zerrieb Rettich. | šapaŕäksḱä M (Dem.) id. t́ȯŕä v́id́əś ŕäpskat, šačśt́ šapaŕäkskat (IV438) Tjorja steckte Rüben, (aber) es wuchsen Rettiche. | čapamo śeĺeźeń E:Mar [болезнь] / bittere [śeĺeźeń-]Krankheit. | šapamă šəŕʿḱä· M:Sučk куга / Binse (= šajt́an-šuŕʿḱä ~ šajt́ań-šuŕʿḱä· M:Sel). | čapa·ma ta·rka E:Ba [солончак] / Salzgrund, Salzboden. | šapam t́ikše ~ šapam t́i·kšä E:Kad ― šapam t́išä M:P, šapam t́išə M:Sel Sučk (bot.) ? горчиха, горчица / ? Senfkraut (Sinapis) (od. irgendeine ähnliche Pflanze; = t́uža pŕa E:Ba). | čapamo v́ed́ E:NSurk [слабое пиво] / Dünnbier (eig.: Bitterwasser; Geheimw., = poza). | čapamo v́eĺks E:Večk, čapama v́äĺks E:Ba сметана / Sahne der Sauermilch, saure Sahne. | ḿijavoń čapamo E:Atr Večk, ḿijauń čapamo ~ ḿijavoń čapamo E:Is, ḿija·vuń ča·pama E:Ba, iḿijamoń čapamo E:VVr ― ḿija·mə̑ń šapam M:Sučk ? йабур / ? Bibergeil (E:Is: wird den Kindern als Arznei gegen die muškat (грыжа)-Krankheit gegeben); (E:VVr:) “бобровое масло” / ‹Biberöl”.
čapamne͔ E:Jeg (Dem. zu čapamo) солонец / Salzgrund; белая земля, ни травы, ничего нет / weisse Erde, wo kein Gras, gar nichts wächst. [krukḱeń-krukḱeń] čapamne͔nze͔ (II562) Es hat Salzgründe Kreis um Kreis.
*šapaḿijams (: šapaḿiäj) M:Sel [киснуть] / sauer werden.
*šapamə̑ms (: šapaman, -i) M:P, *šapamə̑ms (: šapaḿi) M:Sel [киснуть] / sauer werden, (M:P auch:) [прогоркнуть] / bitter werden.
*šapamgə̑də̑ms (: šapamgə̑di͔) M:Sel [киснуть] / sauer werden.
čapaśkadoms E:Atr Mar Kad Večk, čapaśkadums E:Kal ― šapaśkədə̑ms M:Pš, šapaśkə̑də̑ms M:Sučk Jurtk прокиснуть / sauer, bitter werden, gären (Milch, Kwass, Teig), (E:Mar Kal Večk auch:) [есть вдоволь, пресытиться] / von einer Speise genug haben, übersatt werden (ḿet́t́e von Honig).
čapaśkavtoms E:Mar, čapaśkaftoms [E:?Atr ?Večk] [квасить] / säuern, gären lassen; [скисать] / sauer werden.
čapaśkavtomo E:Mar [закваска] / Sauerteig.
čapaškadoms E:VVr, čapa·škadᴉ͐ms E:Ba [перекисать] / sehr sauer werden (E:VVr); [(начинать) горкнуть] / bitter (zu) werden (anfangen); [пресытиться, есть вдоволь] / übersatt werden, von einer Speise genug haben (E:Ba). kurgu·m čapa·škać E:Ba Mein Mund wurde bitter (von etwas). mon čapa·škadi͔ń ḿäd́i·ńt́ äzda E:Ba Ich habe genug vom Honig.
čapaftoms E:Atr Večk, čapavtoms E:Is ― *šapaftə̑ms (: šapaftan, -i͔) M:P заквасить / säuern, zur Gärung bringen (E:Atr Večk Is: пиво / Bier).
čapavtuma E:Is Mar, čapaftuma E:Večk закваска / Säuerungsstoff, Gärmittel (E:Mar: [простокваша] / Sauermilch, von der man ein Paar Löffel in die gewärmte Milch gibt, damit sie sauer werde; man erhält sie dadurch, dass man ein Stückchen Sauerbrot in Milch tut u. sie sauer werden lässt); [закваска, опара] / Sauerteig.
čapan E:Mar Atr Večk Sl, [?] čapant (Pl. t.) E:Večk, čapat (Pl. t.) E:Kočk ― čapa·n M:P [Mam] (Nom. Pl. čapa·tt) чапан / (langer) Oberrock (E:Mar M:P: [с воротником] / mit Kragen; E:Atr Večk: надевается на шубу зимою / wird im Winter über den Pelzrock gezogen) (E:Mar Atr Večk M:P). ravužo čapan: aldo ĺiśi jakst́eŕe E:Mar (253) Ein schwarzer Rock: von unten her kommt ein Rotes hervor. pojarušnoj čapancot E:Mar (124) [Sie gehen] in Röcken, aus feinster Lämmerwolle verfertigt. końikś ṕešḱeć, jalgańakaj, t́uža čapanda E:Sl (VII176) Die Türbank füllte sich, Freundin, mit gelben Überziehern. laŋgə̑zə̑n ščan tura·k aĺä akša čapa·n [M:P] (IV65) Ich ziehe mir einen weissen Rock an, dummer Mann. laŋgə̑zə̑nza ravdža tšapa·n [M:Mam] (IV443) (Ich ziehe) ihm einen schwarzen Kaftanrock an. — Russ. чапа́н.
*čapa·nńä [M:Mam] Lemd (Dem. zu čapa·n) id. laŋgə̑zə̑nza štšaś [v́ärə̑źeń] ponań tšapa·nńants [M:Mam] (IV332) Er zog sich einen Kaftanrock aus Schaffell an. laŋgə̑zə̑nza ščaś salaf čapa·nńanc M: Lemd (IV71) Er zog seinen gestohlenen Rock an.
čapo E:Mar Atr VVr Večk NSurk, čapa ~ čapa· (Nom. Pl. čapu·t) E:Ba Kad ― šapă (Gen. šapə̑ń, Nom. Pl. šapt) ~ čapă M:P, šapă M:Čemb Sučk (St. šapə̑-), šapə̑· M:Jurtk зарубка / Kerbe; [разрез] / Einschnitt (E:Mar: im Holz; E:Kad: nur an den Ecken eines Hauses), (M:P auch:) [зазубрина] / Scharte (z.B. in der Schneide des Messers); (E:NSurk:) [30 копеек (тайное слово)] / 30 Kopeken (Geheimw.). — Vgl. kirg. šap рубить.
čaṕińe E:Mar (Dem. zu čapo) [зарубочка] / Kerbe (im Holz).
šapə̑ńä (Gen. -n, Nom. Pl. šapə̑ńat) ~ čapə̑ńä M:P (Dem. zu šapa, čapa) [зарубочка, разрезик] / Kerbe, Einschnitt, (auch:) [зазубринка] / Scharte (in der Schneide des Messers).
čaṕijams [E] [становиться зазубренным, зубчатым / zackig, kerbig werden].
čapoms E:Mar Atr [VVr] Večk Jeg Kozl, čapu·ms E:Ba, čapums E:Kal [Petr] ― šapə̑ms M:Pš Kr Čemb Sučk Jurtk, *šapə̑ms (: šapan, -i) ~ *čapə̑ms (: čapan, -i) M:P рубить / zimmern (kudo избу / ein Haus), (E:Mar Ba Večk M:P Pš Čemb Sučk auch:) [зазубривать] / kerben; (E:Atr:) (Mom.) [? сделать зарубку / ? eine Kerbe schlagen]. ojmśeḿeze͔st goŕńićäńt́ čaṕiźe E:Mar (2105) Während sie ruhten, zimmerte sie die Stube auf. si͔zransḱi kupci͔ da kudoń-čiń-pas čaṕid́iź E:VVr (II332) Kaufleute aus Sysran haben dich, Gott des Hauses, gezimmert. se͔ŕńest koŕas eŕeḿej kardo čapś E:Kozl (I403) Für ihren Leib baute Eremej einen Stall. ĺijasta [čapuĺt́] srupḱe kandi͔laz eźems E:Petr (VIII224) Bald wurde für ihn anstatt des Sarges eine Einfassung gezimmert.
čaṕića E:Mar [плотник] / Zimmermann.
šapə̑ń M:Kr [строенный, вырублённый] / gezimmert. taza śiŕńəń śä jäšińät́ šapə̑ń strubə̑nzə̑n Aus lauter Gold ist jenes Brunnens gezimmerte Einfassung (Kasten).
čapmo: čapmoń palka E:VVr бирка, [палка с зарубками для учёта чего-л.] (у пастуха) / Kerbstock (des Hirten).
*čapə̑d́əms (: čapə̑d́an, -i) (~ ? *čapəd́əms [: ? čaṕed́an]) M:P, čapə̑d́əms M:Kr, * ć̌apə̑d́əms (: ć̌apə̑d́i) M:Temn, *ćapə̑d́əms (: ćapə̑d́i) M:Sp (Mom. [? zu čapə̑ms]) [нанести удар, разрубить, срубить] / einen Hieb geben, (einmal) zuhacken. i [tšapə̑d́eźä] palažsa M:Kr (IV890) Er hieb ihn mit einem Schwert.
čaṕijəms (: čaṕian, -ii) M:P (Frequ.) [рубить, колоть] / hauen, hacken (mit einer [schneidenden] Waffe, mit einem Schneidewerkzeug).
čapuńems E:Mar, čapnoms ~ čapńems E:Večk, čapnums E:Kad ― *šapə̑ndə̑ms (: šapə̑ndan, -i͔) ~ *čapə̑ndə̑ms (: čapə̑ndan) M:P, šapə̑ndə̑ms M:Pš (Frequ. zu čapoms usw.) рубить / zimmern; (E:Kad:) “очапить” (плотник) / zimmern, beilen (Zimmermann), (E:Mar Večk M:P Pš auch:) [зазубривать] / kerben.
čapnoń usw.: čapnoń palka (balka) E:Večk Is, čapnu·ń pa·lka ~ čapnᴉ͐ń palka E:Ba бирка, [палка с зарубками для учёта чего-л.] (у пастуха) / Kerbholz, Kerbstock (des Hirten).
čapnoź: čapnoź palka E:Atr id.
čapnomo: čapnomoń palka E:VVr id.
*čapovoms E:Mar Večk (Refl.-Pass. zu čapoms) [натереться до крови] / sich wund scheuern. mukorom čapovś Mein Hintern hat sich wund gescheuert.
*šapftə̑ms (: šapftan) M:P (Kaus. zu šapə̑ms).
1čara· E:Atr Kad (Nom. Pl. E:Kad -t) ― šara· M:Čemb Ur, šara M:An Sučk выхухоль / Bisamratte, Moschusratte (Mygale moschata) (wohlriechend) (E:Atr M: Čemb Sučk); “каракуль” / irgendein Pelztier (lebt im Wasser, von der Grösse einer Ratte, stinkend; wird in die Kleider gesteckt, damit die Maus sie nicht fresse) (E:Kad M:An); “хохуль” / irgendein Tier [? mit Schopf] (M:Čemb Ur).
čarams ChrE E:Mar Atr Kad [Gor Petr ?Bug Večk SŠant] ― šarə̑ms ChrM [M: Kr Čemb Aleks Sel], *šarə̑ms (: šaran, ‑i͔) M:P, šarams [M:Prol] [шататься, качаться, колебаться] / schwanken, wackeln, wanken (ChrE E:Mar Atr); баловаться / ausgelassen sein, toben, Mutwillen treiben (ChrE E:Mar Kad); крутиться / sich (herum)drehen, sich hin u. her drehen, herumrollen (M:P: nicht vorwärts rollen) (E:Petr ChrM M:P); [бродить, странствовать] / durchwandern, durchstreifen (ChrM M:P Kr Aleks); выворотиться (о лезвии) / sich auswärts kehren, sich umlegen (von der Schneide) (M:Čemb); [переходить] / übertreten (z.B. zu einem anderen Glauben); [быть похожим, походить] / ähneln, gleichen (M:P). ḱäṕet́eze͔ säń ṕäĺńe, ḿäńeĺeń ṕäŕt́ čarazo E:Gor (VII112) Möge sich eine blaue Wolke erheben, sie möge (wenn auch) am ganzen Himmel umherziehen! ḿejĺe [tumuńt́ ṕeŕt́] tuit́ čarama E:Petr (VIII96) Darauf beginnt man um die Eiche zu tanzen. čarat, tombavat; a čarat, a tombavat [E:?Bug] (VI220) (Wenn) du dich tummelst, verletzt du dich; (wenn) du dich nicht tummelst, verletzt du dich nicht. ejkakšne͔ čari͔t́ E:Večk [Die Kinder tummeln sich]. ad́a ĺitova nalkśeḿe, ad́a ĺitova čaramo E:SŠant (I286) Komm spielen, Litova, komm tanzen, Litova! ṕäšä pŕasa tuma šari͔. – t́äĺamaś M:P (IV660) Am Gipfel einer Linde dreht sich eine Eiche. – Der Dreschflegel. iŋgəĺəst šari͔ ćiga·n ava valo·d́əŕäś M:Mann (IV271) Vor ihnen rennt Valodjas Weib, die Zigeunerin, hin und her. pakśät́ šarə̑źä kaśńi·ḱt́ šavə̑źä M:Aleks (IV270) Er ging über die Feldmark, er tötete den Haarhändler. mokšə̑t́ńä af kə̑na·ra šarśt́ ruzə̑ń v́erat́i M:P [Die Mokschanen sind unlängst zu dem russischen Glauben übergegangen]. son moń ṕäln šari͔ M:P Er ähnelt mir. ton ṕäk moń bradə̑źeń ṕäĺi šarat M:P Du ähnelst sehr meinem Bruder (vgl. paᵪo·š). ńiĺi·ćḱä užə̑t́ńəń ton šarsajt́ ton varčsajt́ [M:Pš] (IV587) Du wirst die vier Ecken [der Erde] aufsuchen und ansehen. ḿäĺamńä šari͔ᵪ́t́ M:Pš Mir schwindelt der Kopf. [ḿäs] kučəma·jt́ šava [pakśäń, t́äd́äj-]avaj, šarə̑ma M:Aleks (IV219) Was hast du mich geschickt, Mutter, auf leerem Felde umherzustreifen? [eŋgeĺäga·st] šari͔ [ṕäĺńeŕva·ts] M:Kr (IV151) Vor ihnen betätigt sich die Frau ihres jüngsten Bruders. kovə̑zə̑nza v́eśt́ ńäŋǵä šarsi͔ńä M:Kr (IV358) Jeden Monat einmal besucht er diese. tuś mastə̑rə̑nts šarə̑ma M:Kr (IV859) Er machte sich auf, um in seinem Land umherzuziehen. ḱitńi ṕeŕfkanza šari͔ᵪ́t́? M:Sel Wer sind die, die sich um ihn herumbewegen? eᵪ, kum, šavə̑maź ṕäḱ, moń pŕävńə ša·rajᵪ́t́ M: Prol (IV838) O, Gevatter, man hat mich sehr geschlagen, meine Vernunft ist verwirrt. | kavto ṕeĺej čarams E:Mar [ходить переваливаясь] / watscheln.
čari͔ E:Mar Hl Kočk Petr Večk Is (Nom. Pl. -t́) ― šari͔ M:P Pš Bold Pa Cjatn Alk Kr Saz Sučk Ur [Temn] (Gen. M:P -en, Abl. -dä, Nom. Pl. -št), šari͔ ~ žari͔ M:Čemb, šaŕi· M:Jurtk [переворачивающийся, вращающийся, кружащийся] / sich herumbewegend, sich herumdrehend, kreisend, herumwirbelnd, herumstrudelnd (M:P Cjatn Alk Kr Saz Temn Sučk); [бродящий] / herumwandernd (E:Hl); [круглый] / rund (M:P Pš Bold Pa Kr Čemb); колесо / Rad (E:Mar Petr Večk Is M:P Čemb Sučk); [играющий, игральный] / spielend, Spiel- (E:Kočk Petr); [хомутик, предохраняющий моток пряжи от спутывания] / loses Band um die Strähne, das ein Verfitzen verhindern soll (M:Čemb [žari͔] Ur). aĺat v́eškat ḿeĺćeḱ či͔jit, a sasi͔t. – čari͔t E:Mar (224) Kleine Alte [richtiger doch: Gleichaltrige Brüder] laufen nach einander, aber erreichen (einander) nicht. – Die Räder. čari͔ t́ešče͔ś końasust E:Hl (1162) Der herumwandernde Stern [ist] über ihrer Stirn. a čari͔ uĺćav kat́ušań noltĺiźe E:Kočk (VII64) Sie liess Katjuscha nicht auf die Reigentanzstrasse (gehen). jalǵińin! čari͔ uĺćav ti͔ŋḱ marta mon a ĺiśan E:Petr (VIII42) Meine Freundinnen! Auf die Tanz-Strasse komme ich nicht (mehr) mit euch. [si͔ńć] kundi͔t́ čari͔jt́ńińiń di͔ uskuv́it́ (ḱit́-ḱit́ ńejeź čari͔jt́ńiń ačaramuda) E:Petr (VIII164) Sie fassen die Räder an und lassen sich hinterher schleppen (einige haben gesehen, dass die Räder sich nicht drehen). ḿeńeĺəń šari͔ ši vara! M:P Du auf dem Himmel herumkreisende Sonne, Vara (Barbara)! šit́ mon jotafca šari͔ kavalńaks M:Cjatn (IV188) Die Tage verbringe ich als schwebender Falke. ḱemgaftuva paćanzə̑n, kafta kurgə̑nzə̑n, fḱä pakaŕ poŕəńd́i. – šari͔ś i ṕet́ḱəĺś M (IV629) Es hat zwölf Flügel, zwei Mäuler, es kaut einen Knochen. – Das Rad und die Achse. | šari͔ it́əma· M:Pš [хомутик, предохраняющий моток пряжи от спутывания] / loses Band um die Strähne, das ein Verfitzen verhindern soll. | šari͔ kapa M:Pš, šari͔ kapat (Pl.) M:Bold [круглая скирда] / runder Schober. | čari͔ ḱi E, čari͔· ḱi E:Ba ― šari͔ ḱi [M: Mam] колесник, [колея] / Radspur. šari͔-[ḱisa] t́užä· [v́ätrakštada] M (IV520) Ihr seid [wie] gelbe Frösche in der Radspur. [t́äńi ńäeń] šari͔-[ḱisa ńet́kas] [M: Mam] (IV876) Ich habe nun eine Eidechse in der Radspur gesehen. | šari͔ omad M: Čemb, šari͔ omə̑t M:Sučk [водоворот в реке] / Strudel, Vertiefung im Flusse, wo das Wasser strudelt. | šari͔ pŕä M:P озорник, [сумасброд] / Windbeutel, Tollkopf. | šari͔ ṕiŕäńä [M:P Kr] (Dem.) id. šiv́e·čt́ f́ed́äńac šari͔ ṕiŕäńäś, šari͔ ṕiŕäńäś t́äŕi kud́ŕä·ńäś [M:P] (IV68-9) Schneiders Fedja, der Windbeutel, der Windbeutel, das Flatterhaar! šari͔ ṕiŕäńäś t́äŕi kud́ŕä·ńäś [M:Kr] (IV350) Der Windbeutel, das Flatterhaar! | šari͔ puŕä M:Kr [вихрь / Wirbelsturm, Wirbelwind]. | šari͔ rošča M:Čemb [круглая роща / runder Hain]. | šari͔ šĺapa M:P Pa [круглая шляпа] / runder Hut. šari͔ šĺapanc putə̑źä M:P Er setzte seinen runden Hut auf (den Kopf). | šari͔ tomba M:Saz Temn [Mam] [водоворот в реке] / Strudel, Vertiefung im Flusse, wo das Wasser strudelt. šari͔ tombas noldaĺəmajt́ M:Saz (IV480) Du hättest mich in einem Wasserstrudel (ertrinken) lassen sollen. šari͔ tombańas [noltsamaśt́] [M: Mam] (IV518) Ihr sendet mich in einen Strudel. — [Vgl. čaro (unten)].
šari͔jəń M, šari͔en M:Kr [Mam], šari͔ń M: Vert [пылающий / lodernd]. [šari͔eń] tols palə̑st [M:Mam] (IV149) Mögen sie im lodernden Feuer verbrennen! [šari͔eń] tols palə̑st [t́äd́äj] kapanza [M:Mam] (IV85) Mögen seine Schober, Mutter, im sich ausbreitenden Feuer verbrennen! šäjäŕ tapə̑rksńeń šari͔ń tolńasa pultaźeń M: Vert (VIII452) Die Haarabschnitte hat er im lodernden Feuer verbrannt.
čari͔ńe E:Večk, čari͔·ńe E:Ba ― šari͔ńä M:P [Pš] (Dem. zu čari͔, šari͔) диск / Scheibe; (M:P:) [круглый] / rund; [колесо] / Rad; ([M:Pš]:) [бродящий] / einer der herumwandert. mot́uńäźä šava pakśäń šari͔ńäźä [M:Pš] (IV586) Mein Motju, der du auf öden Feldern herumgegangen bist.
žarf M:Bar [окружной / umgebend; ? круглый / ? rund]. vaśućä tuś ḿirə̑ń žarf roščav (VIII286) Dein Vasju begab sich in den Hain ringsum das Dorf. od žarf roščasa pargu ḱeluńäś (VIII294) (Er ist wie) eine dichtbelaubte Birke in einem jungen, runden Haine.
šaram (< šara·m) (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. šarapt) ~ šara·m ~ čaram ~ čara·m ~ čäŕa·m M:P Pš, šaram M:Alk, žaram ~ šaram M:Čemb, žäŕam M:Sel (Nom. Pl. žäŕapt), šarama· M:Jurtk кольцо / Ring; [круг] / Kreis (M:P); [висок] / Schläfe (M:P Alk); [вертушка] / Windmühle (Spielzeug) (M:Čemb [?Jurtk]); цепь / Kette (des Pferdes, der Kuh, gross) (M:Sel). v́eĺä ṕesa stolba, śijä·ń čäŕa·m esə̑nza M:Pš (IV749) Am Ende des Dorfes (steht) ein Pfahl, daran (hängt) ein silberner Ring. | ṕŕä-č́ara·m M:Pš [череп, черепная коробка] / Schädel, Hirnschale (der obere Teil) [? Wirbel]. | žäŕam-goĺćä M:Sel [звено цепи] / Glied der Kette.
čaramka E:Mar, čara·mka E:Ba ― čə̑ra·mka M, šara·mka M:P Pš Alk Mam (Gen. M:P -ń), šarə̑mka M:Sučk [ледяной ручной жёрнов (игрушка)] / aus Eis verfertigte Handmühle (Spielzeug) (E:Mar M); [вертушка] / Windmühle (Spielzeug) (E:Ba); [щеколда] / Türklinke (M:P Alk); [розетка] / Rosette (M:P Pš Mam); [венец вокруг солнца / Hof um die Sonne (M:Sučk)]. šit́ ṕeŕf šarə̑mka M:Sučk [Es gibt um die Sonne einen Hof]. | kotfə̑ń kodama-šaramkat (Pl.) M:Pš [колодки с вальцовочным колесом на ткацком станке / Klötzchen mit Walzrad am Webstuhl] (= sarə̑mkańä M:Ur, kotfə̑ń kodama-šarmańä M:Čemb). | varmań šaramka M:Sučk [вертушка] / Windmühle (Spielzeug).
šaramkańä M:P, šarə̑mkańä M:Ur (Dem. zu šaramka, šarə̑mka) [щеколда] / Türklinke (M:P); [колодки с вальцовочным колесом на ткацком станке / Klötzchen mit Walzrad am Webstuhl] (= kotfə̑ń kodama-šarmańä M:Čemb) (M:Ur).
šara·mńä M:P, č́ara·mńä M:Pš, šaramńä M:Čemb, žaramńä M:Sel (Dem. zu šaram usw.) [колечко] / Ring; [кружочек] / Kreis (M:P); [щеколда] / Türklinke (M: Čemb Sel [?Pš]). | maźi žaramńä M:Sel [дугообразная рейка (на ткацком станке) / bogenförmige Stange (am Webstuhl)]. | varma-šaramńä M:Sel [вертушка] / Windmühle (Spielzeug).
*šarə̑mńä M:Temn (Dem. zu *šarə̑mă) [беготня взад и вперёд, суета] / das Hin- u. Herlaufen, das (Sich-)Beschäftigen. oj, paśiba, paśiba, v́eśalasta šarə̑mńada (VIII398) Einen Dank, einen Dank dir für (dein) heiteres Beschäftigen!
šarmańä (Dem. zu *šarə̑mă ): kotfə̑ń kodama-šarmańä M:Čemb [колодки с вальцовочным колесом на ткацком станке / Klötzchen mit einem Walzrad am Webstuhl] (= kotfə̑ń kodama-šaramkat M:Pš, šarə̑mkańä M:Ur).
šarks M:Ur [изгиб, излучина, поворот] / Kurve, Biegung, Krümmung (des Weges, des Flusses).
šarə̑lks M:Pš Čemb [изгиб, излучина, поворот] / Kurve, Biegung, Krümmung (M:Pš: grosse; M:Čemb: des Weges, des Flusses).
čaro E:Mar Sar, čara E:Ba (Nom. Pl. čarᴉ͐t) колесо / Rad. | čaro-ḱi E:Sar [Kočk NPyrma] [колея] / Radspur. čaro ḱijava dugat́ v́eŕńeze͔ E:Kočk (VII52) Die Radspuren entlang (fliesst) das Blut deines Brüderleins. — [Vgl. čari͔ (oben)].
čarakadoms E:Atr Večk [Kozl], čara·kadoms E:Ba ― *šarakadə̑ms (: šarakadi͔) M:Sel (Inch. zu čarams, šarə̑ms) закачаться / sich (zu) rühren, (zu) bewegen (anfangen) (E:Atr Večk); заплутаться / sich verirren (E:Ba). čarakać pŕev́em od. pŕam E:Večk Mir schwindelt der Kopf. čarakać pŕev́em E:Večk Ich geriet in Verlegenheit (wurde ratlos) od. in die Irre. čarakaćt́ [ṕŕev́enʒe͔] E:Večk Er wurde ratlos. koštḱeft́eḿe t́ikše pŕat́ńe čarakaćt́ E:Kozl (I205) Ohne einen Hauch begannen sich die Grasspitzen zu rühren. jonńä šarakadi͔ᵪ́t́ M:Sel Mir wird der Kopf schwindlig, ich werde die Besinnung verlieren.
šarkstə̑ms M:P, *šarkstə̑ms (: šarkstan, -i͔ M:Sel) M:Sel [Temn], šarkstams M:Čemb Pš [повернуться] / sich (einmal) (her)umdrehen. [ḿäĺamńä] šarksti͔š́t́ M:P Mir schwindelt (plötzlich) der Kopf. [śt́əŕńä·ś] jorʿtə̑kan, ṕeŕfkanza šarkastan M: Sel (IV56) Ich bin ein flinkes Mädchen, ich springe um ihn [den Tisch] herum. kut́ vaksə̑zt madan, šiŕəzt af šarkstan M: Sel (IV237) Wenn ich mich auch zu dir lege, drehe ich mich nicht dir zu.
*šarksńəms (: šarksńan, -i) M:Sel (Frequ. zu šarkstə̑ms) [поворачиваться / sich (mehrmals) herumdrehen].
čarakstomoms E:Bag [перевернуться, завертеться] / sich (zu) drehen (anfangen). ḿeńeĺ čarakstomś ṕiŕanʒo v́eĺksste͔ (I277) Der Himmel drehte sich über ihrem Kopfe.
čarakšnoms E:Večk (Frequ. zu čarams).
šarə̑ndə̑ms ~ šarn̥də̑ms ChrM, *šarə̑ndə̑ms (: šarə̑ndan, -i͔) ~ *šarn̥də̑ms (: šarndan, -i͔ ~ šarn̥dan, -i͔) M:P, *šarə̑ndə̑ms [M: Kr] (Frequ. zu šarə̑ms) [бегать взад и вперёд] / hin u. her laufen, (M:P auch:) [переворачиваться] / sich (her)umdrehen; [слоняться] / umherirren; [окружать] / jdn. od. etw. umkreisen; [проходить] / durchwandern (lama vastta viele Ortschaften). pśi uĺi, voŕǵəd́i, śaka vasca šarə̑ndi͔. – ćəgu·nć lakaj M (IV663) Wenn es heiss ist, flieht es, dreht sich (aber) auf derselben Stelle um. – Der Topf kocht. karkś ‒‒‒ śeḱä vasca šarə̑ndi͔ M:P (IV695) Der Kranich ‒‒‒ dreht sich [= schwebt] auf derselben Stelle. ṕiŕfsa šarə̑ndi͔ t́ŕäjńac aĺäńac M:P Auf dem Hofe beschäftigt sich (geht hin und her) sein lieber Vater. kuca šarə̑ndi͔ poĺt́äń poĺäńäś [M:Kr] (IV351) In der Stube geht Poltjas Polja geschäftig hin und her. svad́basta ṕejəĺsa šarə̑ncaź əŕv́ä·ńät́, v́ädu·nə̑ńd́i af śiv́əv́i M:P (IV721) Auf der Hochzeit umkreist man die junge Frau mit einem Messer, so können die Hexenmeister sie nicht auffressen. kujgə̑r kačamsa pŕasnə̑n v́iŕa·vada šarə̑ndi͔št́ M:P (IV726) Mit dem Rauch der Birkenrinde schützt man sich vor der Waldmutter.
? *šarə̑ŋkšńəms (: šarŋkšńan, -i) M:P (Frequ. zu šarə̑ndə̑ms, šarn̥də̑ms).
čarćems E:Mar ― *šarśəms (: šarśan) M: P, *šarśəms M:Jurtk (Frequ. zu čarams, šarə̑ms) вертеться / sich (herum)drehen (M:Jurtk). v́ed́ǵe·v šarśi· M:Jurtk Die Mühle dreht sich (ist in Betrieb).
čaraźev́ems E:Večk Ba ― šarə̑źəvəms M: Pš [Kuld] (Inch. zu čarams, šarə̑ms) [завертеться / anfangen sich umzudrehen] (E:Večk Ba). ĺiśi či-pas čaraźevś E:Večk (II221) Die aufgehende Sonne fing an sich zu rühren. varmaks šarə̑źuvśt́ soń śiŕńəń putə̑ń jońńanzə̑n M:Kuld [Dem Winde gleich fing sein für golden gehaltener Verstand an sich zu drehen (= verlor er seine Besinnung)].
čaravoms E:Mar ― šarə̑və̑ms M:P Sel (Refl.-Pass. zu čarams, šarə̑ms) [быть в силах возиться] / Kraft haben, um zu toben (E:Mar); [(мочь) обходиться / umgangen werden (können) (M:P Sel)]. t́iŋǵi iĺa·tśt́ šis(a) af šarə̑v́i kapańät́ńä M:P [Auf der Tenne blieben die (od. deine) Schober, die man nicht in einem Tage umgehen kann]. šist(a) af šarə̑v́iᵪ́t́ śora kapanza M:Sel (IV369) In einem Tage kann man nicht um seine Getreideschober gehen.
čaravtoms E:Mar, *čaravtoms E:VVr Vez NSurk SŠant, *čaraftoms E:Gor Sar Kočk Večk, *čaraftums E:Petr ― šarftə̑ms ChrM M:P Kr Čemb [Mam Pš ?Saz Sel Temn] (Kaus. zu čarams, šarə̑ms) [поворачивать, переворачивать, вращать, обращать] / umdrehen, umkehren, herumbewegen, wenden (M:P: z.B. Garben, während ein anderer drischt), (M:P auch:) [завинчивать, развинчивать] / fest-, losschrauben; (M:Čemb:) ломать / aufs neue pflügen, umpflügen (sura), (M:P auch:) [обманывать] / jdm. die Augen verdrehen, d.h.: betrügen; [вводить в заблуждение] / jdm. etw. vorgaukeln; [доставлять на лету] / flugs etw. herbeibringen, (E:Mar auch:) [заставлять поворачивать, вращать] / umdrehen, wenden lassen, (E:Mar NSurk M:P Kr [Mam] Temn auch:) [поворачиваться, вращаться] / sich umdrehen, sich wenden. či͔ čaravti͔ńeḱ v́eĺksce͔ńeḱ E:Mar (1118) Die Sonne haben wir sich über uns drehen lassen. v́eĺavti͔ka, čaravti͔ka E:Mar (140) Lenke es um, kehre es um! mon [v́eĺavtan], čaravtan E:Mar (1170) Ich will mich herumdrehen, ich will mich herumwenden. a ḱed́ińet́ čaravtat E:VVr (II518) Du rührst nicht (mehr) deine Hände. kardazoń [ṕäŕt́], uᵪ avakaj, si͔ń čarafti͔ź E:Gor (VII230) Sie fuhren sie, Mutter, um den Hof herum. iĺak čarafto jakst́eŕe ṕičeńt́ E:Kočk (VII52) Bewege nicht die rote Kiefer! čarafti͔sa pŕa v́eĺksse͔n pazi͔ń valda [ḿeńeĺeńt́] E:Petr (VIII198) Ich werde über meinem Kopf den hellen Himmel Gottes sich herumdrehen lassen [d.h.: eine Wanderung beginnen]. vaj čaravsazo v́enčḱenʒe͔ E:Vez (I15) Er wendet sein Boot. ḱeče-puloś tov čarafti͔ E:Večk (I115) Dorthin dreht sich der Schöpfkellenstiel. kodańe ožd́ańt́ čaravsa, śeste͔ tarǵiḿiḱ E:NSurk (III311) Wenn ich den Zügel bewege, dann ziehe mich hinauf! vaj mon lukšt́at́t́an mon i čaravtan E:SŠant (I84) Ich wiege dich, ich schaukle dich. pŕaso pŕanzo gub́ernator čaravsi͔ E:SŠant (I465) Der Gouverneur wendet [? schüttelt] seinen Kopf. olga pŕasa kuj šarftan. – ṕejəĺəmś M:P (IV655) Ich drehe eine Schlange an einem Stangenende. – Die Sense. aščəm vascə̑ŋga pŕäćəń t́ak šarfta [M:P] (IV213) Lass dir dort, wo du bleibst, nicht den Kopf verwirren [“umwenden”]. šarftan soń śeĺḿenzə̑n M:P Ich “wende” seine Augen [d.h.: mache etwas so, dass der andere es nicht bemerkt]. [šarftsamaśt́, šarftsamaśt́] [M:Mam] (IV518) Ihr führt mich herum, ihr führt mich herum. od ḱizə̑ń šińä· oftś omba pokə̑nc laŋks šarfti͔ M:P (IV723) Am Neujahrstag dreht sich der Bär auf die andere Seite um. śäĺi manca šarftə̑ma·ń M:Pš (IV422) Er hat mich mit einem Ulmenstock zum Drehen gebracht. kunda·k [ṕińet́] pulə̑da, [ṕeŕfkat-ńi] šarftk M:Kr (IV557) Fasse den Hund am Schweife und schwenke ihn um dich! staka ḱevəń šarftə̑ma M:Kr Um den schweren Mühlstein umzudrehen. kolma ši-[ṕe] vasts [šarftə̑źä] M:Mam (IV148) Er führte sie an einen Ort, drei Tagereisen entfernt. šarftə̑mat́ šarftan marʿtat af korʿtan M:Kr (IV212) Wenn ich mich auch (zu dir) wende, so spreche ich nicht mit dir! šarftta, mon vanan mazi͔ mokšə̑ń [śt́iŕ] toń [rut́śä·ńät́śeń] [M:Mam] (IV138) Dreh dich um, schöne Mokschanin, ich sehe dein Kopftuch an. esta šarftə̑źä maźi ŕižajńanc M: ?Saz (IV141) Da wendete sie ihren schönen Fuchs (nach Hause). kut́ vakssə̑t uda·n, kopə̑ńäźń šarftan M: Sel (IV237) Wenn ich neben dir schlafe, so wende ich (dir) meinen Rücken zu. pŕäńants šarftə̑źä, śeĺmə̑nzə̑n nalʿkftə̑źń [M:Sel] (IV224) Sie warf den Kopf herum, sie spielte mit den Augen. tunda· ṕäĺi šarft́ś M Es fängt an zu sommern [“wandte sich gegen Frühling”].
šarfti͔ M:P [переворачивающий] / einer der etw. umwendet. kolma-ǵeḿəń t́äĺäj, fḱä šarfti͔. – ṕešńä, ḱäĺś (IV634) Dreissig Drescher, (nur) einer, der (Garben) wendet. – Die Zähne und die Zunge.
šarfti͔ńä [M:Kr] (Dem. zu šarfti͔): šari͔ ṕiŕäńäś t́äŕi kud́ŕä·ńäś, pŕäńäń šarfti͔ńäś kud juma·fti͔ńäś (IV350) Der Windbeutel, das Flatterhaar, der sich umhertummelt, der seinen Hof herunterbringt!
šarftə̑ma M:Sučk [вертелка] / Drehstange der Handmühle. | čaraftu·ma-pa·lka E:Ba id.
*šarfńəms (: šarfńan, -i) M:P, *šarfńəms M:Sel, šara·fńəms M:Jurtk (Frequ. zu šarftə̑ms) [поворачивать, переворачивать / umdrehen, umwenden]. jolma aĺäńä kantt [šarfńi]. – šet́ša·vś M:P (IV622) Ein kleiner Kerl, dreht Baumstämme um. – Der Floh. pŕät́śəń d́ak šarfńä M:Sel (IV223) Wirf nicht deinen Kopf herum!
*šarfńəkšńəms (: šarfńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šarfńəms).
? *šarfńəkšńəvəms (: šarfńakšńuvan, -i) M: P (Refl.-Pass. zu šarfńəkšńəms).
*šarftə̑və̑ms (: šarftə̑van, -i) M:P (Refl.-Pass. zu šarftə̑ms).
1čarčav E:Mar (Gen. -iń), šaršav E:VVr Is, šarčav [E:?Bug] NBajt SŠant занавеска / Vorhang (E:Mar VVr), Gardine (E:Mar); [раньше большой вышитый белый платок] / vormals ein grosses, besticktes, weisses Tuch mit Fransen (si͔ŕi pulot), das als (?) Trauhimmel (? als Decke des Brautwagens) gebraucht wurde (E:Is). iči͔ńed́eń čarčavso E:Mar (1150) [Sie sitzt] unter einer (?) schöngeschmückten Brautwagendecke. ravžo šarčavso ti͔ń v́eĺt́iŋk [E:?Bug] (VI56) Verhüllt ihn mit einem schwarzen Vorhang! vaj si͔ń i t́ejńeśt́ onava, vaj ašo šarčav (-ršav) kopunčaź E:SŠant (I223) Sie haben den gedeckten Brautwagen (zurecht)gemacht, er ist mit einer weissen Plane gedeckt. | šaržav-koŕeń E:Atr [какое-то растение] / irgendeine Pflanze. | šaršav-paća E:VVr [фартук] / Schürze. šaršav-paćazi͔ń naŕt́ńekšni͔ń (II353) Ich wischte mich ab in meine Schürze. | śed́i-žarča·v M:Ur перепонка / Zwerchfell. — Misch. čaršav (TLM, Nr. 157).
čarčavńe E:Sob (Dem. zu čarčav) [занавес] / Vorhang. štafti͔k ińe čarčavńet́ (III110) Nimm deinen grossen Vorhang weg!
2čarčav E ― šaŕʿčav M:P (Gen. -ə̑ń), šarʿč́av ~ šarčav M:Pš, šäŕʿčav M:Čemb, šäŕʿčav ~ šäŕʿčau̯ M:Sel, šäŕčav M:An, *śärʿčav M:Temn догадливый, (M:Čemb:) шустрый / scharfsinnig, intelligent, scharfsichtig (M:P: scharfsinnig u. in kunstvollen Gleichnissen u. Sprichwörtern sprechend), (M:Čemb auch:) [острый на язык] / spitz redend; ([E]:) [? ггордый] / ? stolz, (M:Pš auch:) [легко ранимый, обидчивый] / sich leicht beleidigt fühlend, leicht verdrossen, reizbar; (M:Temn:) [памятливый, обладающий хорошей памятью / gedächtnisstark, ein gutes Gedächtnis habend]. kodama šartšav lomańt́ś, marʿtə̑nza ńäĺźä korʿtams M:Pš Was für ein reizbarer Mensch, es ist unmöglich, mit ihm zu sprechen. śärʿčavĺń M:Temn Ich war gedächtnisstark. | šaŕʿčavsta M:P (Adv.) [остроумно / scharfsinnig].
čarka ~ šarka E:Ba [(деревянный) шарик] / Kugel (aus Holz). — [? Russ. шарик].
[čarkod́ems] tšark̀od́ems ~ tšark̀ud́ems ~ tšaŕk̀od́ems ~ tšaŕk̀ud́ems ChrE, [?] čarkud́ems ~ čaŕkud́ems E:Mar, čarkud́ems E:VVr [StZach NSurk], čaŕkud́ems E:Is Hl, čaŕkod́ems E:Atr MKly, *čarkod́ems ~ *čaŕkod́ems [E:?Bug] SŠant, čaŕḱi·d́ᴉms E:Ba, *čaŕḱid́ims E:Petr, *čarʿkud́ims E:Kal, čaŕʿkᴉd́ᴉms E:Kažl ― šɛŕʿkəd́əms ChrM, *šaŕʿkəd́əms (: šaŕʿḱed́an, -i ~ šarʿḱed́an) M:P, šaŕkə·d́əms M: Ur Jurtk [сознавать, узнавать, понимать, постигать, разгадывать] / einsehen, erkennen, verstehen, begreifen, erraten. čaŕkud́it́ eźit́, t́et́akaj? E:Mar (1186) Hast du, Väterchen, begriffen oder nicht? vaśkamuś ĺeĺäś son čaŕkuć E:Hl (1162) Mein Verzärtler, der Bruder, erriet (es). čarkuć što et́e a ńize͔ E:VVr Er verstand (erriet), dass diese nicht seine Frau war. už a čaŕkod́iĺ ḿeźeskak [E:?Bug] (V470) Er verstand nichts. son eŕva ḱeĺńes čaŕkod́i [E:?Bug] (V382) Sie kann jede Sprache. kuva jaḱi· noga·j-ava· čaŕku·d́i E:Is (I220) Die Nogajerin vernimmt (es) bei ihrem Gehen. monć čarkud́iń ivan polaj onozot E:StZach (VII160) Ich habe, Gatte Ivan, deinen Traum erraten. kulci͔ni͔ĺt́[‑]d́äŕa-jak jala t́eḱe popńeń valc a čaŕḱid́it́ E:Petr (VIII242) Wenn sie auch zuhören wollten, verstehen sie doch nicht die Worte des Popen. čarʿkuć mazi͔ damajś – ojś sońźe a ĺańe at lama E:Kal (2134) Der schöne Damaj erriet – von seiner Butter blieb nicht mehr viel übrig. šarʿḱed́an soń M:P Ich erkenne ihn. soń korʿtafə̑zə̑nza af šaŕʿḱed́an M:P Ich verstehe nicht seine Sprache (sein Gespräch). šaŕʿḱed́an mokšə̑ks korʿtama M:P Ich kann Mokschanisch sprechen.
čaŕkud́ića E:Večk догадливый / scharfsichtig, einer der etw. sogleich merkt, durchschaut, begreift.
*čark̀od́ima ~ *čaŕkod́ima: a-tšark̀od́ima ChrE E:Večk (Chr), a čaŕkod́ima E:Kl [непонятный] / unverständlich. korti͔t́ a čaŕkod́ima valco E:Kl (III342) Sie sprechen mit unverständlichen Worten.
šaŕʿkəd́əma: onə̑ń šaŕʿkəd́əma M:P [толкование сна] / Traumdeutung.
čarkot́kse͔v E:Večk, čarkot́kse͔ŋ́ E:Atr даровитый, догадливый / begabt, talentvoll, scharfsichtig, einer der etw. sogleich merkt, durchschaut, begreift.
tšark̀od́ekšne͔ms ChrE, *čaŕkod́ekšne͔ms E:Večk (Frequ. zu čark̀od́ems, čaŕkod́ems) [разгадывать] / erraten. son čaŕkod́ekšne͔ś t́ejt́eŕ t́aḱińeś E:Večk (I501) Das Mädchen erriet (es) [das Rätsel]. čaŕkod́ekšne͔ś v́ežeńć t́akazo E:Večk (II89) Sein jüngstes Kind erriet (es).
čaŕkoĺems E:Atr, čaŕkoĺems [~ čarkoĺems] E:MKly, *čarkoĺems ~ *čaŕkoĺems [E:?Bug], *čarkoĺems E:NBajt (Frequ. zu čaŕkod́ems, čarkod́ems). si͔ŕńet́ńed́e si͔ŕe bašḱir čarkoĺeś E:MKly (VII20) Der alte Baschkire war des Goldes gewahr geworden. vaj d́iŕiń t́et́am čaŕkoĺeś [E:?Bug] (V276) Mein lieber Vater sah es ein. śeste͔ od aĺaś čarkoĺeś E:NBajt (I131) Da begriff der junge Mann.
*čaŕkud́iv́i E:Mar [понятное / was verstanden werden kann]. | a čaŕkud́iv́i E:Mar [непонятный] / unverständlich.
*čark̀od́ev́ića ~ *čaŕkod́ev́ića: a-tšark̀od́ev́it́śa ChrE E:Večk, a čaŕkod́ev́ića E:Kl [непонятное] / was nicht verstanden werden kann, unverständlich, unbegreiflich. si͔ńć a čaŕkod́ev́ića valco kortamo karmaśt́ E:Kl (III342) Sie begannen mit unverständlichen Worten zu sprechen.
čaŕt́ams E:Ba Večk [?Bug] Vez, ? *čaŕćt́ams E:Petr (Kaus. zu čaŕkod́ems) [заставлять сознавать, понимать] / jdn. etw. einsehen, verstehen lassen; [образумить] / jdn. zur Einsicht bringen; [подать тайный знак] / jdm. ein heimliches Zeichen, einen Wink geben. mońć ńej poli͔ńet́ čaŕt́asa E:Vez (I445) Ich gebe (es) deinem Gatten zu verstehen. ḿeźes a čaŕkut́t́an, čaŕt́iḿiź E:Večk (II228) Was wir nicht verstehen, lasst uns verstehen! paro t́evńes čaŕt́ado [E:?Bug] (VI88) Lenkt (uns) zu guten Taten! ti͔nć ḿińiḱ čaŕct́ida, pŕevs puti͔da! E:Petr (VIII186) Macht uns einsehen, gebt uns gute Ratschläge! — Vgl. čarkud́ems (oben).
čaŕt́ńems E:Večk (Frequ. zu čaŕt́ams) [образумить] / jdn. zur Einsicht bringen; [подавать тайные знаки] / jdm. heimliche Zeichen geben.
čaŕt́ńi [E:?Bug] [подающий тайные знаки] / einer der heimliche Zeichen gibt. v́ečḱiḿińest čaŕt́ńit́ńe čaŕt́ńit́ńe (V522) [Sie sind solche] die damit ihre Liebhaber verständigen, verständigen.
čaŕḱi·jᴉms E:Ba (Iter.-Frequ.).
čaŕt́-či E:Večk Vez [внимание, внимательность] / Acht, Achtsamkeit. makst kośt́ićańe čaŕt́-či E:Večk (III7) Gib dem Drescher [den Heizern (der Darre)] Achtsamkeit! makst t́eńeḱ, kardo-śarko matuška, čaŕt́-či E:Vez (III34) Gib uns, Kardo-Sjarko, Mütterchen, Achtsamkeit!
čaŕt́-čińe E:NSurk (Dem.) [разум] / Vernunft. pas maksozo mońeń ńej čaŕt́-čińe (II467) Gott gebe mir jetzt Vernunft!
[čas] tšas ChrE E:Atr Večk [Bag] (El. ChrE tšajste͔), čas (Gen. -i͔ń, Nom. Pl. -t) ~ *ćas (Nom. Pl. -t) E:Mar ― tšas ChrM M:P Jurtk (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. -t), čast (Pl.) M:Sp, ćast (Pl.) M:Sučk Temn [час] / Stunde, (E:Mar (Pl.), M:P auch:) [час(ы)] / Uhr. ḿeźarot́śe tšas E:Mar Wieviel Uhr ist es? kolmot́śe tšas E:Mar Zwei Uhr. a śiḿi, a jarci͔, v́e ćasozonzo druk ṕešḱed́i. – ḿešoḱiś E:Mar (225) Trinkt nicht, isst nicht, (aber) in einem Nu wird es plötzlich gefüllt. – Der Sack. v́e časoń pocto mon kučtan E:Bag (I302) In der einen Stunde sende ich dich [dahin]. omboće čajste͔ ḿeḱej sak E:Bag (I302) In der zweiten Stunde komm zurück! | čast-ḱiĺä (Gen. ‑ḱiĺəń) (~ časst-ḱiĺä) M:P [цепочка часов] / Uhrkette. | čast-ŕiśḿe E:Večk ― častt-ŕiśmət (Pl.) M:Pš id. | čast-uśḱä M:Pš id. — Russ. час.
časne͔ E:Seledba: eŕva časne͔ [в любой момент] / zu jeder Stunde.
časḱe E:Mar VVr, časḱe ~ častḱe E:SŠant (Dem. zu čas) [часок, часочек] / Stunde. kasi͔ časḱese͔ sonze͔ kakazo E:SŠant (I83) Stunde um Stunde wächst ihr Kind. v́e častḱe pocto mon toń kudov[‑]čiv pačt́atan E:SŠant (I413) Ich bringe dich in einer Stunde nach Hause!
časovńa E:Večk Is часовня / Kapelle. v́eĺeńt́ kunčkaso ‒‒‒ ćeŕkuva stroit́, časovńa t́eit́ E:Večk (I41) In der Mitte des Dorfes ‒‒‒ bauen sie eine Kirche, errichten sie eine Kapelle. — Russ. часо́вня.
časovńińe E:Večk (Dem. zu časovńa) id. koda pŕadokšni͔ź si͔ń časovńińest, čokšńejak pozda najko avaŕd́iĺ (I47) Während sie ihre Kapelle vollendeten, weinte Najko spät am Abend.
časovoj E:SŠant ― čəsavo·j M:P, časovo·j M:Sel [часовой, сторож] / Schildwache, Wächter. jaḱi[‑]paḱi śe lomańeś časovoj E:SŠant (I463) [Da] geht der Mann, die Schildwache, hin und her. kolmə̑ǵe·məń čəsavo·j, oćazə̑rsna kŕivo·j. – ṕešńä, ḱäĺś M (IV634) Dreissig Schildwachen, ihr Kaiser ist blind. – Die Zähne, die Zunge. tosa časovo·jinza və̑ŕǵät́śt́ laŋgə̑znza sabĺasa M:Sel (IV827) Da packten ihre Schildwachen ihn mit Säbeln an. — [Russ. часово́й].
časovojńe E:VVr (Dem. zu časovoj) id. ti͔ń kardazozi͔ń sov́id́e, časovojńeń ḱevśt́id́e (II364) Ihr tratet auf meinen Hof, ihr fragtet meinen Wächter.
častoj E:VVr NBajt [с многими ступеньками] / vielstufig (von der Treppe); [взволнованный] / erregt (von einem Gespräch). častoj kuśt́imań kuśt́id́e E:VVr (II365) Ihr stiegt meine vielstufige Treppe hinauf. častoj rozgovor bojart mujekšne͔śt́ E:NBajt (II19) Die Bojaren kamen in [eig.: fanden] ein erregtes Gespräch. — [Russ. частый].
časta M часто / oft. — Russ. часто.
čaśija (Gen. čaśijäń) ~ če͔śija E:Mar, čaśija E:SŠant [Večk StSosni], čaśja E:Sob счастье / Glück, (E:Mar auch:) [доля] / Los. t́et́e če͔śijańt́ puti͔źe, t́et́e če͔śijańt́ jovti͔źe E:Mar (1220) Er hat dieses Los festgesetzt, er hat dieses Los dir bestimmt. dumaśt́ čaśijań javšeḿe E:Večk (I65) Sie dachten Glück zu spenden. son äź udala d́oma čaśjava E:Sob (VII262) Glück hat Djoma nicht. — Russ. счастье.
čaśijaftomo E:Večk [несчастный] / ohne Glück. čaśijaftomo, avakaj, t́iŕiḿik (II73) Ohne Glück, Mutter, hast du mich aufgenährt.
čaśĺivoj E:Mar Kozl, ščaśt́ĺivi͔j E:Kal ― časĺi·vaj M:P (Nom. Pl. časĺi·vašt), čäśĺəvaj M:Pš счастливый / glücklich. kona bratoś kolmost jutksto čaśĺivoj E:Kozl (I369) Welcher von den drei Brüdern ist der glücklichste? ṕeḱ uš ščaśt́ĺivi͔j tońt́ śt́iŕś E:Kal (2135) Gar glücklich ist deine Tochter! — Russ. счастли́вый.
čäśĺu M:P [счастливый] / glücklich. šabaś šamafks marʿta šači, čäśĺu uĺi (IV721) Hat das Kind bei seiner Geburt eine Membran [“Maske”] auf dem Gesicht, wird es glücklich sein. — Russ. [aus der prädik. F. счастли́в].
čaśt́ E:Večk, čaś E:VVr ― čaśt́ M:P часть, доля / Teil, Anteil, (E:VVr auch, M:P:) [счастье] / Glück. akaćəń ńäjat, čaśt́ćä ḱeńəŕi M (IV729) Siehst du [im Traume] deine [ältere] Schwester, reift dein Glück heran. — Russ. часть.
čaśińe E:VVr (Dem. zu čaś) id. vandi͔ń pazi͔ń-čińeste͔ e jav́i t́ejt́eŕ-čaśińem (II410) Am morgigen Gottestag scheidet mein Mädchenglück.
čaška E:Šir [чашка] / Tasse. so:n v́ina· ka:t́ńä ḿińiḱ sva·tḱiś tšaška·sa (II447) Unser Svat [Schwager, Vater der Braut] trägt Branntwein tassenweise. — [Russ. чашка].
čaštoms E:Mar, šaštoms E:Atr VVr Kad Večk, *šaštums E:Kal Šokša Šir, čaštu·ms E:Ba, *čaštə̑ms E:Nask, šaštə̑ms E:Kad ― šaštə̑ms M:Sučk [Kr Mam Čemb Temn], *šaštə̑ms (: šaštan, -i͔) ~ ? *saštə̑ms (: saštan, -i͔) M:P, *šaštə̑ms (: šaštan M:Sel, šašti͔ M:Sp) M:Sel Sp, šastə̑ms M:Jurtk подвинуть, двинуть / (an etw. heran)rücken, schieben, bewegen, (E:Mar Kal Šir M:P [Mam] auch:) подвинуться, двинуться / sich bewegen (M:Sp: [sich ein wenig bewegen] (= t́äŕvadams M:Temn)); (M:Sel Sučk:) [идти, отодвигать в сторону] / beiseite gehen, rücken (z.B. um jdm. Platz zu machen). vasə̑·lda ńejəź aša ḱiĺi·ńä, oj mala·v čaštə̑ź śormav čekšata E:Nask (I236) Von ferne gesehen ist sie (wie) eine weisse Birke, beim Näherkommen ist sie (wie) ein bunter Specht. karguś šašś boks i t́ejiv́ś kuli͔ks E:Kal (2143) Der Kranich ging beiseite und stellte sich tot. šašti͔t́ ŕiv́iźt́ kundamunza E:Kal (2143) Sie wollen den Fuchs fangen [Sie nähern sich dem Fuchs]. uŕa·kaj, sa:ka ša·štka vaksu·zun E:Šir (II433) Schwägerin, komm, tritt zu mir! saka šaštta malańazə̑n M:Kr Komm, tritt nahe zu mir! šaštś taga malazə̑nza [M:Mam] (IV875) Dieser nahte sich wieder [ihm]. kšəńa·ć af mašńi, kə̑rga·-pa·ŕgan af šašti͔ M:Čemb (IV368) Sein Brot nimmt kein Ende, (aber) es geht nicht mir durch die Kehle. ičḱiź uĺat, malazə̑n šašt M:Temn (VIII398) Wenn du fern bist, komm mir nahe.
šaštuma E:Šokša [подход] / das Hinzutreten. v́ečḱiĺiźe kavraj ‒‒‒ maźe t́ora vaks šaštumat́ (VII440) Kavraj liebte es, ‒‒‒ zu den schönen Burschen zu treten.
šašti͔ks M:P Sel [приближающийся] / herannahend; [сладкий, вкусный (пища, напиток)] / süss, wohlschmeckend, “was leicht hinuntergeht” (Speise, Getränk) (M:P); [начинающий ползать ребёнок] / Kind, das zu kriechen anfängt (M:Sel).
šašti͔ksḱä M:Sel (Dem. zu šašti͔ks) [начинающий ползать ребёнок] / Kind, das zu kriechen anfängt.
čaš(t́)ńems E:Mar, šašńems E:Večk, čašńi·ms E:Ba ― šašńəms [M:Pš Temn], ? *šašńəms (: šašńan, -i) M:P (Frequ. zu čaštoms usw.) подвинуться, [пододвигаться] / sich bewegen. oᵪa d́edam ḱijakska mukoro laŋkso čašńi, mukorozo a vatkśev́i. – t́eńśt́iś E:Mar (248) Mein Grossvater Ocha bewegt sich den Boden entlang auf dem Hinteren, sein Hinterer wird nicht abgeschabt. – Der Besen. šabaś šašńi M:Pš Das Kind (das noch nicht kriechen kann) schiebt sich (vorwärts). šavańeḱä šašńijᵪ́t́ M:Temn (VIII404) Unsere Schüsseln bewegen sich.
čaš(t́)ńevt́ems E:Mar (Kaus. zu čaš(t́)ńems) [заставлять двигать / bewegen lassen, b. machen].
čaštovtoms E:Mar ― *šaštftə̑ms (: šaštftan, -i͔) M:P, *šašftə̑ms (: šašftan, -i͔) M:Sel (Kaus. zu čaštoms, šaštə̑ms) [заставить двигать] / bewegen lassen, b. machen; (M:Sel:) подвинуть(ся) / (an etw. heran)rücken, schieben.
*šaštfńəms (: šaštfńan, -i) ~ *šašfńəms (: šašfńan) M:P (Frequ. zu šaštftə̑ms, šašftə̑ms).
*šaštfńəkšńəms (: šaštfńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šaštfńəms).
č́atə̑r M:P, čatə̑r M:Alk (onomat.) [скрип, треск] / Knarren, Knarschen.
č́atə̑rńä M:P (Dem. zu č́atə̑r) id.
čatə̑rdə̑ms M:P [скрипеть, трещать] / knarren, knarschen, knirschen (z.B. die Schuhe beim Gehen, Fussboden, die Traubenkirschen beim Kauen unter den Zähnen). — Vgl. ćatur: ćatə̑rdə̑ms.
*čatə̑rkšńəms (: čatə̑rkšńi) M:P (Frequ. zu čatə̑rdə̑ms).
čatə̑rtftə̑ms (: čatə̑rtftan, -i͔) M:P (Kaus. zu čatə̑rdə̑ms).
*čatə̑rtfńəms (: čatə̑rtfńan, -i) M:P (Frequ. zu čatə̑rtftə̑ms).
*čatə̑rtfńəkšńəms (: čatə̑rtfńekšńan (< -fńa‑), -i) M:P (Frequ. zu čatə̑rtfńəms).
čatə̑rgə̑də̑ms (: č́atə̑rgə̑dan, -i͔) M:P (Inch.) [заскрипеть, затрещать] / zu knarren, knirschen anfangen, (auch:) [забрюзжать] / zu knurren anfangen (von einem zornigen Menschen).
čat́ E:Večk Ba [тише!, молчать!] / still!, stillgeschwiegen! | čat́ ḿeŕᴉms E:Kažl Ba Kažl замолчать / verstummen, schweigen. čat́meŕʿt́ E:Kažl (III295) Schweig!
tšat́mońems ~ tšat́muńems ~ tšat́ḿeńems ChrE, čat́muńems E:Mar, *čat́muńems od. *čat́muńḿeks E:VVr, čat́mu·ńᴉms E:Ba, čat́mońems E:Večk Is [?Bug] Kozl, čat́ḿeńems [? čat́mońems] E:Kad молчать / schweigen. i a ḱĺuv́it́ sarasne͔, čat́muńit́ E:VVr (III278) Und die Hennen picken nicht (mehr), sie schweigen. od́iŕv́ińe čat́mońi [E:?Bug] (V510) Die junge Frau ist still. ostatka babat́ńe toĺko v́eśe ozni͔t́ čat́mońeź E:Kozl (III25) Die anderen Frauen beten alle nur still. son kuvat́s čat́mońć [E:?Večk] Er war lange still, schwieg lange.
čat́muńeźev́ems E:Mar, čat́mońeźev́ems E:Večk (Inch.) [переставать говорить, неметь] / aufhören zu sprechen, verstummen.
1čava ChrE E:Mar Kad Večk ― šava ChrM [миска, чаша] / Schale, Napf. | lapš́ava E:Kažl ― lapšava ChrM M:P Pš Kr Jožka (lapš + šava) блюдо / Schüssel, Schale (grösser als šavańä). roš́č́ast uda·lga lapš́avań końd́att pakśast E:Kažl (182) Hinter den Hainen erstrecken sich ihre Felder, Schüsseln ähnlich. | laŋga lapšava M:P Pš [мелкое блюдо] / flache Schüssel. laŋg(a) lapšavaškaĺʿt́ moń ḱenǯəńäńä [M:P] (IV409) [Gross] wie flache Schüsseln waren meine Hufe.
šavańä M:P, šavańä· M:Jurtk (Dem. zu šava) чашка, чашечка / (Tee-)Tasse, Schale (M:P); [деревянная чашка] / hölzerner Napf (M:Jurtk). | lapšavańä M: Čemb блюдечко / Untertasse.
2ć̌ava E:Kad (Nom. Pl. č́avu·t) [лещ] / Brachsen, Brassen (Abramis brama). — Vgl. čaba·k.
čava·ča E:Ba Atr VVr, čavača ~ šavača E:Večk, šavača E:Nask Is ― šavača ~ šavač́a (Gen. -ń) M:P, šavača M:Pš Čemb Sel Sučk Jurtk (Gen. M:Sel -ń), šavač́a M:Pš Sind An (Gen. -ń) [сойка] / Häher (Garrulus glandarius) (E:?Atr M:P Čemb Sel); дрозд / Drossel (E:VVr); пава / Pfau (M:P); [красивая, пёстрокрылая птица величиной с ворону] / ein schöner, buntgefiederter Vogel von der Grösse der Krähe (Dohle), fliegt hin u. her (M:Pš Sind An); [ветреник, ветрогон] / eiliger Mensch, Sausewind, Windbeutel (E:Večk); [глупый, нелепый] / dumm, albern (M:Pš Sind An); [дурак] / Dummkopf (M:Čemb); [бранное слово для глупого, ветреного человека] / Schimpfw. für einen dummen, leichtsinnigen Menschen (M:Jurtk); [рефлекс, отражение] / Reflex, Widerschein (E:Večk M:P Sučk); [покойник, появляющийся как призрак] / spukender Verstorbener, Gespenst [wohl mit čopača kontam.] (E:Nask). krolań uĺäńäś ‒‒‒ pəčəńä·t́ pŕasa maźi šavača, keluńät́ pŕasa tunda·ń kukuńä· M:P Krolas Ulja, (schön wie) ein Häher auf Kiefernwipfel, (wie) ein Frühlingskuk-kuck auf Birkenwipfel! | šavačań pŕäv́i M:Sučk [ветреник, ветрогон] / eiliger Mensch, Sausewind, Windbeutel. | ṕiži̬ čavač́a E:Kad [какая-то птица] / irgendein Vogel.
čavačaj E:Mar [какая-то птица, сойка] / ein Vogel, Häher (Garrulus glandarius).
šavač́ańä M:P (Dem. zu šavač́a).
čavka E:Mar, čafka E:Atr Večk Is ― čavka M:P Prol (Gen. M:P -ń, Nom. Pl. -t), ćalkă M:Pimb галка / Dohle. ḱemgavtovo oŕol, v́ed́ǵeḿeń kavto čavkat. – kovtńe i ńed́ĺät́ńe E:Mar (235) Zwölf Adler, zwei und fünfzig Dohlen. – Die Monate und die Wochen [des Jahres]. a čavkań, varakań se͔v́ev́t́iń E:Mar (1122) [Diese Piroggen sind] nicht aus dem von den Dohlen und Krähen angefressenen [Getreide]. | čavkań pal M:Vert Kul дятельник / Klee (Trifolium) (= varśi-pŕä M: Pš, varśi-pŕä-t́išä [M]). | čavkań polk E:Is [стая галок / Dohlenschar]. | čavkań ṕŕa E:Gor, čavkań pŕa E:Ba Kažl Is, čafkań ṕŕa E:Seledba дятельник, трилистник, клевер / Klee (E:Gor: Weissklee) (E:Gor Kažl Is); [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (E:Ba: мохнатик / [Frühlings-Teufelsauge (Adonis vernalis)]) (E:Ba Seledba). | čavkań pulo E:Ba ? косатик / ? Kalmus (Acorus calamus); [? вёлтая водяная лилия] / ? gelbe Wasserlilie (Iris pseudacorus). — Misch. čauka (TLM, Nr. 158).
čavkańä M:P (Dem. zu čavka) галочка / Dohle.
čavkajemks E:VVr [кричать (галка) / schreien (die Dohle)] (s. 2čalnoms).
čavknams M:Pš Sučk [кричать (галка) / schreien (die Dohle)].
čavo (folkl. čavoń) ChrE E:Mar Atr Večk, čava· E:Ba (Nom. Pl. čavu·t), šava· E:Kad (Nom. Pl. šavu·t), šava E:Kad Kal Kažl ― šavă ChrM, šava M:P (Gen. šavə̑n, Nom. Pl. šavə̑t), šava M:Jurtk (Nom. Pl. šavə̑t) пустой / leer, öde, (E:Kal Kažl Večk auch:) [незанятый, вакантный, праздный] / frei, ledig, müssig. [kudoś] čavo, ḱijak araś E:Mar (280-1) Das Haus ist leer, niemand ist da. son kov kov di͔ šavu čuftu poc suvaś E:Kal (2146) Er läuft hierhin, dorthin und verkriecht sich in einen hohlen Baum. | čavo jam E:Mar [щи без мяса, постный суп] / Kohlsuppe ohne Fleisch, Fastensuppe. | čavoń ḱece͔ E:Šest [с пустыми руками] / mit leeren Händen. čavoń ḱece͔ noldamak ṕeškśeń ḱece͔ ĺift́imak (III43) Lass mich mit leeren Händen herein, lass mich mit vollen Händen heraus! | šavə̑ń ḱɛt́̀ ChrM, šavə̑ń ḱät́t́ M:Kr id. | čavo lav E:Jeg пах / Leisten-, Weichengegend, (beim Pferde) Flanke, Weiche. | šava pakaŕ M [голая кость] / Knochen ohne Fleisch. | čavo pakśa E:Mar [пустынное поле] / ödes Feld. čavo pakśava jakamo (1194) Über das wüste Feld zu wandern. | šav-ši M, šavə̑-ši [M:?P] [вторник] / Dienstag. | čavo kadoms E:Mar [оставлять пустым, пустынным] / leer, öde zurücklassen. | čavo kadoź E:Mar [оставленный пустым, пустынным] / leer, öde zurückgelassen. | čavo kadovoms E:Mar [опустеть] / leer, öde gelassen werden. si͔nst kudost tšavo kadovś E:Mar Ihr Haus blieb öde (unbewohnt). | šavə̑sta M:P (Adv.) [пусто / leer]. — (Vgl. čamo·ms).
čavos E:Mar (Ill.) [напрасно, даром] / vergebens, umsonst. | išəs-šavəs M:Čemb id.
čau·la [< čavola] E:Večk Ba VVr [глупый, нелепый] / dumm, albern.
čaulaj E:Večk Is [urspr. wohl Anr. zu čaula] id.
šavə̑ńä M:P (Dem. zu šavă ) [пустой] / leer.
čavolgadoms E:Večk [пустеть, опустеть] / leer, wüst werden, veröden.
čavolgaftoms E:Večk [опустошить / leer werden lassen, leeren, öde machen].
? čavomoms E:Večk [пустеть] / leer werden, veröden.
čavoms ChrE E:Mar Atr Bug Večk NSurk SŠant Jeg, čavums E:Kad, *čavums E:Hl Kal Kažl, *čavᴉ͐ms E:Ba ― šavə̑ms ChrM M:P Kr Sp Sel, [?] *šavə̑ms (: šavan) ~ čavə̑ms (: čav́i·) M:Jurtk [забить (гвоздь)] / schlagen (z.B. einen Nagel in die Wand); [разбить] / zerschlagen; [убить] / erschlagen, töten, (M:P auch:) [колоть] / schlachten (nur von einem Schwein, das zuvor mit einem Schlag vor den Kopf erschlagen od. betäubt worden ist); [бить, колотить] / prügeln, (E:SŠant auch:) [обить] / beschlagen, (E:Večk M:P auch:) [оклеить обоями] / tapezieren, (E:Mar auch:) [попасть] / treffen (beim Schiessen), (E:Mar Večk auch:) [повредить] / beschädigen (Frost die Pflanzen). šḱińiń avazo čav́iźe E:Mar (140) Ihre Mutter, die Erzeugerin, schlug sie. vana mon lomańińt́ pšči͔kse͔nze͔ čavan E:Mar (213) Sieh, ich zerschlage das Leibschneiden des Menschen. koźejkanzo čav́iźe E:Mar (1132) Er prügelte seine Frau durch. son valkś tosto di͔ davaj čavomo! E:Mar (295) Er stieg davon hinab und nun (ging es) ans Läuten! godozonzo čači͔ i kasi͔ i čavsi͔ź i se͔vsi͔ź. – kańćorot́ńe E:Mar (228) In einem Jahre wird es geboren und wächst es auf, und zerschmettert man es und isst man es auf. – Die Hanfsamen. čavsak, tońćit́ v́eŕet́ valat E:Mar (241) Wenn du ihn tot schlägst, vergiessest du dein eigenes Blut. iĺamak čavo E:Mar (138) Töte mich nicht! kolm(o) ojḿt čavan, eŕ(i) ojḿe kadan E:Mar (28) Ich vernichte “die drei Seelen”, die lebende Seele lasse ich zurück. ĺamak čaft E:Kal (2134) Schlage mich nicht! karmaś pačkanza tula čavuma E:Kal (2129) Er fing an einen Keil hineinzutreiben [“schlagen”]. kundasaza oftut, čavś čavś! E:Kal (2129) Sie packt[e] den Bären und prügelte ihn durch und durch. ańćiḱ sońźe puluś śaḱij ṕeĺe juv[‑]juv šav́e E:Kal (2136) Nur sein Schwanz fliegt juff, juff! hin und her. azi͔ri͔za meŕä: toń čavdadi͔ź E:Kažl (III222) Sein Herr sagt: “Man wird dich umbringen”. mon sonza tšiŕi čavan E:Kažl Ich bin ihm ähnlich [eig.: schlage in seine Richtung]. ḱeĺḿeś tšav́ińźe kujartńeń E:Večk Der Frost hat die Gurken beschädigt. apak čavo śt́enanʒo ḱece͔-paćason mon čavsi͔ń E:Večk (II277) Unbekleidet sind seine Wände, ich werde sie mit meinen Handtüchern kleiden. ḱed́est čav́it́ E:NSurk Sie schlagen ihre Hände zusammen. laŋgonzo čav́iḱ ton ńej ṕižese͔ E:SŠant (I316) Beschlage ihn [den Sarg] aussen mit Kupfer! sonze͔ jalganzo ĺivt́i kaŕśigan čav́iźe E:SŠant Ihren Kameraden hat der fliegende Falke getötet. mon ĺet́t́a·n, gogna·j, mon čavda·n gŕešno·j! E:Jeg (190) Ich werde dich erschiessen, du Rabe, ich werde dich töten, du Armer! ḱelaś pulə̑nc šav́i M:Kr [Der Fuchs wedelt mit seinem Schwanz]. pŕäźä šavsamań M:Kr Mein Kopf schmerzt. śid́i·źä tšav́i· M:Jurtk Mein Herz schlägt od. klopft. jakań, jakań, t́ev́ iźiń t́ij, [ańt́śak] ṕiĺǵəńəń šav́iń M:Sel (IV829) Ich ging und ging, ich arbeitete nicht, ich war nur auf den Beinen. | bajaga čavoms E:Mar ― pajgä (od. pajks) šavə̑ms M:P Jurtk [звонить в колокол] / die Glocke läuten. pajkt šav́i (od. ṕikśi) M:P [Er läutet Glocken]. pajǵä· šavan ~ šavan pajks M: Jurtk [Ich läute die Glocke]. | baraban čavoms E:Mar [барабанить] / trommeln. | dośḿeŕt́ čavoms E:Mar [убивать] / totschlagen. a to bu śet́e dośḿeŕt́ čavovĺiḿim (2117) Sonst hätte jener dort mich tot geschlagen. | e͔skse͔ *čavums E:Hl, eskse͔ čavoms E:Mar [прибивать гвоздями] / nageln, festnageln. [maši͔nnoj] e͔skse͔ čav́ińźi E:Hl (1162) Mit einem Fabriksnagel schlug er sie fest. | ḱivanza *čavᴉ͐ms E:Ba [следовать] / jdm. folgen (“in jds. Spuren schlagen”). ivan jaḱä ḿäĺganza, ivan čav́ä ḱivanza (VII432) Ivan läuft ihr nach, Ivan betritt ihre Spuren. tara čavä ḱiva·nza (I506) Tara stapft hinter ihr her. | ṕiŋksne͔ čavoms E:SŠant [набить обручи] / mit Reifen beschlagen. kšńińeń ṕiŋksne͔ son čav́iźe (I87) Er beschlug sie [die Tonne] mit eisernen Reifen. | pona čavoms E:Mar [бить, чесать шерсть] / Wolle schlagen (mit einer Saite zum Auflockern). | pŕa čavoms E:Večk [Bug] [ломать (себе) голову] / (sich) den Kopf (zer)brechen. ĺeb́ed́ laco pŕa čav́i E:Večk (II295) Es schlägt den Kopf wie ein Schwan. už čińek[‑]v́eńek pŕa čav́it́ [E:Bug] (V310) Sie zerbrechen sich Tag und Nacht den Kopf. | puĺ čavoms E:Mar [выколачивать пыль] / abstauben. | uštuma čavoms E:Mar [взбить, класть печь] / einen Ofen (aus Ton) machen, mauern. i uštuma čavś ejze͔nze͔ (2115) Auch mauerte er einen Ofen in diesem auf.
čav́i E:Mar VVr ― šav́i M:Sučk [бьющий, ударяющий] / schlagend, niederschlagend. śuroń čav́i śarakma E:VVr Das Getreide niederschlagender Hagel(schauer). kučumaka ‒‒‒ blagojste͔ čav́i ćaraᵪmanks E:Mar (1180) Sende mich doch ‒‒‒ als verderblich herabschlagenden Hagel. čav́i ži͔voj sanstonzo puvasi͔ź E:Mar (215) [Diese] geleiten [die Krankheit] von ihrer schlagenden, lebenden Ader. | ponań šav́i M:Sučk шерстобит / Wollschläger.
čav́ića E:Mar [бьющий, ударяющий / einer der schlägt, niederschlägt]. kučumaka ‒‒‒ v́ijev śuroń čav́ićaks (1180) Sende mich doch ‒‒‒ das kräftig wachsende Korn niederzuschlagen! | ponań čav́ića E:Večk шерстобит / Wollschläger.
čavoń E:Mar [битый, прибитый гвоздями / geschlagen, festgenagelt]. śt́enas čavoń ant́iᵪ́ŕist (1150) [Sie sind wie] an die Wand festgenagelte Antichrist-Bilder! | čavoń pult E:Večk Is, čau·ń pulʿt E:Ba околодка, [обмолоченный сноп] / eine Garbe, von der man durch Schütteln, Schlagen Samenkorn genommen hat.
čavomo E:Mar: śuroń čavomodo mejĺe uĺit́ lamo vač(o) ašči͔ćat (1180) Wenn das Korn niedergeschlagen ist [eig.: Nach dem Niederschlagen des Korns] wird es viele Hungerleidende geben. | čalga·ma-čavu·ma E:Kal [било льномялки] / Griff [der Flachsbreche]. | čavuma-palka E барец / Schlägel, Hammer. | ponań čavuma E:Mar ― ponań šavə̑ma M:Čemb Sel Sučk шерстобойка, чесалка / eine Vorrichtung zum Reinigen der Wolle mit einer zitternden Saite (anstatt der Karde gebraucht), Wollschläger, Wollkrämpel. | ponań čau·ma-joŋs E:Atr, ponań čavuma-joŋks E:Večk Ba ― ponań žavə̑mə̑-joŋs M:Ur шерстобойка / Vorrichtung zum Reinigen der Wolle, Wollschläger. | ponań čavuma-struna E:Mar [струна для взбивания шерсти] / Saite zum Auflockern der Wolle.
čavumka: ponań čavumka E:Mar ?Jeg [шерстобойка / Vorrichtung zum Reinigen der Wolle] (= joŋks). | ponań čavumka-jonks E:Večk id.
čavmomka: ponań čavmomka E:VVr шерстобойка, шерстобойник / Vorrichtung zum Wollschlagen, Wollschläger.
[?] čavufks E:Sar, *čavovks E:NPyrma [? выбитое / ? das Herausgeschlagene]. makońt́ čavufkst ile͔nze͔ E:Sar [Wie Mohnsamen ist ihr Schlamm]. mako čavovkst ĺiśmańt́ ile͔nze͔ E:NPyrma (VII76) (Wie) Mohnsamen ist der Quelle Schlamm.
*čavokšnoms E:Mar ― šavə̑kšńəms [M:?P] (Frequ. zu čavoms, šavə̑ms) [бить, колотить] / prügeln; [убивать] / erschlagen (E:Mar); [хотеть убивать / töten wollen (M:?P)]. nu, baba, t́eń araś put́eze͔, mońćińd́ak čavokšni͔ḿim E:Mar (293) Nun, Alte, dieser [unser Sohn] wird zu nichts taugen, sogar mich selbst prügelte er. ovto vastanzo kat́äń čavokšni͔ź E:Mar (130) Den Bärengatten Katja’s erschlugen sie. mon šavə̑kšńińä soń v́iŕi [M:?P] Ich wollte ihn töten (od.: hätte ihn getötet) im Walde.
čavnoms E:Bug Mar Večk Kl SŠant ― *šavə̑ndə̑ms (: šavandan, -i͔ M:P) M:P Patra Sel (Frequ. zu čavoms usw.) [убивать / erschlagen]. kučiź sonze͔ źv́eŕiń čavnomo E:Mar Er wurde gesandt, Tiere zu töten. v́eśe čavnutadi͔ź rodoń-pĺemań ṕes E:Bug Wir werden euch alle töten, bis zum letzten des Geschlechts. ad́ado jalgat ad́ado ‒‒‒ goŕńipov ćećań kočkamo, ḱeŕamo laŋga čavnomo? E:Kl (I420) Kommt, Freundinnen, kommt, ‒‒‒ Trollblumen zu pflücken, sie ums Stirnhaar zu legen. ṕiĺǵe-lovažadost si͔ń svajt́ čavni͔t́ E:SŠant (I77) Aus ihren Beinknochen schlagen sie Pfähle [für die Brücken]. kukuft af šavə̑ndi͔št́, śiń [ĺemft́əḿä] šabat M:P (IV711) Kuckucke werden nicht getötet, sie sind ungetauft gestorbene Kinder. ružja·nc vanə̑nci͔ jakśarkt́ šavə̑nci͔ M:Patra (IV179) Er schaut seiner Flinte nach, er will die Wildente töten.
? *čavni͔kšne͔ms E:Petr ― *šavə̑ŋkšńəms (: šavaŋkšńan) M:P (Frequ. zu čavnoms, šavə̑ndə̑ms) бить, убивать / prügeln, erschlagen (E:Petr). pokš t́ejt́eŕt́ńe v́iška ḿiŕd́ist čavni͔kšni͔ź, jumafńikšni͔ź E:Petr (VIII2) Die erwachsenen Frauen erschlugen ihre kleinen Männer, brachten sie um.
*šavə̑ŋkšńəkšńəms (: šavaŋkšńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šavə̑ŋkšńəms).
čavśems E:Mar SŠant, *čavśims E:Kažl, *čavśəms E:Nask (Frequ. zu čavoms usw.). v́eśe jalganzo śudovt eŕuma čavśińźe E:SŠant (I408) Der unglückliche Erjuma prügelte alle seine Freunde. | ṕŕazo čavśems E:Mar Kažl [искать вшей (в голове)] / lausen. ṕŕam čavśiḱ! E:Mar (287) Lause mich! son karmaś ṕŕanzo čavśeḿe E:Mar (287) Sie fing an ihn zu lausen. pŕam čavśiḱ. – ḱed́iŋgᴉ͐n araśt́. ‒‒‒ ito· čavśimak E:Kažl (III270) “Lause meinen Kopf!” – “Ich habe keine Hände.” ‒‒‒ “Lause mich trotzdem!”.
čavśevt́ems E:Mar (Kaus. zu čavśems): pŕazo čavśevt́ems [заставлять искать вшей (в голове)] / (seinen Kopf) lausen lassen.
*čavovoms E:Mar VVr SŠant, čavuvums E:Nask ― *šavə̑və̑ms (: šavvan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu čavoms, šavə̑ms) [разбиться] / zerschmettert werden; [убиться] / erschlagen, getötet werden. praśt́ di͔ čavovśt́ E:Mar (292) Sie fielen herab und wurden zerschmettert. i čavovś do śḿeŕḱ E:VVr Er wurde zu Tode zerschmettert. son čavuvś vojnas E:Nask Er ist im Kriege gefallen. kona·ta čavu·vś čuft a·lu E:Nask (II522) Wer unter einem Baume umgekommen ist. [kunda·źeń kaft́śḱeń ṕiĺed́ä] i [jordaźeń] poku i [šavuśt́ ofttńä] [M:Mam] (IV873) Er ergriff die beiden am Ohre, warf sie beiseite und die Bären wurden erschlagen. [šauśt́ śemb́ä śv́eŕʿńä] [M:Mam] (IV875) Alle Tiere wurden erschlagen.
*čavovtoms (? *čavoftoms) E:Večk ― *šavftə̑ms (: šau̯vftan, -i͔) ~ šaftə̑ms M:P, čavftə̑ms M:Kr [Mam] (Kaus. zu čavoms usw.) [заставлять убивать] / töten lassen (M:Kr [Mam]). moń čuḱi ṕet́ḱeĺt́ ṕiĺǵińeń, ṕiśi ṕesoks čavovsi͔ E:Večk (I113) Meine Beine wie stampfende Mörserkeulen lässt du im heissen Sand sich zerscheuern. pŕäńanc šarftə̑źä ṕeńanc šaftə̑źä [M:P] (IV214) Sie liess sich den Kopf verwirren, sie machte ein Ende mit sich. [śt́epa·n karo·tkajś, t́äd́äj], šavftsamań [M:Mam] (IV283) Stepan Karotkaj, Mutter, lässt mich töten.
*šavftə̑kšńəms M:Saz (Frequ. zu šavftə̑ms) [заставлять губить] / umbringen lassen. [ḿäsajt́] šavftə̑kšńä moń śorańäźəń (IV58) Warum hast du meinen Sohn umbringen lassen?
? *šau̯vfńəms (: šau̯vfńan, -i) M:P (Frequ. zu šau̯vftə̑ms).
*šau̯vfńəkšńəms (: šau̯vfńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šau̯vfńəms).
[?] *šau̯vfńəkšńəkšńəms (: šau̯vfńakšńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šau̯vfńəkšńəms).
čavuĺams [E:Večk od. ?Kad], čawuĺams E:Kal [есть чавкая, уплетая за обе щёки] / mampfend essen, mampfen (das Kinn weit bewegend).
čäḿi·ŕd́ims E:Ba [прихрамывать] / ein wenig hinken. — [Vgl. čamora: čamurdoms].
čäŋga·ms E:Ba ― šeŋgəms M:Pš, šeŋgams M:Čemb Ur [говорить резким, пронзительным голосом] / mit schriller Stimme sprechen (E:Ba); [болтать, трещать], зря говорить / schwatzen, plappern, Unsinn sprechen (M:Pš Čemb); [лгать] / lügen (M:Čemb [?Pš]); говорить (тайное слово) / sprechen, reden (Geheimw.) (M:Ur Jurtk). son šeŋǵi śəŕä· M:Pš Er schwatzt, redet Unsinn.
čäŕaka M:P Pš шар / [?] Scheibe, Kugel, Ball (M:P); [деревянный диск] / Holzscheibe [? Holzkugel], die in einem Spiel gebraucht wird (= čɯška M:Gor). ḱi laŋksa čäŕaka, esə̑nza kutmə̑rks, śemb́əńd́i tutkə̑tks. – śejəĺś [M:P] (IV630) Auf dem Wege eine Kugel, darin eine Handvoll, allen ein Ekel. – Der Igel.
čebə̑rka M [имя / ein Name]. aršə̑n [śeŕets], aršə̑n [ḱeĺets], tšebə̑rka· [ĺemets. – paĺe·t́śḱäś] (IV615) Eine Arschin ist seine Höhe, eine Arschin seine Breite, Tscheborka ist sein Name. – Das Wandbrett für die Heiligenbilder.
če͔čas ~ čečas E:Mar, šejša·s E:Atr ― śiča·s M:Sel [сейчас] / sogleich. və̑śəĺisa pŕämudri͔ [śiča·s] sodaźä M:Sel (IV820) Die allweise Vaselisa fühlte es sogleich (bei sich). — Russ. сейча́с.
[čečej] tšetšej ~ šetšej ~ šetšeŋ́ ChrE, če͔če͔j ~ če͔čej ~ čečej ~ čeč́ej E:Mar, če͔čej E, šeče·ŋ́ E:Atr, šečej E:VVr, šeče·j E:Kad, čečej E:Gor Gol Is, šeče·j ~ čečej E:Večk, čeče·j ~ čečej E:Ba ― šɛtši ChrM, šäči M:P (Gen. -e̥n, Nom. Pl. -št), šäči M:Pš Čemb Sučk Ur, šeči· ~ šeči M:Jurtk селезёнка / Milz; (E:Gol:) селезень / eine Pferdekrankheit, die die Ärzte мушки nennen; (M:Čemb:) селезень / eine Pferdekrankheit. uča·ń śed́i i šäči i śäŕʿkanzə̑n śävsaź kolma aĺi v́et́ä at́at M:Pš (IV741) Drei (oder fünf) Alte nehmen das Herz, die Milz und die Füsse des [Opfer-] Schafes. | kośḱe šečej ~ kośḱe čečej E:Večk, kośḱe šečej E:Is, kośḱe šečeŋ́ E:Atr [“сухая селезёнка”] / “trockene Milz”, eine Krankheit, die das Pferd abzehrt, Auszehrung, Dürrsucht (beim Pferde); (E:Is:) селезень / eine Pferdekrankheit; (M:Sučk:) “сухопар” / [irgendeine Pferdekrankheit, vgl. (Pawl.) сухопа́рье Hagerkeit, Magerkeit]. avoĺ kośḱe čečejse͔ E:Večk (VI164) Er hatte keine trockene Milz.
šäčińä M:P (Dem. zu šäči) id.
čečina E:Mar, šeči·na E:Atr, šeč́i·na E:Šokša, šečina ~ čečina E:Večk, šečina E:NSurk, čečina E:Vez, čeče·na E:Ba, ščet́ina E:Is ― ščet́i·na M:P (Gen. -ń), šečəna M:Sučk щетина / Borste, Schweinsborste. v́id́iḿ tuvoń šečinat E:NSurk (II145) Die Borsten eines Wildschweines. | ḿek ščät́i·na M, ḿeḱ š́č́et́i·na M:Pš [щетина против шерсти] / (Schwein) dessen Borsten gegen den Strich stehen. [ḿeḱ] ščät́i·na tuvə̑t af kadə̑ndi͔št́ pĺamańd́i, kuli͔št́ M (IV726) Schweine, deren Borsten nach vorne zeigen, lässt man nicht (am Leben) zur (Fortpflanzung der) Rasse, (denn) sie sterben. — Russ. щети́на.
čečinav E:Mar [щетинистый] / borstig.
1[če͔j] tše͔j ~ tšej ChrE E:Mar, če͔j E:Jeg, čej E:VVr Ba Kal Kažl Večk, č́ej E:Kad, čeŋ́ E:Atr ― šäj ~ šɛj ChrM, šäj M:P (Nom. Pl. šäšt), šäj M:Vert осока / Segge, Riedgras (ChrE E:Mar Kal Kažl Večk Jeg ChrM M:P Jurtk); [какое-то растение (тоньше осоки)] / eine Pflanze (dünner als осока) (E:VVr); камыш / Schilfrohr (E:Ba [M:?P]); болото / Sumpf, Morast (ChrE E:Kad Kažl ChrM M: Vert). če͔jga jaḱit́ če͔j vatrakšt E:Mar (1130) [Sie sind] im Riedgras wandernde [Ried-]Frösche. kolma ḱizat oću-azarańd́i služaźä, a omćet́ šejǵe-kaĺǵe jakaźe M:Vert (VIII444) Drei Jahre diente er [als Soldat] dem Kaiser, andere (drei Jahre) wanderte er (als Flüchtling) in Sümpfen und Weidengebüschen. | čej-baran E:Gor Ba [Bug] Večk ― šäj-boran M:Pš Sučk, šäj-bo·ran M:Sučk бекас / Bekasse, Schnepfe (E:Gor), Bekassine, Sumpfschnepfe (M:Pš Sučk); [какая-то болотная птица] / irgendein Sumpfvogel (= v́ed́-baran) (E:Ba Večk). čej[‑]bukat čej[‑]baratt [E:Bug] (VI176) Brachvögel und Wasserschnepfen. | čej-buka [E:Bug] ― šäj-bə̑ka· M:P ?Sel [бекас / Sumpfschnepfe, Bekassine] (= ḿeńeĺ-barašḱe E, v́ed́-bə̑ka· M:Sučk). | čej-bučka E:SŠant [? бекас / ? Sumpfschnepfe]. vaj čejste͔ ĺiśńeś čej-bučka čiiźe (I477) Aus dem Röhricht kam eine Waldschnepfe [? Sumpfschnepfe] und freite sie zu. | šäj-ǵiča· M:Čemb Sučk трясогузка / Bachstelze (Motacilla). | čej-guj [E:Gor] [болотная змея / Sumpfschlange]. | šäj-komba M:Pš [кочка, состоящая из осок] / Höcker, Bülte, bestehend aus осока-Pflanze [Segge]. | šäj-kućka·ta M: Čemb Kars (poet.) “цапля” / “Reiher”. śuduf śuduf šäj-kućka·taś ‒‒‒ šińək[‑]v́eńək avaŕd́i M:Kars (IV241) Der verfluchte, verfluchte Moor-Reiher ‒‒‒ weint Tag und Nacht. | če͔j-kuro E:Mar [камышовая заросль] / Schilf-, Binsendickicht. | šäj-nal M:P Pš [камышовая заросль / Binsendickicht]; [болото] / Morast (vgl. če͔jadavks). ińä v́ed́əń kučka·sa, šäj nalsa śəźǵeməń śiśəmǵä jalgat́ńä M:Pš (IV759) Im grossen Wasser, im Binsendickicht sind deine siebenundsiebzig Freundinnen. | čej-pučkrgan [E] ― šäj-pučkə̑rga·n M:Sel, šäj-pučkarga·n M, šäj-kə̑č́kə̑rga· ~ šäj-gəč́kə̑rga·n M:An [какая-то птица] / irgendein Vogel ([E] M:Sel: [водяная, полевая птица] / Wasser-, Feldvogel; цапля / Reiher; M:An: [долгоногая болотная птица, ? цапля / ein langbeiniger Sumpfvogel, ? Reiher). | tše͔j-pulo ChrE E:Mar, čej-pulo E:Večk Kozl, čeŋ́-pulo E:Atr [болотистое место, камышовая заросль] / Ried. vaj poĺanasońt́ oᵪ a bratci͔ čej-pulo E:Kozl (I370) In der Wiese, Brüder, ist ein Ried. čej-puloń pŕiča E:Kozl (III75) Eine aus Riedgras gekommene pŕiča-Krankheit. | tše͔j-puli͔ńe ChrE, če͔j-puli͔ńe (~ čej-puli͔ńe) E:Mar (Dem.) id. kozoń čačne͔ś komuĺavka? ‒‒‒ ĺet́ḱe tarkas, načko tarkas, če͔j[‑]puli͔ńes, kaĺ[‑]kuri͔ńes E:Mar (174) Wo ist der Hopfen geboren? ‒‒‒ An einem feuchten, an einem nassen Ort, in dem Riede, in dem Weidengebüsch. | čej-t́ikše͔ (-d́ikše͔) E:Večk, čej-t́ikšä E:Kažl ― šäj-t́išä M:P осока / Riedgras, Segge. | šäj-t́əšəńä M:P (Dem.) id. [šäj-t́ešeńa·ks] šätsi͔ (IV769-70) Sie verbrennt sie [die Krankheit] wie [ein] Sumpfgras. | čej-umaŕ E:Kad Kal [?Večk], čej-uma·ŕ E:Ba Nask ― šäj-maŕ M:Pš Čemb Sel, še·j-uma·ŕ M:Ur, še·j-uma·ŕ ~ šej-uma·ŕ M:Jurtk клюква / Moosbeere, Sumpfheidelbeere; семя осоки / Same des Riedgrases, der Segge. [si͔ŕä] skal tuś čejga[‑]čejga jaka·ma, čej[‑]uma·ŕda jarca·ma E:Nask (III250) Die alte Kuh ging über das Ried grasen, um Sumpfbeeren zu essen. | čej-umaŕ-t́ikše͔ E [клюква, клюквенная заросль] / Moosbeere (Pflanze), Moosbeerkraut (Vaccinium oxycoccus). | čej-umaŕksna E:Kad id. | če͔j-vatrakš E:Mar [“болотная лягушка” / “Sumpffrosch”]. če͔jga jaḱit́ če͔j[‑]vatrakšt (1130) [Sie sind wie] im Riedgrase wandernde Frösche. | kargə̑ń žäj M [назв. села в Тамбовской губ., “Журавлиное болото”] / Name eines Kirchdorfes im Gouv. Tambow, Bez. Temnikow, “Kranichmoor”. | noru-žäj M:Sel [“хлебное болото” / “Getreide-Morast”]. noru-pakśa noru-žäj М [Getreidefeld, Getreidemorast].
šäjńä M:P (Dem. zu šäj) [болото] / Sumpf, Morast. [eńä-v́e·d́eń tombaĺä ńud́iiń šäjńä], šäjńasa [ńud́iin kə̑dńä·] (IV769) Jenseits des grossen Wassers (liegt) ein binsenbewachsener Sumpf, in dem Sumpfe eine Hütte aus Binsen.
čeŋ́eŋ́ E:Atr [болотистый, болотный / sumpfig, morastig]. | čeŋ́eŋ́ tarka E:Atr [болото] / Morast.
čejada [E:MKka] [болотистая местность] / Ried. gubor [pŕasońt́] da čejada [čejadasońt́] son (da) eŕḱińe (I357) Auf dem Hügel ist ein Ried, im Ried (liegt) ein Teich.
če͔jadavks E:Mar, čejadavks ~ če͔jadavks E:Večk, čejada·vks E:Ba, čijadalks (neben čejada) [E:MKka] ― šäjadafks M:P Pš Sar Sučk, šäjda·fks M:Čemb [болото, болотистое место] / Ried (E:Ba: небольшая камышовая заросль / niedriges Binsendickicht; M: [небольшая осоковая заросль, меньшая, чем šäj-nal] / kleineres Riedgrasdickicht als šäj-nal; M:Pš Sar: [болото, заросшее осокой] / Sumpf, Morast, der mit šäj [Riedgras] bewachsen ist; M:Sučk: [место] где растёт одна осока / [Stelle] wo nur Riedgras wächst). če͔jadavksso, uŕakaj, ṕiže͔ luga E:Mar (116) Im Riede, Schwägerin, ist eine grüne Wiese. gubor pŕasońt čijadalks gubor [pŕasońt́] da čejada [E:MKka] (I357) Auf dem Hügel ist ein Ried, auf dem Hügel ist ein Ried. | čejadavks-pulă E:Ba [камышовая заросль] / Binsendickicht. eŕḱeńt́ kunškasa čejadavks[‑]pula (VII418) Mitten im See [gibt es] ein Binsendickicht.
šäjadafksḱä M:Sar (Dem. zu šäjadafks) [осоковое болотце] / Sumpf, der mit šäj [Riedgras] bewachsen ist.
2če͔j ~ čej E:Mar, čej E:VVr Večk, čäj E:Ba ― čäj M:P (Adv.) [может быть, наверно] / vielleicht, wohl. ĺeĺej, če͔j ńej śiźit́? E:Mar (2122) Bruder, du bist wohl ermüdet. čej, avakaj, t́iŕińem, vačomś si͔ŕe ṕeḱińet́ E:VVr (II515) Vielleicht, Mutter, meine Ernährerin, wurde dein alter Magen hungrig. čäj, numulni͔ś, ńejed́eź? E:Ba (VII416) Na, hat dich niemand gesehen, Hase? ton t́ätši, tšäj, moĺat jäšeĺeḿä M:P Du gehst wohl heute baden (schwimmen)? — Russ. чай.
[čejeŕ] tšejeŕ ~ tšev́eŕ ChrE, čejeŕ ~ čeeŕ (Gen. -iń) ~ če͔jeŕ E:Mar, čejeŕ E:Atr Večk Is, čäjeŕ E:Gor, čäi·ŕ E:Ba, čijeŕ E:Kad, čev́eŕ E:VVr ― šejə̑r ChrM M:P (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. -ʿt), šejər ML33(M), šeŕ M:An, šeje·ŕ M:Ur, šije·ŕ M:Jurtk [мышь] / Maus. moda poco ḿeźe ući? – če͔jeŕiś E:Mar (244) Was ist es, das im Inneren der Erde schläft? – Die Maus. | če͔jeŕiń kalgavks E:Mar [обгрызанное мышами (зерно и т. п.)] / das von den Mäusen Benagte. vaj a če͔jeŕiń kalgavksi͔ń (1122) [Die Piroggen sind] nicht aus dem von Mäusen benagten [Korn]. | čejeŕeń kaŕks E:Mar, čejeŕeń gaŕks E:Večk Is, čejeŕeń kaŕks E:Gor, čäi·ŕiń gaŕks [E:Ba], čev́eŕiń gaŕks E:VVr ― šäjərə̑ń gaŕks ~ šejə̑rə̑ŋ́ gaŕks M:P, šäjərə̑ń gaŕks [M:]Čemb Sučk, [šejə̑rə̑ŋ́ gaŕks] M:Sel, šije·ŕəń gaŕks M:Jurtk колокольчик(и), мышиный хмель, берёзка / Ackerwinde, Windglocke (Convolvulus arvensis); (E:Gor M:Sel Jurtk:) [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (E:Gor: берёзка-вьюнок; M:Sel: мышиный хмель / “Mäusehopfen”). | če͔jeŕiń kolotka (~ čejeŕiń kolotka) E:Mar, če͔jeŕeń kolotka E:Večk [мышеловка] / Mäusefalle. | čejereń kundamo-kolodka E:Mar id. | če͔jeŕiń ksnav E:Mar Večk, čejeŕiń ksnav E, če͔jeŕeń ksnav E:Is, če͔v́eŕiń ksnav E:VVr ― šäjərə̑ń ksnav M: Sučk, šejeŕen snav [M:?Sel] (bot.) стручки, [мышиный горошек] / bunte Kronwicke, Beilkraut, Peltschenkraut (Coronilla varia) (E); мышиный горошек / Wicke (E:Mar VVr Večk Is M:Sučk Sel). | šäjə̑rə̑ń kuftə̑l M, šäjərə̑ń kuftə̑l M:P Čemb Sučk (bot.) [горошек, вика] / Wicke. | čejeŕiń ṕize͔ E:Mar, čejeŕeń ṕize͔ E:Večk [мышиная нора] / Mäuseloch [Mäusenest]. | čejeŕiń ṕizavks E:Večk [хлам, мусор, из которого сделана мышиная нора] / der Plunder, woraus das Mäusenest besteht. | čejeŕeń tol E:Večk Is, čäi·ŕiń tol E:Ba ― šäjərń tol M:Čemb, šäjərə̑ń tol M:Sučk [светящиеся древесные гнилушки] / Licht, das von einem faulen Baume ausgeht (E:Ba [?Večk ?Is ?Čemb ?Sučk]); [светляк] / Glühwurm, Leuchtkäfer (E:Is). | ḱed́-čev́eŕ (-ǯev́eŕ) E:VVr [летучая мышь] / Fledermaus. | krod-žejər ~ klod-žejər M: Pš землеройка / Hausspitzmaus (Sorex araneus) (nach Bars.). | ĺift́ä·j še·jər M: Prol [летучая мышь] / Fledermaus. | pakśa-čejeŕ E ― pakśä-šejə̑r M:P [полевая мышь / Feldmaus]. | sokə̑r šäjər M:P Čemb, sokə̑r šejər ~ sokə̑r žäjə̑r M:Pš [? крот-самка / ? Maulwurfweibchen] (“самец / Männchen = maksaka”) (M:P Čemb); ? “слепец”, крот / ? “Blindmaus” (Spalax typhlus), Maulwurf (M: Pš). | ura·-šejər M:P [землеройка] / Spitzmaus (Sorex) (“langmäulige schwarze Maus”). | v́ed́-čejeŕ E:Mar Večk, v́äd́-čäjeŕ E:Gor, v́äd́-ǯä·iŕ E:Ba ― v́ed-šejə·r M:[?]Sučk водяная мышь / Wassermaus. | šije·ŕəń (ṕŕeń) poŕəmńa·sa nalkə̑ms M:Jurtk [играть в салки] / “das letzte Paar aus!” spielen [ein Fangspiel, wo ein ausserhalb der Reihe Stehender den einen od. den anderen der paarweise in Reihe stehenden Spieler zu erreichen versucht].
če͔jeŕńe E:Mar ― šejə̑rńä M:P (Dem. zu če͔jeŕ, šejə̑r) [мышка] / Mäuschen. ĺiśś če͔jeŕńe norastonzo E:Mar (2100) Es trat ein Mäuschen aus seiner Höhle hervor. ton iśt́ak kov, če͔jeŕńe pat́ej, či͔jat? E:Mar (2100) Wohin, Schwester Mäuschen, läufst du so?
ček M:P ? прорывно / ? unterbrechend, unterbrochen.
1čekams E:Mar Atr VVr Petr Kad [Bug] Večk [MKka], čeka·ms E:Ba [перекреститься] / sich bekreuzigen (E:Mar Atr VVr Kad Ba); молиться / beten (E:Mar VVr Petr Ba); умолить / flehen, anflehen (E:VVr). čeka·n iḱe·ĺit́ końilka la·ŋkso E:VVr (III210) Ich bekreuze mich [l. bete] vor dir auf den Knien. kuči t́ejt́eŕks-čiń oĺaks-čiń ‒‒‒ v́eŕe-pazne͔ čekamo E:VVr (II414) Ich sandte mein Mädchentum, meine Freiheit, ‒‒‒ um zu Vere-pas zu beten. eźiń čeka pazne͔ E:?Bug (VI200) Ich bekreuzigte (mich) nicht vor dem Heiligenbild. mad́an[‑]oznan, śt́an[‑]čekan [E:MKka] (III124) Ich lege mich, ich bete, ich stehe auf, ich flehe. | čekams-pokams E:Atr Večk [Gor Sl] ― čakams-pokams M:P Kr перекреститься / das Kreuz schlagen, sich bekreuzigen. čekaś[‑]pokaś okuĺinaś śukuńaś E:Sl (VII168) Okulina bekreuzigte sich, sie verneigte sich. son čakaś-pokaś, mə̑rga·v jotaś M:P [Er bekreuzigte sich und ging in den Ofen-Verschlag]. čakaś-pokaś, końək laŋks ozaś M:Kr [Er bekreuzigte sich und setzte sich auf die Türbank]. — [Vgl. čakams, čakad́əms; čokams].
*čekakšnoms E:VVr (Frequ. zu čekams) [креститься, молиться] / Kreuze schlagen, [beten]. ḿikolańe čekakšni͔ń (II353) Ich schlug vor Mikola Kreuze.
čekśems E:Mar Večk (Frequ. zu čekams) [креститься, молиться] / sich bekreuzigen, beten (E:Mar).
2čekams E мотать / haspeln, ? aufwickeln; [? расточать] / ? verschwenden. — [Vgl. čeḱe].
če͔kaŕ (~ čekaŕ, Gen. -iń) E:Mar, če͔kaŕ E:VVr, čeḱeŕ E:Atr Gor Ba Večk, če͔ḱeŕ E, šäkəŕ E:Nask ― šäᵪə̑ŕ M:Ur, šeᵪə̑ŕ M: Jurtk [ржавчина, медянка] / Rost, Grünspan (E:Mar gew. ṕiže͔ če͔kaŕ; E:Nask ṕižä šäkəŕ; M:Sučk ṕižä čäḱäŕ), (E:Mar Nask auch:) [плесень] / Schimmel; (M: Ur:) [зелёный слой на поверхности стоячей воды] / grüne Schicht auf stehendem Wasser; (M:Jurtk:) [тёмно-зелёный слой на поверхности щей] / dunkelgrüne Schicht auf der Kohlsuppe, die vom verdorbenen Fleisch herrührt. uš ṕiže͔ če͔kaŕ sajiźe E:Mar (116) Grüner Schimmel hat sich schon seiner bemächtigt. ṕiže͔ če͔kaŕet́, avakaj, mon [ojḿe] košcom sotasa! E:Mar (1202) De[ine]n grünen Schimmel, Mütterchen, will ich mit meinem Hauche ausdörren. ṕiže čeḱeŕ si͔nst ḱeŕińʒ́e E:Večk (I117) [Seine Bienenstöcke] zerstörte der Grünspan. vani͔t́ ‒‒‒ ṕiže čeḱeŕ čeḿeńd́e [E:?Bug] (VI142) Schütze ‒‒‒ vor grünem Rost.
čekaŕijams E:Mar, čeḱeŕijams E:Večk [ржаветь, заржаветь] / rosten, verrosten; [плесневеть] / schimmeln, verschimmeln (E:Mar).
čekaŕijavtoms E:Mar (Kaus. zu čekaŕijams) [заставлять ржаветь] / rosten machen, verrosten lassen; [заставлять плесневеть] / (ver)schimmeln lassen.
čeḱe E, če͔ḱe ~ čeḱe E:Mar, čeḱe E:Atr Večk [?Bug Beg] Kad Is (Nom. Pl. E:Kad čeḱi·t́), čeḱä ~ čeḱä· (Nom. Pl. čeḱ) E:Ba ― šäḱä (Gen. šäḱəń) ~ šäkä (Gen. šäḱen, Abl. šäkt́ä, Nom. Pl. šäkt) M:P, šäḱä M:Čemb Sučk (Gen. šäkəń), šäḱä M:Ur (Nom. Pl. šäkət), šeka· M:Jurtk (Nom. Pl. šekə·t) мотовило, (E auch:) снивино; (E:) мотушка / Garnwinde, Haspel (M:P: eine Holzvorrichtung, an die das Garn von der Spindel [kšt́iŕ] gehaspelt wird, so dass daraus eine Strähne [ḱesak] entsteht), (M:P auch:) die Garnmenge, die auf eine Haspel gehaspelt wird, beim Weben wird darum gerechnet z.B.: son kodaś fḱä šäḱä [Sie hat eine Haspelvoll gewoben] (= 20 Arschin Leinwand) (eine gute Weberin verwebt eine Haspelvoll am Tage). če͔ḱeńt́ laŋkso guĺḱińe E:Mar (1232) Auf der Haspel [sitzt] eine Taube. vaj śiśem čeḱes evt́inźe E:Beg (VII156) Sie haspelte sie in sieben Haspeln. | čeḱe-kott E:VVr [ткань (в станке)] / Gewebe (im Webstuhl) (= koct-pulo E:Večk). kaźev́e·d́e čeḱe-ko·tco (III156) Seid mit dem Gewebe [im Webstuhl] zufrieden. | čekä̆-pula E:Ba [сотканная ткань (26 аршин)] / fertig gewobenes Gewebe (26 Arschin). | čeḱe-śuro E:Večk [крестовина (для наматывания нити в моток) / Haspelarm, “Haspel-Horn”]. čeḱe śuro ḱeṕed́an, vardoń ṕiŕa mon lazan (Sor.) [Ich hebe den Haspelarm hoch und spalte dem Teufel den Kopf (= Ich werde die Schwierigkeiten überwinden)]. | ček-važat ~ ček-va·žat E:Kažl, čekažat ~ čekaža·t E:Kad, čekažat E:Kal (Pl.) [čeḱe + važat] [ткацкий станок] / Webstuhl.
če͔ḱińe E:Mar (Dem. zu če͔ḱe) [небольшое мотовило] / Garnwinde, Haspel. kudi͔ḱeĺe če͔ḱińe (1232) In der Vorstube ist eine Haspel.
*šäkəńä (~ šäḱeńä) M:P (Dem. zu šäḱä̆) [небольшое мотовило] / Garnwinde, Haspel.
čekĺik E:Is [маленький головной убор] / ein kleiner, dem olośńik ähnlicher Kopfputz, über den die Frauen an Werktagen ein gew. Kopftuch binden. — [? Türk.].
[čeĺḱe] tšeĺḱ̀e ChrE, če͔ĺḱe E:Mar, čeĺḱe E:VVr Večk Is, čeĺḱä· E:Ba (Nom. Pl. čeĺḱ) ― šäĺʿḱä M:Ur (Nom. Pl. šäĺʿḱət) пыль / feiner Staub. | tšeĺḱ̀e-pona ChrE, čeĺḱe-pona E:Kozl [шерсть пепельного цвета] / staubfarbige (d.h.: gräuliche) Wolle. | čeĺḱe-pona-ŕev́e E:Kozl [сероватая овца] / staubfarbiges (gräuliches) Schaf. | moda-tšeĺḱ̀e ChrE, moda-čeĺḱe E:Petr Bug NSurk, moda-čeĺḱä E:Ba [земляная пыль] / Erdenstaub. moda čeĺḱeŋk štasi͔ńiḱ! E:Petr (VIII120) Wir werden euch den Erdenstaub wegwaschen! už moda čeĺḱe v́eĺt́ińʒ́e E:Bug (V316) Der Erdenstaub bedeckte sie. kundasi͔ń, moda-čeĺḱest jutavsi͔ń E:NSurk (II473) Ich begehe es, ich entferne ihnen den Erdenstaub.
čeĺḱev E:Mar, čeĺḱej ~ čeĺḱev E:Večk [пыльный] / staubig. paĺa laŋga rućat čeĺḱej E:Večk (I184) Dein Hemdgewand über dem Hemde ist staubig.
tšeĺḱ̀ijams ChrE, čeĺḱijams E:Mar Atr VVr Večk Bag Kozl, čelḱijams E, č́eĺʿḱi·jams E:Kad ― šäĺʿḱi·jams M:Ur запылиться / staubig werden (E:Mar Večk: z.B. Hemd, weniger als puĺijams). koĺinkas putoź rućam čeĺḱii E:Atr (I452) Mein bis zu den Knien reichendes [l.: gesticktes] Hemdgewand wird staubig. laŋkso rućazo čeĺḱijaś E:Večk (I141) Das Hemdgewand auf ihr wurde staubig.
če͔ḿeń ~ čeḿiń ML70(E), čeḿeń E:Mar Atr Kad VVr Bug Večk, čeḿe·ń E:Ba ― šäməń ~ šäńəḿ ML70(M), šäḿeń (korrigiert aus šäńäm) M:P (Gen. -en, Nom. Pl. šäḿett), šeḿen M:Čemb Sučk, šemə·ń ~ šeḿen M:Jurtk ржавчина / Rost, (E:Mar auch:) помоха / dem Korn schädlicher Tau, Nebel (Dunst), der das Korn verdirbt; (E:Večk:) [ржавчина, появляющаяся на зерне от тумана, росы] / Rost, der aus dem Nebel (Dunst, Tau) aufs Korn kommt; ([E:Ba Kad]:) мха, [головня (болезнь растений)] / Brand (im Getreide). ṕekšeń koli͔ pokš čeḿeń E:VVr [Linden verderbender grosser Tau (Dunst, Nebel, Rost)]. vanok ‒‒‒ śuroń koli͔ čeḿeńd́e [E:Bug] (VI68) Beschütze (uns) ‒‒‒ vor Rost, der das Getreide verdirbt. rosa a prafti͔, čeḿeń a koli͔ E:Večk (I345) Er [der Marder] schüttelt keinen Tau herab, er beschädigt nicht den Rost [auf dem Grase]. | čeḿeń-v́ed́ E:Is Kozl [ржавая вода] / rostiges Wasser. a mon śima·n čeḿeń-v́e·t́t́e E:Is (I492) Ich trinke rostiges Wasser. čej-pulosońt́ oᵪ a bratci͔ čeḿeń v́ed́ E:Kozl (I370) Im Ried, Brüder, (steht) rostiges Wasser. | koli͔ čeḿeń E [пагубная ржавчина (роса, дымка, мгла) / verderblicher Rost (Tau, Dunst, Nebel)].
*šämə̑ńńä (: šäḿeńńä) M:P (Dem. zu šäməń) [ржавчина] / Rost.
čeḿeńeŋ́ E:Atr, čeḿeńij E:Kad ― šäḿeńuw (< šäńämuw) M:P [ржавый] / rostig.
čeḿeńijams E ― *šäməńijams (: šäḿeńian, -äj) M:P [ржаветь, заржаветь] / rosten, verrosten.
čeḿeńgadoms E ― *šäńəmgadə̑ms (: šäńämgadi͔) ~ *šäńəmgə̑də̑ms (: šäńämgə̑di͔) M:P [ржаветь, заржаветь] / rosten, verrosten.
[čeḿeŕd́ams] tšeḿeŕd́ams ~ tšeḿeŕd́ems ChrE, čeḿeŕd́ems E:Mar Is, čeḿeŕd́ams E:Atr Večk Is Bag, čäḿi·ŕd́ams E:Ba, čäḿeŕd́ems E:Gor, čeḿiŕd́ims E:Kad Kal ― šumə̑rda·ms ~ šə̑mə̑rda·ms ~ šəməŕd́a·ms ChrM, *šiməŕd́əms (: šeḿeŕd́a·n, šiḿeŕd́i) ~ *šə̑mə̑rda·ms (: šə̑mə̑rda·n, -a·j) M:P, *šiməŕd́əms (: šəməŕd́a·n, šiməŕd́i) ~ šə̑mə̑rda·ms ~ šumə̑rda·ms M:Pš, šumə̑rda·ms M:Čemb, šeməŕd́əms ~ šemə·ŕd́əms M:Ur Jurtk (Mom.) нажать, валять, (сукно) измять, туго набить / pressen, quetschen, drücken, stossen, walken (Tuch), waschen (Wäsche); [давить, тискать бельё в воде] / die Wäsche im Wasser pressen, damit der Schmutz besser abgeht; [сжимать] / zusammenpressen, zusammendrücken (z.B. eine Fuhre mit dem Pressbaum, eine Streichholzschachtel in der Hand) (M:Sučk nur: Butter nach dem Buttern in der Hand pressen, damit das Wasser herausläuft), (E:Mar M:P Sučk Jurtk auch:) [давиться кошмаром] / vom Alp gedrückt werden. čeḿeŕd́ija ḱeḿeĺd́ija koponʒo [E:Bug] (V486) Ich drückte und quetschte ihre Schamgegend. t́et́anʒo paĺat lopaf́ńeś, avanʒo rućat čeḿeŕd́aś E:Bag (I296) Sie wusch ihres Vaters Hemden, sie weichte die Hemdgewänder ihrer Mutter ein. komažasa čeḿiŕd́eź E:Šokša (VII452) (Sie war) auf Knien vollgestopft. nula·t́ ezda v́et́t́ šumərda·jä [M:?Čemb] Ich presste das Wasser aus dem Tuchlappen heraus. kolma vajmə̑nts [šemeŕd́a·n] M:P (IV765) Ich vernichte seine drei Seelen. mon tšeḿeŕd́an E:Mar Ich werde vom Alp gedrückt. kud-jurt-ava· od. jurt-a·va šemə̑ŕd́əma·ń M:Jurtk Ich wurde vom Alp gedrückt (eig.: Die Haus-Jurtava drückte mich). | sukə̑na· šiməŕd́əms M:P Pš [толочь ткань пестом] / Tuch mit Stössel stampfen, “weicher stampfen”. sukə̑na· šəḿəŕd́a·n (~ son šiməŕd́i) M:Pš [Ich stampfe (~ Er stampft) das Tuch weich].
čeḿeŕd́atoms E:Atr Is (Pass. zu čeḿeŕd́ams) [давиться кошмаром / vom Alp gedrückt werden] (= stalgaĺe- E:VVr; vgl. šumə̑ŕd́ə- M:Čemb).
čeḿeŕd́atukšnoms E:Is (Frequ. zu čeḿeŕd́atoms).
čeḿeŕt́ams E:Večk, čeḿiŕt́ams ~ čeḿiŕt́ims E:Kad, čeḿiŕt́ims E:Kal ― šiməŕt́əms (: šeḿeŕt́t́a·n, šiḿeŕt́t́i) M:P, *šiməŕt́t́əms M:Pš, šeməŕt́t́əms M:Ur [давиться кошмаром / vom Alp gedrückt werden] (= stalgaĺe- E:VVr). mon čemiŕt́an E:Kal, mon šəməŕt́t́a·n M:P Ich werde vom Alp gedrückt. mon tš́eḿiŕt́iń E:Kad, mon šiməŕt́t́əń M:Pš Ich wurde vom Alp gedrückt. mon iśeń v́et́ čeḿeŕt́iń E:Večk, mon jutaj v́eńä šeməŕt́t́əń M:Ur Ich wurde letzte Nacht vom Alp gedrückt. avaś šimərtt́i, šabac kuli͔ M:P Pš (IV721) Drückt der Alp eine Frau, wird ihr Kind sterben.
šiməŕkšńəms (: šeḿeŕkšńa·n, šiḿeŕkšńi) ~ *šəməŕt́kšńəms (: šeḿeŕt́kšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu šiməŕt́t́əms) [(часто) давиться кошмаром / (oft) vom Alp gedrückt werden]. moń uĺi v́ed́-araf, mon šəməŕkšńa·n (~ moń uĺi v́ed́-araf, mon šeḿeŕekšńa·n) Ich werde oft vom Alp gedrückt.
čeḿeŕt́ńems E:Večk (Frequ. zu čeḿeŕt́ams).
*šəməŕt́ft́əms (: šeḿeŕt́ft́a·n, -i) M:P (Kaus. zu šiməŕt́t́əms).
*šəmərda·ftə̑ms (: šə̑mə̑rda·ftan, -i͔) M:P (Kaus. zu šəmərda·ms).
*šəmərda·fńəms (: šə̑mə̑rda·fńan, -i) M:P (Frequ. zu šəmərda·ftə̑ms).
čeḿeŕams E:Mar, čeḿiŕams E:Večk, čäḿi·ŕams E:Ba, čeḿeŕems ~ čeḿe·ŕams E:Atr, čäḿeŕems E:Gor ― *šəməŕa·ms (: šə̑ḿeŕa·n, -ä·j ~ šeḿeŕa·n, šiḿeŕi [durchstrichen]) M:P, šəməŕams ~ šə̑mə̑ŕams ~ š́əməŕa·ms ~ šumə̑ŕams M:Pš Čemb, šeməŕəms M:Sučk, šemə·ŕəms M:Jurtk (Iter.) нажать, туго набить, стирать (бельё) / (mehrmals) pressen, quetschen, drücken, (Wäsche) waschen (E: полоскать, отмывать бельё, нитки, сжимать / spülen, ausspülen, auswaschen [Wäsche, Garn]), zusammenpressen, zusammendrücken; (M:Jurtk:) выжимать / ausdrücken, auspressen; (E:Mar:) [растерзать] / verstümmeln (z.B. der Wolf das Schaf), (M:P auch:) [давиться кошмаром] / vom Alp gedrückt werden. muśkəpńəń šumə̑ŕä·jəń [M:?Čemb] [Ich drückte die Wäsche].
*šəməŕa·kšńəms (: šə̑ḿeŕa·kšńan, -i) M:P (Frequ. zu šəməŕa·ms).
*šəməŕa·kšńəft́əms (: šə̑ḿeŕa·kšńaft́an, -i) M:P (Kaus. zu šəməŕa·kšńəms).
*šəməŕa·ftə̑ms (: šə̑ḿeŕa·ftan, -i͔) M:P (Kaus. zu šəməŕa·ms).
*šəməŕa·fńəms (: šə̑ḿeŕa·fńan, -i) M:P (Frequ. zu šəməŕa·ft́əms).
čeḿeŕek E ― čəməŕəḱ ~ čiməŕəḱ M:P, č́əməŕəḱ M:Pš [кожа на голове, скальп] / Kopfhaut (mit Haar), Skalp. mon tš́əməŕəḱt́śəń śäźsa M:Pš [Ich werde dir die Kopfhaut zerreissen (dich skalpieren)]. — [Russ., vgl. чемер].
če͔ŋǵems (~ čeŋǵems) E:Mar, če͔ŋǵems E:VVr Gor, čeŋǵems E:Atr Jeg [Kozl], če͔ŋǵems ~ čeŋǵems E:Večk, čeŋǵe·ms ~ če͔ŋǵems E:Ba, čeńǵems E, čeŋgəms E:Nask, čejems E, čejims ~ čejᴉms ~ čeims E:Kad, čejims E:Kal, čejᴉms ~ čejums E:Kažl ― šäjəms M:P Pläj Sel Sučk [Čemb Atjur], šejəms M:Jurtk [обжечься, пригореть (напр. хлеб в печи)] / versengt werden, verbrennen (z.B. Brot im Ofen); [засыхать] / verdorren; [плохо гореть, тлеть] / schlecht brennen, schwelen, glühen; (E:) [сгореть дотла] / ganz verbrennen; (E:) опалить, обжечь (сверху немного) / [? sich] versengen, verbrennen (ein wenig an der Oberfläche), (E:Večk M:P auch:) [почувствовать жажду, сильно хотеть пить] / durstig werden, brennenden Durst haben (bekommen). ḿeśt́ pali͔t́, ḿeśt́ čeŋǵit́ E:Kozl (II148) Was (für Dinge) brennen, was (für Dinge) brennen? iśt́a t́e targośt́eś ṕegojste͔ purnavozo v́e tarkas, palozo i čeŋǵeze͔ E (III114) So soll sich diese Schwellung an der Schecke zusammenziehen und eintrocknen. koda t́e kšńiś čeŋkś, iśt́a· čeŋǵə·za, iśt́a· palə̑·za E:Nask (III132) Wie dieses Eisen (im Feuer) gebrannt hat, so soll sie brennen, so soll sie verbrennen! koda šäjeńd́i tosa gudŕäńac, stańä šäjeza śorat́ śed́ińac M:Atjur (VIII358) Wie die Locke hier sich versengt, so möge das Herz des Burschen sich versengen! kadi͔t́ ‒‒‒ šäj-[t́ešeńa·ks], aĺakaj, [šäjäḿä] [M:Pš] (IV593) Du hast ihn zurückgelassen, ‒‒‒ um als Riedgras zu welken, Vater. ojḿem tšeŋkś E:Mar Ich habe brennenden Durst (eig.: Mein Atem verdorrte). ojḿem čeŋǵi E Ich leide an Durst. mon čeŋǵiń E:Večk Ich habe brennenden Durst. mon šäjeń M:P Ich bin sehr durstig geworden. potmə̑źä šäji M:Sučk Ich habe brennenden Durst (eig.: Mein Inneres verdorrt). kut́i śimd́əmaśt́, šäjəḿä, kut́i andə̑maśt́, nučkaḿä M:Pläj [Wenn ihr uns auch zu trinken gegeben habt, versengen unsere Kehlen vor Durst, wenn ihr uns auch zu essen gegeben habt, sind wir vor Hunger ohnmächtig geworden].
šäji M:Kr Katm [жгуче сухой, жаждущий] / brennend-trocken, Durst leidend. šäji potmə̑snə̑n śimcajńä M:Kr [Ich werde ihrem vor Durst schmachtenden Inneren Getränk geben]. laŋgə̑ńasa pə̑tra· v́eć šäji potmə̑t śimd́ed́ä M:Katm (IV465) In der Schüssel ist das trübe Wasser, tränkt das brennend-trockne Innere [tränkt die, die ein brennend-trocknes Inneres haben]. | šäji-pali͔ M:Atjur [со страстью тоскующий] / einer der sich nach etw. leidenschaftlich sehnt, “glüht u. brennt”. ḿeĺgan t́ijä soń šäjiks, palə̑ks (VIII356) Ich habe ihn zu einem gemacht, der nach mir glüht und brennt.
šäjf́ M:Pš [обожжённый, пригорелый (напр. при жаренье)] / angesengt, verbrannt (z.B. beim Braten). šäjf́ roź-pača Verbrannter Roggenfladen. t́äńiń ṕiŋǵəń od śorat́ńe šäjf́ kaza porattńä (IV195) Die jungen Männer dieser Zeit, die angesengten Ziegenböcke!
čeŋǵima- ― šäjəmə-, šäjma-: čeŋǵima-čińe E:Večk ― šäjəmə-šińä M:Pš, šäjma-šińä M:Čemb [запах гари] / Brandgeruch.
čejkšńims ~ čejkšnᴉms E:Kad, čejkšńims E:Kal, čejkšńᴉms ~ čejkšńums E:Kažl (Frequ. zu čejims, čejᴉms, čejums) [плохо гореть, накаливаться, тлеть] / schlecht brennen, schwelen, glimmen.
če͔ŋǵeńems (~ čeŋǵeńems) E:Mar ― šäjəńd́əms (: šäjend́an, -i) M:P, šäjəńd́əms M:Patra (Frequ. zu če͔ŋǵems, šäjəms) [обжигаться (волосы, ткань)] / versengt werden (Haar, Tuch); [пригорать (хлеб в печи)] / verbrennen (z.B. Brot im Ofen); [засыхать] / verdorren; (E:Mar:) [почувствовать жажду, сильно хотеть пить] / brennenden Durst bekommen (haben), durstig werden. panda pŕäńasa ṕičä ṕičəd́i, pandə̑ńät́ ala šäjńä šäjəńd́i M:Patra (IV178) Auf dem Berggipfel wächst [“trauert”] eine Kiefer, unten am Berge wächst [“wird versengt”] Riedgras. koda šäjeńd́i tosa gudŕäńac, stańä šäjeza śorat́ śed́ińac M:Atjur (VIII358) Wie die Locke hier sich versengt, so möge das Herz des Burschen sich versengen! šäjend́an M:P Ich werde durstig. šäjeńd́an kə̑na·ra-ḱiǵä M:P Ich bin schon lange durstig.
čeŋǵeńekšne͔ms E:Mar ― *šäjəŋkšńəms (: šäjeŋ́kšńan, -i) M:P (Frequ. zu čeŋǵeńems, šäjəńd́əms).
čeŋǵevt́ems ~ čeŋǵev́t́ems E:Mar, čeŋǵeft́ems [E:?Večk], čeŋgavtomks E:VVr, čeif́t́ims E:Kad ― *šäjft́əms (: šäjft́an, ‑i) M:Sel (Kaus. zu čeŋǵems, čeims, šäjəms) сжечь, пережарить / versengen, verbrennen; пересушить / zu viel trocknen, verdörren.
čeŋǵevt́ńems E:Mar (Frequ. zu čeŋǵevt́ems).
če͔t́ams (~ čet́ams) E:Mar, čet́ams E:Gor, čet́a·ms ~ [?] če͔t́ams ~ čeńt́ams ~ čeńt́a·ms E:Ba, čeńt́ams E:Večk [Kozl], čeńt́a·ms E:Atr ― *šätəms (: šätan, -i) M:P, šät́əms M:Pš Kr [Cjatn] Sučk, šet́əms M:Jurtk, *š́ät́əms (: š́äći) M:Temn, šäpt́əms (: šäṕt́an, -i M:Sel) M:Čemb Sel, *šäṕt́əms M:Kars, *š́äṕt́əms (: š́äṕci͔) M:Sp жечь от жару, пережарить / versengen, verbrennen (z.B. Brot im Ofen); пересушить / zu viel trocknen, verdörren, (M:P Pš Kr auch, M:Čemb Kars Sel:) [возбуждать, разжигать любовь, заставлять влюбляться] / Liebe erwecken, entzünden, jdn. dazu bringen, sich zu verlieben; (M:Temn Sp:) приворожить / anzaubern, durch Zauberei fesseln. mon i pultasa sonʒo čeńt́asa E:Kozl (I4) Ich werde sie verbrennen und versengen. šäj-[t́ešeńa·ks] šätsi͔ M:P (IV769-70) Sie verbrennt sie wie Sumpfgras. vaj šäj-[t́ešeńa·ks jofśe ḿeĺgat šät́emajt́] M:Kr (IV277) Du hast mich (vor Sehnsucht) nach dir wie Sumpfgras brennen lassen. pajart́ šät́ińä, mon ḿeĺgan jakajks t́iińä ṕervaj šät́ińä salu kalńasa M:Kr [Ich habe den Bojaren zum Lieben gebracht, zu einem gemacht, der mir nachläuft, zuerst habe ich ihn zur Liebe entzündet mit Salzfisch]. koź(ä) aĺäń vaśkat́ aĺkaj šät́ińä, moń [ḿeĺgan] jakajks aĺkaj t́iińä M:Cjatn (IV188) Ich habe des reichen Mannes Vasjka, Brüderlein, zum Lieben gebracht, ich habe ihn, Brüderlein, zu einem gemacht, der mir nachgeht. mon šäṕt́əń šäṕt́əń koź(ä) aĺäńń tśorat́ šäṕt́ijä M:Sel (IV189) Ich habe Liebe erweckt, ich habe Liebe erweckt, ich habe die Liebe des Sohnes eines reichen Mannes erweckt.
čeńt́ań E:Večk, če͔t́äń E:Hl [изнемогающий, страдающий от жажды] / verschmachtend [(von Durst) “verbrannt”, Durst leidend]. iĺado śiḿe čeńt́ań ojḿeŋk ti͔ń ĺećt́ams E:Večk (II291) Trinkt eure trockene Kehle nicht feucht! če͔t́äń ojḿiŋḱ ĺäćt́iŋḱ! E:Hl (222) Feuchtet eure verschmachtende Kehle an!
šätəm: šätəm-ufama M:Šad [заклинание для розжига любви] / Zauberspruch zum Erwecken (Entzünden) der Liebe.
šät́ńəms M:Pš (Frequ. zu šät́əms).
če͔ćems (~ čećems) E:Mar (Frequ. zu če͔t́ams) = čeŋǵeńems.
čet́a·tums E:Ba Gor (Pass. zu čet́a·ms) сильно хотеть пить, жаждать / heftig nach Trinken verlangen, grossen Durst haben, dürsten [eig.: (vom Durst) verbrannt werden].
*čet́iv́ims E:Kad (Refl.-Pass. zu *čet́ims) [изнемогать от жажды / vor Durst verschmachten]. tšet́iv́iń Meine Kehle ist ganz trocken.
če͔t́avtoms (~ čet́avtoms) E:Mar ― *šät́f́t́əms (: šät́f́t́an, -i) M:P (Kaus. zu če͔t́ams, šät́əms) [заставлять околдовывать] / jdn. (durch eine Hexe) so behexen lassen, dass er sich wahnsinnig verliebt (ivanə̑ń ĺisańd́i Iwan in Lissa) (M:P).
čeŋǵeŕd́ems E (Mom.) [толкнуть, ударить, лягнуть (ногой)] / ausschlagen, einen Stoss mit dem Fusse geben (z.B. Pferd, Mensch).
čeŋǵeŕams E (Iter.) [толкать, ударять (ногой)] / (mehrmals od. fortwährend) ausschlagen, Stösse mit dem Fusse geben.
*čeŋgə̑rdə̑ms (: čeŋgə̑rdan, -i͔) M:P [стучать, греметь] / klappern (z.B. ein schlecht gebauter Karren).
*čeŋgə̑rkšńəms (: čeŋgə̑rkšńan, -i) M:P (Frequ.).
čeńams E:Mar Atr, [?] žeńams E:Večk [топиться (сало на огне, в котле)] / schmelzen (intr.) (Talg auf dem Feuer, im Kessel) (= saĺams).
šäńam M:P (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. šäńapt) [жареный кусок свинины] / in der Pfanne gebratenes Stückchen Schweinefleisch. šäńapt pušta·n Ich brate Schweinefleisch.
šäńamńä M:P (Dem. zu šäńam) id.
čeńavks E:Mar Večk, čeńa·vks E:Atr Ba Is, šäńavks E:Nask ― šäńafks M:Čemb [Pš Temn], šäńafkst (Pl.) M:Sel, šäńavks M:Sučk Ur, šeńa·u̯ks M:Jurtk ошурки / der mit Fleisch gemischte Rest, der im Sieb bleibt, wenn man den im Topf ausgelassenen Talg (Schmalz) durch das Sieb gibt, Talggrieben, Fettgrieben (E:Mar Ba Večk Is); [остатки бараньего жира] / Rückstände von Schafstalg (E:Atr); [мясистое место в жире животного] / fleischige Stelle im Fette des Tieres (der Kuh, des Schafs, des Schweins), die beim Auslassen des Fetts nicht schmilzt (M:Pš Jurtk); [резанный кусочек говядины для поджаривания] / kleines geschnittenes Rindfleischstück (Scheibe), das gebraten wird (M:Sučk ?Čemb ?Ur). šäńavks pəčka·t E:Nask Du schneidest Bratfleisch. paśiba šäńafks pačkalgə̑ń puštə̑mńada! M:Temn (VIII400) Einen Dank dir dafür, dass du fettige Pfannkuchen gebraten hast.
šäńadə̑ms M:P Pš Čemb (Mom. zu *šäńams) топиться, растопиться / schmelzen, ausgelassen werden (auf dem Feuer od. in der Sonne; M:Pš: ausgelassen werden [Talg]). šit́ karšə̑sa vaj šäńadi͔ M:Pš Die Butter schmilzt im Sonnenschein.
čeńavtoms E:Mar, čeńaftoms E:Atr ― šäńaftə̑ms M:P Pš Čemb An (Kaus. zu čeńams) растопить / schmelzen, auslassen (M:Pš: auslassen (Talg)). | vaj šäńaftə̑ms M:An [топить] / auslassen [Butter od. Schmalz].
če͔ńeŕd́ems (~ čeńeŕd́ems) E:Mar, čeńardoms E:Večk, čeńardoms (~ čeńa·rdoms) E:Atr Gor Večk Is, čeńa·rdums E:Ba, čeńardams E ― šäńardə̑ms M:Sučk, šeńe·ŕd́əms M:Jurtk [тлеть, плохо гореть] / schwelen, glimmen, schlecht brennen (E:Mar Atr [?Gor ?Ba] Večk Is M:Sučk Jurtk); [грустить, чахнуть] / traurig sein, dahinkümmern, dahinsiechen (ein Kranker, Trauernder) (E:Mar Atr Gor [?Ba] Večk Is M:Sučk); [? хромать] / [?] hinken (M:Sučk); таять, топиться / schmelzen (intr.) (E:Gor Is [?Ba] M:Sučk); ныть / schluchzend weinen, jammern (E). kul(u)ma ormaso, t́ät́kaj, se͔ŕid́an, jumamo ormaso, koŕmaj, čeńardan E:Gor (VII208) An einer tödlichen Krankheit habe ich mich, Vater, niedergelegt, an einer Todeskrankheit. ḿäjś avard́at, ḿäjś čeńardat, t́äjt́eŕ paro[‑]či? E:Gor (VII212) Was weinst du, was bist du traurig, liebes Mädchen?
čeńarkšnoms E:Večk (Frequ. zu čeńardoms).
šäńarftə̑ms M:Sučk (Kaus. zu šäńardə̑ms) [топить (сало)] / auslassen (Talg).
*čepa·d́əms (: čepa·d́an, -i) M:P (Mom.) [нанести удар / einen Schlag, Hieb geben] (= *čapəd́əms ~ *čapə̑d́əms).
*čeṕijəms (: čeṕia·n, čeṕi·i) M:P (Frequ.) [рубить, колоть / (mehrmals) schlagen, hacken] (= *čaṕijəms).
*čepə̑ndə̑ms (: čepə̑nda·n, čepə̑ndi͔) M:P (Frequ.) [рубить (без повода, со скуки)] / hacken (aus Langeweile).
čerḱes E:Šokša [черкес] / Tscherkesse. aj tujan mon ‒‒‒ čerḱesni͔ń marta t́iŕkov vačkama (VII442) Ich werde ‒‒‒ gehen ‒‒‒ um mit den Tscherkessen Kirche zu bauen.
čerpalka E:Večk черпалка / Fischhamen. — [Russ. черпа́лка]. — [Vgl. čeŕpala].
[čeŕ] tšeŕ ChrE, če͔ŕ ~ čeŕ E:Mar Kal Jeg, čeŕ E:VVr Ba Kad Večk Is, čejᴉŕ E:Kažl ― šɛjɛŕ ChrM, šäjäŕ M:P (Gen. -en, Nom. Pl. -ʿt), šäjär M:Čemb, šäŕ M:Ur, šeŕ M:Jurtk [волос] / Haar (E:VVr Kad M:P: [волосы на голове] / Kopfhaar; [конский волос] / Rosshaar), (M:P auch:) [волосатик] / Wasserkalb (Gordius aquaticus). ńej ašo paŕćej če͔ŕeze͔ E:Mar (154) [Wie] weisse Seide ist ihr Haar. ašo mišarat palań če͔ŕenze͔ E:Mar (118) Weisse Silberbänder sind Pelagia’s Haare. ava·ń šeŕə·ts kua·ka, da ṕŕevə·ts nuŕḱe·ńä M (IV708) Das Haar des Weibes ist lang, aber ihr Verstand kurz. | alašań čeŕ E:Večk [конский волос] / Rosshaar. | čeŕ-guj E:Mar Večk, čeŕ-gu·j E:Ba, čeŕ-gu E:VVr, čeŕ-ku·da E:Atr, čeŕ-gi͔·j E:Kad, čeŕ-kju E:Is, čeŕ-ḱijov E:SŠant, šäjäŕ-guj E:Nask [волосатик] / Wasserkalb (Gordius aquaticus). | šäjäŕ-ḱärńä (g-) M:P Vert [птицеловная снасть] / ein Fanggerät für Vögel (für Tauben u. Feldhühner: auf einem Brettchen Schlingen aus Rosshaaren, in denen der Vogel mit seinem Fuss hängenbleibt; = śəĺəńćä· M:P). | čeŕ-kosa E:Mar [коса замужних женщин] / Haarzopf der verheirateten Frauen (die zwei Zöpfe haben). | čeŕ-pakš E:VVr ― šäjäŕ-pakš M:Pš Čemb Sel, šäŕ-ba·kš M:Ur клок (волос) / Haarbüschel. | če͔ŕ-ṕe E:Mar [кончик волоса] / Haarspitze, Haarende. valdo t́ešče͔, uŕakaj, če͔ŕ ṕevanzo (118) Der klare Stern, Schwägerin, [ist] auf ihrem Haarzipfel. če͔ŕ ṕevast t́ešč (2104) Mit Sternen an den Haarenden. | čeŕ-ṕeńe E:Mar (Dem.) id. če͔ŕ ṕeńevat kolost tuśt́ (1150) Am Ende deines Haares sind Ähren hervorgekommen. | čeŕ-pulo [~ če͔ŕ-pulo] E:Mar, čeŕ-pulo E:Is, čeŕ-pula ~ čer-pulo E:Ba коса / Haarzopf, Haarflechte (E:Mar: der Mädchen; E:Is: ein altert. Zopfzierat der Mädchen). maze͔ t́ejt́eŕ tuŕmaso, če͔ŕ[‑]pulozo ušoso. – morkov́iś E:Mar (242) Ein schönes Mädchen ist in einem Gefängnis, seine Flechte ist draussen. – Die Möhre. | če͔ŕ-puli͔ńe E:Mar (Dem.) [косичка (девушек)] / Haarzopf (der Mädchen). t́e če͔ŕ[‑]puli͔ńeńt́ ńev́t́ika, ńej t́e kosi͔ńeńt́ ńev́t́ika! (156) Zeige doch diese Flechte, zeige doch diesen Zopf! | šäjäŕ-suks (~ [?] šäjə̑r-suks) M:Sel волосатик / Wasserkalb (Gordius aquaticus). šäjäŕ-suks (~ šäjə̑r-suks) potmə̑zə̑t! Ein Wasserkalb in dein Inneres! (eine Verfluchung). | ĺišḿeń čeŕ E:Atr, išḿeń čeŕ E:Is [конский волос] / Rosshaar. | ṕŕa-tšeŕ ChrE E:VVr, pŕe-čeŕ ~ ṕŕe-če͔ŕ E:Mar, pŕa-čeŕ E:Atr, ṕŕa-čejᴉŕ E:Kažl, ṕe-če·ŕt́ (Pl.) E:Kad, ṕe-čeŕ (Nom. Pl. -ʿt́) E:Kal, ṕe-čeŕ E:Šokša, ṕe-če·ŕ E:Šir (statt ṕŕe-čeŕ) ― pŕä-šäjäŕ M:Sel [волосы на голове] / Kopfhaar (E:Atr Kal M:Sel: einzelnes; E:VVr: die Haare); (E:Mar Kad: Pl.) die (Kopf‑) Haare, (E:Kal auch:) [конский волос] / Rosshaar. jakst́eŕe ṕŕeče͔ŕt́ ṕŕasonzo E:Mar (27) Rote Haare hat sie auf dem Kopfe. mo·ń tuža·t paŕʿt́śi·ᵪ́t́ ṕetše·ŕiḿ E:Šir (II444) Mein Haar, (schön wie) gelbe Seide. a ṕečeŕ ṕeja češt́ E:Šokša (VII466) An den Haarspitzen [glänzen] Sterne. ṕŕa-čejᴉŕᴉnza kalaftft E:Kažl (2149) Mit aufgelöstem Haar. | popuń pŕa-čeŕ E:Is [растение, похожее на осоку / irgendeine dem Riedgras ähnelnde (in Höckern wachsende) Pflanze]. | ṕŕa-tšeŕńe ChrE, pŕa-čeŕńe E:Večk (Dem.) [волосики на голове] / Kopfhaar. v́eśi gośt́ḱet́ńe si͔ŕe at́ińet́, si͔ŕe at́ińet́ śedoj sakalne͔t́ (z-), śedoj sakalne͔t́ ašo pŕačeŕńet́ E:Večk (I500) Alle Gäste sind Alte, Alte, Graubärte, Graubärte, Weisshaarige. | śiv́ä-čeŕ E:Nask, śiv́i-če·ŕt́ (Pl.) E:Ba ― śivä̆-šäjäŕʿt́ (Pl.) M:Sučk грива / Mähne. | ud́ičkań ṕe-čeŕ E:Kal [леса] / Angelschnur.
če͔ŕiń E:Mar ― šɛjɛŕəń ChrM, šäjäŕń M:Sel [волосной] / Haar-, aus Haar gemacht. son kundaś če͔ŕiń kosanzo E:Mar (154) Er ergriff sie an der [Haar-]Flechte. śiń samə̑znza anə̑klaśt́ kana·t, muškə̑ńń i šäjäŕń M:Sel (IV819) Vor seinem Kommen besorgten sie sich Seile, aus Werg und aus Haar. eŕaka, tśoraj, ńiŋǵä sodnsajn [ḱät́t́ńəń] šäjäŕń ṕiksńeń esa M:Sel (IV820) Nun, Junge, ich binde deine Hände noch mit Haarseilen.
če͔ŕińe E:Mar (Dem. zu če͔ŕ) [волосок] / Haar. [ḿeĺavtaja] ṕŕaso paŕćejiń če͔ŕińem (1156) Gräme dich, du seidenes Haar auf meinem Kopfe!
tšeŕńe ChrE E:Atr ― šɛjɛŕńɛ ChrM M: Katm (Dem. zu čeŕ, šɛjɛŕ) [волосок] / Haar. suŕe št́eŕd́i čeŕńeška E:Atr Sie spinnt einen Faden so fein wie ein Härchen. vancamań pŕasta šäjäŕǵä sati͔ əĺi moń šäjäŕńäźä ḱäd́ənc ṕeŕfḱä tapardams M: Katm (IV462) Er betrachtet mein Haar auf dem Kopfe, ob mein Haar hinreicht, um (es) um seine Hand zu wickeln.
čeŕev E:Večk ― šäjäŕu M:Sel [густоволосый] / kräftiges Haar habend.
čeŕʒ́ej, s. šerǯe.
čeŕemčan E:Večk, čeŕḿišan E:Vez [назв. реки е́ремшан] / Name eines Flusses. vaj koso koso čińeḿe źv́eŕeś? son čeŕemčanoń ṕiže lugaso E:Večk (I345) Wo, wo (lebt) der Marder? Auf der grünen Wiese von Tscheremtschan. už sajeń polat čeŕḿišanc E:Vez (I228) (Wirf) deine genommene Gattin in den Tschermischan!
čeŕemon E:Večk, čeŕevon E:Af [личное имя в заклинаниях] / ein in Zaubersprüchen vorkommender Personenname. purni͔ŋk[‑]se͔ŕńiŋk d́ŕigoŕejeń ot́ap, poĺap i čeŕemon E:Večk (III187) Schafft Drigorej weg, ihr, Otjap, Poljap und Tscheremon! ot́ap, poĺap i čeŕevon! ti͔ń ṕeŕvoj mastor laŋks šačid́e i ṕeŕvoj kuli͔d́e E:Af (III159) Otjap, Poljap und Tscherevon! Ihr seid die ersten der auf Erden Geborenen (Unseligen) und die ersten Verstorbenen (Unseligen) gewesen.
1čeŕkstams E:Gor Ba ― šäŕkstams ~ čäŕkstams ~ čeŕkstams (: čeŕkstan, -aj) M:P, čərksta·ms M:Sučk надколоть(ся), надтреснуть / bersten (so dass ein kleiner Riss zurückbleibt), ein wenig spalten; (E:) отворять / öffnen, aufmachen (z.B. die Tür).
če͔ŕḿed́ems ~ čeŕḿed́ems E:Mar, če͔ŕḿed́ems E, čäŕmᴉdᴉms ~ čäŕḿid́ums E:Kažl ― *šäŕməd́əms (: šärḿed́an, -i) M:P, šäŕməd́əms M:Pš Mam Čemb Sučk [закаливать нитки] / das Garn nach dem Färben in Wermut-Wasser “härten”, damit die Farbe besser hält (E:Mar M:P Mam Čemb); [делать горьким] / bitter machen (M:P: kurgə̑źeń meinen Mund); [давать горький вкус] / einen bitteren Geschmack geben (Tabak, verdorbenes Fleisch) (M:P Pš Sučk Čemb); [сильно втискивать, давить] / heftig pressen, heftig drücken; [цепляться, нападать, схватывать] / sich anklammern, anfallen, anpacken (z.B. ein Raubvogel) (E:Kažl); [получать горький вкус] / einen bitteren Geschmack bekommen (M:Sučk Čemb). [kśäĺ-v́ed́ńasa eŕv́äńakaj šäŕməd́əńźä] M:Mam (IV575) In Mehlwasser, Schwiegertochter, hat sie (deine schwarze Farbe) befestet. kšiś šäŕməd́i moń kurgă potmə̑sə̑n M:Pš Das Brot macht meinen Mund bitter (wenn darin z.B. Wermut als Gewürz ist). kurgă potmə̑źä šäŕməd́i [M:?Sučk ?Čemb] Mein Mund-Inneres bekommt einen bitteren Geschmack (wenn ich Senf od. Rettich gegessen habe).
*šäŕmət́kšńəms (: šäŕḿetkšńan, -i) M:P (Frequ. zu šäŕməd́əms).
čarmod́ev́ems E:Večk [Is] Sap ― *šäŕməd́əvəms (: šäŕḿed́evan) M:P, šäŕməd́əvəms M:Pš (Refl.-Pass. zu *čarmod́ems, šäŕməd́əms) пристать / zusammenkleben, zusammengeraten, sich aneinander klammern (in freundlicher od. feindlicher Absicht), kleben-, hängenbleiben; [влюбляться] / sich ineinander verlieben (Bursche u. Mädchen); [простудиться, угореть] / leicht erkranken (an einer Erkältung), gesundheitlichen Schaden erleiden (z.B. von Kohlendunst) (E:Večk Is); [приобретать горький, отвратительный вкус] / einen bitteren, ekelhaften Geschmack bekommen (kurgə̑zä mein Mund) (M:P [Pš]). oŕoloś čarmod́evś ŕev́eńt́eń [E:Večk] Der Adler klammerte sich am Schaf fest. ćoraś čarmod́evś t́ejt́eŕeńt́e [E:Večk] Der Bursche verliebte sich ins Mädchen. son kosto t́eze͔j čarmod́evś? [E:Večk] [Woher drängte er sich hierher?]. a sodasa kosto čarmod́evś t́e ormaś mońe [E:Večk] Ich weiss nicht, woher diese Krankheit mich befallen hat. ḱi ejze͔t́ pri͔, a paŕśt́e aŕćevi, iĺazo narfod́eft́, iĺazo čarmod́eft́ E:Večk (III21) Wer in dich hineinfällt und dazu kommt, Böses zu denken, der möge keinem Zauber verfallen, der möge keinen Schaden erleiden. ḿejste͔ kuĺa narfod́evś, kosto kuĺa čarmod́evś E:Sap [Wovon hat Kulja die Berührungskrankheit bekommen, wo ist Kulja von Krankheit angefallen worden].
čeŕńi·ga E:Kažl (Nom. Pl. -t) [черника] / Schwarzbeere (Vaccinium myrtillus). — [Russ. черни́ка].
čeŕńila E:Mar, čerńila E:Večk ― čerńi·la M, čäŕńila M:Temn [чернила] / Tinte. maksan [śiməms], karmaj korʿtama. – tolgaś i [tšerńi·laś] M (IV630) Ich gebe ihm zu trinken und es beginnt zu sprechen. – Die Feder und die Tinte. f́iĺkań gavŕilaś, ravdža čäŕńilaś M:Temn (VIII316) Filjkas Gavrila, die schwarze Tinte! — [Russ. черни́ла].
čerńili͔ńe E:VVr (Dem. zu čerńila) id. čerńili͔ńet́ bokasot (II325) Du hast die Tinte neben dir.
čeŕńiĺića E:Mar [чернильница] / Tintenfass. — [Russ. черни́лица, черни́льница].
čeŕpala M (Gen. -ń), čerpala M:P (Gen. ‑n), ćerpala M:Pš ? черпало / ? Schleppnetz (= sak E:Mar M); [рыболовная снасть] / ein Fischgerät (= sak E M:P); [черпак] / Schöpfgelte (M:Pš). — Russ. черпа́ло. — [Vgl. čerpalka E:Večk].
čeŕvańća E:Kočk [червонец / Goldmünze, Dukaten]. vaj čeŕvańćaso kat́a plaščaso (VII66) Katja ist mit Dukaten und Metallplättchen geschmückt]. — [Russ. черво́нец].
čeśĺäŕd́əms M:Pläj, č́eśŕäĺd́əms M:Pš угощать / bewirten. son odəŕv́ä·ńä čeśĺäŕd́i, vaj śiməń śt́iŕńä· kavańäj M:Pläj Die junge Frau (selbst) bewirtet (Gäste), das verheiratete Mädchen bewirtet (Gäste).
če͔śt́ (~ čeśt́) E:Mar, čeśt́ E:SŠant, čäśt́ E:Ba ― čeśt́ M:Vert, čeśt́ M:P (Gen. -en) честь / Ehre (E:Mar M:P); [стыдливость] / Schamgefühl (E:Mar). užo iščo, buka brat, a t́e uĺi t́enze͔ če͔śt́iś E:Mar (2116) Warte, das fehlt noch, Bruder Ochs, von dieser Art wird nicht der Ehrenempfang sein, der ihm zu Teil werden wird. vot, t́äŋḱ ṕid́i·ń[‑]pańi·ń kšit́[‑]salʿt, v́äśi·ḿińiń śesta čäśt́ ti͔ńä·ŋḱ uĺi·za E:Ba (VII372) Seht hier, für euch gebratene und gekochte (gebackene) Speisen (‘Salz und Brot’), diese Bewirtung sei dann für jeden von euch! alə̑ń ṕit́ńä ṕit́ńəc, šə̑ra· laŋga čeśt́əc. – komĺäś M (IV614) Sein Preis ist der Preis eines Hühnereis, auf dem Tische hat er Ehre. – Hopfen. kolmaćeś ṕäškśe śevŕugada, vad́ bajarə̑ńd́i kušeńeńd́i, vad́ šə̑ra laŋgań čest́eńd́i M:Vert (VIII440) Der dritte (Speicher) ist voll von Sterleten, als Speise für Bojaren, als Leckerei auf den Tisch. | čeśt́ putoms E:Mar [почитать, уважать] / jdn. ehren (sońenze͔ ihn). — [Russ. честь].
čeśt́ḱe E:Večk ― čeśt́ḱä M:P (Dem. zu čeśt́) честь / Ehre. tujan paro čeśt́ḱese͔ sukań, kurvań ilaso E:Večk (II310) Ich fahre in guten Ehren [iron. gesagt] weg – nach der Sitte von Hündinnen und Huren [sagt die schwangere Braut].
čestnoj E:Sulli, česnoj E:VVr ― česnaj (< -stn-) (Gen. -en) ~ čestnaj M:P [честный, правдивый, искренний] / ehrlich, rechtschaffen, aufrichtig (M:P). moń, pozdorovtatk, česnoj t́ejt́eŕks-čiń kandi͔ńeń E:VVr (II336) Guten Tag, ihr mit dem ehrenvollen Mädchentum! [vaśńa] nari͔t́a pŕaso [pŕačeŕńet́], ḿejĺe nari͔t́a čestnoj sakalne͔t́ E:Sulli (VII84) Schere zuerst dein Kopfhaar ab, schere darauf noch deinen prächtigen Bart ab! — [Russ. честно́й, честный].
česnasto E:VVr (Adv. aus *česna) [порядочно, прилично] / sittlich, anständig. koda· mon kandi͔· česna·sto i ton kandi͔·ḱ iśt́a·žo (II383) Wie ich es [das Mädchentum] mit Ehren getragen habe, so trage auch du es auf gleiche Weise! — [Russ. честно].
čeśt́t́eḿe E:Mar ― čeśt́f́t́eḿe M [бесчестный] / ehrlos, (E:Mar auch:) [бесстыдный] / schamlos, unverschämt (z.B. Bettler, der zweimal, kurz nacheinander, zu betteln kommt); [обманщик, мошенник] / Schwindler, Betrüger. tšeśt́f́t́eḿe ĺiśś M (Er ist) ehrlos gesprochen (worden).
*čeśt́ams M:Pläj угощать / bewirten. vaj mon čeśt́äjńä-luv́ińä [Ich habe ihn bewirtet und beschenkt]. — [Russ. чести́ть, чествовать].
tšeśt́i·ndams ChrM, čəśt́i·ndams ~ *čeśt́i·ndams (: čeśt́i·ndan, -aj) M:P угощать / bewirten (ChrM [M:Pš]); честить, [чествовать] / Ehre, Achtung erweisen, ehren; [угощать] / bewirten (M:P). sašə̑ntt uĺińä· laŋks, uĺʿt́ meźsa čəśt́i·ndams[‑]kavańams M:Pš (IV741-2) Lass uns zu Wohlstand kommen, möge es etwas geben zu (deiner) Bewirtung! — Russ. чести́ть.
čeśt́uvams E:Večk [оказывать уважение (угощением), потчевать / jdm. Ehre erweisen (durch Bewirtung), traktieren]. andi͔·d́iź[‑]śimd́i·d́iź, kava·ńid́iź, poču·v́id́iź[‑]čeśt́u·v́id́iź, a ńej va·na kaźd́a·di͔ź[‑]lovda·di͔ź (II508) Wir haben dir zu essen und zu trinken gegeben, wir haben dich bewirtet, wir haben dir Gastlichkeit gezeigt, und jetzt, sieh hier, geben wir dir Geschenke und Gaben. — [Russ. чествовать].
čev ChrE E:Atr VVr Kad, čev̇ (~ če͔v ~ če͔v́) E:Mar, *čev E:NSurk SŠant ― šɛv́ ChrM, šäv M:P (Gen. -en), šeu̯ M:Jurtk [щепка, лучина] / Span, Kienspan, Pergel. jarci͔ ašot, śeŕńi ravužot. – tolś di͔ če͔v́ś E:Mar (231) Es isst Weisses, scheisst (aber) Schwarzes. – Das Feuer und der Kienspan. bab́ińeś karmaś če͔v́iń laznomo E:Mar (2103) Die Alte fing an Pergel zu spalten. čev́eń[‑]čev́eń, ĺaĺkaj, lazni͔ḿim E:NSurk (III259) Er spaltete mich, Brüderlein, Span um Span. son čev́iń[‑]čev́iń ńe t́uŕma ḱeŋkšńeń noldi͔ńźe E:SŠant (I413) Er liess die Kerkertüren in tausend Stücke (gehen). | čev-kačam E:Atr [дым от лучины / Kienspanrauch]. ja čev-kačamso a ḱiŕd́i (I504) Sie erträgt den Kienspanrauch nicht. | šäv́-lazə̑ma [M:?Sel] косарь / (grosses) Messer zum Spalten der Kienspäne. | če͔v-ṕe (~ čev́-ṕe) E:Mar, čev-ṕe E:VVr Večk Is ― šäv-ṕe M:Sučk [нагар лучины] / Schlacke des Kienspans, verbranntes Kienspan-Ende. mastorov če͔v ṕeńt́ pravti͔źe E:Mar (162) Sie liess das Spanende auf den Fussboden fallen. | čev-ṕiĺaks ~ če͔v-ṕiĺaks E:Mar, čev-ṕiĺaks E:VVr, čev-b́iĺaks E:Gor, čev-bĺaks E:Kažl, če͔v-ṕiĺaks E:Večk, če-b́eĺa·ks E:Ba [огарок, остаток лучины] / Ende des Kienspans im Spleissenhalter. | če͔v́-śalguma ~ čev-śalguma ~ čev-čalguma [wohl versehentlich] E:Mar, čev-śalguma E:Atr VVr Kad Večk Is, čev-śalgu·ma E:Ba, čev́iń śalguma E:Kažl [светец] / Kienspanhalter, Spleissenhalter. ḱijaks kunčkaso ovto lapa. – če͔v́ śalgumaś E:Mar (235) Auf der Mitte des Bodens eine Bärentatze. – Der Spleissenhalter. | čev-tol E, če͔v-tol E:Mar [горящая лучина] / brennender Kienspan (E); [огонь в лучине] / Feuer an der Spleisse (E:Mar). [jakśt́eŕe] at́akš že͔ŕd́äń kuvalt či͔jńi. – če͔v[‑]toli͔ś E:Mar (230) Ein roter Hahn läuft eine Stange entlang. – Das Feuer an der Spleisse. | čev-tonol E, čev-tono·l E:Ba [нагар лучины] / Kienspanschlacke. | šäv́t́əkš ~ šävt́əkš ~ šävt́ekš (vgl. toldə̑kš; Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -t) M:P, šäv́t́əkš M:Pš Čemb, šäv́t́əkš ~ šäv́t́ekš (‑kš pal.; Abl. -tä) M:Sel [нагар лучины] / verkohlter Teil des Kienspans (M:Pš: Schleissenbrand), (M:P auch:) [остаток лучины] / Kienspan-Ende, Stummel, der übrig bleibt, wenn der Span beinahe niedergebrannt ist; [осколок, отходы, которые образуются при расщеплении лучин] / Splitter, Abfall, der beim Spalten der Kienspäne entsteht. | šäv́t́əkšḱä ~ šävt́ekšḱä M:P (Dem.) id. | eft́ima-čev E:Atr [палка для вращения мотовила / Stock zum Drehen des Haspels].
čev́iŋ́ǵe E:Kažl (Dem. zu čev) [лучинка] / Spänchen. v́ẹ kraśt́ima č́ẹv́iŋǵist (184) [Sie haben] ein einziges Spänchen zum Anzünden (des Feuers).
tševks ChrE, če͔vks (~ čevks) E:Mar ― šɛvks ChrM, šävks M:P (Gen. -ə̑n, Abl. ‑ta) [чурбан, полено для щепания лучин] / Klotz, aus dem Kienspäne gespalten werden. | čevks-kando [E:?Bug] Is ― šävks-kandi͔ M:P Pš Čemb Sel Sučk [стро-пило] / Sparren (E:Is: Sparren an der Wand gegenüber der Tür, auf denen Kienspanklötze u. Kienspäne getrocknet wurden; es gibt davon zwei; M:P Pš Čemb Sel Sučk: Sparren, der (M:Sel: nahe an der Decke, M:Pš: an der Türwand) in gleicher Richtung (?) mit dem ḱeŕš-ṕäĺ-lapańä von der Türwand zu dem Ofen geht; es gibt davon zwei u. auf sie werden heutzutage Kleider u.dgl. aufgehängt, M:P auch: Sparren an der Decke, der nahe an der Tür in Querrichtung durch die Stube geht; es gibt davon zwei u. darauf werden Kienspäne getrocknet). čevks-kando laŋkso čevks poĺina [E:?Bug] (VI216) Ein Kienspanscheit auf einem Kienspan-Halter. | čevks-pajḿe E:Kad Kal [подставка для сушки лучин и чурбанов] / Gestell zum Trocknen der Kienspäne u. Kienspanklötze. | če͔vks-ṕeĺks E:Mar [половинка полена для лучин] / Hälfte eines (gespaltenen) Kienspanklotzes. če͔vks ṕeĺks bab́ińe, sormaź mukor vaŕińe. – mako ṕŕäś (260) Eine Alte (wie) die Hälfte eines (gespaltenen) Kienspanklotzes, mit einem runzeligen Steissloch. – Der Mohnkopf. | čevks-poĺina [E:?Bug], čevks-poĺje·na E:Kažl ― šɛvks-poĺana ChrM [смолистое полено для лучин / Kienstrunk (E:Kažl)]; [большая сосновая лучина] / grosser Kienspan (ChrM). čevks-kando laŋkso čevks poĺina [E:?Bug] (VI216) Ein Kienspanscheit auf einem Kienspan-Halter. čevks poĺje·na saźiń di͔ koda jafi͔tsa ä͔zᴉ͐nza E:Kažl (III305‑6) Ich nahm ein Kienholzscheit und schmeisse (nach ihr) damit.
šävksḱä M:P (Dem. zu šävks) id.
tševńe ChrE E:VVr, če͔v́ńe E:Mar ― *šävńä (: šäv(e)ńä ~ šävńä·, Nom. Pl. šävńat) M:P (Dem. zu če͔v, čev, šäv) [щепка, сосновая лучинка] / Span, Kienspan, Pergel, (M:P auch:) [лучинки для тканья пояса] / Vorrichtung, mit der der Gürtel (karks) gewoben wird, Gürtelwebgerät (= śed́afkat M:Sel). komoro če͔v́ńe a pulti͔ E:Mar (160) Sie verbrennt nicht eine Handvoll Späne. kośḱe če͔v́ńeks mon kośḱiń E:Mar (1158) Zu einem dürren Spane bin ich verdorrt. | šävńas(a) karks M:P [пояс, сотканный на лучинках] / mit dem Gürtelwebgerät gewobener Gürtel. | karks-kodama-šävńat M [лучинки для тканья пояса / Späne (od. Brettchen), mit denen der Gürtel gewoben wird] (= karks-kodamə̑ń lazi͔ŋǵit E:Kal).
čev́eĺams E:Atr Večk, čevĺams E:Is, čäv́i·ĺams E:Ba Gor ― šävəĺams M:Sučk [раздавить, растолочь, растоптать, измельчать (в пюре)] / (zu Mus) zerdrücken, zerstossen, zerstampfen, zerfeinern (z.B. Kartoffeln mit einem Löffel od. Stampfer), (M:Sučk auch:) [мешать (напр. кашу)] / umrühren (z.B. Brei).
čäv́i·ĺd́ams E:Ba ― šävəldams M:Sučk (Mom.).
čevǵe E:MKka, čävǵe E:Gor, čev́ǵä· E:Ba (Nom. Pl. čevḱ), čivǵä E:Nask ― čiv́ǵä̆ ~ čivǵä (St. čivgə̑-) ~ čivǵä (Nom. Pl. čivkt) M:P, čiv́ǵe M, čiv́ǵä ~ [?] čev́ǵä M:Pš, čivǵä M:Sučk Ur (Gen. čivǵəń), šiw̥ga· M:Jurtk (Nom. Pl. šiw̥gə̑·t), šivǵä· M, čev́ǵä M:Čemb Sel (Nom. Pl. M: Čemb čevkt́) калина (ягода) / Massholderbeere (Viburnus opulus). | čevgᴉ-ńä·t́ks E:Ba ― čivǵə-ńe·t́ks M:Ur [калина (стебель) / Massholder (Stengel)]. | šivǵä·-šufta· M калина (куст) / Massholderbusch.
čivgə̑ks E:Nask ― čevgə̑ks M:Čemb Sel, čivgə̑ks M:Sučk калина (куст) / Massholderbusch.
če͔v́ǵeĺ (~ čev́ǵeĺ) E:Mar, čavǵeĺ E:Vez, čavǵiĺ ~ čavd́eĺ E, čavd́i·ĺ E:Kad, čavd́iĺ E:Kal Kažl, čavd́eĺ E:Is [калина (ягода)] / Massholderbeere. | čavd́iĺ-nalna E:Kad [? заросли калины / ? Dickicht von Massholderbäumen]. | čavd́eĺ-ńet́ks E:Is [калина (стебель) / Massholder (Stengel)].
čev́ǵeĺks E:Mar (Gen. -i͔ń), čavǵeĺks E:Vez, čavǵiĺks E калина / Massholderbusch.
čavd́i·ĺksna E:Kad, čavd́iĺksna E:Kal [калина / Massholderbusch].
čavd́iĺna E:Kad Kažl (Dem. zu čavd́iĺ) [калинушка / Massholderbusch].
čevǵeńä· M:P (Dem. zu čivǵä) [калина (ягодка) / Massholderbeere].
čiv́gə̑fks M, čivgə̑fks M:P [калина] / Massholderbusch.
če͔v́t́e ~ čeft́e E:Mar, čeft́e E:Večk Atr, čeft́ä [E:?Ba] Kad (Nom. Pl. čeft) ― šäft́ä M:Pš Čemb Sel Sučk Ur (Gen. šäft́əń) [мягкий] / weich (M:Sel: z.B. Teig) (E:Mar Atr [?Ba] Kad M:Sel Ur); мякоть / das (weiche) Innere des Brotes, Brotkrume (E:Mar: nachdem die Rinde abgenommen worden ist) (E:Mar Večk Atr [?Ba] Kad M:P Pš Čemb Sel Sučk). če͔v́t́e pot́e śuvordan E:Mar (168) Ich kneife die weiche Brust. a uĺi ‒‒‒ če͔v́t́e tarkań aci͔ćat E:Mar (1214) Es wird ‒‒‒ keine geben, die dir ein weiches Lager bereiten wird. | čevt́e pona E:NSurk [овца (“мягкошерстный”; тайное слово) / “Weichhaariges” = Schaf] (Geheimw.; = ŕev́e). | čevt́e si͔v́eĺ E:Mar [нежирное мясо] / mageres (fettloses) Fleisch. | če͔v́t́e śed́ej E:Mar [добросердечный] / von mildem Herzen. son če͔v́t́e śed́ej uĺeze͔ (1124) Sei sie von mildem Herzen! moń če͔v́t́e śed́ej av́ińem (1206) Du, mein Mütterchen mit weichem Herzen! | kši-šä·ft́ä M:P Pš мякоть [хлеба, мякиш] / das (weiche) Innere des Brotes, Brotkrume. | ĺäṕə kšäft́ä M:Sandr (Gen. kšäft́əń) [мягкое место, висок, родничок / weiche Stelle, Schläfe, Fontanelle] (= ĺäṕə vasta).
čeft́aks E:Večk Kažl, čeft́a·ks E:Kad Kal Ba [мягкое место (вообще)] / weiche Stelle (überh.; E:Kal: [в теле] / im Körper). | gaĺaškań čeft́a·ks E:Kad Kal [икра] / Wade. | kšä-čeft́aks E:Kažl [мякиш] / das (weiche) Innere des Brotes, Brotkrume. | nukuruń čeft́a·ks E:Kad Kal [седалищная мышца, ягодица] / Gesässmuskeln, Arschbacke. | ṕiĺä-jur-čeft́aks E:Kažl [висок] / Schläfe. | pŕa-kučka·-čeft́aks E:Kažl [мягкое место в темени, родничок] / weiche Stelle (Vertiefung) auf dem Scheitel (bes. bei Kindern), Fontanelle. | tukšuń čeft́a·ks E:Kad Kal [широкая мышца бедра] / Fleisch des Oberschenkels, Muskeln des Schenkels. — [Vgl. čeft́avks (unten)].
čeft́avks ~ čeft́afks E:Večk [мягкое место (вообще)] / weiche Stelle (überh.); [родничок] / Fontanelle. | ṕiĺe udalo čeft́afks E:Večk [мягкое место за ухом] / weiche Stelle hinter dem Ohr. | pŕa-bokaso čeft́avks E:Večk [висок] / Schläfe. | pŕa-kunčka-čeft́avks E:Večk [мягкое место в темени, родничок] / weiche Stelle auf dem Scheitel, Fontanelle. — [Vgl. čeft́aks (oben)].
čevt́ed́ems E:Večk [смягчаться] / weich werden.
čeft́e·lgadᴉ͐ms E:Ba [смягчаться / weich od. weicher werden].
čeft́e·lgaftᴉ͐ms E:Ba [Kaus. zu čeft́e·lgadᴉ͐ms] [смягчать / weich od. weicher machen].
čevt́e·ḿems E:Mar, čevt́eḿems E:Atr Večk, čeft́i·ḿims E:Kad [Kal] ― *šäft́əmə̑ms (: šäft́e̥ḿi) M:Sel, šeft́əməms M:Jurtk [смягчаться] / weich od. weicher werden; (M:Sel:) [разжижаться] / flüssig weich werden, (E:Mar auch:) [взрыхляться] / mürbe werden; (E:Kal:) [превращаться в жидкость] / flüssig werden.
čevt́e·mt́ems E:Mar, *čevt́emt́ems E:Bug NSurk ― *šäft́əṕt́əms (: šäft́e̥ṕt́an, -i) M:Sel, šeft́əptə̑ms M:Jurtk [Kaus. zu čevt́e·ḿems] [смягчать, размачивать] / weich machen, einweichen; (fig.) [размягчать, облегчать] / erweichen, mildern. čevt́imt́iŋḱ E:Bug [Macht weich!]. čevt́imt́iḱ v́edunoń se͔v́evt́ende͔ E:NSurk (III88) Lindre das vom Zauberer Gebissene!
čeft́a·ms E:Kad [смягчать, размачивать] / weich machen, einweichen.
čev́t́ńams E:Mar, čefńems E:Ba Večk [?St Šant] (Frequ. zu *čevt́ams od. *čeft́ems) [смягчать] / weich machen (E:Mar: z.B. Lindenbast (ĺeŋ́ǵe), indem man ihn durch einen Stock zieht, dessen eines Ende in vier Teile gespaltet ist), (E:Ba Večk auch:) помять / ein wenig zerknittern, zerknüllen.
čev́t́ńamo E:Mar (Gen. -ń) [расколотая палка] / ein an der Spitze in vier Teile gespaltener Stock, mit dem man Lindenbast (ĺeŋ́ǵe) weicher macht (indem man ihn durch die Ritzen zieht).
čefńimka E:Večk [?StŠant] [прибор для смягчения] / allg. irgendein Gerät (Ding), mit dem man etw. weicher macht.
čevt́eft́ems E:Atr (Kaus.) [смягчать] / weich machen; (fig.) [размягчать, облегчать] / erweichen, mildern.
čevt́evt́ńemks E:VVr (Frequ. zu *čevt́evt́emks) [раздавить, растолочь, растоптать, измельчать (в пюре) / (zu Mus) zerdrücken, zerstossen, zerstampfen, zerfeinern (z.B. Kartoffeln mit einem Löffel od. Stampfer)] (= čev́eĺams E:Atr Večk).
čəbə̑rdə̑ms (: čebə̑rda·n, čibə̑rdi͔) M:P [плескаться, бултыхаться] / plätschern, platschen (z.B. die Kinder beim Baden).
čəbə̑rkšńəms (: čebə̑rkšńa·n, -i) M:P (Frequ.).
čəgada· M:Vert [маленькая птица] / ein kleiner Vogel (= kuźńe·ć-ḱiŕʿks M:P Pš).
čəǵe·j M:Sarat частокол / Staketenzaun, Palissadenzaun.
čəka·ms M:Čemb [тикать (карманные часы)] / ticken (Taschenuhr) (= čikńams M:Sel).
čəka·d́əms M:Čemb [Pš] (Mom.) [ударить, хлопнуть] / plötzlich schlagen, klatschen (z.B. Spielscheibe mit einer Stange) (M: Pš); [щёлкнуть / einen Stüber (Knups) geben] (= lukštad́əms E:Kažl); [стукнуть / (einmal) klopfen] (= čakad́ems Е); [тикнуть (часы) / einmal ticken (die Uhr)] (= ćikad́ems E:Večk) (M:Čemb).
čəka·jəms M:Pš, čəḱijəms M:Čemb (Iter. zu čəka·d́əms) [тикать (стенные часы)] / ticken (Wanduhr).
čəkna·ms M:Pš, *čəkna·ms (: čekna·n, -aj) M:P, čikńa·ms (: čiḱńä·j) M:Sel [тикать (карманные часы)] / ticken (Taschenuhr); (M:P:) [пищать, щебетать, ? чирикать] / piepen, trillern, [?] zwitschern; [каркать, визжать] / krächzen, kreischen (Elster, Häher) (M:P). čəkńä·j šavatšaś M:P Der Häher kreischt.
*čəĺńa·ms (: čeĺńa·n, -ä·j) M:P, č́əĺńa·ms M:Pš, čəĺńa·ms M:Mam Sučk, čəĺńa·ms ~ čiĺńa·ms M:Čemb чиликать, чирикать (воробей) / tschilpen (Sperling), (M:P auch:) [пищать] / piepsen. [ḱiŕʿksə̑ks tšeĺńä·ᵪ́t́] pojunzə̑n M:Mam (IV31) Ihre Espen zwitschern wie Sperlinge.
*čəĺńəśəms (: čeĺńeśa·n, -i) M:P (Frequ. zu čəĺńa·ms) [чирикать (воробей)] / tschilpen (Sperling).
čəm M [чем / als; вместо, взамен / statt, anstatt]. alaša·ś korta·j: mo·n lu·tši śiśə·m aĺä· uskə̑ĺə·ń tšə·m fḱä· ava· uskə̑·mda (IV708) Das Pferd sagt: “Ich möchte lieber sieben Männer ziehen ehe ich ein Weib ziehe”. — [Russ. чем].
? *čəna·ms M:Kr [трещать / knarren]. čəna·ś ortac [Sein Tor knarrte].
čəpa·d́əms M:P Pš Kr (Mom.) [ударить (напр. топором)] / einmal schlagen, hauen (mit einem Schneidewerkzeug, z.B. mit einer Axt).
čəṕi·jəms M:P Pš Kr (Iter.) [ударять / mehrmals schlagen, hauen (mit einem Schneidewerkzeug)].
čəpəndə̑ms M:P, čəpə̑ndə̑ms ~ č́əpə̑ndə̑ms M:Pš, *čəpə̑nda·ms M:Patra [колоть, рубить] / hacken (mit Axt, Hacke) (M:Pš). śeĺmənc ṕińəś čəpə̑nda·j M:Patra [Er zwinkert mit den Augen, der Hund]. | ḱev č́əpə̑ndə̑ms M:Pš [делать насечки], ковать камень / picken, schärfen (Mühlsteine).
čərkšta·ms M:Sučk [трещать, швырять, гудеть] / schnarren, schmettern, dröhnen (= ćiŕkadoms E:Mar).
čərkšta·d́əms M:Pš, čə̑rksta·d́əms M:P (Mom. zu čərkšta·ms) [брызнуть, плюнуть] / (einmal) spritzen, (einmal) speien. son moń šamaźəń tš́ərkšta·d́əźä M:Pš Er bespritzte mein Gesicht.
čərkšti͔·jəms M:Pš (Iter.).
čəro·v ~ čirov ~ čero·w (Gen. -ə̑n) ~ šə̑ro·v (Nom. Pl. šə̑ro·ft) M:P, ćəro·v M:Pš, žurau̯ M:Sel [колодезный журавль] / Brunnenschwengel. | čero·w-o·lga M:P [жердь, к которой прикрепляется бадья] / Stange (an der Spitze des Brunnenschwengels), an der der Eimer hängt. | čero·v-raška M:P [перекладина колодезного журавля] / Tragbalken des Brunnenschwengels. — Russ. жура́вль.
čero·vńä M:P (Dem. zu čəro·v) id.
*čəva·ńindams (: čeva·ńen̥dan, -aj ~ ču̥va·ńin̥dan, -aj) M:P чваниться, гордиться / sich brüsten, stolz, hochmütig, launisch sein. — Russ. чваниться.
č́əvarda· ~ č́ərvada· M:Pš [слабое (плохое) пиво] / schwaches (schlechtes) Dünnbier od. Bier. śəmd́əma·ń tš́ərvada·da [Er hat mir schwaches (Dünn)bier zu trinken gegeben]. — ? Türk.
čəvə̑rdə̑ms M:P, č́əvə̑rdə̑ms M:Pš, čivə̑rdə̑ms M:Čemb [скрипеть] / knarren (M:Čemb [?P]); [скрежетать (зубами)] / knirschen (die Zähne, wenn man sie zusammenbeisst) (M:Čemb); [шуметь, выть, хныкать] / Lärm machen, heulen, flennen (Kind) (M:Pš).
*č́əvərkšńəms M:Pš (Frequ. zu č́əvə̑rdə̑ms) [шуметь / Lärm machen]. šabat́śä tš́əvərkšńi? Wächst dein Kind [Lärm machend] heran? (fragt eine Frau die andere).
čivərftə̑ms M:Čemb (Kaus. zu čivə̑rdə̑ms) [заставлять скрипеть (ворота)] / knarren machen (Pforte, Tor); [заставлять скрежетать (зубами)] / knirschen machen (Zähne).
čəžna·ms M:Pš Sel Sučk [шипеть (самовар, горшок, сырые дрова)] / zischen (Teemaschine, Topf, nasses Holz beim Brennen).
[či] tši ~ tši͔ ChrE E:Mar, če E:Kal (Gen. čiń, best. F. Nom. čiś), čä E:Kad (Nom. Pl. čit́), čä E:Kažl (Gen. čiń, best. F. Nom. čiś), ci͔ E:Jeg ― ši ChrM M:P Sučk Ur Jurtk (Nom. Pl. M:P Sučk Ur Jurtk -t; vgl. M:Sučk: śiᵪ́t́, v́iᵪ́t́) [солнце] / Sonne; [день] / Tag, auch Par.-Wort zu kudo (kud) [дом] / Haus, Heim, (E:Mar M:P auch:) [погода] / Wetter, (M:P auch:) [жизнь] / Leben. ḿeźe mastor laŋkso śeᵪ valdo? – či͔ś E:Mar (243) Was ist das klarste in der Welt? – Die Sonne. ĺiśńeś či͔ze͔, ńej kośt́ińźe E:Mar (162) Die Sonne ging auf, vertrocknete sie. mon uči͔ń uči͔ń t́et́e či͔ńt́ E:Mar (1200) Ich erwartete, ich erwartete diesen Tag. či͔ze͔ čopoć E:Mar (282) Der Tag wurde dunkel. pogodańe buŕäńe či͔ń kuvalma, ṕiže͔ dugaj, moĺima E:Mar (1214) Zur Zeit des Unwetters, Gestöbers, den ganzen Tag musst du, kleiner Liebling, wandern. či͔ń kuvalmu mon uči͔ń E:Hl (1160) Den ganzen Tag hindurch habe ich (auf euch) gewartet. kaŕe·j pačko·ć čid́e· iḱe·ĺe E:Is (I493) Der Braune kam einen Tag früher an. už śiśem čiskak si͔ń a jofńev́it́ [E:?Bug] (V68) Sie können nicht in sieben Tagen erzählt werden. kolmo tšit́ t́enze͔ E Es ist drei Tage alt. šiś śtiŕ, a kovś śora. šiś saftə̑rks moĺi pə̑ka· laŋksa, ab́e·c vəŕga·z laŋksa, iĺä·c numə̑l laŋksa M:P (IV723) Die Sonne ist ein Mädchen, der Mond aber ein Junge. Die Sonne reitet zur Frühstückszeit auf einem Ochsen, zur Mittagszeit auf einem Wolf, am Abend auf einem Hasen. t́etše tšiś vad́ŕa E Heute ist das Wetter schön. soń kolma šinzə̑n M:P Es ist drei Tage alt. śiń kolma šisna M:P Sie sind drei Tage alt. kolma šid́ä śiŕä M:P Mehr als drei Tage alt. ńat kolma šid iŋǵeĺä puŕʿt́śeza·ft M:P Diese Ferkel sind drei Tage alt (eig.: vor drei Tagen geworfen). (v́eᵪksa) kolma šints t́ija·n M:P Ich veranstalte die (erste) Gedächtnisfeier am dritten Tag nach dem Tode. t́etše tšeb́är šiś M:P Heute ist schönes (klares) Wetter. aĺä marʿta ĺemćä, aĺaftə̑ma šićä M:P (IV693) Nur den Namen hast du mit dem Vater[namen], dein Leben ist ohne Vater. šida-v́eda a son joži͔jäj M:Kr Tag um Tag wird es immer vernünftiger. šista-v́esta jožijäś M:Čemb Tag um Tag (Tag und Nacht) wurde es verständiger. mon šisa·n, ton šisa·t, son šisa, miń šisə̑ta·ma usw. M:P Ich bin am Leben, du bist, er ist, wir sind am Leben usw. tońć uĺəńd́äŕäĺət́ šisa, traksḱävə̑k ramaĺət́ M:Kr [Wenn du am Leben wärest, würdest du auch eine Kuh kaufen]. t́ä šisa śäŕäd́əń, a tona šiś malasə̑ĺ M Ich lag krank in dieser Welt, die andere Welt aber war mir nahe. t́ä šit́ńəń jotksta mon javə̑ń, tona šit́ńəń jotks əźəń šovə̑ŕä M:Kr [Ich hatte mich von den Leuten dieser Welt (Lebenden) getrennt, hatte aber nicht mich unter die Leute der anderen Welt (Toten) gemischt]. vaj tona čise͔ eŕamost eŕʒ́ań čuvažoń śeᵪ paro [E:?Bug] (V120) Im Jenseits ist das Leben der Ersänen und Tschuwaschen das allerbeste. šit́i v́eśt́ jarʿcaj M:Sel Es isst einmal am Tage. ańd́amo pačkuć kudov[‑]či͔v, ańd́amo sovaś kudos[‑]či͔s E:Mar (166) Andjamo gelangte zum Hause und Heime, Andjamo trat in sein Haus und Heim ein. uš a ton kadi͔t́ kudot[‑]či͔t́ E:Mar (166) Du aber verliessest [dein] Haus und Heim. už śeste͔ sovaś t́e ivan at́a son kudos, vaj śeste͔ sovśeś son ivan at́a son i čis E:Vez (I178) Dann trat der alte Ivan in die Stube ein, dann ging der alte Ivan in das Haus. eŕt́ araśeĺ kudosonʒo[‑]čise͔nʒe͔ E:Kozl (III178) Der Fluch ist nicht zu Hause gewesen. aĺi tuga·ńac aš kuca aĺi ṕäĺńäńac aš šisa M:P [Ist etwa sein jüngerer Bruder nicht zu Hause, ist etwa sein Bruder nicht im Heime?]. | äŕ čind́i E:Kažl (All.) [каждый день, ежедневно] / jeden Tag, täglich. äŕ čińd́i t́uŕᴉt́ (2149) Sie prügeln sich täglich. | bojarks-či E ― pajarks-ši M:P [боярская, барская жизнь] / Bojaren-, Herrenleben. | bud́ńa-či E:Mar [будничный день] / Werktag. | čačuma-či ~ čačuma-či͔ E:Mar, šačmo-či E:Atr [день рождения] / Geburtstag. | šisa M:P (Iness.) жив / am Leben. | či͔ste͔ E:Mar, čiste͔ E:Večk NBajt [El.] [каждый день, ежедневно] / jeden Tag, täglich. či͔ste͔ kanct kandi͔ĺit́ E:Mar (1148) Täglich trugst du ein Bündel (uns als Geschenk). oᵪ čiste͔ śimd́at, t́et́akaj, ńej bašḱirt E:NBajt (I469) Tag für Tag, Vater, gibst du Baschkiren zu trinken. | omboće či͔ste͔ E:Mar, omući čiste͔ E:Kal [во второй день] / am anderen Tage, am zweiten Tage. | kolmoće či͔ste͔ E:Mar [в третий день] / am dritten Tage. | ńiĺeće či͔ste͔ E:Mar [в четвёртый день] / am vierten Tage. | čiste͔-čiste͔ E:SŠant, čista-čista E:Ba [ежедневно] / tagtäglich. son čista[‑]čista iva·nᴉ͐ń mat́ŕa lavka·sa E:Ba (I180) Tagtäglich ist Ivans Matrja im Kaufladen. | šit́i M:P Sel (All.) [в течение дня, за день] / im Laufe des Tages, pro Tag. | čiń čaramo-tarka E:Sob ― šin šarə̑ma-vasta M:P [высокое место, которое постоянно освещается солнцем] / hoher Platz, den die Sonne immer bescheint (M:P). eŕi pando čamaso čiń čaramo tarkaso E:Sob (VII308) Es [das Dorf] liegt auf einem Bergabhang, auf einer sonnenbeschienenen Stelle. | či͔ńǯaramo (~ čińǯaramo ~ čińǯara·mo ~ činǯaramo) ~ či͔nǯaramo E:Mar, čińža·ramo ~ či͔nǯaramo E:Atr, či͔nǯaramo E, či͔nǯara·mo E:Ba, činǯaramo E:Večk подсолнечник / Sonnenblume, (E:Mar auch:) [семя подсолнечника] / Same der Sonnenblume. | činǯaramo-ńet́ks E:Mar, čińža·ramo-ńet́ks E:Atr, čińǯaramo-ńet́ks E:Večk ― šinǯa·rə̑ma-ńet́ks M [стебель подсолнечника, подсолнечник / Stengel der Sonnenblume, Sonnenblume (Pflanze)]. | či͔ńǯaramo-pŕa E:Mar [подсолнечник] / Sonnenblume; [головка подсолнечника] / Kopf der Sonnenblume. če͔ŕeze͔ t́uža, a sońć jala ṕŕanzo či͔ń karčo v́eĺavti͔. – či͔ńǯaramo ṕŕäś E:Mar (250) Sein Haar ist gelb, seinen Kopf aber wendet es immerfort der Sonne zu. – Die Sonnenblume. pańd́a laŋkso tazov ṕŕa [t́ejt́eŕ]. – či͔ńǯaramo ṕŕäś E:Mar (249) Auf dem Beete ein Mädchen mit krätzigem Kopf. – Der Kopf der Sonnenblume. | šinǯaŕi M:P (Gen. -en, Nom. Pl. -št), šińǯa·ri͔ M: Čemb Sel подсолнечник / Sonnenblume (M:P); [семя подсолнечника] / Same der Sonnenblume (M:Čemb Sel). | šinǯaŕińä M:P (Dem. zu šinǯaŕi) id. | šinǯa·ŕi-bŕä M:P (Dem. -ńä) [плод подсолнечника] / Frucht [der Sonnenblume], die anstatt Naschwerks gekaut wird (M:P). | šinǯa·ri͔ks M:Čemb Sel [подсолнечник] / Sonnenblume (Pflanze). | čiń čop ~ činze͔ čop E, čin ǯop E:Petr [весь день] / den ganzen Tag hindurch. čindžop jarci͔t́-śiḿit́ v́eĺeń narod oznoma [čińt́] oznoma latksa E:Petr (VIII84) Den ganzen Tag essen und trinken die Dorfleute im Opfertal. | čiń jomamo E:Is ― šiń jumama (~ imama) M затмение солнца / Sonnenfinsternis. | šiń ḱäd́ M: Sučk [солнечный луч] / Sonnenstrahl. | čiń ḱiŕks E:Is [солнечный шар], венец / Sonnenball, Sonnenhof. | čiń kunčka E ― šiń kučka· (~ šin kuč́ka·) M:P (Gen. ‑ń) [обеденное время] / Mittagszeit, (M:P auch:) [полдень, юг] / Mittag, Süden. | či͔ń kunčkava E:Hl ― šiń kučka·da M:Kr [в полдень] / um die Mittagszeit. valcḱi martu jaḱi ńiĺi ṕiĺksi͔, či͔ń kunčkava kaftu ṕiĺksi͔, čopoń ṕeĺej kolmo ṕiĺksi͔ E:Hl (266) Am Morgen geht es auf vier Füssen, am Mittag auf zwei Füssen, gegen Abend auf drei Füssen. | ši-lažnajńäźä M:Kr (Dem.; Poss.-Suff. 1. Sg.) [скорбящая о моей судьбе] / Beklagerin meines Schicksals (im Liede). | či͔-ĺiśima (~ či-ĺiśima) E:Mar, či͔-ĺiśima E:Hl, či-ĺiśma E:MKka, či-ĺiśḿe E:Is SŠant ― ši-ĺiśəma M:Ur [восход солнца, восток] / Sonnenaufgang, Osten. či ĺisḿe jonov E:NSurk (I360) Nach Osten (gewandt). | či-ĺiśmav E:MKka, či-ĺiśḿev E:Is SŠant [к восходу солнца] / gegen Sonnenaufgang hin. tui či-ĺiśḿev E:SŠant Er begibt sich nach Sonnenaufgang hin. či͔ ĺiśimav vaĺmazo E:Mar (1148) Gegen Osten [ist] ihr Fenster. | či-ma·d́ima E:Kažl [запад, заход солнца] / Westen, Sonnenuntergang. šińń madə̑m(a) ṕäĺi M:Sel, ši madəm ṕäĺi M:Mam (IV308) Gegen Sonnenuntergang (hin). | či-mad́ḿev E:MKka SŠant [к заходу солнца] / gegen Sonnenuntergang hin. tui či-mad́ḿev E:SŠant (I10) Er macht sich nach Westen auf. | šiń mokšənda M:Sučk [солнечный луч] / Sonnenstrahl. | či-ńiže E, či͔-ńiže ~ či-ńižet (Pl.) E:Večk, či-ńi·žit́ E:Ba, či-ńižet (Pl.) E:Is ― ši-ńižä (Gen. ‑ńižəń) ~ ši-ńəžä (Gen. -ńəžəń) ~ ši-ńežä (Gen. -ńežen) M:P [болезнь глаз] / eine Augenkrankheit (?E: болезнь, при которой больной не может смотреть на солнце / eine Krankheit, bei der der Kranke nicht gegen die Sonne schauen kann; E:Ba Večk Is: man sieht nicht bei hellem Tage, E:Večk auch, M:P: die Augen vertragen keinen Sonnenschein, M:P auch: die Augen werden rot, die Sehkraft schwach). soń śeĺməsə̑nza šińižət́ M:P [Er leidet an Tagblindheit]. | či-ńižej E:Večk ― ši-ńəžu (~ ši-ńež́u) M:P [страдающий болезнью глаз] / an der Augenkrankheit leidend. | či-pas ChrE E:VVr Gor Sarat, či͔-pas (~ či-pas) E:Mar, či-paj E:Atr, čiń pas E:Ba (Andr) ― ši-bavas ChrM, ši-pavas M:Alk, ši-pavas (-bavas) M:Pal, ši-bas M:Ur солнце, [бог солнца] / Sonne, Gott Sonne, Sonnengott (M: Sarat: божатся, клянутся пред этим богом / man schwört am Tage beim Namen dieses Gottes: či-pazi͔ś (od. čaradi͔ń či-pazi͔ś вертящееся солнце) laŋgan uĺiza (So wahr) der Sonnengott (od. der herumkreisende Sonnengott) über mir (ist); (am Morgen): ĺiśe či-pazi͔ś laŋgan uĺiza! (So wahr) der aufgehende Sonnengott über mir (ist)!; (am Abend): valǵe či-pazi͔ś laŋgan uĺiza! Der untergehende Sonnengott soll über mir (mein Zeuge) sein (nach Utsch.). či͔[‑]pazoks śv́et́it́ ti͔ńḱ paćaŋk E:Mar (1158) Wie der Sonnengott leuchten eure Tücher. ĺiśi či͔[‑]pazuś iḱiĺist E:Hl (1162) Der aufgehende Sonnengott ist vor ihnen. mad́an či-pajs E:Atr Ich lege mich in den Sonnenschein. v́eŕe pazoń iḱeĺe ĺiśića ćaradi͔ či-pas koŕḿińeć E:Gor [Du, vor den Himmelsgott kommender, (?) herumkreisender Sonnengott, Ernährer!]. v́ä·ĺiń-pas, ko·ŕḿeńeć, čiń-pas, ńi·šḱi-pas ma·tuška, puŕǵi·ńi-pas E:Ba (Andr) (VII376) Gott des Dorfes, Ernährer, Sonnengott, Nischke-pas, du Lieber, Donnergott! ḱepəd́i-valǵi šari͔ ši-bavas koŕməĺəć, makst ṕiźəmńa·t ĺämbəńat, makśək śet́ḿä varmańat M: Pal Aufgehender und untergehender, herumkreisender Sonnengott, Ernährer, gib Regen und warme Wetter, gib milde Winde! (aus dem Gebet beim Feldopferfest). šit́ šari͔ ši-pavas M:Alk Bei Tage herumkreisender Sonnengott. ĺiśi ši-bas, šaraj kov-bas M:Ur [Aufgehender Sonnengott, herumkreisender Mondgott!] (aus einem Gebet, das im Dorfopferfest (v́eĺəń osks) gebetet wird). | čipaz-jadra E:VVr [семя подсолнечника] / Same der Sonnenblume. | čipas-śv́etka ~ čipaź-śv́etka ~ čipaz-śv́etka ~ čipaź-źv́etka E:VVr [подсолнечник / Sonnenblume]. čipaz-śv́etkat śiv́e-ṕeń E:VVr [Wie Sonnenblumen sind die Stickereien unterhalb meines Kragens]. | či͔paz-t́ikše E, ćipaź-d́ikše E:Is подсолнечник / Sonnenblume. | čipaz-źorna E:VVr [семя подсолнечника] / Same der Sonnenblume. | či-ṕe E, či͔-ṕe E:Jeg [день пути] / Tagereise. śiśem či-ṕe tarka maŕav́i E Es ist sieben Tagereisen weit zu hören. śiśem či͔peń rozbo·jńiḱt E:Jeg (II548) Räuber, sieben Tagemärsche weit her. | čiń ṕäń tarka E:Ba id. | ši-ṕe-vasta M:Kr id. kolma ši-ṕe-vasc šarftə̑źä Er fuhr sie drei Tagereisen weit hin. | či-ṕeĺ E:Atr [облако перед солнцем], облако / Wolke vor der Sonne, Wolke. vaj v́eŕga v́eŕga ut́a-polk ĺift́i ‒‒‒ śed́ejak v́eŕga či-ṕeĺ jutkova (I326) Hoch, hoch fliegt eine Wildentenschar, ‒‒‒ sehr hoch, zwischen Lämmerwolken. | čimb́eŕḱ E:VVr, čimb́iŕᵪ́ ~ čimb́i·ŕf́ E:Kad, čimb́iŕᵪ́ E:Kal, čimb́iŕf́ E:Kažl ― šimb́erf M:P [весь день, в продолжение всего дня] / den ganzen Tag hindurch. tšimb́iŕf́ v́iĺᴉń vačᴉda E:Kažl (III332) Den ganzen Tag war ich hungrig. | čiń ṕiĺeks E:Is [побочное солнце] / Nebensonne. | čise͔ ṕiŋkste͔ E при жизни / in (seinem) Leben, während des Lebens. | čise͔ ṕišt́i [E:?Bug] [калека] / Krüppel, “sein Leben lang leidend”. čise͔ ṕišt́iks t́ejesse͔! (VI64) Möge er ihn sein ganzes Leben lang zum Krüppel machen! čise͔ ṕišt́iks mon t́ejd́an (V508) Ich werde dich zu einem Krüppel machen. | či-pola E:VVr Večk Is, či-pula ~ či-pu·la (best. F. Nom. -ś) E:Ba [очерёдность выполнения в течение недели домашних дел замужними женщинами в одной семье] / die Zeit (Periode von einer Woche), die jede verheiratete Frau der Reihe nach die Speise bereiten u. für andere häusliche Arbeiten sorgen muss. pozdorovtado čise͔ či-polań vačti͔ńeń E:VVr (II340) Einen Gruss euch, Ihr Meinen, die ihr täglich die Diensttage erledigt. mońe t́ejekšne͔śt́ avakaj či-pola E:Bag (II11) Sie bestimmten für mich, Mutter, die Tagesarbeit. | šiń pula M:Sučk [побочное солнце] / Nebensonne. | čiń putmo E:VVr, čiń putuma E:Kal [назначение дня свадьбы / das Bestimmen des Hochzeitstages]. | čiń stru·na E:Ba [солнечный луч] / Sonnenstrahl. | čiń śed́ej [E:?Bug] ― *šiń śed́i M:Sučk [середина (“сердце”) дня, полдень] / Mitte (“Herz”) des Tages. čiń śed́ejga v́iŕńese͔ [E:?Bug] (V386) [Er ist] am Mittag in einem Walde. | šiń śed́isa M:Sučk [в полдень] / mitten am Tage. | šiń śt́ama M (Gen. -n), šiń śt́a·ma M:Ur [восход солнца, восток] / Sonnenaufgang, Osten. | šiń śt́amasa M:P Kul [на востоке] / im Osten. šiń śt́amasa ṕiźəm tućä M:Kul (IV46) Im Osten (erhob sich) eine Regenwolke. | ši-śt́ama ṕäĺä M:Sel id. | šińń śt́ama ṕäĺi M:Sel [к восходу солнца, к востоку] / nach Sonnenaufgang hin, gegen Osten hin. | šiń śt́ama šiŕəsa M:P [на востоке] / im Osten. | šiń śulma M:Saz [? вышивка] / ? eine Stickerei (s. čijńe). | čiń tokamo-tarka E:VVr [солнечное место] / sonnenbeschienener Platz. či͔ń tokamo pandi͔ńe E:Mar (1120) Sie ist ein von der Sonne bestrahltes Hügelchen. | tši-valdo ChrE, či͔-valdo E:Mar, či-valda E:Ba, *či-valdo E:VVr ― *ši-valdă M:P [солнечный, дневной свет] / Sonnenlicht, Tageslicht; [жизнь] / Leben; (E:Ba:) [жизнь, век] / Leben, Lebenszeit. či͔ valdoń końd́at ṕiśi śeĺv́et́ ĺiv́t́ezan E:Mar (1210-2) Wie der Sonne Licht heisse Tränen mag ich fallen lassen. moń šačmo·ston kasmo·ston, či-va·ls ĺiśḿe·ste͔ń E:VVr (II521) Als ich geboren wurde [und aufwuchs], als ich das Tageslicht erblickte. | ši-va·lca M:P [при дневном свете] / bei Tageslicht. | či-valdi͔ńä ChrE E:Ba [Andr] (Dem.) [дневной свет] / Tageslicht (ChrE); [жизнь, период жизни] / Leben, Lebenszeit (ChrE E:Ba Andr). makst ḿińä·ńiḱ čumra·ń pa·ra-či·ńä, kuva·ka či-valdi͔·ńä E:Andr (VII376) Gib uns Gesundheit, eine lange Lebenszeit! | či͔-valdi͔ńem E:Mar, či-valdi͔ńem E:Večk [?Bug], či-vald́iŋǵim E:Šokša ― ši-valdə̑ńäj M:P [моё солнышко!] / mein Sonnenschein! (Kosew.). mon užokaja, či͔ valdi͔ńem, kortasa E:Mar (1214) Warte, mein Sonnenlicht, ich will dir erzählen. čivaldi͔ńem a gńedoj E:Večk (II293) Mein Sonnenschein, Brauner! putuḿiźka moń, čivald́iŋǵim, ḱeĺḿe moda jožut́e! E:Šokša (VII444) Legt mich, (ihr), mein Sonnenschein (meine Lieben), in die kalte Erde hin! | či-valguma E:Mar Večk, či-valgomo ~ či-valguma E:Is ― ši-valgə̑ma M:P, ši-va·lgə̑ma M:Ur, ši-valgə̑mńä (Dem.) M:Sandr [заход солнца, закат], запад / Sonnenuntergang, Westen. či͔ valgumav ḱeŋkše͔ze͔ E:Mar (1148) Gegen Westen ist ihre Tür. ši valgə̑mńä·t́i ḱəŕd́əma·ń M:Sandr (IV227) Er hielt mich dort bis zum Sonnenuntergang. | či-valgomov E:Is [к заходу солнца, на запад] / nach Sonnenuntergang hin, nach Westen. ombo·će ṕiŕa·ś či-valgo·mov (II50) Die andere Spitze steht nach Sonnenuntergang. | či-valguma jondo E:Večk [с запада] / von Sonnenuntergang, Westen her. | či-v́e·ĺif́t́ima-v́id́ḿä· ~ či·-v́eĺiᵪ́t́i·ma-v́id́ḿä E:Kad [семя подсолнечника] / Same der Sonnenblume (= čipaz-jadra od. čipaz-źorna E:VVr). | či-v́eĺʿt́ima ~ či-v́eĺiᵪ́t́i·ma E:Kad, či-v́eĺʿt́ima E:Kal подсолнечник / Sonnenblume. | či-v́eĺʿt́imaksna ~ či-v́e·ĺif́t́imaksna E:Kad, či-v́eĺʿt́imaksna E:Kal подсолнечник / Sonnenblume [Pflanze]. | ińeči E:Sap, ińečä E:Nask [пасха] / Ostern. | ińečiń pokš kŕost E:Mar [звёздное скопление, появляющееся с востока] / ein im Osten aufgehender Sternhaufen (= ṕetra-kŕost E:Večk). | ińečiń provod́amo E:Sap [проводы пасхи] / zeremonielles Wegbegleiten des Osterfestes. | ińečiń puŕe E:Bag [“пасхальный мёд” (мужской праздник)] / [“Ostermet”], eine von Männern am Ostertage begangene Feier, worin Met (puŕe) getrunken wurde. | ińečiń śŕečamo E:Sap [церемония встречи пасхи] / zeremonielles Empfangen des Osterfestes. | jotkši M:P [суббота] / Sonnabend. | kalmama-či E:Petr [день захоронения / Begräbnistag]. koda [kuli͔ńt́] rod́ńat́ńe v́eśe purnav́it́ [kuli͔ńt́] kudi͔s [kuli͔ńt́] kalmama [čińt́] (VIII230) Wenn alle Verwandten des Verstorbenen am Begräbnistage des Gestorbenen im Hause des Gestorbenen sich versammelt haben. | karčo či E:Mar [канун] / Vorabend, Tag vor einem Feiertag. | ḱiŕakśńima-či E:Mar, ḱiŕaks-če E:Kad [дни сырной недели] / die Tage in der Butterwoche (E:Mar); [масленица] / Fastnacht (E:Kad). | ḱize͔-či E ― ḱizə̑-ši M:P [летний день, летнее время / Sommertag, Sommerzeit]. | ḱize͔-čińe E ― ḱizə̑-šisa M:P [в летнее время / zur Sommerzeit]. | kudši-azə̑rava (kudži-azə̑rava) M:P (myth.) [хозяйка дома (в заклинаниях) / Herrin über Haus u. Hof, Schutzgeist der Wohnstätte] (in Zaubersprüchen). | kudoń-čiń pas E:VVr ― kudši-pavas (kudži-bavas) M:P Pš Šad, kudə̑ń-ši-pavas M [бог дома / Gott des Hauses u. Hofes]. kudoń-čiń pas, ḱeŕiń šočkoń pas koŕmińeć E:VVr [Gott des Hauses und des Hofes, Gott der Rinde und der Balken, Ernährer(?in)] (kudoń-čiń pas wird auch kudoń ḱiŕd́i [Herrscherin über das Haus] u. ńiĺe užoń pas [Gott der vier Ecken] genannt). kudši-pavas koŕməĺəć, jurʿt-azə̑rava matuška M:Pš [= Šad] [Gott des Hauses und Heimes, Ernährer(?in), Herrin der Wohnstätte, Mütterchen!] (wird gebetet, wenn man eine neue Wohnung bezieht). | kudoń-čiń purni͔ća E:Mar [хороший (-ая) эконом(ка)] / gute(r) Haushälter(in). | kudoń-čiń vanomo E:Mar [посещение родственниками невесты дома жениха / der Besuch der Verwandtschaft der Braut im Hause des Bräutigams, den diese unmittelbar nach der endgültigen Werbung zusammen mit den Brautwerbern macht, “das Besehen des Hauses u. Hofes”] (= vasta-varǯamo [vastə̑ń varǯama] M). | kulomo-či E:Mar [день смерти] / Sterbetag, Todestag. | ĺemd́eḿe-či E:Atr [день крестин / Tag, an dem jmd. getauft wird od. worden ist. | ḿikalov-či E:VVr [Михайлов день / Michaelistag]. | nurda-jordam-ši M:P [день благовещения] / “Aufbewahrungstag des Schlittens”, [Mariä Verkündigung], wird für unheilvoll gehalten, an ihm wird keine Arbeit begonnen. (Dieser Tag wird wahrsch. deswegen so genannt, weil der Schlitten dann gew. auf den Sommerliegeplatz gestellt u. der Karren hervorgenommen wird). nurda (-ə̑) jordam šińä· stadat ṕervaj af ĺišńišt́, švatat́ńä af raštašt́ (IV719) Am Aufbewahrungstage des Schlittens wird das Vieh nicht zum ersten Mal hinausgelassen, (sonst) vermehren sich die Tiere nicht. | ńed́ĺatši ChrE E:Bag, ńed́ĺači͔ E:Mar ― ńed́äĺäši M, ńed́äĺši M:Čemb [воскресенье] / Sonntag. vandi͔ń či͔ze͔, at́avtokaj, ńed́ĺači͔ E:Mar (152) Morgen, Schwiegerväterchen, ist es Sonntag. | očəži ~ oč́əži ~ oč́eži ~ [?] ocuži M:P, očəži M:Pš Saz Čemb, očə·ži M:Ur, očuži M:Sel [Atjur] [пасха] / Ostern (eig.: “der grosse Tag”, russ. великий день). očəžəsta avat́ńä ḱäṕä af jakašt́, kulə̑fńä kudu suva·št́ M:P (IV722) Zu Ostern gehen die Frauen nicht barfuss, (denn es ist die Zeit, wo) die Verstorbenen ins Haus hineintreten. očəžiń v́eńä alašat́ńä korʿtašt́, jakašt́ kulʿcə̑ndə̑ma M:P (IV723) In der Osternacht sprechen die Pferde, (dann) geht man lauschen. sajan sajan, mazakańäj, otšəžəń šińä M:Saz Ich werde kommen, ich werde kommen, Schwägerin, am Ostertag. oᵪ, tosa maksə̑ń v́id́i ḱäd́ńazndza očužiń mazə̑ zondalnaj alńä M:Atjur (VIII358) O, dann gab ich ihm in die rechte Hand ein schönes mit Sandelfarbe gefärbtes Osterei. | oćuši-jotka M:P [пасхальная неделя] / Osterwoche. | očuži jotksta M:Kr [в пасхальную неделю] / in der Osterwoche. | ṕeĺe-či E:Mar Petr, ṕeĺ-ǯi· E:Ba, ṕeĺ-ǯe E:Kad [полдень] / Mittag. koda čiza si͔ ṕeĺe-či malav E:Petr (VIII92) Wenn der Tag bis zur Mittagszeit fortschreitet. | ṕetrovoń či E:Kočk, ṕetro·uń či E:Is ― ṕetružińń ši M:Sel [Петров день] / Petrustag. kulan, t́et́akaj, kulan, t́iŕińem ṕetrovoń čiste͔ – pońed́eĺńikste͔ E:Kočk (VII60) Ich sterbe, Vater, ich sterbe, mein Ernährer, am Petrustage, am Montag. kula·n d́iŕi·ńem, joma·n, av́i·ńem, ṕetro·uń čiste͔· ob́e·d pora·sto E:Is (I320) Ich werde sterben, meine Ernährerin, ich werde hinscheiden, meine Mutter, am Petrustage, um die Mittagsstunde. kula·n mon tŕäjńäj ṕetružińń šińä [M:Sel] (IV292) Ich sterbe, Ernährer, zu St. Peter. | praźńiḱči͔ (~ praźd́ńikči) E:Mar ― praźd́ńəḱši [M: ?Sel] [праздник] / Feiertag. vaj vandi͔ń či͔ze͔, [ḿeńeĺńakaj], praźńiḱ či͔ E:Mar (152) O, morgen, Schwiegerväterchen, ist es ein Feiertag. | pŕafks-ši M:Jožka Kuld [праздник] / Feiertag (M:Jožka). kula·n-ima·n, d́äd́akańäj, v́eĺəń pŕafks-šinä M:Jožka Ich werde sterben, Mütterchen, am Feiertage des Dorfes. šači śorə̑da ḱeĺäžəń pakśät́ v́id́əd́ä, v́eĺəń pŕafks-šińd́i ńäń v́eĺ-ozksə̑ńd́i M:Kuld Besäet die Felder von Keläsh mit wachsendem Getreide, dies für Dorfopfer und Piroggen am Feiertage des Dorfes! | sodi͔jafńəm-ši M:P [крещение] / Dreikönigstag (die Ben. kommt daher, dass man an diesem Tag mit Kohle Kreuze an die Wände macht, neben die Kreuzchen aus Kienspäne (ṕenč-pĺama), die man tags zuvor an die Wände gesteckt hat). | stak̀ači E, stakači E:Mar, śt́akčä̆ ~ śt́akčä· E:Kad, śt́akčä̆ E:Kažl, śt́akči E:Kal ― stakši M:Sel Jurtk [Mam] [будничный, рабочий день] / Werktag, Arbeitstag. [t́ätši praźd́ńekši], af [śäft́ä]. vandi͔ [ńi] stak[‑]ši, toń [śäft́ä] [M:Mam] (IV8) Heute ist Feiertag, jetzt nehme ich dich nicht, aber morgen ist ein Werktag, dann nehme ich dich. | śt́akčiń E:Kad Kal ― stakšińń M:Sel [будничный] / werktäglich, Alltags-. | svad́ba-ši M:P [день свадьбы / Hochzeitstag]. | svad́ba-šińä M:Lemd [в день свадьбы] / am Hochzeitstag. kula·n[‑]juma·n svad́ba[‑]šińä· (IV173) Ich werde am Hochzeitstage sterben. | šavši M, šavə̑ši [M:P] [вторник] / Dienstag. | tonači E ― tonašiś M:P [потусторонний мир, царство мёртвых] / die andere Welt, das Totenreich. | tundoń či E, tundoń či͔ E:Mar [весенний день, весеннее время / Frühlingstag, Frühlingszeit]. uj ńej kot́ sazo tundoń či͔ E:Mar (1222) O, wenn jetzt die Tage des Frühlings auch kämen! | t́etši ~ t́etše ~ tše͔tše͔ ChrE, t́eče͔ (~ t́eče) ~ čeče E:Mar, t́eči E:Gor Večk, t́eče ~ t́ečä E:Ba, t́eč́ä E:Kad, čeče E:Atr Is SŠant ― t́ɛtši ChrM, t́äči M, t́eči· M:Jurtk (t́e, t́ɛ, t́ä ‘dieser’ + tši, či͔, ši ‘Tag’) сегодня / heute. | t́eče͔ń či͔ńe (~ t́ečen čińe) ~ t́eči͔ń či͔ńe E:Mar [сегодня] / am heutigen Tage (= t́eče). kot́ t́eče͔ń či͔ńe lamo nuža ti͔ń ńejid́e (1190) Wenn ihr auch den heutigen Tag viel Not erlitten habt. | t́äčijo·k M:P [сегодня же] / noch heute. | t́äčijəń ši M:P [сегодняшний день] / der heutige Tag. | t́äčijəń šista M:Levši [сегодня / am heutigen Tage]. | t́ɛtšis ChrM, t́äčis M:P, t́äčəs M: Sel, t́eči·s M:Jurtk [до сегодняшнего дня] / bis heute, bis zum heutigen Tag. [ḿäń] t́äčəs eŕäj marʿtə̑nza M:Sel (IV822) Bis an den heutigen Tag lebt er mit ihr. | t́ečems E:Ba, čečems E:Atr NSurk ― t́äčems M:P [до сегодняшнего дня] / bis zum heutigen Tag; [вот ещё!, всё ещё!] / was alles, immer noch (= noch nicht, bisher vielleicht (iron.)) (M:P). t́etšems jala si͔ E Noch bis zum heutigen Tag kommt er (= Er ist nicht gekommen und wird auch nicht kommen). če·čems ja·la po·poń ḱis ra·ŋǵi E:Atr (III341) Sie schreit bis zum heutigen Tage immer noch wegen des Popen. ab́eštša·ndaś kurə̑k sams t́ätšems sašə̑ndi͔ M:P Er versprach bald zu kommen, bis heute kommt er noch (= Er ist nicht gekommen und wird auch nicht kommen). | t́ečeń ǯińt́eń E ― t́äčiiń šit́i M:P [до сегодняшнего дня] / bis zum heutigen Tag, bis heute. | t́ečeń ǯis E:Večk ― t́äčiiń šis M:P id. | t́ečiḿeń čis E:Večk id. | t́ečeń E:Večk, t́eče͔ń (~ t́ečeń) ~ t́eči͔ń E:Mar ― t́ɛtšijəń ChrM, t́äčijəń (~ t́äčiiń) M:P, t́äčijəń M:Levši Čemb [сегодняшний] / heutig. andə̑mak ‒‒‒ t́äčijəń ṕid́əf ĺämńada M:Čemb [= M: Kar] (IV170) Füttere mich ‒‒‒ mit heute gekochter Suppe! | t́ečińeń E:Večk [повседневный] / alltäglich. | t́äšiś M:P [земная жизнь] / dieses Leben (als Gegens. zu tonašiś). | t́eĺe-či E ― t́alə̑-ši M:P [зимний день, зимнее время / Wintertag, Winterzeit]. | t́alə̑-šisa M:P [по зимам] / zur Winterzeit. | v́ärǯi M, v́ärši M:P [среда] / Mittwoch. | či putoms E, či putums E:Kal [назначить день свадьбы] / den Hochzeitstag bestimmen (dies geschieht einen od. höchstens zwei Tage vor der Hochzeit) (E).
či͔t́ E:Mar, čit́ E:VVr Večk NSurk Vez Kad ― šit́ M:P Ur Jurtk [днём] / bei Tage. či͔t́ ḱiŕeḿi, v́et́ v́eńeḿi. – acamot́ńe E:Mar (260) Am Tage zieht es sich zusammen, in der Nacht streckt es sich aus. – Das Bett. son čit́ sali͔ĺ t́ejt́eŕ t́aka činʒe͔ ḱis E:Večk (I423) Mädchen, tags hat er, das war sein Tag, gestohlen. už čit́kak tui savań t́eŕuša uĺićav E:Vez (I385) Savas Terjuscha geht (weiter) des Tags auf die Strasse.
čiźeĺt́ E:Atr, čiźe·ĺt́ ~ čiźeĺt́ E:Is, čińʒ́eĺt́ E:Večk [? či + śeĺmt́] днём / am Tage.
tši͔ńe ChrE E:Mar, čińe E:Atr ― šińɛ· ChrM, šińä· M:P (Lok.) [днём] / am Tage. | jɛŕ šińɛ· ChrM, jäŕ šińä· M:P [каждый день] / jeden Tag. | ḱize͔-či͔ńe E:Mar [в летние дни, в летнее время] / an Sommertagen [in der Sommerzeit]. uj ḱize͔ či͔ńe, ĺeĺakaj, lamo ṕiźeme ṕiźi t́et́ (1218) O, an Sommertagen, Brüderchen, wird dir viel Regen herabströmen. | śɛ šińɛ· ChrM, śä šińä· M:P [в тот день] / an jenem Tag. | śokśiń či͔ńe E:Mar [в осенние дни, в осеннее время] / in den Herbsttagen [in der Herbstzeit]. | tundoń tši͔ńe ChrE E:Mar, tundoń čińe E [весной] / im Frühling. | t́eči͔ń či͔ńe ~ t́eče͔ń či͔ńe E:Mar [в сегодняшний день] / an diesem Tage, am heutigen Tage. | t́eĺe-tši͔ńe ChrE E:Mar, t́eĺeń čińe E [зимой, в зимние дни] / im Winter, an Wintertagen.
či͔ńeḱ-v́eńek E:Mar, čińeḱ-v́eńeḱ E:Vez ― šińəḱ-v́eńəḱ ChrM, šińəḱ-v́eńəḱ (~ šińek-v́eńek) M:P, šińək-v́eńək M:Čemb Sel (Kom.) [днём и ночью, круглосуточно] / Tag u. Nacht. či͔ńeḱ[‑]v́eńeḱ roboti͔, kudo javams a roboti͔. – zasloni͔ś E:Mar (260) Beim Tage und in der Nacht ist es beschäftigt; während geheizt wird, ist es nicht beschäftigt. – Die Ofentür. vaj čińeḱ[‑]v́eńeḱ savań t́eŕuša uĺćaso E:Vez (I384) Tag und Nacht ist Savas Terjuscha auf der Strasse. šińək-v́eńək avaŕd́i M:Čemb Sel [Er weint Tag und Nacht].
či͔ja·k ~ či͔jak ~ čijak E:Mar, či͔ja·k ~ čijak E:Atr, či͔jak E, či͔ja·k ~ čija·k ~ čijak E:VVr, čijak E:Večk Kal, či͔ja·k E:Ba, čija·k ~ čiak E:Kad, čiak E:Jeg (Adv.) давеча / unlängst, neulich [ellipt. aus a čijak ‘nicht einmal einen Tag (davor)’]. čija·k tui·ń kudo·sto E:VVr (II390) Ich ging kürzlich aus dem Hause.
tšińe ChrE E:?Bug, či͔ńe E:Mar ― šińɛ· ChrM, šińä· M:P (Dem. zu tši, či͔, ši). kučumak ‒‒‒ kozo či͔ńeze͔ a toḱi E:Mar (1184) Sende mich ‒‒‒ [dahin], wohin der Sonne Strahlen nicht gelangen! ĺiśi či͔ńe a ńekšni͔t́ E:Mar (1166) Die aufgehende Sonne sehen sie nicht. oᵪ či͔ńeś uĺńeś či͔ńeška E:Mar (1210) O, dieser Tag ist ein langer, langer Tag gewesen. čińeń ṕeva ḱece͔ t́evńem kadi͔ja [E:?Bug] (V448) Den ganzen Tag habe ich meine Handarbeiten liegen lassen. t́at kańʒ́əd́ä moń šińä·źəń M:P Traure nicht um mein Leben! | t́eĺe-či͔ńe E:Mar [зимний денёк, зимнее время / Wintertag, Winterzeit]. oᵪ t́eĺe či͔ńeń samsto pogodańe buŕäńe či͔ń kuvalma, ṕiže͔ dugaj, moĺima (1214) O, wenn des Winters Tage kommen, zur Zeit des Unwetters, Gestöbers, den ganzen Tag musst du, kleiner Liebling, wandern.
šica M:Alk, šiča M:P (Gen. -ń) [старинное имя ребёнка, рождённого в дневное время] / ein alter Name, der gegeben wurde, falls das Kind (Junge od. Mädchen) zur Tageszeit geboren wurde.
*čikstomoms E:Petr [светать] / tagen. koda kščeńjasta čiza čikstoḿe (VIII110) Wenn es am Dreikönigstage zu tagen beginnt.
či͔čav (~ čičav) E:Mar, čičav E:Gor Petr, čiča·v E:Ba, šiča·v ~ šiča·u̯ E:Kad, šuča·ŋ E:Atr, šučav E:VVr Nask, čučav ~ čuča·v E:Večk, čuča·v E:Gr ― šiča·v (~ šeč́a·v [< šič́a·v], Gen. -ə̑n, Nom. Pl. šič́a·ft) M:P, šiča·v M:Čemb Ur, čiča·v M: Sel, šiča·v ~ šičau M:Sučk, šičau M, čiča·u̯ M:Jurtk блоха / Floh. ṕeĺan, ṕeĺan, jalgaj[‑]dugaj, či͔čav pupasi͔ E:Mar (14) Ich fürchte, ich fürchte, liebe Freundin, ein Floh wird ihn stechen. kšni͔ń či͔čav́iś pupaso E:Mar (1126) Der eiserne Floh steche ihn! jolma aĺäńä kantt [šarfńi]. – šet́ša·vś M:P (IV622) Ein kleiner Kerl, dreht Baumstämme um. – Der Floh. karuś saj ošsta v́eĺət́i, a čiča·və̑ś moĺi ošt́i M:Sel (IV835) Die Fliege kommt von der Stadt ins Dorf, aber der Floh geht in die Stadt.
čučavńe [E:?Bug] ― *šəča·vńä (: šeč́a·vńä) M:P (Dem. zu šiča·v) id. mon čučavńeks v́eĺavtovĺiń [E:?Bug] (V518) Ich verwandelte mich in einen Floh.
čičavov E ― šeč́a·vu M:P (Adj.) [блошистый / Flöhe habend].
čučaka E:Večk NBajt MKka ― šiča·ka M:Prol блоха / Floh. vaj kona t́ese͔ kol aŕći, [kšńeń] ǯučaka pupasso [E:MKka] (II136) Wer hier Böses denkt, den soll ein eiserner Floh stechen!
čučaḱińe [E:?Bug] (Dem. zu čučaka) id. čučaḱińeks t́ejev́eĺiń (V518) Ich verwandelte mich in einen Floh.
či͔če͔ E:Mar, šiče E:Atr MKly SŠant, čiče E:Is [зять] / Schwager (E:Atr Is: [муж старшей сестры] / Mann der älteren Schwester, nur von Frauen gebrauchtes Wort) (E:Mar Atr Is). a či͔če͔ńeń usḱimiź, a pat́eńeń usḱimiź E:Mar (1190) Nicht zu dem Schwager habt ihr mich hergefahren, nicht zu der [älteren] Schwester habt ihr mich hergefahren. šičeń[‑]pat́an ṕešt́ čulkśit́ E:Atr (I507) Meine Schwester und ihr Mann knacken Nüsse. | čič-aĺińe E:Is [? деверь, зять / Schwager]. čič-aĺińem aĺińem [Mein Schwager, mein Bruder!]. | ščaka M:Pš Alk Čemb Sel An Sučk (Anr. M:Pš Alk Čemb Sel -j, M:Sučk ščaka ~ ščakańäj), ščakaj (Anr.) M:P [сестра матери] / Schwester der Mutter (M:Pš An: u. alle ihre weibl. Verwandten) (M:Pš Čemb Sel An); [жена брата матери] / Frau des Mutterbruders (M:Pš Alk Čemb Sučk); [жена сына брата матери] / Frau des Sohnes des Mutterbruders (M: Pš An); [жена двоюродного брата] / Frau des Vetters (M:Sel); [сестра матери отца] / Schwester der Mutter des Vaters (M:Sel); [обр. к женщине в чужой деревне] / allg. Anr. für Frauen in einem fremden Dorfe, wird von allen als Anr. für junge verheiratete Frauen gebraucht (für alte Weiber pabaj) (M:P). | ščat́a ML55(E), iščit́a ~ išč́it́a ~ iš́č́it́a· E:Kad (Anr. išč́it́ej ~ iščit́aj), iščit́a E:Kal ― ščät́ä ML55(M) M:P Pš Alk Čemb Sel Sučk Ur (Anr. M:P Pš Sel Ur Kars -j) [дед по матери, отец матери] / Grossvater mütterlicherseits, Vater der Mutter (ML(E) E:Kal ML(M): [прадед] / Ältervater), (M:Pš Alk auch:) [брат отца матери] / Vaterbruder der Mutter (M:Pš: u. dessen männl. Verwandten), (E:Kad auch:) [брат матери матери] / Mutterbruder der Mutter. toń ščät́äńäćä noldažəń at́äś M:Cjatn (IV169) Dein Grossvater ist der Noldasch Alte. ad́ä śävmak moń ińǯəks. [d́äjäń-]aĺäń vaŕǯama ščät́äj[‑]ščavaj ḿäŕgəma M:Kars (IV261) Komm, nimm (und fahr) mich zu Besuch, dass ich meine Eltern sehe, dass ich “Grossvater” und “Grossmutter” sagen (kann)! mon ščet́eźeń šavan i ščavaźeń šavsa M:Vert (VIII470) Ich werde meinen Grossvater (mütterlicherseits) töten und meine Grossmutter (mütterlicherseits) töten. | štšava ChrE, ščava ML55(E), iš́č́ava· (Anr. iš́č́avaj) ~ iš́č́ava ~ iš́čava ~ ščava E:Kad ― štšava ChrM, ščava ML55(M) M:Pš Alk Čemb Kars Sel Pimb An Vert Atjur Sučk Ur (Anr. M:Pš Alk Čemb Sel An Sučk Ur -j) (< [*šičä̆] + ava) [бабушка по матери, мать матери] / Grossmutter mütterlicherseits, Mutter der Mutter (ML(EM): [прабабка] / Ältermutter) (ChrE ML(E) E:Kad ChrM ML(M) M:Pš Alk Čemb Kars Sel An Sučk Ur); [сестра бабушки по матери] / Schwester (M:Pš auch: Kusine) der Grossmutter mütterlicherseits (M:Pš Alk: [старшая сестра] / ältere Schwester; M:Pš: einige gebrauchen das Wort oću akaj) (E:Kad M:Pš Alk); [сестра матери отца] / Schwester der Mutter des Vaters (M:Pš Alk); [жена двоюродного брата] / Frau des Vetters (E:Kad). mon ščet́eźeń šavan i ščavaźeń šavsa M:Vert (VIII470) Ich werde meinen Grossvater (mütterlicherseits) töten und meine Grossmutter (mütterlicherseits) töten. ad́ä śävmak moń ińǯəks. [d́äjäń-]aĺäń vaŕǯama, ščät́äj[‑]ščavaj ḿäŕgəma M:Kars (IV261) Komm, nimm (und fahr) mich zu Besuch, dass ich meine Eltern sehe, dass ich “Grossvater” und “Grossmutter” sagen (kann)! ə̑ĺ aš kutsa ščavańeḱä ə̑ĺ aš kutsa ščeńäńeḱä M:Atjur (VIII362) Ist unsere Grossmutter nicht zu Hause oder ist unser Grossvater nicht zu Hause? kučəź sojń ščəńa·s[‑]ščavas M:Pimb (IV797) Sie sandten es zum Onkel und zur Tante. | ščava-babaj M:Sučk [? мать матери / ? Mutter der Mutter]. | ščavańä M:Cjatn (Dem.) [бабушка] / Grossmutter. toń ščavańäćä noldažəń pabaś Deine Grossmutter ist die Noldasch-Alte.
əšt́əńä· E:Nask (Anr. -j) ― ščəńä· M:P (St. ščəńa·-, Anr. ščeńäj ~ ščənä·j ~ ščəńa·kaj ~ ščeńa·kaj), ščəńä M:Alk [Atjur] (St. M:Alk ščəńa-, Anr. M:Alk ščəńä·j), ščəńä M:Pš An, ščəńä· (Anr. -j) ~ ščəńä (St. ščəńa-) M:Čemb Sučk, ščińä M:Ur [urspr. Dem. zu *šičä̆·] [брат матери] / Bruder der Mutter (M:P Alk Čemb Sel Sučk Ur); [брат матери матери] / Mutterbruder der Mutter (M:Pš); [сын брата матери] / Sohn des Mutterbruders (M:Pš Alk); [брат отца, дядя] / Bruder des Vaters, Oheim (E:Nask); [брат матери отца] / Mutterbruder des Vaters (M:P Sel Alk); [сын сестры отца] / Sohn der Vaterschwester (M:P); [брат жены и все её родственники (двоюродные братья и т. д.)] / Bruder der Frau u. alle ihre männl. Verwandten (Vetter usw.) (M:Pš An); [обр. к мужщине] / allg. Anr. für Männer (sowohl verheiratete als unverheiratete, nicht sehr alte, vgl. at́̀a: at́äj; gleichaltrige Männer reden einander auch mit svat an) (M:P). varžaksć vaĺmava uĺɯń ščəńa·c saj M:Pš (IV103) Sie schaute zum Fenster hinaus, da kommt Uljaschas Onkel. kučəź sojń ščəńa·s[‑]ščavas M:Pimb (IV797) Sie sandten es zum Onkel und zur Tante. ə̑ĺ aš kutsa ščavańeḱä ə̑ĺ aš kutsa ščeńäńeḱä M:Atjur (VIII362) Ist unsere Grossmutter nicht zu Hause oder ist unser Grossvater nicht zu Hause?
*ščəńa·ka (: ščəńa·kac) M:P (Anr. ščeńa·kaj) (Dem. zu ščəńä·).
čičəŕnda·ms (: čiče̥ŕnda·n, -aj) M:Sel [трепать за волосы (ребёнка)] / leicht an den Haaren ziehen (ein Kind).
čift́ordoms E:Mar блестеть / glühen, glänzen, flimmern.
čigalaj E [прыганье на одной ноге / das Hüpfen mit éinem Fusse] (= čiḱidaj E:Večk).
čiᵪotka E:Mar, čaᵪotka E:Večk, čaᵪotka ~ čakotka E:Is ― čaᵪo·tka M:P (Gen. ‑ń) чахотка / Schwindsucht. — Russ. чахо́тка.
[čijams] tšijams ~ tši͔jams ChrE E:Mar, či͔jams E:Ba, čijams E:Atr VVr Večk Kočk StSosni SŠant, čii·ms E:Kad сватать / freien, werben (E:Mar: uŕva sich eine Gattin) (ChrE E:Mar Atr VVr Ba Kad); [женить, выдавать замуж, обручать] / verheiraten, verloben (E:Mar Atr VVr Ba Kad StSosni SŠant). iĺamak či͔ja, t́et́ej, śupavńeń E:Mar (120) Verheirate mich nicht, Vater, an einen Reichen! paro tarkas či͔jamak! E:Mar (124) An einen guten Ort verheirate mich! luka, či͔jiḱ t́ejt́eŕet́! E:Mar (1236) Luka, verheirate deine Tochter! čiiń, čiiń, ‒‒‒ eź čijavt E:Kočk (VII68) Ich versuchte und versuchte ‒‒‒ (sie mir) zu freien, (aber) konnte es nicht. koda čiiźe źińa mat́ŕošań kuluma ormas mat́ŕa ormalgać E:StSosni (I274) Als Sinja Matrja gefreit hatte, erkrankte Matrja zu Tode.
čiića E:Večk [сват] / Freier, Brautwerber. mońć t́et́ v́ešńan a ut́aša čiića ńej (I433) Ich werde dir einen Freier suchen, Utjascha.
čijań, čijäń: čijań pat́a E:VVr Večk [Petr], čijäń pa·t́a E:Ba [невеста] / (verlobte) Braut. t́e [śiḿimańt́-jarcamuńt́] čijań-pat́aś (ńev́esta) kaźe [at́afti͔ńt́iń] nardama E:Petr (VIII6) Bei diesem Trinken und Essen schenkt die Braut ihrem Schwiegervater ein Handtuch.
čijamo E:Mar [сватание, сватовство / das Freien (vier od. fünf Personen, Männer, nehmen den Bräutigam mit sich in das Haus, ? das Haus zu beschauen)]. | čijama-čokšńe E:Petr [вечер сватания] / Abend, an dem gefreit wird. čijama [čokšńeńt́] ńev́estań rottne͔ v́ešet́ žeńeᵪ́eń [t́ät́ańt́] ḱecta śijań jarmak (VIII6) Am Abend des Freiens fordern (‘erbitten’) die Verwandten der Braut vom Vater des Bräutigams eine Silbermünze.
či͔jakšnoms E:Mar, čijakšnoms E:Večk Vez [?Bug] (Frequ. zu či͔jams, čijams) [сватать, женить, выдавать замуж] / freien, zufreien, verheiraten. śeze͔ ḱiŕd́uvań či͔jakšni͔ź E:Mar (112) Dorthin verheirateten sie Kirdjuva. sonʒo čijakšni͔ź[‑]jakakšni͔ź E:Vez (I443) Sie freiten sie zu. už a moń koŕas čijakšnoś [E:?Bug] (V274) Er freite nicht für mich.
čijńims E:Kad (Frequ. zu čii·ms).
tšijś̀ems ChrE, čijśems E:Mar Atr ?VVr Večk (Frequ. zu čijams) [засватывать] / werben, freien; [женить, выдавать замуж] / zufreien (uŕva eine Gattin), verheiraten (E:Mar).
*čijśet́ems [E:?Bug] (Pass. zu čijśems) [становиться женатым, выданной] / verheiratet werden. son maŕaś[‑]kuĺaś gŕešnoj učaĺa čijśet́i (V302) Er hörte, dass man die arme Utschalja verheiraten will.
*čijatoms (~ ? *čijatodoms) [E:?Bug] SŠant (Pass. zu čijams) [становиться помолвленным (-ой), женатым, выданной] / zugefreit werden, verheiratet werden. vaj mon čijati͔ń[‑]jakati͔ń [E:?Bug] (V150) Ich wurde verlobt. vaj a śupavne͔ čijatoć, uk a eŕḿevńe jakatoć E:SŠant (I221) Man verlobte sie nicht mit einem Reichen, man verlobte sie nicht mit einem Vermögenden.
*čijavoms E:Kočk [?Bug] (Refl.-Pass. zu čijams) [(мочь) сосвататься] / zugefreit werden (können). čiiń, čiiń ‒‒‒ eź čijavt E:Kočk (VII68) Ich versuchte und versuchte ‒‒‒ (sie mir) zu freien, (aber) konnte es nicht. čijav́i[‑]d́eŕaj śe polaś [E:?Bug] (V92) Kann man diese (dir) zur Frau freien.
[či͔jems] tši͔jems ~ tšijems ChrE, *či͔jems ~ čijems E:Mar, čijims E:Kad, *čiims E:Kal, *čijums E:Kažl [бежать] / laufen. [ḿeĺganzo] či͔ji odźora E:Mar (156) Nach ihr läuft der junge Mann. tuś son kudov či͔jeź E:Mar (2100) Laufend begab es sich nach Hause. t́ej či͔ji, tov či͔ji, tarkanzo a kaci͔. – v́iǵińeś E:Mar (261) Es läuft hierher, es läuft dorthin, seinen Platz (aber) verlässt es nicht. – Der Weberkamm. v́iᵪ́ḱi ḿeĺganzo karmaś čiiḿe E:Kal (2143) Einer fing an hinter ihm her zu laufen. vanᴉ͐t́, ḿäĺganza ḿiŕd́ᴉzᴉ͐jak čijä E:Kažl (2150) Sie schauen, da kommt auch ihr Mann hinter ihr her gelaufen. ḿäźä v́ijsa čijuma tuś E:Kažl (2151) Er lief davon so schnell er konnte.
čijimka E:Jeg (Nym.) бегство / Flucht; [бег / Lauf].
*či͔jekšne͔ms E:Mar, *čijekšne͔ms [E:?Bug] (Frequ. zu či͔jems, čijems) [бегать] / laufen. uš ćora či͔jekšne͔ś meĺganzo E:Mar (154) Der Knabe lief ihr nach. śiśem v́iŕńet́ čijekšni͔ń [E:?Bug] (V396) Ich habe sieben Wälder durchlaufen.
tši͔jńems ChrE, *či͔jńems ~ čijńems E:Mar, *či͔jńims E:Hl, čijńems E:Atr [?Bug Vez] Večk (Frequ. zu či͔jems, čijems) [бегать] / laufen. skoroj posolks si͔ń či͔jńit́ E:Mar (1168) [Sie] laufen als schnelle Botinnen. lavća laŋga či͔jńeze͔ E:Mar (1234) Möchte er auf dem Wandbrette hin laufen! eźemga či͔jńit́, t́et́kaj valust kurksust si͔ńst E:Hl (180) Sie laufen an der Bank hin, das Wort “Väterchen” ist in ihrem Munde. eźemga čijńi se͔ŕńeze͔ E:Vez (I232) Es [sein Leib] läuft (schon) auf der Bank.
či͔jńima E:Mar [бег] / das Laufen. koda kacak t́ejt́eŕ [ḿeĺga], ćorańakaj, či͔jńimat? (122) Wann wirst du, Söhnlein, mit deinem Laufen nach den Mädchen aufhören?
čijńem-či E:Mar [рысканье, бродячая жизнь / Umherlaufen, Wanderleben].
*čińekšne͔ms E:VVr (Frequ. zu čijńems) [бегать] / laufen. ĺe·jga la·tkova čińe·kšne͔ś (II388) Sie lief durch Täler und Schluchten.
čijńev́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu čijńems) [набегать, скакать] / genug laufen, rennen.
čijev́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu čijems) [добежать] / (eine Strecke) bis zum Ende laufen, “bis zu Ende gelaufen werden”.
čijəftəms: jakaftə̑ms-čijəftəms [M:Kul] (intr. jakaftat Cunctat., iter. Bed.) [бродить / wandern]. [ḿeśt́] jakaftat[‑]čijəftat, [ḿeźä] vajmət́ v́ešəńd́at? (IV48) Weshalb fährst du, was für etwas ist es, das du suchst?
čijńe ~ či͔ńe E:Mar, čińe E:Atr Kad, čijńe (? či͔jńe) ~ čińe E:Večk, čijńe (? či͔jńe) E, čińi- E:Kažl, čińä· E:Ba (Nom. Pl. čińi·t́) ― šińä M:P (Gen. šińen, Nom. Pl. šińet), šińä M:Sel (St. šińə-, Abl. šińəda), šińä· M:Jurtk (Nom. Pl. šińə·t) [запах] / Geruch (E:Mar Atr Kad Večk); [вонь] / Gestank (M:P Sel). laduń kačamo či͔ńeva E:Mar (1112) Im Dufte des Weihrauchs. čijńeze͔ (? či͔jńeze͔) ĺiśi E:Večk, čińiza ĺiśi E:Kažl Es wird schal, verdunstet (z.B. Dünnbier). | čeŋǵima-čińe E:Večk ― šäjəmə-šińä M:Pš, šäjma-šińä M:Čemb [запах гари] / Brandgeruch. | čijńe-maŕamot E:Mar [обоняние] / Geruchssinn. | lomań-či͔ńe E:Mar [человеческий запах] / Menschengeruch. ḿeźiń lomań či͔ńe kačadi͔ (292) Was für ein Menschengeruch ist (hier) wahrzunehmen? | v́ina-čijńe E ― v́ina·-šińe M:P [запах, вонь водки] / Branntweingeruch, -gestank. soń v́ina·-šińets maŕav́i M:P Er stinkt nach Branntwein (eig.: Sein Branntwein-Geruch ist wahrzunehmen).
šińəf́t́əma M:Sel [без запаха] / ohne Gestank, geruchlos.
či͔ńeḿe ~ čińeḿe (Gen. -ń) E:Mar, či͔ńeḿe E, čińe·ḿe E:Atr, čińeḿe [E:?Bug] Večk Kozl, čińi·ḿä (Nom. Pl. čińiḿi·t́) ~ čińi·mä E:Kad ― *šińəm (: šińem, Nom. Pl. šińept) M:P Sel, šińəma· M:Jurtk (Nom. Pl. šińəmə̑·t) куница / Marder. ńej kavto ejkakšt či͔ńeme t́iŕakšnoś E:Mar (168) Zwei Kinder erzog der Marder. vaj čavdan, čavdan mazi͔ čińeḿe! E:Večk (I346) Ich töte dich, ich töte dich, schöner Marder! źv́eŕeze͔ paro kolkań čińeḿe E:Kozl (I343) Das schöne Tier des Waldes ist ein Marder. | šińəm-śulmə̑- (-śəlmə̑-) (~ [?] šińəmks-śulmə̑-) M:?Alk Pš [? какая-то вышивка] / ? eine Stickerei (= šiń śulma M:Saz). | čińeḿeń šuba E [кунья шуба / Marderpelz]. | čińeḿe-źv́eŕ E:Večk Kozl, či͔ńeḿeń źv́eŕńe (Dem.) E:Mar [куница] / Marder(tier). vaj koso koso čińeḿe źv́eŕeś? E:Večk (I345) Wo, wo (lebt) der Marder? vaj kozoń či͔ńemeń źv́eŕńe ṕize͔ t́ejś E:Mar (168) O, wo machte sich der Marder, das wilde Tierchen ein Nest?
*šəńəmńä· (: šeńemńä·) M:P (Dem. zu šińəm) [куница] / Marder.
*šəńəńä· (: šeńeńä·) M:P (Dem. zu šińä) [вонь] / Gestank.
čińej E:Mar, čińeŋ́ E:Atr, čińi·v́ E:Ba ― šińi M:P (Nom. Pl. -št), š́ińi M:Temn [пахнущий, вонючий] / Geruch verbreitend, stinkend (E:Mar M:P). soń vajḿets šińi M:P Sein Atem stinkt, er hat einen stinkenden Atem. poju v́eĺesa, šińi kabaksa M:Temn (VIII302) Im Dorf Poju, in der stinkenden Schenke. | čińej ᵪoŕ E:Večk, čińij koŕ E:Ba ― šińi goŕ M:Sučk хорёк / Iltis (Mustela putorius) (= ? kažvarč). | čińiv́ pa·ča (-b-) E:Ba [куница] / Marder. | čińej palaks E:Is, [?] čińej ṕići palaks E:Večk Ba ― šińi palaks M:P Pš глухая крапива / Taubnessel (Lamium). | šińi počka (Gen. počkəń) ~ šińi poč́ḱä M:P [какой-то тростник / irgendeine Rohrpflanze] (wird gegessen; = laśt́ä počka M:Gor).
čińijams E:Mar ― šińijams ~ *šińəja·ms M, *šəńija·ms (: šeńija·n, -äj) M:P [пахнуть] / stinken (M:P); [протухнуть] / zu stinken, verfaulen anfangen (E:Mar M:P). śarə̑ndi͔ś fḱä, a šińəjä·št́ śemb́ä M (IV704) Einer scheisst, aber alle beginnen zu stinken.
*šińəkstə̑mə̑ms M:An [пресыщаться, надоедать, испытывать отвращение] / übersatt von etw. werden, genug von etw. haben, Ekel vor etw. haben. šińəkstə̑mə̑ń ezdə̑də̑nza Ich bin davon übersatt geworden, ich habe genug davon.
šińəkstuvə̑ms M:Pš, *šińəkstə̑və̑ms M:Temn [пресыщаться, надоедать, испытывать отвращение] / übersatt von etw. werden, genug von etw. haben, Ekel vor etw. haben (M:Pš). mon šińəkstuvə̑ń ḿet́t́i M:Pš Ich bin übersatt von Honig geworden. kafta śevat – šińekstə̑vat M:Temn (VIII334) Wenn du zwei isst, wirst du übersatt.
či͔ńśt́ ~ čińst E:Mar, čińśt́ E:Ba, čińt́ E:Atr VVr Is Jeg, čińᵪ́ E:Kad ― šińt́f́ M, šińt́f́ (~ šińtf, Gen. -eń ~ šintf́, Gen. -en) M:P, šińt́f́ M:Pš, šińt́f M:Saz, šińf M: Sučk, šińf́ ~ šińf M:Ur пар / Dampf, Dunst, Nebel (auch wenn man bei Kälte die Tür öffnet), (E:Atr VVr Kad [? auch], M:Ur auch:) [угар] / Kohlendunst. či͔ńśt́ ĺiśi, moĺi E:Mar Es steigt Dunst, Dampf auf. kat́o·ltsta šińt́f́ ĺiśi M:Pš Es steigt Dampf vom Kessel auf. kut́ vanə̑ntsi͔, soń kaźəntsi͔ ĺäḿb́ä kožfkasa (“šińt́fsa”) M: Saz Ja sie schaut ihn, beschenkt ihn mit einem warmen Hauch.
*šəńt́f́ḱä· (: šentfkä·) M:P (Dem. zu šińt́f́) [пар] / Dampf.
*šəńt́fta·ms (: šeńt́fta·n, -a·j) M:P [испускать пар] / dampfen.
čik M (onomat.): tšik[‑]tšik [narmə̑ńńä, kara·belńat] valńanza. – [ružjä·ś] (IV675) Tschik, tschik (macht) ein Vogel, Schiffe sind seine Wörter. – Die Flinte. — [Vgl. russ. чик].
čika· E:Gol ― čəka· M:Vert [заострённая с обоих концов палочка / ein an beiden Enden zugespitztes Stöckchen] (wird in einem Spiel verwendet; = kəčä· M:Pš) (M:Vert). čika·ks nalkśi·st ṕiĺǵi·nza E:Gol (VII390) Mögen seine [des Pferdes] Beine wie Spielklötzchen spielen!
čiḱi-čiḱi [či͔ḱi-či͔ḱi] E:Mar [подраж. пению сороки] / ahmt den Laut der Elster nach. ĺiv́t́äś śeźaka, valkś i ḿeŕi t́enze͔: či͔ḱi[‑]či͔ḱi, oʒ́ora[‑]či͔, paro[‑]či͔ (2122) So flog eine Elster, liess sich herab und spricht zu ihm: “Tschik, tschik, mein Bursche, mein Lieber!”.
čiḱidaj E:Večk [прыганье на одной ноге / das Hüpfen auf éinem Fusse]. | čiḱidajse͔ jakams (od. ḱirnafńems) [прыгать на одной ноге] / auf éinem Fusse hüpfen. | čiḱidajse͔ ḱirnaftoms E:Večk [прыгнуть на одной ноге / einmal auf éinem Fusse hüpfen].
čiḱi·l: čiḱi·l ḿeŕems E:Ba [прыгнуть на одной ноге] / einmal auf éinem Fusse hüpfen.
čiḱila·j: čiḱila·j moĺe·ms E:Ba [прыгать на одной ноге] / auf éinem Fusse hüpfen.
čikala·ms M:Sel [прыгнуть на одной ноге] / einmal auf éinem Fusse hüpfen.
čikala·kams M:Sel [прыгать на одной ноге] / auf éinem Fusse hüpfen.
čiḱilka E:Ba ― č́ikə̑lka M:Pš, čikə̑lka· M:Čemb, ščikə̑lka· M:Jurtk [голеностопный сустав] / Fuss-, Sprunggelenk (M:Pš Čemb Jurtk: meist des Pferdes), Spann; [подъём] / Spann, Rist (E:Ba). — [Russ. щиколка].
čiḱiń-boḱiń E:Gor Sob ([подраж. скрипу обуви при ходьбе] / ähnelt dem Laut der Schuhe beim Gang); [тяжело ступать] / stapfen. čiḱiń[‑]boḱiń numol pat́kań kotandzo E:Sob (VII118) Die Schuhe der Hasenschwester stapfen.
[čik̀or] tšik̀or ~ tšik̀ur ChrE, čikor ~ čikur ~ či͔kurcot (Iness. Pl.) E:Mar, či͔kor ~ čikor E:Jeg, čikor [E:?Bug] ― tšik̀ə̑r ChrM, čəkə̑r-čəkə̑r M, čikə̑r M:P Cjatn, čikə̑r ~ [?] čikor M:Kr, čikr M:Vert (onomat.) [подраж. скрипу (обуви, ворот), шуршанию] / ahmt das Knarren (z.B. der Schuhe, des Tores), das Knistern nach, (auch:) [трещанью сороки] / das Kreischen der Elster; [треск, скрип, шуршание] / das Knarren, Knistern. konat kotasot ćulkasot, moskovskoj kotań či͔kurcot E:Mar (1158) Einige [sind] in Schuhen, in Strümpfen, in knarrenden Moskauer Schuhen [eig.: im Knarren der Moskauer Schuhe]. čikor panžiń jondol babań ḱeŋkšenʒe͔ [E:?Bug] (V214) Knarrend öffnete ich die Tür der Blitz-Alten. čikr panžuś ivanə̑ń ortańac M:Vert (VIII438) ‘Knarr’ öffnete sich Ivans Tor. čikə̑r krandas M:Kr [Knarrender Karren]. ḱäməc čikə̑r ṕiĺgə̑c ḱičkə̑r M:Pš (IV434) (Da) knarren ihre Stiefel, ihre Beine (waren) krumm. v́eśt́ḱä škatə̑tkšńəś čikor śäźganńaks M:Kr [Einmal erschien er auch als eine kreischende Elster]. | čikor ḿeŕńems [E:?Bug], čikor ḿerńems ~ či͔kor ḿeŕńems E:Jeg [трещать] / knarren. čikor ḿeŕńeś tago alo orti͔ńeś [E:?Bug] (V478) ‘Knarr’ knarrte wieder das untere Tor. vaj či͔kor meŕńeśt́ voro·ń orta·nzo E:Jeg (196) O, die Pforte des Diebes knarrte.
tšik̀ordoms ChrE, či͔kurdoms ~ čikordoms ~ čikurdoms E:Mar, *či͔kordoms E:Jeg, čikordoms (~ ćigordoms) E:Atr, čikordoms E:MKly [?Bug] Večk [SŠant], *čiki͔rdums E:Petr, čiḱi·rdᴉ͐ms ~ čiki͔·rdᴉ͐ms E:Ba, čiki͔̬rdi͔̬ms ~ čiki͔̬rdums ~ čikrdums E:Kad, čikrdums E:Kal, čiḱeŕd́ems E:Is ― tšik̀ə̑rdə̑ms ChrM, *čikə̑rdə̑ms (: čekə̑rda·n, čikə̑rdi͔ ~ čikə̑rdan, -i͔ ~ čekə̑rdan, -i͔) M:P, čikərdə̑ms M:Čemb [Pš], čəkə̑rdə̑ms M:Sučk, čəkərdə̑ms M:Jurtk скрипеть, скрежетать / knarren (z.B. Schuhe, Tür), knirschen (z.B. Schlittenkufen bei Kälte, mit den Zähnen); [каркать, визжать] / krächzen, kreischen (von der Elster). moskovskoj kotast či͔kurdi͔t́ E:Mar (1162) Ihre Moskauer Schuhe knarren. vaj ĺeŋǵeń kaŕeś čikordi͔ E:Večk (I452) Der Schuh von Lindenbast knarrt. ĺeŋǵe·ń kaŕeś či͔ku·rdi͔ E:Jeg (1100) Der Schuh von Lindenbast knarrt. moĺśt́ [v́iŕi], maraśt́ [ṕeŋgat], ko tšekə̑rdi͔, [śiń] śada [marašt́] M:Kr (IV893) Sie gingen in den Wald und laden (darauf) Holz, wenn er auch schon knarrte, laden sie immer mehr. kuva ĺift́ĺi śanav čikordi͔ (Par.-Wort avaŕd́i) E:MKly (VII6) Die Schwalbe trillert im Fliegen (Par.-Wort: weint). maŕiń[‑]d́äŕaj eŕd́źa śeźgan čiki͔rdumada, ḿeŕe E:Petr (VIII170) Hört ein Ersäne eine Elster krächzen, sagt er. śeźganks čikordi͔t́ kudad́eń pojenʒe͔ E:Večk (I148) Wie Elstern kreischen die Espen von Kudade. śeźganks čikurdi͔t́ E:SŠant Sie kreischen wie Elstern. čikə̑rdə̑ĺəń śäźgataks M:Pš (IV199) Ich schwatzte wie eine Elster. čikə̑r śäźgan vaj čikə̑rć-čikə̑rć M: Kr Eine kreischende Elster kreischte und kreischte.
čikordi͔ [E:?Bug] [трещащий, скрипучий] / knarrend. už čikordi͔ čuvs t́e učaĺań alti͔źe (V298) Er versprach diese Utschalja einem knarrenden Baum. | čiḱirdi͔ t́ikše E:Gor, čiḱi·rdä t́ikšä E:Ba скрипень / Waldweidenröschen, Schotenweiderich (Epilobium angustifolium) (= odga M:P Sel).
[? čikordovtoms] ~ čikurdovtoms E:Mar (Kaus. zu čikordoms, čikurdoms) [заставлять трещать] / knarren machen, knarren lassen; (intr.) [скрипеть] / knirschen (mit den Zähnen). | ṕejənzə̑n čəkrftə̑ms M:Sučk [скрипеть зубами] / mit den Zähnen knirschen.
tšik̀orgadoms ChrE, čikorgadoms ~ čikurgadoms E:Mar, *čikorgadoms E:NSurk, *čiḱirgadoms E:Gor [заскрипеть] / plötzlich knarren. čikorgaćt́ ḱeŋkšende͔ E:NSurk (III308) (Da) knarrten die [seine] Türen. čiḱirgać ‒‒‒ ortazo E:Gor (VII218) [Ihr] Tor begann zu knarren.
*čiḱirgaĺems E:StDemk Sl (Iter. zu čiḱirgadoms) [заскрипеть] / zu knarren anfangen. čiḱirgaĺeś t́eŕešań savań ortazo E:StDemk (VII148) (Dann) knarrte das Tor von Tereschas Sava. čiḱirgaĺeś, jalgańakaj, t́ät́ań ortaza E:Sl (VII176) Das Tor des Vaters fing an, Freundin, zu knarren.
čikorgavtoms ~ čikurgavtoms E:Mar [заставлять трещать] / knarren machen, knarren lassen.
čikork E:Večk Vez [подраж. трещанью, скрипу] / das Knarren nachahmendes Wort. čikork panǯińd́e ortando E:Vez Mit Geknarr öffnete er sein Tor (eig.: seine Tore). | čikork ḿeŕekšne͔ms E:Večk [трещать] / knarren. čikork ḿeŕekšne͔śt́ oroń ortanʒo (I337) Die Pforten des Diebes knarrten.
čiksta·d́əms M:Čemb Sel, č́əksta·d́əms M:Pš [дать щелчка, щёлкнуть] / jdm. einen Knups, Stüber geben, knipsen (soń ihm); (M:Pš:) [лопнуть, треснуть] / zerplatzen (z.B. Glas von zu heissem Wasser).
čiksta·t́ks M:Sel [щелчок] / Knups, Stüber.
? *čiĺijəms M:Čemb [стрекотать] / zirpen (von der Grille).
*čiĺka·ms (: čiĺḱä·j) M:Sel [щебетать / zwitschern] (= ćiĺed́ems E:Mar).
[čin] tšin ChrE E:Is NSurk SŠant, či͔n E:Jeg [чин] / Rang. ava·nzo ḱe·cte͔ pŕanzo· čins v́eši· E:Is (I101) Von seiner Mutter fordert er den Rang für sich. a ḱiŕd́iv́i t́at́at čine͔ze͔ E:NSurk (I103) Du wirst den Rang deines Vaters nicht halten können. pav́eĺ ṕetrov́ič ṕŕanzo či͔ns v́eši͔ E:Jeg (196) Pavel Petrovitsch strebt nach dem Range. — Russ. чин.
činne͔ E:Is, či͔nne͔ E:Jeg (Dem. zu čin) id. uᵪ a ḱiŕd́i·v́i t́et́a·ń činne͔·ze͔ E:Is (I101) Ach, du wirst des Vaters Rang nicht halten können.
činovńik E:Večk [чиновник] / Beamter. ḱijavańt́ ardi͔ bojaroń ćora činovńik (I459) Auf dem Wege fährt ein Bojarenmann, ein Beamter. — [Russ. чино́вник].
[čińas] tšińas ChrE E:VVr [?Bug] Večk Is, čińa·s E:Ba ― čińa·s M:Sučk русый / blond, dunkelblond (weder hell noch dunkel, Haar, Mensch). čińas ḿišara čeŕńeze͔ [E:?Bug] (V110) [(Wie) heller Silberzwirn [ist] ihr Haar]. | čopuda-čińas ~ [?] čopoda-čińas E:Večk [тёмно-русый, коричневатый] / dunkelblond, bräunlich (aber nicht ganz dunkel, von Haar u. Haut des Menschen). ravžoń paro t́ejt́eŕ[‑]ejt́ čopuda čińas azrafka (I141) Ein schwarzbraunes, schönes Mädchen, eine dunkelbraune Herrin! | topudań-čińas E:Večk Kozl тёмно-русый / dunkelblond, hellbraun. | valdo-čińas E:Večk, valdᴉ͐-či·ńas E:Ba белокурый / (etwa:) mittelblond (noch nicht hellblond).
čińd́a E:Večk, ? čińd́ä E:Ba, činǯa [E:MKka] ― šeńd́ä· ~ šińd́ä [M:Mam] [мужское имя (в песне)] / ein Männername (im Liede) (E:Večk). čińd́ań kat́a ṕek paro E:Večk (II242) Tschindjas Katja ist sehr schön. činǯäń kat́aś [ṕek] paro [E:MKka] (II133) Tschindschas Katja ist sehr schön. vaj [ṕińä-ṕińä] korbə̑n [šeńd́ä·ń ḿišańäś] [M:Mam] (IV330) Ein Hund, ein Hund ist des buckeligen Schindjas Mischa! lutše [maksə̑maśt́ t́äd́akaj-]avaj [šińd́äń ḿišat́i] [M:Mam] (IV85) Gebt mich lieber Schindjas Mischa [zur Frau], liebe Mutter.
čir ~ čer M:P, čir M:Pš Lemd Kr [подраж. скрипу, треску ворот] / ahmt das Knarren des Tores nach. čir čira·katś ortaś M:P Knarr! knarrte das Tor. tšer tšera·kats M:P Knarr! knarrte (das Tor). vaj čir čəra·katś śiń ortańasna M:Pš (IV103) (Da) knarrten, “knarr”, ihre Tore.
*čira·kadə̑ms ~ čera·kadə̑ms M:P, *čira·kadə̑ms ~ čəra·kadə̑ms M:Pš, *čira·kadə̑ms M:Lemd [Kr] (Inch., mit anal. gebildetem St. čira-) [начинать трещать, затрещать / zu knarren anfangen, knarren]. čir čira·katś ortaś M:P Knarr! knarrte das Tor. tšer tšera·kats M:P Knarr! knarrte (das Tor). vaj čir čəra·katś śiń ortańasna M:Pš (IV103) (Da) knarrten, “knarr”, ihre Tore.
čə̑rna·ms ML29(M), čərna·ms ~ čə̑rna·ms (: čə̑rna·n, -a·j) M:P, čərna·ms M:Pš Čemb, čərna·ms ~ čirna·ms (: čirna·j) M: Sel, *čə̑rna·ms [M:Mam], *čirna·ms M: Temn [скрипеть, трещать] / knarren, (M:Čemb Sel auch:) [стрекотать (сверчок)] / zirpen (Grille). vaj tšə̑rna·ś aĺants ortańats [M:Mam] (IV150) Ihres Vaters Tor knarrte. vaj, śäśkə̑śk čirnaj ortań čirnafńisnə̑n M:Temn (VIII412) Ach, wir haben über die gesiegt, die ihnen die knarrenden Tore knarren gemacht hat.
čirnaj M:Temn [трещащий, скрипучий] / knarrend. vaj, śäśkə̑śk čirnaj ortań čirnafńisnə̑n (VIII412) Ach, wir haben über die gesiegt, die ihnen die knarrenden Tore knarren gemacht hat.
čərnəśəms M:P (Frequ. zu čərna·ms) [трещать] / knarren.
*čə̑rna·źəvə̑ms (: čə̑rna·źevan, -i) M:P, *čə̑rna·źəvəms [M:Mam], *čurna·źəvəms M:Pičep (Inch. zu čə̑rna·ms) [затрещать] / zu knarren beginnen. [ḱeŋkšt́śä tšə̑rna·źev́i aĺäńäźä t́ŕäjńäźä] ozada ozat [M:Mam] (IV555) Wenn deine Tür zu knarren beginnt, lieber Vater, setzest du dich nieder. čurnaźev́ś žannaj vaj soń ortańac M:Pičep (VIII274) Sein mit Brettern beschlagenes Tor begann zu knarren.
*čərna·źuvkšńəms M:Kr [Mam] (Frequ. zu *čərna·źəvə̑ms) [потрескивать, поскрипывать] / (ein wenig, von Zeit zu Zeit) knarren. čərna·źuvkšńəś ortańac ~ čərna·źuvkšńuś ortańac M:Kr [Sein Tor begann zu knarren]. vaj tšə̑rna·źuvkšńuś tŕapań ortańats [M:Mam] (IV268) Trjapas Tor begann zu knarren. [tšə̑rna·źuvkšńeś] ortańats [M:Mam] (IV432) Ihr Tor knarrte.
čərna·ftə̑ms M:P Pš Kr (Kaus. zu čərna·ms) [заставлять трещать] / knarren machen (z.B. das Tor).
čə̑rna·fti͔ [M:Mam] [заставляющий трещать] / einer der etw. knarren macht. [t́äńi] ajaš [aĺäńäźä t́ŕäjńäźä] šannaj ortań [tšə̑rna·fti͔t́śä] (IV554) Nun wirst du, lieber Vater, keine haben, die dein mit Brettern beschlagenes Tor knarren macht.
čirnafńi (aus *čirnafńəms) [M:Temn] [заставляющий трещать] / einer der etw. knarren macht. vaj, śäśkə̑śk čirnaj ortań čirnafńisnə̑n (VIII412) Ach, wir haben über die gesiegt, die ihnen die knarrenden Tore knarren gemacht hat.
čirkad́ems E:Večk [?Is], čirka·d́ems [E:?Is] Ba [царапнуть] / (einmal) kratzen.
čirka·jems [E:?Is] Ba (Iter.).
čiŕks M:Jurtk [шрам, царапина] / Schramme (z.B. im Tische).
čirnabro·vaj M:Pa, čərnabro·vaj [M:Kr] [чернобровый] / mit schwarzen Augenbrauen. ḱiǵä· jotaj čirnabro·vaj oʒ́orańä M:Pa (IV217), ḱiga jotaj čərnabro·vaj oʒ́ora [M:Kr] (IV340) Auf dem Wege geht ein junger Mann mit schwarzen Augenbrauen. — [Russ. чернобро́вый].
čiŕ ~ ćiŕ: čiŕ utka ~ ćiŕ utka E:Is, ćiŕ utka E:NSurk чирок / Kriechente (klein, schwärzlich) (E:Is); [вид очень маленьких уток] / eine sehr kleine Entenart (E:NSurk). uš ćiŕ utḱińeks t́ejt́eŕ[‑]ejd́e v́eĺavtan E:NSurk (I378) Ich verwandle mich, Mädchen, in eine Kriechente. — [? Russ. чиро́к].
či͔ŕ ~ čiŕ (Gen. -iń) E:Mar, či͔ŕ E, čiŕ E:Atr VVr Ba Večk [косой, кривой, наклонный] / schief, schräg (stehend). | čiŕ boka E:Mar [кривобокий] / schief (vom Menschen). | čiŕ kurgo [E:?Bug] [криворотый] / Schiefmaul. už ńe v́e śeĺt́ńe čiŕ kurkńe (V228) Eben die Einäugigen und Schiefmündigen. | čiŕ mukoro [E:?Bug] [с кривым задом / eine(r) mit schiefem Hintern]. ḿeĺganʒo čiŕ mukoro tańka (V520) Hinter ihm (läuft) Tanjka mit schiefem Hintern her. | čiŕ ṕiĺǵe E, čiŕ ṕiĺǵä E:Ba [кривоногий] / krummbeinig. | čiŕ pŕa E:Ba Mar [косо держащий свою голову] / einer der seinen Kopf immer schief trägt (eine angeborene Eigenschaft). | čiŕ šapka [E:?Večk] [набекрень носящий свою шляпу / einer der seinen Hut schief trägt (? schief aufgesetzter Hut)]. | čiŕ šapḱińe E:Večk (Dem.) id. makstan śupav eŕʒ́ańeń ‒‒‒ čiŕ šapḱińeń (ǯ-) kandi͔ńeń (II142) Ich gebe dich [zur Frau] an einen reichen Ersänen, ‒‒‒ an den Träger einer schief aufgesetzten Mütze. | čiŕste͔ E:Večk (Adv.) [косо, криво, наискось] / schief, schräg. čirste͔ putoń šapkańeń (II142) An eine schief aufgesetzte Mütze.
čiŕk: čiŕk ḿeŕems E:Večk [наклониться] / sich neigen, sich auf die Seite legen.
či͔ŕas ~ čiŕas (Gen. čiŕazi͔ń) E:Mar, čiŕas E:VVr Ba Is Jeg Večk, čiŕa·s E:Ba ― šiŕa·s ~ šiŕas M:Ur, šiŕa·z M:Jurtk [косо держащий свою голову] / einer der seinen Kopf schief trägt (angeboren) (E:Mar); [высокомерный, гордый], “благородный” / hochmütig, stolz, “adelig” (E:Večk); барин (тайное слово) / Herr (Geheimw.) (E:VVr Ba Večk Is Jeg M: Ur Jurtk); куница / Marder (M:Ur). son śed́e čiŕas E:Večk Er ist hochmütiger, stolzer. juta·j šiŕa·z M:Jurtk Es geht ein Herr vorbei. mon eŕa·n šiŕa·zə̑ks M:Jurtk Ich lebe wie ein Herr. | či͔ŕas pŕa E [косо держащий свою голову] / einer der seinen Kopf schief trägt (angeboren).
čiŕaskadoms E:Večk [становиться высокомерным, спесивым, возгордиться] / hochmütig, stolz werden.
či͔ŕamoms E id.
či͔ŕem (~ čiŕem ~ čiŕim) E:Mar, či͔ŕem [~ čiŕem] E:Večk, čiŕiḿä E:Kad (Gen. čiŕiḿiń), čiŕiḿä E:Kal (Nom. Pl. čiŕiḿit́), čiŕi·ḿä E:Ba (Gen. čiŕi·ḿiń) ― šiŕəm (~ šiŕem(ä), Gen. šiŕeḿen, Nom. Pl. šiŕept) M:P, šiŕəmä M:Sučk [косой, кривой (дерево, здание)] / schräg, schief (z.B. Baum, Gebäude), (M:P auch, [E:Kal]:) [ошибка] / Fehler (wenn etw., z.B. eine Stickerei, schief geworden ist). | šiŕəm kurga M:P [криворотый (бранное слово)] / Schiefmaul (Schimpfw.). | čiŕem šapka E:Večk [NSurk] [“косошляпный”, косо носящий свою шляпу / “Schräghut”, einer der seinen Hut schräg trägt]. moĺan śupav erʒ́ańe, śupav eŕʒ́ań ćorańe (ʒ́-), čiŕem[‑]čiŕem šapkańe E:NSurk (II147) Ich werde des reichen Ersänen Seine, des reichen Ersämanns Seine, der Schiefmütze Seine. | či͔ŕem ḿeŕems E:Mar Večk [клониться] / schräg abfallen. tšiŕem (~ tšiŕim) ḿeŕi [Es legt sich auf die Seite od. fällt schräg ab]. či͔ŕim ḿeŕi šĺapazo, modas vani͔ papazo. – či͔nǯaramo ṕŕäś (260) Sein Hut neigt sich, sein Glied blickt in die Erde. – Der Wipfel der Sonnenblume. | šiŕemsta M:P (Adv.) [косо, криво] / schräg, schief. šiŕemsta t́ija·n Ich mache etwas schief, falsch.
šiŕəmńä (~ šeŕemńä·) M:P (Dem. zu šiŕəm) [косоватый, кривенький] / schräg, schief; [ошибочка] / Fehler (wenn etw., z.B. eine Stickerei, schief geworden ist).
či͔ŕimk (~ čiŕimk): či͔ŕimk-či͔ŕimk (~ čiŕimk-čiŕimk) jakams E:Mar [ходить, (изящно) качая бёдрами] / sich in den Hüften wiegend (zierlich) gehen. či͔ŕimk[‑]či͔ŕimk jaḱićat (1136) Hübsch-trippelnd ist ihr Gang [= Sie sind solche, die hübsch trippelnd gehen].
či͔ŕeḿems (~ čiŕeḿems) E:Mar, či͔ŕeḿems E, čiŕeḿems E:Atr VVr [?Bug] Večk, čiŕiḿims E:Kad [NSurk] ― *šiŕəmə̑ms (: šiŕema·n, -ḿi ~ šeŕema·n, šeŕeḿi) M:P, šiŕə·məms M:Jurtk Ur Pš наклониться / sich neigen, sich auf die Seite wenden (legen), schräg, schief werden. kov čuvtoś čiŕeḿi, tovolov śavoŕi [E:?Bug] (VI224) Wohin der Baum sich neigt, dorthin fällt er. t́ej čiŕiḿi, ḱev́iŕit́ [E:NSurk] (II115) Er sinkt nach der einen Seite, (da) rollen sie [die Gurken] fort.
čiŕemkšńems [~ či͔ŕemkšne͔ms] E:Mar, *čiŕemkšńems E:VVr, čiŕemkšne͔ms E:Večk (Frequ. zu či͔ŕeḿems, čiŕeḿems) [клониться, поворачиваться боком, качаться] / sich neigen, sich auf die Seite wenden (legen), schaukeln. | čiŕemkšńeź jakams E:VVr, čiŕemkšne͔ź jakams E:Večk [ходить, качая бёдрами] / sich in den Hüften wiegend gehen.
či͔ŕemt́ems (~ čiŕemt́ems) E:Mar, čiŕemt́ems E:Atr VVr Večk, čiŕiḿf́t́ims E:Kad ― *šiŕəṕt́əms (: šeŕept́a·n, šiŕept́i) M:P, šiŕəṕt́əms M:Pš, šiŕə·ptə̑ms M:Jurtk (Kaus. zu či͔ŕeḿems usw.) [наклонить] / schief, schräg stellen (legen), neigen, (M:P auch:) [поворачивать в сторону] / seitwärts wenden (z.B. Pferd auf dem Wege, wenn jmd. entgegenkommt).
či͔ŕemtńems (~ čiŕemtńems) E:Mar, čiŕemtńems [E:?Atr ?VVr ?Večk] ― *šiŕəpńəms (: šeŕepńa·n) M:P (Frequ. zu či͔ŕemt́ems, čiŕemt́ems, šiŕəpt́əms).
*šiŕəpńəkšńəms (: šeŕepńakšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu šiŕəpńəms).
čiŕeĺd́emks E:VVr [ходить, качая бёдрами] / sich in den Hüften wiegend gehen, schaukelnd gehen.
čiŕoldams (? čiŕoldoms) E:Kočk [хромать, ковылять] / hinken, humpeln. kuva moĺi son [čiŕoldi͔], kuva moĺi jokoldi͔ (VII54) Er hinkt beim Gehen, er humpelt beim Gehen.
čiŕoldaj E:Kočk [хромой, хромоногий / Hinker, Hinkebein, Humpler]. [čiŕoldaj] juti͔ vaĺmalga (VII54) Unter dem Fenster geht ein Hinker vorbei.
či͔ŕt́ems ~ čiŕt́ems E:Mar, čiŕt́ams E:Atr VVr Ba Večk ?Bug, či͔ŕt́ems E:Is, [? čiŕt́ems] E:Kal ― šiŕf́t́əms M, *šiŕft́əms (: šiŕft́an, -i) M:Sel [наклонить, нагнуть, поставить, положить косо, криво] / neigen, schief, schräg stellen (legen) (E:Mar auch: ganz schräg, auf die Kante stellen, legen); [скривить, перекосить / schief machen, verziehen (E:?Bug)]. konań kurgonʒo čiŕt́asi͔ [E:?Bug] (V228) Dass er ihm den Mund schief zieht.
čiŕt́ań E:VVr [“косой” (пробор) / “geneigt” (Scheitel)]. pozdorovtado čiŕt́ań ḱeŕamoń kandi͔ńeń (II337) Guten Tag, ihr mit dem schräg gekämmten Stirnhaar!
či͔ŕt́ńems E:Mar ― *šiŕfńəms (: šiŕfńan, -i) [M:?Sel], šiŕfńəms M (Frequ. zu čiŕt́ems, šiŕft́əms).
čiŕe ~ či͔ŕe ~ śiŕe E, čiŕe (Gen. -ń) [~ či͔ŕe] E:Mar, *čiŕä̆ E:Kažl, śiŕe E:Kad Kal Večk, śiŕä̆ E:Šir ― šiŕɛ̆ ChrM, šiŕä M, širä (Gen. šiŕen, Nom. Pl. šiŕet) ~ šir (:Lat. [? Lok.] širä) M:P, śiŕä· M:Jurtk Ur (Nom. Pl. śiŕə·t) [край] / Kante, Rand; [берег] / Ufer; сторона / Seite; [местность] / Gegend; (M:) [поля шляпы] / Hutkrempe. ińe v́ed́iń či͔ŕese͔ ašo ḱev E:Mar (214) An dem Strande des grossen Wassers ist ein weisser Stein. son moĺć moŕäńt́ či͔ŕes E:Mar (2106) Er ging an das Meeresufer. son jam vakant apak uši͔d́ boki͔t́ koda v́äĺufcaz äś čiŕᴉzᴉ͐nza E:Kažl (2150) Er wendet geschwind die unberührte Seite der Grütze zu sich. ańćak mońćəń šiŕəstə̑n lotkśi t́evś M:P Nur, die Sache ist von meiner Seite abgehandelt. tuś babańät́ šiŕəsta M:Pimb (IV801) Es ging von der Alten weg. tuś śt́əŕńä·ś mamants šiŕəs M:Pimb (IV801) Das Mädchen machte sich auf zu seiner Mutter. sada śeḿb́ä, konańń ajaš pomə̑ndajecka, ĺätftajecka, š́iŕes vanə̑jᵪ́ńeva! M:Temn (VIII428) Kommt alle, die ihr keinen Gedenkenden, keinen (an euch) Denkenden habt, sogar die blossen Zuschauer herbei! sojń pŕimə̑dnda·źä šiŕeznza ińdžəks M:Sel (IV834) Er nahm ihn entgegen als Gast. | čiŕe-čama E:Večk [склон] / Abhang. mazi͔ tarkaso čiŕe-čamaso E:Kozl (II96) An einer schönen Stelle, auf einem Abhang. | eŕḱe-čiŕe E [берег озера / Seeufer]. | eźem-či͔ŕe E:Mar [край скамейки] / Bankrand. eźem či͔ŕeva ḱed́ińest (140) An dem Rande der Bank [sind] ihre Händlein. | ḱi-čiŕe E, *ḱi-či͔ŕe E:Mar ― ḱi-śi·ŕä M:Ur [край дороги] / Wegrand. ḱi či͔ŕese͔ ṕeŋka E:Mar (1234) Am Wegrande ist ein Klotz [Baumstumpf]. | ḱi-čiŕes [Ill.] E:Mar [возле дороги] / an den Weg. puti͔ńźe ḱi či͔ŕes (293) Er stellte sie an dem Wegrande auf. puti͔źe ḱi-čiŕes Er legte es an den Wegrand. | laŋga-šiŕä M:P [наружная сторона] / Aussenseite. | lato-či͔ŕe E:Mar [край крыши] / Dachrand [Traufe]. ḿeźe alov kasi͔? – lato či͔ŕese͔ ejiś (242) Was wächst nach unten? – Der Eiszapfen am Dachrande des Schobers [l.: Schuppens]. | lavś-či͔ŕe E:Mar [край колыбели] / Rand der Wiege. moń lavś či͔ŕeze͔m t́et́kam eź kuńće (148) Mein Väterchen ergriff nicht den Rand meiner Wiege. | mə̑kə̑r-šəŕ M:P [ягодица] / Arschbacke. | moŕa-či͔ŕe E:Mar, moŕa-čiŕe E:SŠant [Kozl NSurk] [морской берег] / Meeresufer. son usḱiźe t́ejt́eŕenze͔ moŕa či͔ŕes E:Mar (288) Er führte seine Tochter an das Meeresufer. vaj si͔ń lotkakšnośt́ ńej moŕa-čiŕes E:NSurk (I94) Sie hielten an einem Meeresufer an. | pando-čiŕe E:Mar [склон горы] / Seite des Berges, Bergabhang. | pə̑lma·ńǯa-širä ~ pə̑lma·ńǯa-šeŕä M:P, pə̑lma·nǯa-šiŕä M:Mam (Gen. ‑šiŕəń) [вышивка по нижней кайме женской рубахи / eine Stickerei am unteren Saume des mordw. Frauenhemdes] (= naĺä). | potma-šiŕä ~ potmə̑-šiŕä M:P [внутренняя сторона] / Innenseite. | pov-šiŕä M:Kr [пазуха] / Busen (Brusttasche). pov-šiŕəzə̑nza In seinen Busen (In seine Brusttasche). | *pŕä-šiŕä M:Sel [висок] / Schläfe. naraf pŕä-šiŕä Einer mit geschorenen Schläfen (geschorenem Kopfe), d.h.: Tatare. | *šiń śt́ama-šiŕä̆ M:P [восток, восход солнца] / Osten, Sonnenaufgang. šiń śt́ama-šiŕd́ä saśt́ Sie kamen von Sonnenaufgang her. | vaĺma-či͔ŕe E:Mar [?Hl], *vaĺma-śi·ŕä̆ E:Šir [край окна, подоконник] / Rand des Fensters, Fensterbrett. vaĺma či͔ŕeva turv́ińest E:Mar (140) An dem Fensterbrette [sind] ihre Lipplein. t́et́äń vaĺma či͔ŕiva mon varšti͔ń E:Hl (1162) Ich blickte längs dem Rande des Fensters meines Vaters hin. mo·n vaĺma śi·ŕisä͔ eštši·kšńi:ń E:Šir (II424) Ich war am Fenster. | v́enš-čiŕe E:Večk ― v́eńš-šiŕä M:Sel (Gen. -šiŕəń) [борт лодки] / Rand des Bootes. | v́iŕ-či͔ŕe E:Mar [опушка леса] / Waldrand. v́iŕ či͔ŕeva si͔v́eĺt́ sodnoź. – ṕiźoltne͔ (272) Längs dem Waldrande Fleischbissen angebunden. – Die Vogelbeeren. | omp šiŕä (? Lok.) M [на другой стороне, по другую сторону / auf der anderen Seite]. | v́iŕəń t́ä šiŕä [(? Lok.) M на этой стороне, по эту сторону леса / auf dieser Seite des Waldes, diesseits des Waldes]. | ḱerǯi šiŕesa [Iness.] M:P [на левой стороне, слева] / zur linken Hand, links. | šiń śt́ama šiŕəsa M:P [на восходе солнца] / bei Sonnenaufgang. | v́id́ä šiŕesa (~ v́id́e šiŕesa) M:P [на правой стороне, справа] / zur rechten Hand, rechts. | šiŕi (Lat.) ChrM M:P [в сторону] / auf die (‒‒‒) Seite (hin) (M:P). ńiĺä šiŕi jordaźəń M:P Er warf sie in vier Richtungen. | kudə̑ šiŕi M:Kr [домой, на дом] / nach Hause. | omp šiŕi ChrM [в другую сторону] / auf die andere Seite. | v́id́e šiŕi M:P [в правую сторону] / nach der rechten Seite, auf die rechte Seite.
šiŕd́əń ChrM, šerd́en M:P: raznaj šiŕd́əń Chr47M [Aus verschiedenen Gegenden]. iĺä· šerd́en kuṕe·ts M:P Kaufmann von der anderen Seite, ausländischer Kaufmann.
či͔ŕińe E:Mar (Dem. zu či͔ŕe) [краешек] / Kante, Rand; [бережок] / Ufer. [kučokšni͔ḿim] moń [muśḱeḿe] ‒‒‒ uš suroń rav́iń či͔ŕińes (18) Sie sandte mich um zu spülen ‒‒‒ zum Rande der Sura, Wolga.
čiŕks E:VVr Ba Kad Večk, či͔ŕks E [щель] / Spalt (z.B. Türspalt). | ḱeŋkš-čiŕks E:Večk [щель, зазор двери] / Türspalt. iĺak toŋk surot ḱeŋkš čiŕkse͔ńt́e Stecke nicht deinen Finger in den Türspalt! | vaĺma-čiŕks E:VVr [оконная рама, оконный косяк, щель, зазор] / Fensterpfosten, Fensterrahmen, Fensterspalt. — (Vgl. 1vaĺma: vaĺma-či͔ŕe E:Mar Fensterbrett).
čiŕksi͔ńe: vaĺma-čiŕksi͔ńe E:VVr (Dem. zu vaĺma-čiŕks) [оконная рамочка, оконный косячок] / Fensterpfosten, Fensterrahmen, Fensterspalt. śormadoń vaĺma-čiŕksi͔ńe (II334) Deine Fensterrahmen sind verziert.
čiŕksḱe E:VVr Večk Ba, či͔ŕksḱe E (Dem. zu čiŕks, či͔ŕks) id. | ḱeŋkš-čiŕksḱe E:Večk id. ḱeŋkš-čiŕksḱeze͔ panǯado [E:Večk] Seine Tür ist ein wenig offen. ḱeŋkš[‑]čiŕksḱeva son sovakšnoś (V44) Er trat zum Türspalt herein. | vaĺma-čiŕksḱe E:VVr [оконная щель, зазор] / Fensterspalt.
*šəŕəńä· (: šeŕeńä·) M:P (Dem. zu šiŕä).
śəŕt́śəḱ ChrM [бок о бок, друг около друга, рядом] / Seite an Seite, nebeneinander, an seiner usw. Seite, neben (P. hat dies mit či͔ŕe verbunden; diese F. scheint jedoch eher zu (E) se͔ŕ, (M) śeŕ ‘Höhe; Tiefe; Wuchs, Statur, Gestalt’ zu gehören; s. se͔ŕ).
či͔ŕkstams ~ čiŕkstams E:Mar, či͔ŕkstams E, čiŕkstams E:VVr Kad Večk [приоткрывать дверь, открывать наполовину, оставлять полуоткрытой] / die Tür ein wenig öffnen, halb aufmachen, die Tür halboffen lassen (dessen ungeachtet, ob sie davor offen od. geschlossen war) (E:Mar Večk); [плотно сжать] / zusammenkneifen (śeĺḿenze͔ seine Augen); брови поднять / die Augenbrauen heben [E:?VVr ?Kad].
či͔ŕḱśńems (~ čiŕkśńems) E:Mar VVr Kad Večk (Frequ. zu či͔ŕkstams, čiŕkstams).
či͔ŕḱe (~ čirḱe, Gen. -ń) E:Mar, či͔ŕḱ̀e E:Jeg, čiŕḱe E:Atr VVr Večk Is StŠant, čirḱ̀e E, čiŕḱä· E:Ba (Nom. Pl. čiŕḱ), čiŕʿḱä· ~ čiŕʿḱä (Nom. Pl. čiŕʿḱi·t́) E:Kad, čiŕʿḱe E:Kal ― čuŕʿḱä ML30(M) ~ šuŕʿḱä ML81(M), čəŕka· (Gen. -ń) ~ šuŕʿḱä (Gen. šuŕʿḱəń) ~ š́uŕʿkä (Gen. š́uŕʿḱen, Nom. Pl. š́uŕʿkt) ~ šu͕ŕhkä M:P, šuŕʿkə- ~ čəŕka· M:Pš, š́uŕʿḱä M:Temn (Nom. Pl. š́uŕʿḱat) дуга / Krummholz (E:Mar Atr VVr Kad Večk Is Jeg Ba StŠant M:P Pš); [лук] / Flitzbogen (E:Kad); [пряжка] / Spange (M:P: [šuŕʿḱä] [маленькая нагрудная брошь-застёжка] / kleine aus Metalldraht gemachte Brustspange (ohne Verzierungen); [нагрудное украшение, ожерелье] / Brustschmuck, Halsschmuck bei Frauen (= jolma-śolga·m); M:Pš: [маленькая пряжка] / kleine Spange der Frauen; M:Temn: нагрудник, для застегивания ворота рубашки, носимый исключительно женщинами / zum Zuschnallen der Hemdöffnung dienende Spange, die nur die Frauen tragen (= śulgam M:Sp) (ML30(M) M:P Pš Temn)). ti͔ńć ojśed́e v́eśe, kona oś laŋks, ‒‒‒ kona čiŕḱe laŋks E:StŠant (III205) Setzt euch alle hin, einer auf die Achse, ‒‒‒ einer auf das Krummholz! kujś śeŕəń, ḱäĺəc kšńiń. – šɯŕʿks M:P (IV638) Die Schlange aus Kupfer, ihre Zunge aus Eisen. – Die Spange. šuŕʿḱńä eŕav́ijᵪ́t́ id́ń pot́aftə̑ avańd́i M:Temn (VIII316) Die Brustspangen sind von Nöten für die ein Kind stillende Frau. | šuŕʿḱä-šočka (Gen. -šočkəń) ~ š́uŕʿḱä-šoč́ka ~ šuŕʿḱä-šočka M:P [шип застёжки] / Schnallendorn. kaldazə̑ń turks kšńiń olga. – šɯŕʿḱä-šočkś M (IV626) Quer über den Hof (liegt) eine eiserne Stange. – Der Dorn der Brustspange. | ĺed́ńima-čiŕḱe E:Večk Is [лук] / Flitzbogen. | pazoń čiŕḱe E:Večk, pazi͔ń či·ŕʿḱä E:Kad радуга / Regenbogen. | ṕiźeḿe-či͔ŕḱe (~ ṕiźeḿe-čiŕḱe) E:Mar, ṕiźi·ḿä-či·ŕḱä E:Ba id. | puŕǵińe-čiŕḱe E:Atr, puŕǵińe-či͔ŕḱe E:Večk Ba id. | puŕǵińe-ṕiźeḿe-čiŕḱe E:Mar id. | śeĺḿe-čiŕḱe E:Mar VVr Ba Večk Is ― śeĺḿä-š́uŕʿḱä M, śeĺḿä-š́uŕʿḱä M:P, śeĺmə-š́u͕ŕʿḱä M:Pš, śeĺḿä-šuŕʿḱä̆ M:Čemb, śeĺḿä-šiŕʿḱä̆ M:Sučk, śeĺmə-šiŕʿḱä M:Ur (Gen. -šiŕʿḱəń) [внутренний уголок глаза] / der innere Augenwinkel, der innere Winkel der Augengrube; (M:P:) [? ресницы / ? Augenwimpern]; [? брови] / [?] Augenbrauen, ([?] E:Mar auch, M:Ur:) [веко] / Augenlid. | čiŕkse͔ bajaga E:Mar Večk [колокольчик] / Schelle am Krummholz. | śeĺḿe-čiŕkse͔ ponat E:Mar [“уголки глаза” (брови)] / ‹Augenwinkel” (d.h.: die Augenbrauen).
či͔ŕḱińe (~ čiŕḱińe) E:Mar (Dem. zu či͔ŕḱe) [лук] / Bogen [? Flitzbogen]; [дуга] / Krummholz. ḱet́kse͔ks [ḿeńd́äź] či͔ŕḱińest (1192) Wie ein Armring [Armringe] sind ihre Krummhölzer gebogen.
čəŕka·ńä [M:?P] (Dem. zu čəŕka·) дуга [дужка] / Krummholz.
čiŕo·ŋka M:Sel чирёнок / eine Entenart, Kriekente. — [Russ. чиро́к, чирёнок].
čisla E:Atr Večk, ćisla E:Mar ― čisla M:P число / Zahl; Datum. — Russ. число́.
[čistaj] tšistaj ChrM M:P Pš Kr [Mam] [чистый] / rein, sauber. tšistajan M:P Ich bin sauber. čistaj śed́ińäŋḱəń marʿta kandi͔ńəḱ M:Pš (IV742) Wir haben es mit reinem Herzen gebracht. vaj [ṕervaj ńi] štaś tšistaj [saṕeńtsa] [M:Mam] (IV120) Zuerst wusch sie sich mit reiner Seife. — Russ. чистый.
čiśt́əlka M:P (Gen. -ń) [(платяная) щётка] / (Kleider-)Bürste. — [Russ. чистилка].
čiśt́əlkańä M:P (Dem.) id.
čistajgadə̑ms ChrM M:P Mam [очищаться] / rein werden. čistajgadə̑za M:P Möge er rein werden! jamksḱät́ńəń laca čistajgadə̑za M:Mam (IV778) (Der Kranke) soll den Graupen gleich rein werden!
*čistajgaftə̑ms (: čistajgaftan, -i͔) M:P [очищать / rein machen, reinigen].
*čistajgafńəms (: čistajgafńan, -i) M:P (Frequ. zu čistajgaftə̑ms).
*čistajgafńəkšńəms (: čistajgafńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu čistajgafńəms).
*čistapoĺa E:Večk [эрз. назв. г. Чистополя] / ers. Name der Stadt Tschistopol (Gouv. Kasan). čistapoĺav moĺevĺit́ (II236) Du hättest nach Tschistopolj fahren sollen.
čitərdə̑ms M:Čemb, čitə̑rda·ms (: čitə̑rda·n, -a·j) M:Sel [трещать] / knarren (M:Čemb); [дребезжать] / klappern (M: Sel). — Vgl. č́atə̑r: čatə̑rdə̑ms.
čitə̑rdə̑ma· M:Sel (Gen. -ń) [трещотка] / Klapper.
čitə̑rtftə̑ms (: čitə̑rtfta·n, -i͔) M:Sel (Kaus. zu čitə̑rda·ms [? čitə̑rdə̑ms]) [заставлять дребезжать] / klappern machen.
čiv E:Kažl (Nom. Pl. čift) ― čiva M:Ur (Gen. -ń) [добрый, почтенный, дельный, годный] / gut, ehrbar, tüchtig, tauglich; [великолепный, роскошный, статный, пышный] / prächtig, prachtvoll, stattlich, luxuriös (E:Kažl); [гостеприимный, живущий в достатке] / wer gastlich ist u. auch selbst gut isst [gastfreundlich, in Wohlstand lebend] (M:Ur). si͔ń tšiva·t (ǯiva·t) loma·t́ńä M:Ur Sie sind gastfreundliche Leute. | čivste͔ E, čivsta E:Kažl ― čiva·sta M:Ur (Adv.) [хорошо, благопристойно, благонравно / gut, ehrbar, tugendhaft (E)]; [великолепно, роскошно, статно, пышно] / prächtig, prachtvoll, stattlich, luxuriös (E:Kažl). śe śupav lomańeś a čivste͔ eŕi E [Jener reiche Mann lebt nicht tugendhaft]. čivsta äŕä ~ son čivsta äŕi E:Kažl Er lebt prachtvoll (luxuriös).
čivakadoms E [улучшаться, становиться хорошим] / besser werden (in ethischer Hinsicht), gut werden.
čo M:P (Interj. des Verscheuchens, auch Warnung) [да прекрати(те) же!, нельзя!, прочь с дороги!] / lass(t) sein!, hör(t) auf!, weg da!
čoblat (Pl.) [E:Večk] вешалки, куда вешают решето подсевать хлеб и зыбку для ребёнка / Gestell, woran das Sieb beim Sieben des Korns od. die Kinderwiege aufgehängt wird.
čočams E:Mar, šočams E:Atr VVr Kad Kažl Večk, čoča·ms E:Ba, *šoč́ams E:Šir ― šočams M:P Pš Čemb Sel Sučk Ur [Cjatn Temn] застегнуть / zuknöpfen, anstecken (eine Spange, Schnalle), [(mit einer Spange, Schnalle) schliessen] (E:Mar Atr Ba Kad Večk Šir M:P Čemb Sučk Ur); [обзавестись (покупкой)] / sich etw. (durch Kauf) anschaffen (E:Večk); [обтёсывать] / (einen Balken) behauen (E); [чувствовать себя беременной] / sich schwanger fühlen, das erste Gefühl davon haben, dass man schwanger geworden ist (E:Kažl M:Pš Čemb Sel Sučk); [иметь страстное влечение (к особой пище у беременной женщины)] / Gelüste haben (eine schwanger gewordene Frau, die nach besonderen Speisen gelüstet) (M:P). to·n ḿeńä· t́ezä͔·, ava·-kuda, to·n šot́ši·ḱ E:Šir (II437) Was hast du, Ava-kuda, (die Spange) hier angesteckt? kodam śulga·m šočat, stama i kańńat M:P (IV697) Was für eine Spange du dir ansteckst, solch eine trägst du auch. avaś kodama kormas šočäj, stama šaba i šačfti͔ M (IV710) Nach welcher Speise es eine schwangere Frau gelüstet, solch ein Kind gebiert sie. “šotšan kalgan” M:Ur [Ich habe Gelüste].
šočäj M:Cjatn [чувствующая себя беременной (и имеющая страстное влечение)] / sich schwanger fühlend [u. darum Gelüste habend]. śiv́əĺćəń marʿta ṕeḱəźəń [t́ŕäjan] toń śäṕəńäćəń šočäj śt́iŕəńd́i (IV313) Mit deinem Fleische werde ich meinen Magen speisen, deine Galle [werde ich] einem sich schwanger fühlenden [und Gelüste habenden] Mädchen [geben].
čočamot (Pl.) E:Mar [крючки] / kleine Haken [zum Schliessen eines Kleidungsstückes].
čočamkat (Pl.) E:Mar id.
šočĺems E:Atr (Frequ. zu šočams).
šočńems E:Večk (Frequ. zu šočams).
*šočśəms M:P (Frequ. zu šočams) [прикалывать] / (an)stecken. [ḿäšt́əzə̑st] salmə̑kst šočśišt́, v́ädu·nə̑ńd́i af śiv́v́išt́ (IV725) Man steckt Nadeln an die Brust, damit der Hexenmeister einen nicht auffressen kann.
1čočko E:Mar, šočko E:Atr Večk, čočka E:Ba Nask (Nom. Pl. čočk), šočka· E:Kad (Nom. Pl. šočku·t) ― šoč́ka M:P (Gen. šoč́ḱen < šoč́kə̑n, Nom. Pl. šoč́kt), šočka M:?Ur, šočkə̑- M:Jurtk [бревно] / Balken, (M:P auch:) [игла в застёжке] / Nadel in einer Schnalle. vaj ḱeŕiń, čočkoń pas matuška E:Mar (1110) O, Göttin des Basts, des Balkens, du Mutter. | matka-šočka M:P [балка под крышей] / grosser Balken unter dem Dache (= matka). | ṕiĺe-čočko E:Večk, ṕiĺi-čo·čka E:Ba, mazi͔ ṕiĺeń čočko E:Is ― pəĺə-šo·čkə̑ M:P Sučk [переруб] / der oberste Balken in der Seitenwand, dessen Enden vorspringen. | śulgamo-čočko E:Mar Ba Večk ― śulgama-šočka M:Sučk [игла застёжки] / Nadel der Schnalle, Schnallendorn, [?] Brosche. | šuŕʿḱä-šočka (Gen. -šočkə̑n) ~ šuŕʿḱä-šoč́ka ~ šuŕʿḱä-šočḱä M:P [игла застёжки] / Nadel der Schnalle, Schnallendorn. | tə̑rks-šoč́ka M:Pš [перекладина] / Querbalken (im Schuppen). — [Vgl. čočams].
šoč́ḱeńä M:P (Dem. zu šoč́ka) [бревнышко] / Balken.
šočks M:P (Gen. -ə̑n) [игла застёжки] / Nadel der Schnalle, Schnallendorn.
čočordoms E:Večk [болтать, трещать, говорить много и быстро] / schwätzen, plappern, viel u. schnell reden; [шуметь] / lärmen.
č́ofnaj M:Temn, č́ufnaj M:?Pičep шёлковый / seiden (M:Temn). pŕazə̑nza putə̑ zə̑latnoj paŋga, śä laŋga sodi͔ čufnaj fatańä M:?Pičep (VIII282) Auf ihren Kopf legt sie eine goldfarbige Haube, darüber bindet sie einen schimmernden Schleier.
čoᵪ [?E] ― čof M:P [подраж. резкому, пронзительному свисту] / schrilles, schneidendes Pfeifen nachahmender Laut, Gepfeife. v́iŕət́ jotaźä son čof v́ešḱəźńä [M:P] (IV214) Durch den Wald fuhr er “tirili” pfeifend.
tšofks ChrM M:P Vert соловей / Nachtigall [vgl. solov́ej (ChrM M:P)]. čofkśś kosə̑ŋga ašəź tonafńä, a morama mašti͔ M (IV706) Die Nachtigall hat man nirgends gelehrt, aber singen kann sie. fḱäńat́ ĺemńac mazi͔ čofks M:Vert (VIII492) Das eine Junge heisst die schöne Nachtigall.
čofksḱä M:P, ćofksḱä M:Pičep (Dem. zu čofks) id.
ćofksḱäńä M:Pičep (Dem. zu ćofksḱä) id. ombə̑ćet́ ĺemńac soń ćofkśḱä(ńä) (VIII266) Der Name des zweiten ist Nachtigall.
čoᵪad́ems E, ćoᵪa·d́ims E:Ba ― čofad́əms M:P (Mom.) [резко, громко свистнуть] / schrill, laut pfeifen.
čoᵪajems E ― čof́ijəms M:P (Frequ.) [свистеть / pfeifen] (M:P).
*čofnams M:Bar [свистеть (птица) / pfeifen (Vogel)]. čofnaźńä čofnaj, korʿtaźńä korʿtaj (VIII294) Er pfeift ununterbrochen, er spricht ununterbrochen.
čofnaj M:Bar [свистящий / pfeifend]. vaj, tundań mazə̑ čofnaj narmə̑ńńäś, čofnaźńä čofnaj, korʿtaźńä korʿtaj (VIII318) Er ist wie ein zwitschernder Vogel im Frühling, er zwitschert richtiggehend, wenn er spricht.
1čoᵪad́ems E:Večk ― čofad́əms M:Sučk (Mom.) [оттолкнуть, отбросить] / wegstossen, wegschleudern (E:Večk); [шлёпнуть, хлопнуть] / einen Schlag mit der flachen Hand geben, klatschen; [одним ударом срубить] / mit einem Hieb (z.B. einen Zweig) abschlagen (M:Sučk).
čoᵪajems E:Večk (Iter.).
čoᵪoru: čoᵪoru-moᵪoru M [? растрёпанный и лохматый / ? struppig u. zottig]. tšoᵪoru[‑]moᵪoru, kujä· tuvə̑ń pulə̑jur. – roź [b́ŕäś] (IV677) Struppig und zottig (?), wie die Schweifwurzel eines dicken Schweins. – Die Roggenähre.
1čoka E [моток] / Strähne (= 1ḱesak). — [Vgl. čeḱe].
čokams M:Pš Čemb Sel Ur [стучать] / klopfen. oj čokaᵪ́t́[‑]pokaᵪ́t́ f́edańń vaĺmalnza M:Sel (IV155) (Da) klopft und pocht man unter Fedas Fenster. — [Vgl. ćokams; 1čekams].
čoka·d́ims E:Ba ― čokad́əms M:Pš Čemb Sel, čoka·d́əms M:Jurtk (Mom. zu čokams) [щёлкнуть, дать щелчка] / schnippen, einen Knups geben, knipsen (E:Ba M:Čemb); “чокнуть” / einen nehmen, kippen (Branntwein, scherzhaft pro śiməms trinken) (M:Pš Sel); [чокнуться стаканами] / mit den Gläsern anstossen (= čoka·ńams M:Jurtk).
čoka·ńams M:Jurtk [чокаться стаканами] / mit den Gläsern anstossen (beim Trinken).
čokaźu̥vəms M:Sel (Inch. zu čokams) начать стучать / zu klopfen anfangen.
čoḱijəms (: čoḱijan, -ii) M:Sel (Iter.).
čokaš M:P [старинное фольклорное слово; значение неизвестно] / (ebenso wie poraš) ein nur in der Volksd. vorkommendes altes Wort [Bed. unbekannt]. v́äŕi vani͔ čokaš, alu vani͔ poraš. – tulə̑ńä·ś (~ tə̑lńä·ś) i komafkśś Obenhin schaut čokaš, untenhin schaut poraš. – Wandhaken und Ofenwölbung (Mantel auf dem Herde).
čokᴉ͐ldᴉ͐ms ~ čokuldums E:Kažl [трещать, стучать (ночной сторож)] / schnarren, klappern (Nachtwächter).
čokᴉ͐lduma ~ čokulduma E:Kažl [трещотка ночных сторожей] / eine Art “Klapper” der Nachtwächter (keine drehbare Klapper), die schnarrende Laute gibt.
čokordoms E:Is, čoko·rdoms E:Ba [шуметь, говорить так, что другой не понимает] / lärmen, so sprechen, dass der andere nicht verstehen kann (E:Ba).
čokulkstams E:Kad, čokolkstams E:Kal, čokukstams [? < *čokuu̯kstams] E:Šokša (Mom.) [икнуть] / einmal hicksen; (E:Šokša:) [рыгнуть] / (einmal) rülpsen.
čokulksnums ~ čokulksnams E:Kad, čokolksnams E:Kal, čokuksnums (? < *čokuu̯ksnums) E:Šokša (Iter.) [икать] / (mehrmals) hicksen (E:Kad Kal). mon čokulksnan E:Kad, mon čokolksnan E:Kal Ich habe Schluckauf.
čoĺ E:VVr [бултых!] / platsch! v́ec kajat čoĺ a t́eji. – lopa Wirfst du es ins Wasser, so macht es keinen Platsch. – Das Blatt.
čoĺt́ańa E:VVr [шумящий, шуршащий] / rauschend, rasselnd. čoĺt́ańa lopa potmova (II348) Durch raschelnde Blätter hindurch.
čoĺńems E:Mar VVr Ba Večk, šoĺńems E:Atr [журчать, течь] / murmeln, rieseln (Bach); (E:Večk VVr:) [бряцать, звенеть, бренчать] / klirren (z.B. Ketten), bimmeln, klimpern, klingeln. od grošińeks čoĺńid́e E:VVr (II363) Neuen Münzen gleich klingeltet ihr.
čoĺńeźev́ems E:Mar (Inch. zu čoĺńems) [зажурчать / zu rieseln anfangen].
čoĺńeft́ems [E:?Večk ?VVr] (Kaus. zu čoĺńems).
čoĺd́eŕ E:Sob [?Bug] Večk Ufa [подраж. звону, бренчанию] / ahmt das Klingeln, Klimpern nach; [позванивание] / Geklingel. čoĺd́eŕ[‑]kaĺd́eŕ ćokonʒo E:Večk (I438) Die Troddeln an ihr klingen und klirren. čoĺd́eŕ-kaĺd́eŕ od́iŕvań grušanzo E:Ufa Die Schmuckmünzen der jungen Frau klingen und klirren.
čoĺd́eŕd́ems E:Mar Atr VVr Večk [?Bug], šoĺd́eŕd́ems E:NSurk ― šoĺd́əŕd́əms M:P Pš, žoĺd́əŕd́əms M:Čemb [звенеть, бряцать, бренчать] / klingen, klirren, klimpern (E:Mar Atr VVr Večk NSurk); [чирикать / zwitschern] (E:Atr); [бултыхаться, плескаться] / platschen, plätschern; [заставлять плескаться, трясти] / plätschern machen, schütteln (M:P); [пустословить, лепетать] / faseln, lallen (M:Pš Čemb). v́eśe čoĺd́eŕd́it́ grušanzo E:Mar (281) Alle ihre Märkchen erklingen. v́eŕe kuźan čoĺd́eŕd́it́ E:Večk (II143) Wenn ich treppauf steige, klingen sie. ja karḿit́[‑]źeŕaj tundoń narmuškat čoĺd́eŕt́ḿe E:Atr (II494) Wenn die Frühlingsvögel zu zwitschern beginnen.
čoĺd́eŕd́imka E:Večk, šoĺd́iŕd́imka E:NSurk [(звенящая) драгоценность] / (klingendes) Schmuckstück. čoĺd́eŕd́imkat t́ejeft́an E:Večk (II143), šoĺd́iŕd́imkat t́ejivt́an E:NSurk (II146) Ich lasse (ihn) klingende Schmuckstücke machen.
šoĺd́əŕkšńəms (: šoĺd́erkšńi) M:P (Frequ. zu šoĺd́əŕd́əms) [бултыхаться, плескаться] / platschen, plätschern; [заставлять плескаться, трясти] / plätschern machen, schütteln.
*šoĺd́əŕkšńəkšńəms (: šoĺd́erkšńekšńan) M:P (Frequ. zu šoĺd́əŕkšńəms) id.
šoĺd́əŕft́əms (: šoĺd́erft́an) M:P (Kaus. zu šoĺd́əŕd́əms) [заставлять плескаться, трясти] / plätschern machen, schütteln.
čoĺed́ems E:Mar Atr VVr Ba Večk Jeg [Sob Kozl SŠant], čoĺe·d́ems E:Ba, ? *čoĺed́ems ~ ? *čoĺud́ems E:Gor, *ćoĺed́ems E:MKly [чирикать (напр. ласточка)] / zwitschern (z.B. Schwalbe; E:Mar: nicht Sperling) (E:Mar [?Atr] VVr Gor Sob Večk Kozl [?Ba] SŠant MKly); [петь, говорить или играть напевая] / trällernd (trillernd) singen od. sprechen, trillernd spielen (E:Večk); [болтать] / plappern (E:Jeg). čoĺed́i narmuń ḱeĺińet́! E:Mar (1140) Ein zwitschernder Vogel [ist] deine Zunge! narmut́ čoĺid́it́ E:Gor (VII212) Sperlinge zwitschern. [ḿäśt́] čoĺud́it́, [ḿäśt́] vaĺud́it́? E:Gor (VII212) Was zwitschern sie, was trillern sie? pańźejks čoĺed́it́, uŕakaj, srunanzo E:Večk (I256) Wie Falken, Schwägerin, kreischen seine Saiten. maŕasak koda mazi͔ńe t́icaś čoĺid́i E:SŠant (II26) Du hörst, wie der schöne Vogel zwitschert.
čoĺet́kšne͔ms E:Večk (Frequ. zu čoĺed́ems).
čombə̑ldə̑ms ~ čə̑mbə̑ldə̑ms M:P, čəmbə̑ldə̑ms M, čombə̑ldə̑ms M:Sučk [бултыхаться, плескаться] / platschen, plätschern, plumpsen, (M:P auch:) [загонять рыбу боталом] / mit der Störstange Fische treiben.
čə̑mbə̑lkšńəms M:P (Frequ. zu čə̑mbə̑ldə̑ms) [бултыхаться, плескаться] / platschen, plätschern, plumpsen.
čombo E:Mar Večk Is, čomba E:Ba, čumbo E:Atr [?Bug] ― šumbă ~ [?] čombă M:Sučk [толкач маслобойки] / Butterstössel. | ṕiv́t́eń čombo E:Mar, ṕift́eń čumbo E:Atr, ṕift́iń ǯumbo E:Is id. ṕivt́im paŕ čumbovtomo a eŕi [E:?Bug] (VI230) Butterfass ohne Stössel gibt es nicht. śulgo čopavć, rav ḱeĺḿeś. – ṕiv́t́eń-čomboś E:Mar (258) Die Queckerente tauchte unter, die Wolga fror zu. – Der Butterstössel. | ṕiv́t́ima-čombo E:Mar Večk, ṕift́i·ma-čomba [E:?Ba] ― ṕift́əm-čombă M:Sučk id.
šumə̑ńä· M:Čemb [Dem. zu ? *šumbă] id.
čombol M, čombə̑l ~ [?] čə̑mbə̑l (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -ʿt) M:P, čombə̑l M:Pš [ботало (в рыболовстве)] / Störstange (beim Fischen) (= topă); [толкач маслобойки] / Butterstössel (mit dem die Milch im Butterfass zu Butter geschlagen wird) (M:Pš). ṕäšä potmə̑sa tuma jažaj. – ṕəšt́əm paŕś i čombə̑lś M (IV660) In einer Linde dreht sich eine Eiche um. – Das Butterfass und der Butterquirl. | ṕišt́əm-čombə̑l M:P [толкач маслобойки] / Butterstössel. | vajəń ṕiš́t́əḿä-č́ombə̑l M:P id.
čombə̑lńä ~ [?] čə̑mbə̑lńä M:P (Dem. zu čombə̑l) [сбивалка маслобойки] / Butterstössel.
čombolks ~ čombulks E:Mar, čombolks E:VVr Večk Is, čombo·lks E:Ba ласка / Schneewiesel (Mustela nivalis).
čombolksḱe E:Mar (Dem. zu čombolks) [ласица] / Schneewieselchen. ĺiś kaśkasto čombolksḱe (281) Das Schneewieselchen trat aus dem Raum unter dem Fussboden hervor.
čopad́əms M:P Čemb Sel [нанести удар (ладонью), шлёпнуть] / jdm. einen Hieb geben (mit der flachen Hand, M:P auch: mit der Faust); [ударить, стукнуть] / schlagen (soń ihn).
čoṕijəms M:P (Frequ.) [колотить, хлестать] / jdn. durchprügeln.
1čopavtoms E:Mar, čopa·vtoms E:Ba Is ― šopaftə̑ms M:P Sel проводить [праздно время] / den Tag (šit) vergehen lassen, (bes.) müssig, nutzlos die Zeit (šit) verbringen, vergehen lassen.
šopafńəms M:P (Frequ. zu šopaftə̑ms).
čopavt́ems ~ čopaft́ims ~ *čopaftoms (: čopaftan) ~ čopavtoms E:Mar, čopa·ftoms E:Atr Večk, čopavtoms E:VVr, čopaftə̑ms ~ čopaft́ims E:Kažl, čopaft́ims E:Kad, čopa·ftᴉ͐ms E:Ba, *čopavt́ems E:NSurk, čombaftums E:Šokša ― čopaftə̑ms (: čopaftan, -i͔) M:P, čopaftə̑ms M: Kr, žopaftə̑ms M:Čemb, šopaftə̑ms M: Sučk, šopa·ftə̑ms M:Prol Jurtk Ur нырнуть, окунуться / tauchen, untertauchen, (M:P auch:) [упасть в воду, бултыхнуться] / ins Wasser fallen, plumpsen (u. dann an od. unter der Wasseroberfläche bleiben), (E:Mar Kad M:P [Mam] auch:) [окунуть (в воду)] / etw. (ins Wasser) eintauchen. śulgo čopavć, rav ḱeĺḿeś. – ṕiv́t́eń-čomboś E:Mar (258) Die Queckerente tauchte unter, die Wolga fror zu. – Der Butterstössel. v́edrańt́ tšopavtsa v́ed́ińt́eń E:Mar Ich tauche den Eimer ins Wasser ein. čopavś kaŕej moŕańt́ potmaksos E:Kozl (I406) Der Kastanienbraune tauchte auf den Meeresgrund. pokš v́ed́ potmaksos, od aĺa, čopavt́an E:NSurk (I378) Ich tauche auf des grossen Wassers Grund, junger Mann. son v́est́ čombafś, ńeft́it́it́ś, a omot́id́e čombafś, v́ed́ pots tuś E:Šokša (VII450) Einmal tauchte sie ein und zeigte sich (noch), das zweite Mal tauchte sie ein und blieb unter dem Wasser. [tšopaftə̑źä ḿet́t́i] pulə̑nts M:Mam (IV864) Es steckte seinen Schweif in den Honig.
čopa·fĺems E:Atr, čopafĺems E:Is, *čopavĺems E:Kozl (Iter. zu čopa·ftoms usw.) нырять / tauchen (unter Wasser schwimmen; = v́ed́ alga ujems). eŕḱeńt́ potmaksos bojar ava čopavĺeś E:Kozl (I371) Die Bojarin tauchte auf des Teiches Grund.
čopavt́ńems ~ čopafńims E:Mar, čopafńems E:Večk, čopa·fńᴉms E:Ba ― *čopafńəms (: čopafńan, -i) M:P, čopafńəms [M:Pš] Sučk, žopafńəms M:Čemb (Iter. zu čopavtoms usw.) нырять / tauchen (unter Wasser schwimmen; = v́ed́ alga ujə̑ms) ([E:Mar Večk] M:Sučk); нырять / untertauchen (E:Ba); [окунаться] / immer wieder ein-, untertauchen (M:P). v́ed́ potmaksos št́uka kalne͔ čopafńeś E:Večk (I373) Der Hechtfisch tauchte auf des Wassers Grund. ĺɯĺäń avaś lopafńi śoŕat́ńəńd́i čopafńi M:Pš (IV435) Ljuljas Weib wusch (Wäsche), (da) weichte sie sie ein für die Männer.
čoṕik E:Mar Večk, čuṕi·ḱ E:Ba [вдруг, внезапно (входить, но не уходить)] / auf einmal, plötzlich (eintreten, nicht aber weggehen; vgl. juᵪ: juᵪ́iḱ). son sovaś č. [E:Mar Večk Ba] Unerwartet trat er ein.
čopo E:Atr Večk [Mar Hl Petr], ? *čopă E:Šokša: čopoń ṕeĺej ~ čopoń ṕeĺev E:Mar, čopoń ṕeĺej E:Hl Večk, čopoń ṕeĺeŋ́ ~ čopoń jonoŋ E:Atr, čopoń ṕeĺes E:Petr [под вечер] / gegen Abend, (E:Mar auch:) [поздно вечером, в сумерках] / spät am Abend, in der Abenddämmerung; (E:Petr:) до сумерек, до вечера / bis zur Abenddämmerung, bis zum Abend. valcḱi martu jaḱi ńiĺi ṕiĺksi͔, či͔ń kunčkava kaftu ṕiĺksi͔, čopoń ṕeĺej kolmo ṕiĺksi͔ E:Hl (266) Am Morgen geht es auf vier Füssen, am Mittag auf zwei Füssen, gegen Abend auf drei Füssen. [čopoń] ṕeĺes ḱiščit́-more͔t́ [tumuńt́] ala E:Petr (VIII96) Man tanzt und singt unter der Eiche bis zum Abend. son eže, eže, a čoput́ naŋks ḿeḱe ozafsi͔ź śormaduma E:Šokša (VII464) Sie mahlt und mahlt [mit der Handmühle], dann gegen Abend lassen sie sie sich wieder setzen, um zu sticken.
čok-: čoḱiń ṕeĺej E:VVr [к вечеру] / gegen Abend.
tšop ChrE E:Mar Atr VVr Kad Kal Ba Večk NSurk ― šop M:Jurtk (Adv.) [весь день] / den ganzen Tag, (E:Mar Atr VVr Kad Ba Večk auch:) [за день, в течение целого дня] / an einem Tage, innerhalb eines Tages. i kuźi i valǵi, śeḱe t́ev́ińt́ čop t́eji. – ĺiśma oćiṕiś E:Mar (229) Es steigt hinauf, es steigt herab, dieselbe Arbeit verrichtet es den ganzen Tag hindurch. – Der Brunnenschwengel. čop kolmo raz roboti͔ E:Mar (256) Es arbeitet dreimal an einem Tage. čop kolmo raz jarci͔ [E:Mar] Isst dreimal am Tage. son iśak čop robotaś [E:?Večk] Er arbeitete gestern den ganzen Tag hindurch. t́e t́ev́iś mońeń ćak čop t́ijems E Diese Arbeit kann ich kaum an einem Tage verrichten. nu, ajgor sokaś[‑]sokaś čop, i śiźeś E:VVr (III276) Also pflügte und pflügte der Hengst den ganzen Tag und wurde müde. šop robota·j od. jaža·j M:Jurtk Er arbeitet (hart) den ganzen Tag hindurch. | čin ǯo·p E:Atr, čin čop E:Ba Večk, čiń čop E:NSurk [весь день] / den ganzen Tag hindurch. čiń čop sokaśt́ E:NSurk (III310) Sie pflügten den ganzen Tag. čin ǯop soḱiń E:NSurk (III310) Den ganzen Tag habe ich gepflügt. | ḿiḱ čo·p E:Kad [весь день, до сумерек] / den ganzen Tag hindurch, bis zum Abenddunkel.
tšop̀uda ChrE, čopuda E:Atr VVr Večk Jeg, čopu·da E:Atr, čopoda E:Hl Petr, čopo·da (Nom. Pl. -t) ~ čopoda E:Ba, čobda [E:?Bug] SŠant Ta, čovda· E:Kad Šir, čovda E:Kažl Stand ― šobda ~ šovda ChrM M:P (Gen. M:P -ń), šobda M: Pš Vert Jurtk, čobda M:Levši, šovda M: Čemb Sel Alk, šopə̑dă M:Sučk Prol, šop̀ə̑da ~ šopə̑·da M:Ur [тёмный, мрачный] / dunkel, finster, (E:Mar M:Sel auch:) [темнота, мрак] / Dunkelheit, Finsternis. kudo potmozo čopuda E:Mar (1216) Das Innere seines Hauses war finster. čopuda v́iŕc, jalgaj[‑]dugaj, mon kandokšni͔ja E:Mar (14) In den dunklen Wald, liebe Freundin, trug ich ihn hin. ravuža moŕa, čopoda moŕa! E:Hl (180) Das schwarze Meer, das dunkle Meer! čopod́ malav od́eŕvaś di͔ žeńeᵪ́eś moĺet́ kardajsa utums E:Petr (VIII50) Gegen Abend gehen die junge Frau und der Bräutigam in den Speicher auf dem Hof. čobda v́iŕga eśt́ ḱekšńe [E:?Bug] (V238) Sie versteckten sich nicht in dunklen Wäldern. uĺi čobda v́iŕ E:SŠant (I263) Da ist ein schwarzer Wald. t́i·ń stu·pajt́ika tšovda· v́iŕi·j E:Šir (II432) Geht in den dunklen Wald. | čobda ava E:SŠant (poet.) [шатенка / dunkelbraunes Weib]. vastazo uĺńeś ańd́amoń čobd-ava (I257) Andjamo hatte ein dunkelbraunes Weib zur Frau. | čopuda-čińas ~ [?] čopoda-čińas E:Večk, čopuda-čińas E:Kozl [тёмно-русый, черноватый, тёмный] / dunkelblond, schwärzlich, dunkel (aber nicht völlig, etwas blond; von Haar u. Haut des Menschen) (E:Večk). ravžoń[‑]paro t́ejt́eŕ[‑]ejt́, čopuda[‑]čińas azrafka E:Večk (I141) Ein schwarzbraunes, schönes Mädchen, eine dunkelbraune Herrin! čopuda-čińas dubrovań od aĺa (ńeiźe) E:Kozl (I361) Ein dunkelbrauner junger Mann (sah) die Wiese. | čopudań čińe E:NSurk [тёмнокоричневый / dunkelbraun]. vaj raužoń[‑]paroń odʒ́ora, vaj čopudań čińe udalaś (I135) Ein schwarzbrauner, tüchtiger Mann! Wohlgeraten war der dunkelbraune (Mann). | čopuda-jakśt́eŕe E:Večk ― šobda-jakśt́əŕ M:P, šovda-jakśt́əŕä M:Čemb тёмно-красный / dunkelrot. | šobda-jakśt́əŕńä M:P (Dem.) id. | čopuda ḱiv́e E:VVr [свинец] / Blei (“dunkles Zinn”). | šobda kud M (Bars.) тюрьма / Kerker, Gefängnis. | čopuda-śivoj E:Mar [тёмно-серый] / schwarzgrau. čopuda[‑]śivojt́ [ĺišḿeńeḱ]! (1112) Schwarzgrau [sind] unsere Rosse! | śokś-čopuda E:Mar [осенняя тьма] / Herbstfinsternis. avaŕt́, avaŕt́, śokś čopuda [potḿińem] (1154) Weine, weine, du mein herbstfinsterer Busen! | šovdasta (El.) M:P [вечером, в темноте] / am Abend, im Dunkeln. iśak kudu sań iĺät šovdasta Gestern kam ich nach Hause im Abenddunkel. sań šovdasta Ich kam an nach Mitternacht. ko moĺat šovdasta Wohin gehst du im Dunkeln?
tšovdava ChrE, čovda·va E:Šir ― šobdava ~ šovdava ChrM, šobdava ~ šowdava M:P, šobdava M:Kr Temn, šobda·va M: Sučk Ur, šovdava ~ šuda·va M:Čemb, šovdava M:Sp, šowdava M:Sel [по утрам, утром] / morgens, (auch:) [утро] / Morgen. tšovda·va rana· ḿeĺga·nda pańtśi·ḿä E:Šir (II422) (Daher) sind wir ihr frühmorgens gefolgt. šobdava śt́äj f́odə̑rə̑ń tat́ɯś koĺgəńd́i [M:Kr] (IV326) Morgens steht Fjodors Tatju auf und vergiesst Tränen. šuda·va śt́äᵪ́t́ ozə̑ndi͔ᵪ́t́ M:Kars (IV319) Wenn sie am Morgen aufstehen, beten sie. šobdavas [šat́šśt́] kutt [koŕeńt́śat], lut́še ot́śazə̑rt́ [tvaŕetsta] [M:Mam] (IV860) Vor der Morgendämmerung war (daraus) ein Haus mit Kammern, besser als der Palast des Kaisers, entstanden. avaź(ä) [avaŕd́i] šowdava rasańat M:Sel (IV325) Meine Frau weint, (das ist wie) Morgentau [Tau am Morgen]. | iĺä·t́ šobdava M:P [по вечерам и утрам] / abends u. morgens. | šobdava ḱiǵɛ· ~ šovdava ḱiǵɛ· ChrM, šobdava ḱiǵä· M:P [рано утром] / früh morgens (ChrM); [очень рано, уже с утра, уже утром] / sehr früh, schon früh (vorzugsweise von vergangener Zeit; vgl. vandi͔jok) (M:P). šobdava ḱigä iĺuta muśkəḿä tuś M:P Früh am Morgen ging Iljuta (Wäsche) zu waschen.
šobdavań ChrM [утренний] / morgendlich. | šobdavań saŕä M:P, šovdavańń zaŕä M:Sel, šobdavań zoŕä M:Ur [утренняя заря / Morgenröte]. šobdavań zoŕä daŕijä, iĺäd́əń zoŕä maŕijä M:Ur [Morgenröte Darija, Abendröte Maria (zu ihnen wird im Dorfopferfest (v́eĺəń osks od. v́eĺ-osks) des Dorfes Urjum gebetet)]. | šovdavańń zaŕat ~ šowdavań zaŕat M: Sel, šovdavań zaŕat M:Pičep [во время утренней зари / zur Zeit der Morgenröte]. iĺäń zaŕat kutsta tuj, šowdavań zaŕat kudu saj M:Sel (IV280) Ums Abendrot geht er von Hause weg, ums Morgenrot kommt er nach Hause. iĺäd́eń zaŕat živ́eć at́ä śimə̑źä, šovdavań zaŕat, živ́eć at́ä, śävə̑źä M:Pičep (VIII286) Zur Zeit der Abendröte trank der Schneider-Alte sie (seinem Sohne) zu, mit der Morgenröte brachte der Schneider-Alte sie mit.
šovdavańä: äŕ šovdavańä M [каждое утро / jeden Morgen].
čobdań E:SŠant ― šobdań M:Vert [mit Adj.-Suff. -ń] [тёмный] / dunkel. čobdań t́uŕmasto a son saiźe E:SŠant (I196) Er nahm ihn (den Jungen) aus dem dunklen Kerker. kučimaka [at́äń] kudu, avańäźt́i šobdań [potməń] panžima M:Vert (VIII446) Schicke mich zum Vaterhaus, um meiner Mutter mein trübes Herz (‘Inneres’) zu öffnen. | tšopudań tšińas ChrE тёмно-русый / kastanienbraun.
čopudi͔ńe E:Mar (Dem. zu čopuda) [тёмненький] / dunkel.
šovdańä M:P (Dem. zu šovda) [тёмненький, мрачненький] / dunkel, finster.
tšokšne͔ ~ tšokšńe ChrE E:VVr, čokšne͔ E:Mar Gor NSurk, čokšńe· E:Atr Is, čokšńe E:Večk NSurk SŠant Šant Jeg [Petr], čokšńä (best. F. čokšńi·ś) E:Kad, *čokšńä̆ E:Kal Šokša, čokšńä E:Ba Kažl [? < *čopə̑ks + Lok. -ne͔, -ńe] [по вечерам] / abends; вечер / Abend; (E:) [ночь] / Nacht (das Wort v́e gibt es nicht). ńej karmaś čokšne͔ ašče͔me E:Mar (162) Sie fing an, abends zu wachen. ńej uš umoń tšokšne͔ś E:Mar Es ist schon später Abend. vaj čokšńä pozda iva·nᴉ͐ń mat́ŕa a[‑]j[‑]a·št́ä E:Ba (I180) Spät Abends wacht Ivans Matrja nicht. son čokšne͔ pozda alašat andi͔ E:Večk (I337) Spät am Abend füttert er die Pferde. vaj čokšńe mad́i sur erźa dumai E:SŠant (I389) Am Abend legt sich der Sur-Ersäne und denkt nach. saś čokšne͔ś E:NSurk (III307) Es wurde Abend. čokśńit́est sast́ bratne͔ E:Šokša (VII464) Um die Abenddämmerung kehrten die Brüder zurück. | čokšńeste͔ E:Večk, čokšńiste͔ E:Kal [по вечерам, вечером] / abends, am Abend. ḿejĺe oftut́es omuć čokšńiste͔ at-paruś tuś krauĺama E:Kal (2129) Nach dem Bären begab sich am folgenden Abend der Teufel, um Wache zu halten.
čokšne͔ń E:Mar, čokšńeń E:Večk [вечерний] / abendlich, Abend-. t́et́aś avaŕd́i čokšńeń rosi͔ńeks E:Večk (I272) Der Vater weint, (das ist) wie Abendtau. čokšne͔ń zoŕa daŕija E:Mar (25), čokšńeń zoŕa daŕija E Abendröte Darija! | čokšne͔ń zoŕa-t́ešče͔ E:Mar [вечерняя звезда / Abendstern].
čokšńińe(ń) E:Večk (Dem.) (Adj.) [вечерний / abendlich]. čokšńińeń pozdas robuti͔ (II62) Er arbeitet bis spät abends. čokšńińeń rana son mad́i (II64) Es legt sich frühzeitig am Abend nieder.
čokśt́ E:Šir (Chr) Kad, čokšśt́ E:Kal, čokšt́ E:Kažl [? < *čopoks + -śt́] (Adv.) вечером / abends. mi·ń śe·ks tšo·kśt́ pozda ḿeĺga·nda jaḱi·ḿä [E:Šir] (II422) Daher sind wir ihr spät abends nachgegangen. čokšśt́ oftuś purnaś[‑]se͔ŕńeś i tuś E:Kal (2129) Am Abend rüstete sich der Bär aus und machte sich auf. omući čiste͔ čokšśt́ parknojś korʿte͔ oftut́i E:Kal (2130) Am anderen Abend spricht der Schneider zum Bären.
čokšne͔lgadoms E:Mar [завечереть] / anfangen Abend zu werden.
čopulgadoms E:Mar Atr VVr Večk, čopo·lgadᴉ͐ms E:Ba, *čopolgadums E:Petr StZach, *čopulgadoms [E:?Bug], *šopulgadoms ~ *čopulgadoms E:SŠant ― *šopə̑lgadə̑ms (: šopə̑lgadi͔) M:Sel [(начинать) смеркаться, темнеть] / zu dämmern anfangen, dämmern, dunkel werden. čopolgadi͔st śe [lomańińt́] śeĺḿendza E:Petr (VIII128-32) Möge es diesem Menschen in den Augen dunkel werden (‘Mögen diesem Menschen die Augen blind werden’)! butoń aĺa [v́eŕd́e] ḿäńeĺć čopolgać E:StZach (VII160) [Mir war im Traum] als ob der Himmel droben dunkel geworden wäre. ḱi marto valdomovś, śeḱe marto čopulgadozo [E:?Bug] (VI222) Mit wem (der Morgen des Lebens) hell wurde, mit dem soll (auch der Abend) dämmern. kona maro valdomov́i, śeḱe maro pas ḿeŕeze͔ čopulgadomo E:Večk (II160) Mit wem der Tag anbricht, mit dem lasse Gott den Tag auch zur Neige gehen! si͔nst uŕkat[‑]aĺńet́ śeĺḿest šopulgaćt́ (< č-) E:SŠant (I254) Es wurde der Schwägerin und dem Schwager schwarz vor den Augen.
čopulgaduma: čopulgaduma-ška E:Večk [сумерки, время наступления темноты / Dämmerung, Zeit des Dunkelwerdens].
*čopolgaftums E:Petr [Kaus. zu *čopolgadums] затемнить / verdunkeln. valda vaĺmat, t́ejt́eŕ-ejt́, ḿiń toń čopolgavsi͔ńiḱ (VIII44) Dein helles Fenster, Mädchen, werden wir trüb machen.
čovdalgadums E:Kad ― *šobdalgadə̑ms (: šobdalgadan, -i͔) M:P, [?] *šovdə̑lgə̑də̑ms (: šowdə̑lgə̑di͔) M:Sel, *šobda·lgə̑də̑ms (: šobda·lgə̑dan, šobda·lgə̑di͔) M: Jurtk [темнеть] / dunkel, finster werden, (M:Sel auch:) [затемнеть] / zu dämmern anfangen. šobda·lgə̑di͔ śeĺmə̑·sə̑n M:Jurtk Mir wird schwarz vor den Augen.
čovdams E:Kad [затенять / beschatten] (= šopə̑ldə̑ms M:Pš An).
čopot́ems E:Mar Atr Večk [?Bug NSurk], čopot́t́emks E:VVr, čopud́ims E:Kad [Šokša] ― *šopə̑d́əms (: šopəd́an, -i) M: P, šopə̑d́əms [M:Kr Mam] [темнеть] / dunkel werden; [смеркаться, клониться к вечеру] / dämmern, sich zum Abend neigen (Tag), (E:Mar auch:) [опаздывать] / sich verspäten. či͔ze͔ čopoć E:Mar (282) Der Tag wurde dunkel. či͔ze͔jak eĺ čopot́i E:Mar (2121) Auch die Sonne war [ist] nahe daran unterzugehen. uj kozoń či͔ze͔ čopot́i E:Mar (1220) O, wo die Sonne sich verdunkelt. [ḿeks] palaga čopot́eć, [ḿeks] palaga pozdajaś? E:Mar (1146) Warum hat Palaga sich verspätet, warum ist Palaga nicht zur Zeit gekommen? či·ze͔ čopo·t́eć E:Atr (III278) Der Tag dunkelte (schon). karmaś čopot́eḿe E:Atr Es fing an dunkel zu werden. pazoń čize͔ čopot́eć [E:?Bug] (V452) Gottes Tag wurde dunkel. koda čopot́i ńišḱe-pazoń čińeze͔ E:Večk (II202) Wenn sich der Tag des Nischke-pas verdunkelt. jarʿcak topə̑d́əms, aščəḱ šopə̑d́əms [M:Kr] (IV220) Iss, bis du satt wirst, bleib, bis es dunkel wird! koda [šoṕet́ś, eŕv́ä·ńäźä] esta [topə̑t́ś] [M:Mam] (IV571) Als es dunkel wurde, dann wurde meine Schwiegertochter satt.
šopə̑də̑ma M, šoṕed́ema· M:P [сумерки] / Abenddämmerung (M:P: [глубокие сумерки] / tiefe Dämmerung). | šopə̑d́əm ṕäĺi M:Pš [к вечеру] / gegen Abend.
šopə̑də̑mańä M, šopə̑d́mańä M:Kars (Dem. zu šopə̑də̑ma, šopə̑d́ma) [сумерки] / Abenddämmerung. jakaś jakaś šopə̑d́mańäś satə̑źä M:Kars (IV320) Es [das Kindlein] ging und ging, die Finsternis holte es ein.
*čopot́ekšne͔ms E:Sam, *čopot́ekšńems [E:?Bug] ― *šopə̑t́kšńəms (: šoṕet́kšńi, korrigiert aus šoṕetšńi) M:P, *šopə̑t́kšńəms M:Kr, *šopə̑čńəms M:Bar (Frequ. zu čopot́ems, šopə̑d́əms) [смеркаться] / zu dämmern anfangen (erst danach šoṕed́əms) (M:P). čopot́ekšne͔ś proᵪožajkań čińeze͔ E:Sam (VII328) Der Tag des Wanderers begann zu dämmern. šińä·ś šopə̑t́kšńi M:Kr (IV221) Der Tag wird dunkel. šińäś ə̑ĺä vaj šopə̑čńi M:Bar (VIII350) Der Tag fängt eben an, dunkel zu werden.
čopoĺems E:Mar Večk [?Atr ?Bug] (Frequ. zu čopod́ems) [смеркаться, темнеть, вечереть] / dämmern, dunkler werden, Abend werden. son suńd́iŕgaĺeś čopoĺeś [E:?Bug] (V274) Es begann zu dämmern, es wurde dunkel.
šopə̑ldə̑ms M:Pš Sel An [затенять, заслонять свет] / beschatten, (jdm.) im Licht stehen, (M:Sel auch:) [неясно виднеться] / schimmern, undeutlich sichtbar sein. t́at šopə̑lda mońd́ińä [M:?Pš ?An] Steh mir nicht im Licht. tut́śä·ś šopə̑ldi͔ šit́i M:Sel Die Wolke verschattet die Sonne.
šopə̑lks: narmə̑ń-šopə̑lks M:P [мокрый снег, слякоть (весной)] / Schlackerschnee, Schneeregen (im Frühjahr).
čorǯav ~ čor(d)žav E:Mar, šoržav ~ šorža E:Jeg, šorža ~ šorš E:Atr, šorža· ~ sorža E:Kad, čorǯa E:Gor, čorǯa· ~ čorǯa (Nom. Pl. čorǯa·t) E:Ba, šorǯa ~ [?] sorš E:Večk, šorǯa E:Bag молочай (трава) / Löwenzahn (Taraxacum officinale) (E:Mar Atr Ba Večk); молочай / Wolfsmilch (Euphorbia) (E:Mar Atr Ba Večk Gor Kad); молочник / irgendeine Pflanze mit milchartigem Saft (= молочай) (E:Ba Kad); [какое-то растение / irgendeine Pflanze mit milchartigem Saft] (= lovso-t́ikše E:Sel) (E:Večk Bag); [сорная трава] / Unkraut (E:Jeg).
čorna E:VVr [чёрный] / schwarz. slojǵese͔ čorna śĺivḱińeń (II351) [Ich hatte] schwarze Pflaumenbäume hintereinander. — [Russ. чёрный].
čornaŕička E:Večk [назв. реки (Чёрная Речка)] / Name eines Flusses (“schwarzer Fluss”) in der Nähe des Dorfes Wetschkanowo.
čosalka E:Večk ― časa·lka M:Sučk [чесалка] / Karde, Krempel, Wollkamm. — [Russ. чеса́лка].
ć̌osnams M:P, č́ošnams [M:?P] шепелявить / lispeln, mummeln (z.B. ein Zahnloser). moń tš́osnaj ḱäĺəźä [Meine Zunge lispelt]. | čosnaj ḱäĺ M:P [шепелявый] / einer der lispelt. | čošnaj kurga M id.
č́ošnaź M [шепеляво / mummelnd]. č́ošnaź korʿtaj Er spricht mummelnd (undeutlich, ein Zahnloser).
čosnok E:Mar, časnok E:Kal ― č́esnok M, čäsno·k M:Čemb, čəsno·k M:Sučk чеснок / Knoblauch. — [Russ. чесно́к].
*čot ~ ščot [M:Pš] [счёт / Rechnung, Zahl]. [emb́ä śävv́išt́] štšots i rasštšo·ts (IV775) Wenn man alle (Menschen) in Betracht und Rechnung zieht. šista af luvə̑v́išt́ paŋksə̑nza. čoc af śävv́išt́ [ḿäŋksə̑nza] (IV418) In einem Tage kann man ihre Flicken nicht zählen, ihre Säume nicht rechnen. — [Russ. счёт].
čotftə̑ma M:P [бесчисленный / unzählig]. mon kandan [ḱät́ft́əḿä], son kandi͔ čotftə̑ma. – ḱäskavś (IV645) Ich trage einen Handlosen, er trägt unzählige. – Der Sack.
čotkat (Pl. t.) M:P Čemb [сутаж, чётки] / Schmuckband, bes. Perlenband (M:P: in dem jede Glasperle (ožna) an beiden Seiten einen Ring hat, an denen die Perlen aufgezogen werden: die Perlen bewegen sich also nicht; vgl. ožna; es gibt viele Bänder dieser Art: ožna-čotkat [Band aus Glasperlen], kumbŕä·ń čotkat [Band aus Muschelschalen] usw.). — [Russ. чётки].
čotkańat M:P (Dem.).
čotnams E:Kad Kažl ― šotnams M:Pš Čemb Sel [бредить, мечтать] / irrereden, phantasieren, delirieren (E:Kad Kažl M:Pš Sel); [говорить во сне] / im Traume sprechen (E:Kad Kažl M:Pš); зря говорить / Unsinn sprechen, schwätzen (M:Pš Čemb); [ругать, бранить, поносить друг друга] / schimpfen, schelten, einander schelten [E]. son moń čotni͔ḿim, son čotnaś moń laŋks [E] [Er schalt mich].
čotnoms E:Ba [клохтать / glucken] (von der Stimme der Henne [kĺuk-kĺuk], wenn sie zu brüten anfangen will); [говорить (тайное слово)] / sprechen (Geheimw.).
1čov E:VVr [in Verbind. čov-paća] [дух, душа, призрак (покойного)] / Geist, Seele, Gespenst (eines Verstorbenen, das man in den Gedächtnisfeiern anwesend zu sein glaubt). gŕešnoj čovzo-paćazo t́ese͔ uĺi [Sein armer Geist (Doppelgänger) ist hier]. si͔ńesk čov́isk-paćask t́ese͔ uĺit́ [Ihre Geister (Doppelgänger) sind hier anwesend]. čovzo-paćazo araś [Seine Gestalt ist nicht mehr vorhanden] (sagt man von einem Aas, von dem man nicht mehr erkennen kann, was es urspr. gewesen ist, ein Hund, ein Kalb od. was) (= luvzo araś). | tšop̀atša ChrE, čopača E:Mar Atr Gor Petr Bug, čopača ~ čopaća E:VVr, čopača ~ čopa·ča E:Ba, čopača ~ čopa·ča ~ šopača E:Večk, čopa·ča E:Is Jeg ― šop̀atša ChrM, šopača M:Pš Sučk, šopač́a M:Ur [призрак, двойник, привидение] / Gespenst, Doppelgänger, Irrgeist (E:Petr: eines Verstorbenen) (E:Mar Petr Ba Večk Is); “нечистый дух”, чёрт, бес / “böser Geist”, Teufel (E:Atr: feiner gesagt) (E:Atr); [?] черепаха (в воде шумит) / [?] Schildkröte (quakt im Wasser) (E:Jeg); [какая-то птица] / ein Vogel, der in Grösse u. Aussehen dem Kuckuck ähnelt (der Schwanz kürzer, fliegt in der Abenddämmerung) [vielleicht mit šavača kontam.] (M:Sučk); [глупый, смешной, странный] / blödsinnig, komisch, verschroben (M:Ur). tšopatšazo saś E:Mar Sein Doppelgänger (Irrbild) kam (erschien) (in einer Vision). uĺi araś, avakaj, čovot[‑]čopaćat? E:VVr (II411) Ist dein Geist da, Mutter? kak čopača t́ejevś E:VVr Er ist zu einem Gespenst geworden (sagt man von einem sehr mageren Menschen). a t́ese͔ a toso, apak ast čopača [E:Bug] (VI218) Weder hier noch dort, eine ungesegnete Seele (wird von einem ruhelosen Menschen gesagt). buto eŕan apak azo čopača [E:?Bug] (V494) Ich lebe wie eine ungesegnete Seele (‘ein Gespenst’). čopačatkak son ńei [E:?Bug] (V510) Er sieht sogar Gespenster dabei. čopačado iĺi čopačań pańima valt [E:?Bug] (VI184) Zauberspruch gegen Wiedergänger od. Irrgeister od. zum Vertreiben derselben. avoĺ sońć, šopačazo uĺńeś E:Večk Es war nicht er selbst, sondern sein Doppelgänger.
2[čov] tšov ~ tšoŋ ChrE, čov E:Mar VVr, čoŋ E:Atr ― šov ChrM M:P [пена] / Schaum. kavto borovt tuŕit, si͔ńst jutkova čov čud́i. – ḿeĺńića ḱev́t́ńe E:Mar (233) Zwei Eber balgen, zwischen ihnen fliesst Schaum. – Die Mühlsteine. kafta [urə̑śt́ t́uŕišt́], jotkə̑vast šoft [moĺišt́. – ḿeĺńit́śa-ḱefńä] M (IV625) Zwei Eber schlagen sich, zwischen ihnen fliesst Schaum hin. – Die Mühlsteine. | šov-kurgă M:P [болтун] / Schwätzer, Plappermaul. | čov-šakš E:Kad, čov-šaks [? -š] E:Kal [водоворот, вихрь] / Strudel. | čov noldams E:Mar [пениться] / schäumen. | čov sajems ~ čov sajims E:Mar [?Hl] [снимать пену] / abschäumen, (etw.) schäumen.
šovńä (Dem. zu šov): v́ed́-šovńä M [пена / Schaum, Gischt].
čovov E:Mar ― šovu M:P (Gen. -və̑n, Nom. Pl. -ft) [пенистый] / schaumig (E:Mar); [пенящийся] / schäumend (z.B. Seife) (M:P).
čov́ijams E:Mar ― *šov́ijams (: šov́ian, -äj) M:P [взмылиться] / schaumig werden (E:Mar); [пениться] / schäumen (M:P).
*šovə̑ndams (: šowə̑ndan, -aj) M:P [болтать, пустословить, молоть вздор] / schwätzen, faseln, dummes Zeug, Nichtiges (źŕä) reden.
*šovə̑ndakšńəms (: šowə̑ndakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šovə̑ndams).
šovə̑ndaftə̑ms M:P [Kaus. zu *šovə̑ndams] [вспенить, очень страстно говорить / schaumig machen, sehr eifrig reden]. kurgə̑nts šovə̑ndafti͔ [Er redet seinen Mund schaumig].
[čova] tšova ChrE ML77(E) E:Mar Ba Jeg [Bug SŠant] (Gen. E:Mar -ń) ― šə̑va· ChrM, šuva· ~ šə̑va ML77(M) [тонкий] / dünn, fein, (E:Mar auch:) [тонкость] / Feinheit (Dünne); (E:) тоненький / etwas dünn, zieml. od. recht fein. jala v́eši͔, jalgaj[‑]dugaj, čova kši͔ ṕečtḱe E:Mar (12) Immerfort, liebe Freundin, bittet er um ein dünnes Brotschnittchen. čova, čova čovaĺa, tuś čova ṕiźeḿńe, sovaś čovaś kaĺ alov E:Mar (261) Feine, feine Perlen, es begann ein feiner Regen, das Feine fiel hinein unter die Weide. kolmoće ije uk čova gńedoj guĺńese͔ E:SŠant (I407) (Schon) das dritte Jahr läuft der schlanke Braune untätig umher. uča·ĺ avaŕd́i· čova vajǵeĺce͔· E:Jeg (192) Utschalj weint mit einer zarten Stimme. | čova karv́ińe E:Mar Ba мошкара, мушка / kleine Fliege, Kriebelmücke. | čova ṕiĺǵińe E:Bug [чёрт (“тонконогий”) / Teufel (“Dünnbein”)].
čovala ~ čovaĺa E:Večk, čovala E:Is NSurk, čovaĺa E:Ba Kozl, čovalo E:Vez SŠant [тоненький] / zieml. dünn, zieml. fein (E:Večk); [крошечный] / winzig, sehr klein (E:NSurk); [маленький ребёнок] / kleines Kind (E:Is); отрок / Junge, Knabe (E:Večk Ba [Vez] SŠant). | od čovaĺa (ǯ‑) (Nom. Pl. -t) ~ ot čovala E:Večk, ot čovala E:NSurk, ot čovalo E:SŠant, od čovaĺa (ǯ-) E:Ba (Nom. Pl. -t) отрок / Junge, Knabe (E:Ba Večk); [молодой] / jung (E:Večk). koda tuit́ oddžovaĺat sokama E:Ba (VII368) Wenn die jungen Männer pflügen gehen. otčovaĺat a si͔ń si͔rgośt́it́ E:Večk (II33) Sie [die Kuckucke] wecken die jungen Leute auf. paŕak uĺi otčovaĺaso E:NSurk (III13) Mag es in den Kindern sein! vaj ot čovalot t́e kukuška ḱeṕett́i E:SŠant (II27) Die jungen Leute stimmt der Kuckuck munter.
šuva·laj M:P (Nom. Pl. šuva·lašt́) [глуповатый, простоватый] / einfältig, albern, dumm. — [Vgl. čavo: čaulaj (E:Večk)].
čovaĺińe E:Večk (Dem. zu čovaĺa) отрок / Junge, Knabe.
šuva·lgadə̑ms ~ *švalgadə̑ms (: švalgadan, -i͔) M:P, *šuva·lgə̑də̑ms (~ [?] šuva·lgadə̑ms) M:Pimb [утончаться] / dünner werden (auch von der Stimme); [худеть] / abmagern. tunda·ń šadə̑t́i ńatka šuva·lgatśt́ [M:P] (IV409) Ja die [meine Beine] sind im Hochwasser im Frühjahr dünn geworden. tojń šuva·lgə̑di͔ [vajǵäĺt́śä] M:Pimb (IV804) Deine Stimme wird feiner.
*šuva·lgaptə̑ms (: šuwa·lgaptan, -i͔) M:Sel [утончать] / fein(er) machen.
šuva·lma M:P Pš (Gen. M:P šuva·lmə̑ń [šuva·lməń], M:Pš šuvalmań), šuva·lmă M: Čemb тонкость, [толщина] / Feinheit, Dünne, Dicke (Mass). t́ä pajd́əḱt́ šuva·lmə̑c śada ečḱä M:P Die Dicke dieses Stocks ist grösser od. Dieser Stock ist dicker. | konań šuva·lmə̑sa [M:?P ?Čemb] [какой толщины?] / wie dick (in welcher Dicke)? | t́äń šuva·lmə̑sa M:Čemb [этой толщины] / in dieser Dicke, so dick wie dieses. — [Vgl. čov́iĺma (unten)].
šuva·lmə̑ńä M:P (Dem. zu šuva·lmă) id.
čova·ńa E:Ba Nask Kad ― šə̑va·ńɛ ~ šva·ńɛ ChrM, šə̑va·ńä ~ šuva·ńä ~ švańä ML55(M), šu̥va·ńä M:P, šuvańä M: Čemb, šuva·ńä ~ švańä M:Sel, šuva·ńä ~ šɯva·ńä M:Pimb, šəva·ńä M:Sučk, šuva·ńä M:Ur Jurtk (Dem. zu čova usw.) тоненький / zieml. fein, zieml. dünn (E:Ba Kad); [тонкий] / dünn, fein (M:Ur Jurtk Pimb: auch von der Stimme) (ChrM ML(M) M:P Ur Jurtk Pimb); [стройный] / schlank (M:P). vaĺmańt́ a·lda [śäŕǵᴉć] čova·ńa vajǵᴉĺca E:Nask (III255) Unter dem Fenster rief er mit feiner Stimme. šuva·ńä (šɯ-) vajǵäĺ saj noldaśt́! M: Pimb (IV803-4) Wenn aber eine(r mit) feine(r) Stimme kommt, lasst ihn herein! | šuva·ńä ožnat (Pl.) M:P [мелкие бусы] / kleine Glasperlen. | šuva·ńä ščam M:Sel [праздничная рубашка] / Festhemd.
šuvańäńä M:Čemb, šuva·ńäńä [M:?Ur ?Jurtk], *š́uvańeńä M:Temn (Dem. zu šuva·ńä) [очень тонкий / sehr fein, sehr dünn]. kaŕkśkat ponaj šuvańeńat M:Temn (VIII308) Er dreht (sehr) feine Bastschuhschnüre.
čovaža ~ šovaža E:Večk, šovaža E:Is тонковатый / zieml. fein, dünn, schlank.
šuvšti͔ ~ šuv(ə̑)šti͔ M:Pš [дов. тонкий, тоненький] / etwas dünn, zieml. dünn, zieml. fein. t́ä šuftś tonań koŕas šuv(ə̑)šti͔ Dieser Baum ist etwas dünner als jener.
čov́iĺma E:Mar Večk [anal. St., wohl aus Dem. čov́ińe] тонкость, [толщина] / Feinheit, Dünne, Dicke (Mass). čov́iĺmazo śed́e ečḱe E:Mar Seine Dicke ist grösser (Es ist dicker). — [Vgl. šuva·lma (oben)].
tšov́ińe ChrE E:Mar VVr SŠant Atr Večk, čov́ińi [E:?Hl], čov́e·ńä E:Ba (Nom. Pl. čov́e·ńet́) (Dem. zu čova) [тоненький] / dünn, fein, ([E:?Mar ?Hl] auch:) [тонкость] / Dünne, Feinheit. kavto ṕeva ečḱe, kunčkazo čov́ińe. – ṕet́ḱeĺiś [E:Mar] An beiden Enden dick, seine Mitte (aber) dünn. – Die Mörserkeule. ṕeze͔ śuvoź, sońć čov́ińe. – salmuksi͔ś E:Mar (250) Ihr Kopf ist zugespitzt, sie selbst ist dünn. – Die Nähnadel.
čov́ińgadoms E:Večk, čov́e·ńgadoms E:Ba делаться тонким / dünn werden. ṕeḱe-ḱed́et́ čov́ińgać E:Večk (II301) Deine Bauchhaut wurde immer dünner.
čov́iŋǵe E:Kal, čov́ᴉŋǵä E:Kažl (Dem. zu čova) [тоненький] / dünn (vaĺǵej Stimme). ḱiń čov́iŋǵe vaĺǵiize͔, śeń se͔fci͔ńiḱ E:Kal (2148), ḱiń čov́ᴉŋǵä vajǵᴉĺᴉza, śeń śävsᴉ͐ńᴉḱ! E:Kažl (2148) Wessen Stimme dünn[er] ist, den wollen wir auffressen! | čov́iŋǵiste͔ E:Kal, čov́ᴉŋǵᴉsta E:Kažl (Adv.) [нежным, тонким голосом] / mit dünner Stimme. ŕiv́iźś karmaś morama čov́iŋǵiste͔ E:Kal (2148), iŕv́i·ś karmaś morama čov́ᴉŋǵᴉsta E:Kažl (2148) Der Fuchs fing an mit dünner Stimme zu singen.
čov́ińǵińe E:VVr (Dem. zu *čov́ińǵe) [очень тонкий / sehr dünn, sehr fein].
čov́ińḱińe E:Mar, čov́ińḱińi [E:?Hl] (Dem. zu *čov́ińka) [очень тонкий / sehr dünn, sehr fein]. | čov́ińḱińeste͔ E:MKly (Adv.) [очень тонко, очень нежным голосом / sehr fein, mit sehr feiner Stimme]. čov́ińḱińeste͔ morśev́eĺeń (VII42) Sanft hätte ich gesungen.
1čovaĺa E:Mar MKly Petr (Gen. E:Mar čovaĺäń) бисер / Glasperle (E:Mar: z.B. am oberen Rande des pulakš [Lendenzierde der Frauen]), (E:Mar auch:) [связка из стеклянных бус(ин)] / Band von Glaskorallen (TLM, Nr. 162). čova, čova čovaĺa, tuś čova ṕiźeḿńe, sovaś čovaś kaĺ alov E:Mar (261) Feine, feine Perlen, es begann ein feiner Regen, das Feine fiel hinein unter die Weide. ravužo čovaĺa modi͔ńeze͔ E:MKly (VII38) (Wie aus) schwarze(n) Glasperle(n) ist seine Erde. čijań-pat́ańt́iń paŋgi͔ks raḿit́ ḿitkaĺ, kumać, čovaĺat E:Petr (VIII8) Für eine Haube für die Braut kauft man Mitkal, Kumatsch, Glasperlen. — Türk. (TLM, Nr. 162).
2čovaĺa E:VVr [порошок из гнилой осины] / Mehl von faulem Espenholz, das man auf schmerzende Stellen streut. — [Vgl. čova].
[čovams] tšovams ChrE E:Mar Atr VVr Kad [?Bug Večk] ― šovams ChrM M:P Čemb [Temn], šova·ms M:Sučk [точить, заострять, тереть] / schleifen, wetzen, reiben, (M:P auch, E:Kad:) [растирать, размельчать] / zerreiben, zerfeinern; (M:Sučk:) [точить] / drechseln. ḱeŋkš-ṕeti͔ńende͔ v́ejks čov́iź E:VVr (II317) [Sie haben] ihre Türangeln alle abgenutzt. ojḿe košson puvatan, ṕiĺǵeń alov čovatan [E:?Bug] (V214) Ich blase (nur) mit meinem Atemhauch dich an und stampfe dich (damit) unter meine Füsse. t́äči žuvarsa mon ṕäk šovajä M:Temn (VIII342) Ich habe ihn [den Fussboden] heute mit Sand sehr gescheuert. | muśḱems-tšovams ChrE E:Mar VVr Večk [стирать бельё] / Wäsche waschen. uš čučav moĺi mat́a muśḱeme, uš čučav moĺi mat́a čovamo E:Mar (132) Matja geht zur Tschutscha (Name eines Baches), um Wäsche zu spülen, Matja geht zur Tschutscha, um Wäsche zu reiben. muśksa-čovasa t́ejt́eŕ-čim E:VVr Ich wasche [und reibe] mein Mädchentum. matŕoša muśḱi, matŕoša čov́i E:Večk (I436) Matrjoscha wäscht, Matrjoscha reibt (Wäsche).
šovaj: šovaj ḱev M:P [оселок, точило] / Schleifstein, Wetzstein (mit dem man über die Schneide streicht) ([M:?P]); [плоский, гладкий камень для точки] / flacher, glatter Stein, mit dem man schleifen, schärfen kann, aber nur ein solcher, den man auf dem Felde unter anderen finden kann. | šovaj ṕilǵä ~ šowaj ṕiĺǵä M:Sel [кривоногий] / x-beinig, dessen Knie beim Gehen zusammenreiben.
šovaf: šovaf tabak M:P [нюхательный табак] / Schnupftabak.
čovań: čovań čapamo lovsodo [E:?Bug] (V12) Gemischte Sauermilch [zu trinken]. | čovań puŕe E:SŠant [смешанный мёд] / (mit Honig) gemischter Met. jandavaśńe čovań puŕe (I119) Im Kruge [ist] gemischter Met. | čovań tabak E:Mar Večk [нюхательный табак] / Schnupftabak.
čov́iź E:MKly [утонченный, разбавленный] / verdünnt. jandavasośt́ čov́iź puŕińe (VII42) Im Kruge [ist mit Wasser] verdünnter Met.
čovamo E:Mar [точка] / das Schleifen. | čovamo-ḱev́ E, čovamo-ḱev E:Mar Ba Večk ― šovama-ḱev M:Sučk брус / Schleifstein, Wetzstein (mit dem man über die Schneide streicht); (M:Sučk:) [точило] / Drehstein (sich auf einem Gestell drehender Schleifstein); (E:) [плоский, гладкий камень для точки] / flacher, glatter Stein, mit dem man schleifen, schärfen kann, aber nur ein solcher, den man auf dem Felde unter anderen finden kann, nicht Drehstein (= tošći·la), nicht Schleifstein (= prus).
čovamka E:Mar Večk, čova·mka E:Ba брус / Schleifstein, Wetzstein (mit dem man über die Schneide streicht).
čovśems E:Mar VVr Gor [MKka] Bag ― *šovśəms (: šovśan, -i M:P) M:P Temn (Frequ. zu čovams usw.) [точить, заострять, тереть] / schleifen, wetzen, reiben. targaś ṕäjeĺ, čovśiźe E:Gor Er zog ein Messer hervor und schliff es. tuža oj v́ece͔ čovśid́e E:VVr (II362) Ihr wuscht (eure Kleider) in gelböligem Wasser. ḱed́ kunčkasondo a moń čovśiḿim [E:MKka] (II8) Sie rieb mich in ihrer Hand. ḱed́ kunčkasonʒo čovśińʒ́e E:Bag (I297) Sie rieb sie [die Hemdgewänder] in ihren Händen. vaj, iźmajt́ noĺä akśalə̑ń šovśema M:Temn (VIII398) Du hast mich nicht das Bankuntere zu scheuern (genötigt).
čovśimka E:Večk [оселок] / Schleifstein (sowohl einer, den man über die Schneide bewegt, als einer, den man dreht), [auch: Gegenstand, der gerieben usw. werden kann]. paĺa kaźan pokš aĺakaj iśt́amo mon ḱed́ kunčkaso (g-) pokš ĺeĺakaj čovśimka mon (I434) Ich schenke (dir), ältester Bruder, ein solches Hemd: es kann mitten in der flachen Hand, ältester Bruder, gerieben werden.
*čovśekšne͔ms E:Gor ― *šovśəkšńəms (: šovśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu čovśems, šovśəms) [точить, затачивать] / schleifen. tarǵit́ ṕäjeĺ, maša sazor, čovśikšni͔k E:Gor (VII278) Du zogst ein Messer hervor, Schwester Mascha, du schliffst es.
*šovśəkšńəft́əms (: šovśekšńeft́an, -i) M:P (Kaus. zu šovśəkšńəms).
*šovśəft́əms (: šovśaft́an) M:P (Kaus. zu šovśəms) [заставлять точить / schleifen lassen].
*šovśəfńəms (: šovśafńan) M:P (Frequ. zu šovśəft́əms) [часто заставлять точить / oft schleifen lassen].
čovatoms [E:?Bug] (Pass. zu čovams) [точиться] / geschliffen werden. pšt́i ṕejeĺńe čovati͔ (V456) (Für mich) wird ein scharfes Messer geschliffen.
čovavoms E:Mar, čovavums E:Petr (Refl.-Pass. zu čovams) [оттачиваться] / geschärft werden (E:Mar); истереться / abgenutzt werden (E:Petr). jarcan tikše͔d́e, ṕejem tupav́it́; ṕesoks navasi͔ń, oṕet́ čovav́it́. – ṕeĺeḿeś E:Mar (231) Ich esse Gras, meine Zähne werden stumpf; ich tauche sie in Sand, sie werden wieder geschärft. – Die Sense. mon jakazan-pakazan uśḱe kaŕksi͔ń čovavums E:Petr (VIII198) Ich möge umherwandern und herumstreifen, bis meine Bastschuhschnüre aus Metalldraht zerbrechen.
*šovaftə̑ms (: šovaftan) M:P (Kaus. zu šovams) [заставлять точить, тереть / schleifen od. reiben lassen].
*šovafńəms (: šovafńan) M:P (Frequ. zu šovaftə̑ms) [(много раз) заставлять точить, тереть / (mehrmals) schleifen od. reiben lassen].
1[čovar] tšovar ChrE E:Mar Atr VVr (Gen. E:Mar -i͔ń) ― šovar ChrM M:P (Gen. M:P -ə̑n), šuva·r M:Čemb, šuwa·r M:Sel [(деревянная) ступа] / (hölzerner) Mörser, Stampftrog. akś alo tatari͔ń kalmo. – čovari͔ś E:Mar (224) Unter der Bank ist das Grab eines Tataren [ein Tatarengrab]. – Der (grosse Holz-)Mörser.
čovarǵe E:VVr (Dem. zu čovar) id.
šovarńä M (St. šovarńa-), šovarnä M:P (Gen. -ń) (Dem. zu šovar) [ступка] / Mörser; (M:) [ступа для толчения пеньки, льна] / Hanf- od. Flachsmörser. | jäj-šovarńä [M:?P] [вид санок] / eine Art Schlitten (der Boden eines alten Siebes wird mit Kuhmist bestrichen, den man dann frieren lässt, danach wird er noch mit Wasser begossen).
šowarfks M:P (Gen. -ə̑ń) [корытный материал] / Trog-Material.
2čovar E:Gol [?Bug Večk] ― šə̑˳va·r ~ šᴲ̑va·r ChrM, šuwar (Gen. -ə̑n) ~ šuva·r M: P, šuva·r M:Kr Saz, šuvar M:Sučk Ur, žuvar (? šuvar) M:Temn [песок] / Sand. ḱäf́t́[‑]šo·varʿt kurgu·zut! E:Gol (VII386) Steine und Sand dir in den Mund! (in einem Zauberspruch). už modat[‑]čovart baksoŕi [E:?Bug] (V246) Sie wühlt Erde und Sand auf. kafta [ṕitšet ṕitšed́išt́, ṕitšeń] šə̑va·rʿt [ṕäjeŕd́išt́]. – salś M (IV624) Zwei Kiefern plagen sich, schütten Sand aus Kiefernholz ab. – Das Salz. [v́išḱä eś-ə̑rmaś tapaźä], soń [v́äŕi-]alu [joŕäźä], tə̑ modaks[‑]šuva·rks [šoŕäźä] M:Kr (IV154) Ein heftiger Krampf befiel ihn, er warf ihn hinauf und herunter und wirbelte ihn wie ein Sandkorn umher. moda[‑]šuva·rs noldaĺəmajt́ M:Saz (IV481) Du hättest mich in Erdsand (versinken) lassen sollen. t́äči žuvarsa mon ṕäk šovajä [M: Temn] (VIII342) Ich habe ihn [den Fussboden] heute mit Sand sehr gescheuert. | šuva·r-b́eḱä ~ švar-b́e·ḱä ~ šu̥wa·r-b́ekä (Gen. -b́eḱen, Nom. Pl. -b́ekt) M:P, š(ə̑)var-b́eḱä M:Pš, šivar-b́əḱä M:Sel пескарь / Gründling (Gobio fluviatilis od. Cyprinus gobio). | š(u)va·r-nal M:P [песчаное место] / sandige Stelle.
šə̑va·rə̑ń [M:Mam] [песчаный] / aus Sand bestehend, Sand-. aŕda ponatama šə̑va·rə̑ń [ṕiks] (IV853) Lasst uns ein Sandseil drehen!
čovarǵe E:VVr (Dem. zu čovar) id. d́eŕgad́a·n iḱe·ĺt́ čova·rǵet́ (II393) Ich schütte Sand vor dir.
šovarka M:Sučk пескарь / Gründling (Gobio fluviatilis od. Cyprinus gobio).
šə̑˳va·rńɛ ChrM (Dem. zu šə̑˳va·r) id.
šuva·ru M:P песчаный / sandig, Sand-.
čovaro E:Mar SŠant, čova·r E:Atr VVr Ba ― šovar M:Sučk [20 горстей конопли или льна] / 20 Handvoll Hanf od. Flachs od. Hanfhahn (paźe) zusammengebunden, also = eine grosse Garbe Flachs usw. (E:Mar). | muškă-šovar M:Sučk [связка из 20 горстей льна / 20 Handvoll Flachs (zusammengebunden)].
čovol E:Šug, čovaĺa E:Večk, čovala E:NSurk большой, крепкий столб / grosser, fester Pfahl (E:Šug). kšńiń stolba, kšńiń čovol E:Šug [Eiserner Pfahl, eiserner Pfosten] (in einem Zauberspruch). śulḿiź śijań čovaĺas E:Večk (II218) (Das Pferd) wurde an einen silbernen Pfahl gebunden. saś suvońćej jovtamsto, sovaś śija ortava, sodi͔źe śijań čovalas E:NSurk (II488) Der Bote kam zurück vom Melden, er trat durch ein silbernes Tor ein, er band das Pferd [es] an einen silbernen Pfahl. | čovoĺ-ṕiŕa E:SŠant столб на дворе, к которому привязывали лошадей / Pfahl auf dem Hofe, an den Pferde gebunden wurden. čovoĺ-ṕiŕas sur eŕźa sodumak (I390) Binde mich, Sur-Ersäne, an den Pfahl!
čovor E:Mar Petr Večk Atr VVr Ba ― šovə̑r M:P Kr Mam Čemb Katm Pičep Sučk Ur Jurtk (Adv.; Postp. [M:P: mit Gen.]) вместе, [вперемешку, смешанно] / gemischt, zusammen mit etw. lov marto čovor ṕiźi E:Mar Es schneit und regnet zu gleicher Zeit. tumońek ḱiĺejńek čovor ašt́it́ od. tumot́ńeń čovor ḱiĺejt́ ašt́it́ E:Večk Die Eichen und Birken wachsen miteinander vermischt. t́e [uŕńimadi͔ńt́] ḿejĺe karḿe čijań-pat́aś uŕńimast v́eśeń čovor E:Petr (VIII24) Nach diesem Klagelied beginnt die Braut alle gemeinsam zu beweinen. [tumə̑t́ńeń] šovə̑r [ińä-]kujks [v́ešḱiᵪt́] ḱe·lunzə̑n M:Kr [Mam] (IV31) Zwischen den Eichen zischeln ihre Birken wie grosse Schlangen. [tuśt́] poᵪaŕamu, a parma [śä] šovə̑r [ḱefńeń salaźeń] i tuś [M:Mam] (IV890) Sie gingen in den Erdkeller, aber inzwischen stahl Parma die Steine und ging davon. pańijᵪ́ńeń šovə̑r soŋga vanə̑źä, kodak ńäjeźä, gaŕuń sodaźä M:Pičep (VIII270) Unter den Hirtinnen schaute auch sie ihn, sobald sie ihn sah, erkannte sie Garjuta. tosa aščišt́ si͔ŕä babat, šovə̑r aščišt́ si͔ŕä at́at M:Katm (IV74) Da sind alte Weiber, dazwischen sind alte Männer! | śäń šovə̑r M:P [между тем, тем временем] / inzwischen, unterdessen, indessen.
čovorks E:Mar Večk Jeg ― šovə̑·rks M: Jurtk [смесь] / Gemisch (E:Jeg); Kind, das in eine Familie geboren wird, in der es keine kleinen Kinder gibt [= Störung] (E:Mar); [возбуждение, суматоха] / Aufruhr, Getümmel (E:Večk); [незаконченное дело] / eine nicht klar gemachte (unerledigte) Sache od. Rechnung (E:Večk); месиво / Brühfutter, Mengfutter (M:Jurtk). tšovorks ḿińeńek pas makś E:Mar [Gott hat uns ein kleines Kind (= eine Störung) gegeben]. ḿińek čovorksonok uĺi E:Večk Wir haben unerledigte Sachen od. Rechnungen.
tšovordams ~ tšourdams ChrE, čovordams E:Mar Atr Ba Večk Is, čovurdams E:Kad, *čourdams E:SŠant ― šovə̑rdams ChrM M:P Kr Sandr Čemb Sučk (Mom.) месить / mischen, umrühren (ChrE E:Ba Večk ChrM M:P Čemb Sučk Jurtk); замесить / (Teig) anrühren (M:Sučk: am Abend) (E:Mar M:Sučk); [приготовить смешанный корм] / Brühfutter, Mischfutter machen (E:Atr SŠant); [собрать, объединить] / zusammenbringen, vereinen (zwei Viehherden, Menschengruppen) (M:P); [затерять] / etw. verlegen, unter andere Dinge bringen (so dass man es nicht finden kann) (M:P); [мутить] / trüben (ChrEM). vaj čokšńe lamo čourdi͔ń, rakšam koromzo eź se͔v́evt́ E:SŠant (II67) Ich mengte am Abend viel (Futter), mein Pferd hat sein Futter nicht auffressen können. arta kantta valo·d́əŕäś ravža ṕiva·, v́ina· marʿta valo·d́əŕäś t́ak šovə̑rda M:Mann (IV271) Geh, Weib Valodjas, und bringe schwarzes Bier herbei, mische es nicht, Weib Valodjas, mit Branntwein! v́ina· marʿta ćiga·n avaś šovə̑rdaźä M:Mann (IV272) Die Zigeunerin hatte es mit Branntwein gemischt. v́ina·ś šovə̑rdaś jońńäńəń M:Kr [= Sandr] (IV227) Der Branntwein verwirrte meinen Verstand. | lomań jotks šovə̑rdams M:P [сделать своим, равноценным с другими людьми] / jdn. gleichwertig mit anderen Menschen machen. | mars šovə̑rdams M:P [собрать, объединить] / zusammenbringen, vereinen (zwei Viehherden).
šovə̑rdaj M:P [тот, кто смешивает] / einer der mischt. moŕäś tə̑ pakśäś mars šovə̑ŕś, šovə̑rdajsna v́iŕəś (IV652) Das Meer und das Feld vermischten sich, ihr Mischer ist der Wald.
čovordavks E:Mar, čovurdavks E:Večk [сечка, крошево] / Brühfutter, Brühhäcksel.
čovordakšnoms E:Mar ― *šovə̑rdakšńəms M:P (Frequ. zu čovordams usw.) [(невольно) смешивать, перемешивать] / (ungewollt) mischen, beinahe etw. sich mischen lassen; [пытаться мешать] / zu mischen versuchen (ohne Erfolg) (M:P). šowə̑rdakšńińä švatat́ńeń M:P Ich war nahe daran, die Viehherden sich vermischen zu lassen (wegen meiner Nachlässigkeit) (Es könnte auch bedeuten: Ich wollte die Herden vereinen, die Herden aber vereinten sich nicht).
*šovə̑rdakšńəvə̑ms (: šowardakšńuvśt́) M:P (Refl.-Pass. zu šovə̑rdakšńəms) [смешаться / sich mischen, gemischt werden].
*čourdavoms E:StŠant ― *šovə̑rdavə̑ms (: šowə̑rdavan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu čourdams usw.) [смешаться] / sich vermischen, sich unter etw. mischen. ṕetra čourdavozo iśt́ańa olda marto E:StŠant (III190) (So) möge sich Petra mit Olda vermischen! uča·źä šovə̑rdavś iĺä· stadas M: P Mein Schaf hat sich unter eine andere Herde gemischt (und ist immer noch dort).
*šovə̑rtftə̑ms (: šowə̑rtftan, -i͔) M:P (Kaus. zu šovə̑rdams).
čovorgadoms E:Mar Atr VVr [?Bug] Večk, čovo·rgadᴉ͐ms E:Ba, *čovo·rgadoms E:Kirdž, *čovurgadoms E:Sob, *čourgadoms E:StŠant ― šovə̑rgə̑də̑ms M:Sučk, šovə̑·rgə̑də̑ms M:Jurtk смешаться / sich unter etw. mischen, sich vermischen, (E:Mar VVr Sob Kirdž Ba Večk auch:) [смешаться, смутиться] / in Verwirrung geraten, durcheinander kommen. śed́ejem tšovoŕgat́ś E:Mar Ich fühle mich unwohl (eig.: Mein Herz ist in Verwirrung geraten). v́eŕd́e t́ešńe čovurgaćt́ E:Sob (VII266), v́eŕä t́e·št́ńä čovo·rgaćt́ E:Kirdž (VII428) Die Sterne droben gerieten in Verwirrung. ŕev́em čovorgać [E:?Večk] Mein Schaf hat sich (unter eine andere Herde) gemischt. loma jutks čovorgać [E:?Večk] Er wurde gleichwertig mit den anderen, “wurde unter die Menschen gemischt”. čourgaćt́ v́eŕest E:StŠant (III190) Ihr Blut mischte sich zusammen.
čovorgaĺems E:Mar (Iter. zu čovorgadoms).
čovorgavtoms E:Mar [смешивать] / vermischen.
čovoŕams ~ čovŕams E:Mar, čovoŕams E:Atr VVr Večk, *čovoŕams [E:?Bug], čovŕams E:Kad, čovŕa·ms E:Ba ― šoŕams ~ *š́oŕams (: š́oŕan) ~ šovə̑ŕams M: P, šoŕams M:Pš Kr Čemb Sučk, šovŕams M:Ur, šou̯ŕa·ms M:Jurtk (Iter.) месить, мешать / mischen, einrühren, umrühren (M:P: z.B. Mehl ins Wasser rühren), (M: P Čemb Sučk Jurtk auch, M:Kr:) [взбалтывать] / quirlen, (M:Jurtk auch:) [готовить сечку, смешанный корм] / Brühfutter machen, (M:P auch:) [мешать] / stören. ali͔ś ‒‒‒ v́ed́ińt́ marto čovoŕama E:Mar (23) Man muss ‒‒‒ das Ei ‒‒‒ mit dem Wasser mischen. čovoŕiźe ḱitaj baba kulo marto ḱitajeń [E:?Bug] (V130) Die Kitaj-Alte liess Kitaj sich zu den Toten gesellen. i mut́ado i čovoŕado E:StŠant (III205) Schafft Verwirrung! [šoŕäjt́ä t́äd́akaj ‒‒‒ pat́šańät́ńeń] M:Kr (IV548) Rühre, liebe Mutter, deinen Pfannkuchen-Teig! [šoŕäś] kolast [iŋgeĺenza] putś kośk [alašań-pŕä·] [M:Mam] (IV882-3) Er mischte Ähren und setzte ihm einen dürren Pferdekopf vor. tə̑ modaks[‑]šuva·rks [šoŕäźä] M:Kr (IV154) Er wirbelte ihn wie ein Sandkorn umher. | ńev́i[ń]ćat čovoŕams E:Mar [готовить сечку] / Brühfutter machen.
čovoŕića: mut́ića-čovoŕića E:Mar Večk [клеветник] / einer der verleumdet, anschwärzt (E:Mar). iĺa nolda, ńišḱe-pas koŕḿińeć, mut́ića[‑]čovoŕića E:Večk (II160) Nischke-pas, Ernährer, lass keinen, der Wirrnis bringt, der das Verhältnis stört, herein!
šoŕama M:Sel [мутовка] / Quirl. śowə̑ńń id́ńä avaŕd́i, šuftə̑ń id́ńä vańčńesi͔. – śakańäś i šoŕamaś (IV673) Ein irdenes Kind weint, ein hölzernes Kind hütet es. – Die Schüssel und der Quirl.
čovoŕavks ~ čov́eŕavks E:Mar, čovoŕavks E:VVr Večk Is, čovoŕa·vks E:Ba ― šoŕafks M:P Kr [Mam] Čemb (Gen. M:P ‑ə̑ń), šoŕavks M:Sučk месиво / Brühfutter, Mischfutter, (M:P auch, M:Kr:) [расстройство] / Störung, (M:P auch:) [путаница] / Wirrwarr. makst alašat́i šoŕafkst M:P Gib dem Pferde Brühfutter! ḿeńd́e·ńek aš šoŕafksə̑ts M:P Uns stört er nicht (wenn er hier ist). [t́äńi] ‒‒‒ kudstə̑t [jav́i] kudə̑ń [šoŕafkstśä] M:Kr (IV554) Nun wird von deinem Hause ‒‒‒ deine Störung im Hause verschwinden.
*šovəŕakšńəms (: šoẃeŕakšńan, -i) M:P (Frequ. zu šovəŕams).
? *šovəŕakšńəvə̑ms (: šoẃeŕa(v)kšńevan, -i, Imperf. -kšńuvś) M:P (= šovəŕavə̑ms, Bed. nicht frequ.).
*šovəŕakšńəft́əms (: šoẃeŕakšńeft́an, -i) M: P (Kaus. zu šovəŕakšńəms).
*šoŕśəms (: šoŕśa·n [< šoŕäśa·n], -i) M:P (Frequ. zu šoŕams).
*šoŕśəkšńəms (: šoŕśakšńan [< šoŕäśakšńan], -i) M:P (Frequ. zu šoŕśəms).
*čovŕavoms E:Vač ― *šovəŕavə̑ms (: šoẃeŕavan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu čovŕams, šovəŕams) [смешиваться] / sich vermischen, sich unter etw. mischen. źardo v́äŕest[‑]sä͔ŕest čovŕavśt́, i śäd́ejest[‑]maksost v́ä tarkas, äžest! E:Vač (III191) So wie ihr Blut und ihre Leiber sich zusammengemischt haben, so mögen auch ihre Herzen [ihre Lebern] eins werden und sich lieben. uča·źä šovəŕavś iĺä· stadas M:P Eines meiner Schafe mischte sich unter eine andere Herde (ist aber schon zurückgekehrt).
šoŕaftə̑ms M:P Čemb (Kaus. zu šoŕams) [заставить подмешивать] / anrühren lassen (z.B. Teig).
*š́oŕafńəms (: š́oŕafńan, -i) M:P (Frequ. zu š́oŕaftə̑ms) [(? заставлять) подмешивать] / anrühren [? lassen].
*š́oŕafńəkšńəms (: š́oŕafńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu š́oŕafńəms).
šovə̑ŕəms M:P [Kr Mam] Sučk [Atjur] смешаться / sich unter etw. mischen, sich vermischen. onstə̑n [pə̑ttə šit́ńä-kofńä] mars [šov́eŕśt́] M:Kr (IV32) Mir war im Traume, als ob Sonne und Mond sich mit einander vermischt hätten. [t́ä šit́ńeń] jotksta mon javə̑ń, tona [šit́ńeń] jotks [eźeń šov́eŕä] [M:Mam] (IV35) Ich habe mich schon vom Diesseits getrennt, (auch wenn) ich mich noch nicht ins Jenseits gesellt habe. uča·t́ńä šovə̑ŕćt́ M:Sučk Die Schafe haben sich vermischt. vaj apak udi͔k śudufś onts šovi͔ŕś M:Atjur (VIII368) Ohne zu schlafen träumte der Arme einen Traum (eig.: vermischte er sich in einen Traum).
*šovə̑ŕf: šov́eŕf joń M:P (Adj.) [помешанный, потерявший голову] / wahnsinnig, im Kopf verworren. | šo·v́eŕf va·jǵäĺ M:P [разлад, разногласие] / Missklang, Misslaut.
? *čovorkšne͔ms E:StDemk ― šovə̑rkšńəms M:P, *šov́əŕkšńəms M:Pš, *šovə̑ŕkšńəms ~ *šovəŕkšńəms M:Sučk, *šovəŕkšńəms M:Kr, *šovə̑ŕkšńəms M:Atjur (Frequ.) [смешиваться] / sich unter etw. mischen, sich vermischen. a paro onc čovurkšni͔ń E:StDemk (VII172) Ich habe einen bösen Traum geträumt [eig.: mich in einen bösen Traum vermischt]. aĺäń marʿta śä śorańäś son šov́əŕkšńi M:Pš (IV384) Der Sohn wird (schon) unter Männer gesellt. kulə̑fńəńd́i-kalmafńəńd́i son af šovəŕkšńi M:Kr Er will nicht gerade sterben (eig.: sich mit den Verstorbenen und Begrabenen vermischen). pŕäv́ińä šovəŕkšńiᵪ́t́ M:Sučk (IV842) Mein Verstand ist verwirrt [eig.: will sich verwirren]. ṕäk af ćeb́äŕ onc šovə̑ŕkšńeń M:Atjur (VIII352) Ich habe einen sehr unschönen Traum geträumt.
č́ožams M:Pš, č́ožams ~ čošams M:Čemb, čošams M:Sel, č́ošams M:Ur [идти семеня] / trippelnd gehen. ṕiĺgənzə̑n tš́ožaj M:Pš [Sie trippelt mit den Füssen].
čošaź: čošaź moĺəms M:Sel Čemb [идти семеня] / trippelnd gehen. čošaź moĺi M: Sel Sie geht trippelnd.
[?] čoškadoms E:Večk, čoška·d́ems E:Ba [сделать семенящий шаг] / einen trippelnden Schritt machen.
čoška·jems E:Ba (Iter.) [семенить / trippeln].
č́oštad́əms M:Pš (Mom.) [сделать семенящий шаг / einen trippelnden Schritt machen].
č́ošti͔jəms M:Pš (Iter.) [идти семеня] / trippelnd gehen, trippeln.
čožoldoms E:Večk, čožo·ldoms E:Ba, t́ožodoms E:Is [идти семеня] / trippelnd gehen, trippeln.
čožoldoź E:Večk: son čožoldoź ḱišt́i Sie tanzt trippelnd (mit trippelnden Schritten).
čožo·lkšne͔ms [E:?Ba] (Frequ. zu čožoldoms) [семенить / trippeln].
čəžə̑·lftə̑ms M:Jurtk [идти семеня] / trippelnd gehen, trippeln. d́a·t tšəžə̑lfta· pəĺgə·t́ńəń e·sa Tripple nicht mit deinen Füssen!
[čožda] tšožda ~ šožda ChrE, čožda E:Mar, šožda [E:?Bug] Večk Kal, čožd́a E:Nask, šožd́a E:NSurk, sožd́a ~ sožǯa E:Petr ― t́ožd́ɛ ChrM, t́ožd́ä M:Čemb, t́ȯžd́ä M:Sel Katm [лёгкий] / leicht, (ChrEM auch:) [лёгкость] / Leichtigkeit. alašat́ńeńeńd́ak paz maksozo čožda jakamo! E:Mar (218) Auch den Pferden gebe Gott einen leichten Gang! šožda narmuńks ńiḿiĺavńeks [E:?Bug] (V514) Als leichter Vogel, als Schmetterling. davajt́e puttaŋk ‒‒‒ t́ejt́eŕ kakaso šožd́a ĺemńese͔? E:NSurk (I39) Lasst uns ‒‒‒ (darunter) legen ein Mädchen, einen leichten Namen! a ćet́v́erḱ marta subutat sožd́a čit́! E:Petr (VIII176) An einem Donnerstag und Samstag wieder leicht! uĺiza kuli͔nt́ laŋks kajśiź modaś soždža ĺikša počte͔ń końd́ama E:Petr (VIII234) Möge die auf den Verstorbenen geworfene Erde leicht wie Hirsemehl sein. ṕid́əft́[‑]pańtft́ kšit́[‑]salʿt, t́ȯžd́ä [ḿäĺńasa] kancajńä, akša ḱäd́ńasa [makssajńä] M:Katm (IV746) Ich bringe mit leichtem Herzen die zubereiteten Speisen, Brot und Salz, ich gebe sie dir mit weissen Händen. | šožda ṕŕevńe komuĺa E:Večk [легкомысленный хмель] / leichtsinniger Hopfen. | šoždasto E:VVr (Adv.) [легко] / leicht.
šožda-či E:VVr [лёгкость] / Leichtigkeit. maksodo t́ende͔ šumbra-čińe i šožda-čińe Gebt ihm Gesundheit und Leichtigkeit!
čoždi͔ńe ~ čožd́ińe E:Mar, šoždi͔ńe ChrE E:VVr [?Bug] Večk Is Kozl, šoždi͔·ńe E:Atr, čožd́e·ńä E:Ba (Nom. Pl. čožd́e·ńet́) (Dem. zu čožda usw.) [лёгонький] / leicht, (auch:) [лёгкость] / Leichtigkeit. varma čoždi͔ńe ‒‒‒ iĺaka puva ṕiče͔ v́iŕ laŋga! E:Mar (116) Leichter Wind, ‒‒‒ blase doch nicht über den Tannenwald [? Kiefernwald]! ḿeźeń robotaś śeᵪ čoždi͔ńe? – ĺeḱśimaś E:Mar (243) Welche Arbeit ist die leichteste? – Das Atmen. maksodo šoždi͔ńe[‑]pari͔ńe E:Kozl (III4) Gebt ‒‒‒ Leichtes und Gutes! | sožd́eńesta E:Petr (Adv.) легко / leicht. koda sožd́eńesta ḿiń nuiḿe karmatana, iśt́a sožd́eńesta ḿeŕeda t́eńeḱ nuimada lotkamuda! (VIII126) Wie wir leicht (mit leichtem Mute) zu ernten beginnen, lasst uns ebenso leicht mit dem Ernten aufhören!
šoždi͔ŋ́ǵä E:Kad (Dem. zu šožda) [лёгонький] / leicht.
čoždi͔ŋ́ḱińe E:Mar (Dem. zu *čoždi͔ŋ́ka).
čoždi͔ŋgadoms ~ čoždi͔ŋ́gadoms E:Mar, *šoždi͔ńgadoms E:VVr, *šožd́iŋgadoms E:Kozl (aus Dem. čoždi͔ńe) [облегчиться] / leichter werden. šoždi͔ńgać odi͔ń se͔ŕińem E:VVr (II376) Mein junger Leib wurde leicht. a moń šoždi͔ńgać, a vara, odi͔ń se͔ŕińem E:VVr (II338) Mein junger Körper, sieh nur, fühlte sich leichter.
*šoždi͔ńgaĺems [E:?Bug] (Iter. zu šoždi͔ńgadoms) [облегчаться] / leicht(er) werden. už šoždi͔ńgaĺeś gŕešnoj učaĺań se͔ŕńeze͔ (V306) Der armen Utschalja wurde der Körper leicht.
čoždi͔ngavtoms ~ čoždi͔ŋgavtoms ~ čoždi͔ŋ́gavtoms E:Mar, *šoždi͔ńgaftoms [E:?Bug] [Kaus. zu čoždi͔ŋgadoms usw.] [облегчить] / leichter machen, erleichtern (E:Mar). vaj šoždi͔ńgafti͔ŋk ti͔ń ašo ḱiĺej se͔ŕenʒe͔ [E:?Bug] (V304) Macht ihr den einer weissen Birke (gleichenden) Körper leicht.
čoždalma E, čoždalma (? -o) E:Mar, šoždalmo E:Večk ― t́ožd́alma ~ t́ož́d́alma (Gen. -ń) M:P, t́ožd́alma M:Pš Čemb (Gen. M:Pš -ń) [облегчение, смягчение] / Erleichterung, Linderung (E:Mar Večk M:P Pš); [лёгкость] / Leichtigkeit (E:Večk); [вес] / Gewicht (E:Mar Večk M: ?P Pš); легковатый / etwas leicht, zieml. leicht (M:Čemb). akša paba ĺuka·na, alašat́i t́ȯžd́alma. – ḱeluś M:P (IV613) Eine weisse, schaukelnde Alte, für das Pferd eine Erleichterung. – Die Birke. škajś maksə̑za lomańt́i t́ožd́alma! M:Pš Gebe Gott dem Menschen Erleichterung! son t́ožd́alma M:Čemb Er ist ziemlich leicht.
t́ožd́ɛńɛ ChrM, t́ož́d́äńä M:P, t́ožd́äńä M: Ur, t́ožd́e·ńä M:Jurtk (Dem. zu t́ožd́ɛ usw.) [лёгонький] / leicht; [лёгкость] / Leichtigkeit (M:P). | t́ož́d́äńasta M:P (Adv.) [легонько / leicht].
t́ož́d́äńäńä M:P [Mam] (Dem. zu t́ož́d́äńä) [очень лёгкий / sehr leicht]. [śiḿems ḱeĺḿeńä], polaj [matańäj, ṕäk t́ožd́äńäńä] [M:Mam] (IV87) (Sein Wasser) ist kalt zum Trinken, lieber Mann, (und) sehr angenehm.
čožd́a·ka·dᴉ͐ms E:Ba [получить, почувствовать облегчение, смягчение] / Erleichterung, Linderung bekommen.
šoždalgadoms ChrE E:Večk, čoždalgadoms E:Mar, šoždalgadums E:Kad, čožd́a·lgadᴉ͐ms E:Ba ― t́ožd́algadə̑ms ChrM, *t́ož́d́algadə̑ms (: t́ož́d́algadan, ‑i͔) M:P, *t́ož́d́algadə̑ms (: t́ož́d́algadi͔) M:Sp [облегчиться] / leicht, mild werden; (M:Sp:) облегчить[ся] / [sich] leicht machen, mildern (= avlalgadə̑ms M:Temn). [komĺäńät́ńeń] latsa t́ožd́alga·də̑za! [M:Pš] (IV765-6) Möge [ihr Körper] leicht wie Hopfen werden!
čoždalgavtoms E:Mar, *čoždalgaftoms E:Petr, čožd́a·lgaftᴉ͐ms E:Ba ― *t́ož́d́algaftə̑ms (: t́ož́d́algaftan, -i͔) M:P [облегчить] / leicht machen, erleichtern. koĺ(i), uŕaškaj, v́ečḱivan, čoždalgafti͔k ruŋǵińet E:Petr (VII204) Wenn ich, Schwägerin, (dir) behage, lass deinen Körper leicht sein. lomańt́ štasi͔, alašat́ t́ožd́algaftsi͔. – [ḱeluś] M (IV642) Den Menschen wäscht sie, dem Pferde macht sie es leicht. – Die Birke.
šoždi͔·ĺgadoms E:Atr, šoždi͔ĺgadoms E:VVr [облегчиться, стать легче] / leicht werden, erleichtert werden (vom Gefühl) (E:Atr).
šoždi͔ĺgavtoms E:VVr [облегчить] / leicht(er) machen, erleichtern.
šožd́eń: šožd́eń kal E линь / Schleie (Tinca vulgaris od. Cyprinus tinca).
čožnams M:P [шипеть] / zischen (wenn man einen heissen Stein ins Wasser taucht; = tə̑žna·ms).
[čuba] tšuba ~ šuba ChrE, čuba E:Mar Gor Sar, šuba E:Večk [шуба, шкура] / Pelz. ḱizna čubaso, [t́eĺńa] štapo. – čuvtoś E:Mar (236) Im Sommer im Pelz, im Winter unbekleidet. – Der Baum. | čińeḿeń šuba E [кунья шуба / Pelz aus Marderfell]. | čuba-oža E:Mar [Sl] [рукав шубы] / Pelzärmel. ponav t́et́ḱi, goloj toŋǵi. – čuba ožaś i ḱed́iś E:Mar (251) Ein Zottiges öffnet sich, ein Nacktes steckt sich hinein. – Der Pelzärmel und die Hand. čuba oža norov avańt́ pŕasonza E:Sl (VII146) Die Getreidemutter (hatte) einen Pelzärmel auf ihrem Kopfe. | čuba-pol E:Petr [пола шубы] / Pelzschoss. sait́[‑]maksi͔t́ panct v́ed́ḿe čuba ožań eĺ čuba pole͔ń pačk (VIII156) Man nimmt und gibt die Leine durch den Pelzärmel oder Pelzschoss. | numoloń čuba E:Mar, numoloń šuba E:VVr Večk [заячья шуба] / Pelz aus Hasenfell. numoloń čuba laŋksonzo E:Mar (1228) Ein Pelz von Hasenfell [ist] über ihr. numoloń šuba mat́ŕań laŋksonʒo E:Večk (II41) Matrja hat einen Pelz aus Hasenfell an. | numoloń šub́ińe E:VVr (Dem.) id. | ovtoń čuba E:Mar [медвежья шуба] / Pelz des Bären. koda ŕed́iźe t́e ovtoń čubańt́ (130) Als sie den Pelz des Bären bemerkte. — Russ. шуба.
čub́ińe E:Mar (Dem.) [шубка] / Pelzchen. b́eŕeń čub́ińe v́eśe pakśäńt́ v́eĺt́iźe. – izamot́ńe (226) Ein schlechtes Pelzchen bedeckte das ganze Feld. – Die Egge.
čubuk E:Atr Kad, ćublu·k E:Ba Večk, čubluk E:Is Jeg ― čəbu·k M:Pš, čubu·k M: Čemb Jurtk, čabu·k M:Sel [чубук] / Pfeifenrohr. — [Russ. чубу́к].
čuča E:Mar [назв. ручья] / Name eines Baches. uš čučav moĺi mat́a [muśḱeḿe] (132) Matja geht zur Tschutscha, um Wäsche zu spülen.
č́uč́əl M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -ʿt), ćuč́əl M:Sel [чучело] / Vogelscheuche (M:P); [пугало] / Strohmann (M:Sel). — [Russ. чучело].
č0301;uč́əlnä· M:P (Dem.) id.
1čuda ~ [?] ćuda E:Mar, ćuda E:VVr, čuda E:Večk ― čuda M:P Sel (Gen. M:P -ń) [чудо] / Wunder, (M:P auch:) [призрак, привидение] / Gespenst. v́eŕe ṕiže͔ oš, alo ṕiže͔ oš, kunčkasonzo čudat E:Mar (269) Oben eine grüne Stadt, unten eine grüne Stadt, in ihrer Mitte Wunder. ḿeźeń d́iva mon ńeiń, ḿeźeń čuda mon ńeiń E:Večk (I453) Welch wunderliche Sache habe ich gesehen, welch merkwürdige Sache habe ich gesehen. — [Russ. чудо].
čudnaj M [странный, особенный / sonderbar, seltsam].
čudotvoŕeć E:MKka [чудотворец] / Wundertäter. alati͔r [ḱev́eńt́] laŋkso maŕija čudotvoŕeć (III125) Auf dem Wunderstein (sitzt) die Wundertuerin Marija. — [Russ. чудотво́рец].
čud́e·śńəḱ M:Kars [шельма, проказник] / Schelm. mokšəń śt́əŕt́ ḿeĺä ruz-kuda·t jakaᵪ́t́ ‒‒‒ rav́e·śńəkəńd́i[‑]čud́e·śńəkəńd́i (IV289) Nach dem Mokschanenmädchen gehen russische Brautwerber ‒‒‒ für einen entsprechenden Mann, einen Schelm. — [Russ. чуде́сник].
čudožov ~ čužodov E:Mar, šužo·dov E:Atr, šudožov E:VVr, šudužov E:Večk Is, čudužov E:StDemk, šudužou̯ E, šudužuv ~ šudužu·v E:Kad, šudužu E:Kal, čužudu·v E:Ba Mečk ― šudə̑žu ~ šudu̥žu (Gen. -və̑ń, Nom. Pl. -ft) M:P, šudə̑žu M: Pš, sudə̑žu ~ sudužu M:Čemb, sudužu ~ [?] šudužu M:Sel, sudužu M:An, šud́əžu M:Sučk, ćudə̑·žu M:Ur, śudu·žu ~ śudužu· ~ [?] šudu·žu M:Jurtk осот / Distel; (E:) ? молочай / ? Gänsedistel (Sonchus), (E:Kad M:Jurtk auch:) “колючая трава” / “Dornkraut” (= ? Distel), (M: Čemb auch:) [колючее растение / eine stechende Pflanze (? Distel)] (= suvu-t́išä M:Sel). čudužov pŕava, v́ežeńć ĺäĺakaj, [srafńińźe] E:StDemk (VII150) Er [ein fliegender Vogel] hat ihn, jüngster Bruder, auf die Distelspitzen verstreut. čužudu·v-ṕŕa·va srafti͔·ńźä E:Mečk (VII424) Sie [die Windmutter] hat ihn [meinen Verstand] auf die Distelspitzen zerstreut.
šudu̥žuwńä· M:P (Dem.) осот / Distel.
[čud́ems] tšud́ems ChrE E:Mar Atr Kad, *čud́ems E:Škud [Bug] Večk NSurk, čud́ims [E:?Hl], čud́i·ms E:Ba, *čud́ims E:Kal ― šud́əms ChrM M:P Čemb [Kars] Sel Temn [течь] / fliessen, rinnen (E:Mar Atr Ba Kad; vgl. koĺǵems), ([E:?Bug] Večk NSurk M:P Čemb Kars auch:) [смывать, уносить] / etw. fortspülen, forttragen (vom Wasser). alo ṕese͔nze͔ poĺanań v́ed́ čud́i E:Mar (138) Am unteren Ende der Waldwiese rinnt ein Wasser. moŋgak tosuĺiń, ḿed́[‑]ṕiva śiḿiń, sakalʿni͔ń kuvalmus čud́iś, a kurgut́i eź ṕećkat́ E:Kal (2130) Auch ich war dort, trank Honig und Bier, den Bart entlang floss es, in den Mund aber geriet kein einziger Tropfen hinein. vȈer šud́i pačkanza M:Sel (Die Frau) menstruiert (eig.: Das Blut fliesst durch sie). čud́eź čud́isi͔ toń eŕamo čit E:Škud (VII302) Fliessend wird dein Wohlstand fortfliessen. vaj čud́i v́ed́ńe [moń] čud́evĺiḿim, šĺavĺiḿim [E:?Bug] (V302) (Dann) hätte mich das fliessende Wasser begossen und gewaschen. čud́i v́ed́ńe a moń čud́iḿim E:Večk (II9) Das fliessende Wasser trug mich fort. vaj čud́i v́ed́ńeś v́ed́ čud́isi͔ńd́e E:NSurk (I6) Das fliessende Wasser spült es wohl hinweg. šud́i v́ed́ńäś šud́əźä M:Kars (IV191) Das fliessende Wasser trug es weg.
čud́i E:Mar Hl [?Bug] Večk SŠant NSurk ― šud́i M:P Sel [текучий, текущий, проточный] / fliessend. avam avaŕd́i, čud́i ĺejks čud́i E:Mar (144) Meine Mutter weint, wie ein rinnender Bach rinnen ihre Tränen. čud́i v́äd́ńis kajiźi E:Hl (182) Sie warf ihn in ein rinnendes Wasser. | čud́i ḱeĺks E:VVr, čud́i ḱiĺks E:Kad, čud́i ḱiŕks E:Mar Ba, čud́i ḱeŕks E:Jeg, čud́e·ŕks E:Atr, čud́eŕks E:Večk Is NSurk SŠant ― š́ud́eŕks M, šud́əŕks M:P Čemb Sel Ur, šud́eŕks M:Temn, šud́əṙks M: Sučk, šɯd́əŕks M ручей / kleiner Bach, Regenbach; [жёлоб, канавка] / Regengraben, Rinne; (E:Kažl:) овраг, где вода течёт / Schlucht, worin Wasser fliesst. lomań v́eŕd́e mon čud́eŕks noldan E:NSurk (I104) Von Menschenblut lasse ich Bäche strömen. mod́ińä saj konakə̑ńä, mon ĺemə̑nc polafca. – ṕiźəmś, šɯd́əŕkśś M (IV645) Zu mir kommt ein Gast, ich verändere seinen Namen. – Der Regen, der Bach. morkšlaŋḱt́ kvalmə̑ńas šud́eŕkssa šudijᵪ́t́ M:Temn (VIII278) Sie [seine Tränen] fliessen auf dem Tisch (‘den Tisch entlang’) wie Regenbäche. | čud́eŕksḱe E:Bug, čud́ᴉŕksḱä E:Kažl ― šud́əŕksḱä· M:P [Dem.] ручеёк / kleiner Bach, Regenbach; [желобок, канавка] / Regengraben, Rinne. čud́eŕksḱe laco ńej čud́i E:Bug (VI50) Es fliesst wie ein Bach. | čud́i ḱiksḱä· E:Kad (Dem.) (Nom. Pl. ḱiksḱi·t́) [ручеёк, канавка] / Bach, Wassergraben. | čud́i v́ed́ E:Mar SŠant, čud́i v́äd́ E:Gor [половодье] / Überschwemmung (E:Mar); [река] / Fluss (E:Gor SŠant). — (Vgl. oben).
čud́evks E:Mar Večk Is [промоина, образованная проточной водой] / Furche, die das fliessende Wasser (E:Večk Is: ein Bach) in den Erdboden gemacht hat. | ĺejiń čud́evks E [русло реки] / Flussbett.
čud́ima E:Mar [поток, проточный] / das Fliessen, Fliess-. avuĺ kočkado ‒‒‒ v́ed́iń čud́ima tarḱińes (1208) Wählt ihn nicht ‒‒‒ an einem Ort, wo das Wasser strömt. | ĺäjen š́ud́ema· M:P (Gen. -ń) [русло реки] / Flussbett.
čud́iĺma E:Nujk [водосток] / Wasserabfluss]. možet praś a-paro tarkas, v́ed́eń čud́iĺma-tarkas Vielleicht ist (der Kranke) an einer Stelle gefallen, wo das Wasser fliesst.
čud́ekšńems E:Mar (Frequ. zu čud́ems) [постоянно течь] / beständig fliessen.
*šud́əńd́əms (: š́ud́eńd́a·n, -i) M:P, *šud́əńd́əms M:Kr Mam, *šɯd́əńd́əms M: Patra (Frequ. zu šud́əms) [(постоянно) течь / (fortwährend) fliessen, rinnen]. ńɯd́išńəń vakska v́ed́ńä šɯd́əńd́i M:Patra (IV178) An den Binsen vorbei fliesst Wasser. tunda·ń šadə̑ńaks ‒‒‒ šud́əńd́i M:Mam (IV307) Wie eine Frühlingsflut vergiesst ‒‒‒ Tränen.
čud́evt́ems E:Mar ― *šud́əft́əms (: š́ud́eft́a·n) M:P (Kaus. zu čud́ems, šud́əms) [заставлять течь, з. литься (напр. кровь)] / fliessen lassen, rinnen lassen (z.B. Blut).
*šud́əft́əvə̑ms (: š́ud́eft́eva·n, -i) M:P (Refl.-Pass. zu šud́əft́əms) [заставить течь / fliessen lassen] (= šud́əms).
čuǵä M:Ur (Gen. -ń) стерлядь / Sterlet (Acipenser ruthenus).
čugon E:Mar Gor [Vač], čugun E:Atr, čugu·n E:Ba, čugun ~ čugu·n E:Večk ― t́śugu·n ChrM, [? čugun] ~ ćəgu·n ~ ćugu·n (Nom. Pl. ćugu·tt) M:P, čugun M: Sel, čugə̑n M:Sučk, čugu·n M:Jurtk чугун / (eiserner) Kochtopf, eiserner Kessel, Grapen. ṕŕazo pokš, ud́eḿeze͔ araś. – čugoni͔ś E:Mar (252) Sein Kopf ist gross, er hat kein Gehirn. – Der Grapen. koda čugonoś ĺemb́ińeste͔ laḱi, iśt́a v́äᵪ́ḱe[‑]v́äᵪ́ḱe ḿäĺga śäd́ejest palost E:Vač (III191) Wie der Topf heiss kocht, so sollen ihre Herzen eins ums andere brennen. st́eŕńä·ś jomblańat, čugu·nńä ot́śuft [M:Sel] (IV57) Du bist ein kleines Mädchen, meine Töpfe sind [für dich zu] gross. | ćugu·n-potmaks M:P [дно чугуна / Topfboden]. — Russ. чугу́н.
čugonne͔ E:Mar (Dem. zu čugon) id.
ćəgu·nńäńä M:P Pš (Dem. zu *ćəgu·nńä) [горшочек, чугунок] / Topf. ćəgu·nńäńac lakaźɯvś M:Pš (IV420) Ihr Topf begann zu sieden.
čuguŕ-v́äĺe E:Gor [эрз. назв. с. Шугурово / ers. Name des Dorfes Schugurowo, im Bez. Gorodischtsche, Gouv. Pensa].
čuᵪaĺa E:NSurk [назв. села] / Dorfname (in einem Liede). kolmost jutksto v́eĺińeś paro čuᵪaĺa (II33) Das beste Dorf unter den dreien ist Tschuchalja.
čukams (1) ~ škams (2) E:Atr VVr, čukams E:Mar Gor Večk Is [?Bug Bel], čuka·ms ~ čukams E:Ba Kad Kal, čuka·ms E:Kažl, škams E:Is ― šuka·ms (šukams) (1) ~ čufams (2) M:Pš, šukams (: šuka·n, -a·j) (1) ~ šufa·ms (2) M:Sel, šuka·ms (1) ~ čufa·ms (2) M:Čemb, čufa·ms M:P, čukams ~ čuka·ms M:Sučk MdJurtk, čuka·ms M:[?MdJurtk] Prol [толочь] / stampfen (E:Mar: [зерно и т. д.] / Getreide usw., vgl. tombams; E:Kad: [пшено, коноплю, бельё] / Hirse, Hanf, Wäsche; M:P Čemb (2) Sel (2): [толочь вообще] / stampfen überh.; bes.: [растолочь пестом, трамбовкой] / mit einem Stössel zerstampfen, wenn man Graupen [aus Hirse, Hafer, Buchweizen, Hanfsamen] macht) (E:Mar Atr (1, 2) VVr (2) Gor Ba Večk Is Jeg (1) Kad Kal Kažl M:P Čemb (2) Sel (2) Sučk (2) Jurtk); [трясти, стряхивать, отбивать] / jdn., etw. schütteln, etw. abschütteln (E:Večk: [напр. снопы после молотьбы] / z.B. Garben nach dem Dreschen) (E:VVr (1) [?Bug] M:Pš (1) Čemb (1) Sel (1)); колотить / schlagen, klappen (E:Atr (1) M:Sučk Prol); [кивать (головой)] / (mehrmals) nicken (pŕanc mit dem Kopfe) (M:Pš (1) Čemb (1) Sel (1)). vaj čukaź čuḱit́ puli͔ńest E:Mar (1112) Stampfend stampfen ihre Schweifchen. ńiĺe čuḱit́, ńiĺe jaži͔t́, akuĺina juvodi͔. – alašań ṕiĺḱńe i puloś E:Mar (247) Vier stossen, vier mahlen, Akulina worfelt. – Die Füsse und der Schwanz eines Pferdes. aźo, košmańt́ čuḱiḱ E:Večk Geh und schlage vom Filz den Staub ab! iĺit́ čuka śuronok [E:?Bug] (VI144) Zerstampfe (zerschlage) nicht unser Getreide. varma-ava ‒‒‒ v́id́eń śurost čukasi͔ńʒ́e[‑]čavśińʒ́e [? -si͔ńʒ́e] [E:?Gor ?Večk] Die Windmutter wird ihr ausgesätes Getreide abschütteln und niederschlagen. čufa·ma karmaj, tolčəjä· t́ii [M:P] (IV247) Wenn sie zu stampfen beginnt, tut sie eine Stampfmühle (ersetzen).
čuḱi E:Bel [толкущий] / stampfend. čuḱi ṕet́ḱeĺt́ kaŕejeń ṕiĺǵenʒe͔ Wie stampfende Mörserkeulen sind des Braunen Beine. | čuḱi-jaži ḱeft́ E:Večk [ручная мельница] / Handmühle (eig.: schrotende-mahlende Steine).
čuka·fḱä [M:Mam] (Dem. zu *čuka·f) [растолчённое] / das Zerstampfte. vaj jarʿtsada, [tuga·ńäńä], jarʿtsada ‒‒‒ nogaj avań jažafkada[‑]tšuka·fkada (IV541) Esst, meine Brüder, esst ‒‒‒ das, was Nogajerinnen gemahlen und zerstampft haben.
čukań E:Mar Kozl, škań E:SŠant [растолчённый] / zerstampft. [ḿiń] čukań v́išče͔ anci͔ńeḱ E:Mar (1112) Mit zerstampftem Spelte füttern wir sie. ton škań v́išḱed́e ŕižoiń andi͔ḱ E:SŠant (I153) Gib dem Fuchs zerstampften Spelt zu fressen!
čukamo ~ škamo: čukamo-ḱev́ ~ čukamo-ḱev E:Mar, čukamo-ḱev́ E:Ba Is [жёрнов, ручная мельница] / Mühlstein, Handmühle (E:Ba: zum Mahlen der Rinde). | škamo-jažamo-ḱeft́ E:Is [ручная мельница] / Handmühle (“Steine zum Schroten u. Mahlen”).
čufa·ma M:P (Gen. -ń), šufa·ma M:Sel [пест, трамбовка] / Mörserkeule, Stössel.
čukad́ems E:Atr VVr Ba Večk Is, čuka·dᴉms E:Ba ― šuka·d́əms ~ šukad́əms M:P, šukad́əms M:Pš [Kul Temn], šuka·d́əms M:Čemb, [?] šuka·də̑ms ~ *šuka·d́əms (: šuka·di͔) M:Sel (Mom. zu čukams usw.) вытряхнуть, качнуть / jdn., etw. schütteln, rütteln (M:P: z.B. jdn. am Rockkragen, einen staubigen Rock); [стряхнуть] / etw. herausschütteln, abschütteln (E:Atr VVr Ba Večk Is M:P Pš Sel Temn Sučk); [дёрнуть за волосы] / jdn. an den Haaren zausen (M:P); стукнуть / etw. zusammenschlagen (so dass ein klatschendes Geräusch entsteht, z.B. zwei Stöcke), einen dumpfen Schlag geben (E:Atr VVr Ba Večk Is M:Sučk); [кивнуть] / nicken (pŕanc mit dem Kopfe) (M:Čemb Sel). šuka·d́əźəń pakaŕńanzə̑n M:Kul (IV47) Sie rührte ihre Arme. rasa šukat́si͔ [varmaś] M:Sel (IV325) [Der Wind] schüttelt den Tau herab. ḿeśt́ šukad́i, kaŕʿćäd́i? M:Temn (VIII406) Was kritzt und krätzt er?
*šuka·d́əvə̑ms (: šuka·d́evan, -i) M:P [вздрогнуть / (einmal) schaudern].
*šuka·t́ft́əms (: šukat́ft́an, -i) M:P (Kaus. zu šuka·d́əms).
čukafti͔ E:Petr [мелющий] / Schroter. paśiba čukafti͔ńeń[‑]jažafti͔ńeń (VII206) Dank sei denen, die es geschrotet und gemahlen haben.
*šuka·t́fńəms (: šukat́fńan, -i) M:P (Frequ. zu šuka·t́ft́əms).
čukajems E:Atr Večk, čuka·jᴉms E:Ba ― *šuḱijəms (: šuḱija·n, -ii ~ šuḱeja·n, šuḱii) M:P, šuḱijəms M:Pš Čemb, čuḱi·jəms M:Sučk (Frequ.) [трясти, встряхивать, качать, выстряхивать] / jdn., etw. schütteln, rütteln (M:Pš: z.B. einen Apfelbaum, eine Garbe), etw. herausschütteln, abschütteln (E:Večk M:P Pš); [трепать за волосы] / jdn. an den Haaren zausen (M:P).
*šuḱijəkšńəms (: šuḱejekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu šuḱijəms).
*šuḱijəft́əms (: [?] šuḱejeft́a·n, -i) M:P (Kaus. zu šuḱijəms).
*šuḱijəfńəms (: [?] šuḱejefńa·n, -i) M:P (Frequ. zu šuḱijəft́əms).
čukakšnoms E:Mar (Frequ. zu čukams).
čufĺems E:Atr (Frequ. zu *čufams) вытряхать, выбивать / schlagen, abklopfen (mit dem Stock), schütteln (Hanf od. kleine Flachsgarben [komoro] nach dem Stampfen, damit davon Staub u. Schäben abgingen).
čufńems E:Večk, čuftńems E:Is, čufńi·ms E:Ba ― šuvfńəms M:Pš, čufńəms M:Ur, šufńəms M:Jurtk (Frequ. zu *čufams) вытряхивать, выбивать / schlagen, abklopfen (mit dem Stock), schütteln (Hanf od. kleine Flachsgarben [komoro] nach dem Stampfen, damit davon Staub u. Schäben abgingen); (E:) [баюкать] / (ein Kind) wiegen.
čukśems E:Mar ― čufśəms M:[Mam], *čufśəms (: čufśa·n, -i) M:P (Frequ. zu čukams, čufa·ms). [aĺi tšufśet́ śija·ks aštši surə̑ńäŋ́kəń] [M:Mam] (IV501) Oder hast du unsere silbergleiche Hirse zerstampft?
[?] čukśekšne͔ms E:Mar ― *čufśəkšńəms (: čufśekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu čukśems, čufśəms).
šuka·və̑ms M:P (Refl.-Pass. zu šuka·ms) [дрожать / schaudern]. šuka·van Mich schaudert.
čukš E:Gor ― šukš M:Sel [мусорная куча] / Kehrichthaufen (personifiziert). čukš pokščäj, čukš d́edaj, uĺća čiŕese͔ kudot, uĺćań kuvalt toń vaĺmat E:Gor Kehricht Grossvater, Kehricht Grossvater, an der Strasse liegt dein Haus, auf die Strasse gehen deine Fenster (eig.: längs der Strasse sind deine Fenster) (in einem Zauberspruch). | šukš-ma·r M:Sel id. | čukš-pŕa E:Mar Ba, šukš-pŕa E:Atr VVr Is SŠant, šukš-ṕŕa E:Kad Večk ― šukšə-ṕŕä· ~ šukš-pŕä M:P (Dem. šukš-pŕä·nä), šukš-pŕä· M:Pš, šukš-pŕä ~ šukš-ṕeŕä· [M:Mam], šukš-pŕä M:Čemb Sučk Ur [мусорная куча] / Kehrichthaufen (vormals auf der Strasse; E:Večk: jetzt gew. auf dem Hofe; E:Is: die Braut ging vor der Abfahrt nach der Kirche ihn anzubeten). čukš ṕŕaso ašo at́a E:Mar (28) Auf dem Kehrichthaufen befindet sich ein weisser Alter. ortanzo laŋkso ĺeĺakań[‑]dušań sonze͔ šukš-pŕazo ńej E:SŠant (I55) Mein Bruder, mein Herz, hatte einen Kehrichthaufen bei seinem Tore. šukš-[ṕeŕa·va] jordań [kaŕʿńä] [M:Mam] (IV444) [Sie sind] (wie) die auf den Kehrichthaufen geworfenen Bastschuhe. [šukš‑]pŕa·zə̑nza šuvś kalma, i matś [kalmə̑t́i] [M:Mam] (IV894) Er hatte in seinem Kehrichthaufen ein Grab gegraben und hatte sich ins Grab gelegt. | šukš-pŕań pŕaka E:Večk [пирог] / die Pirogge, die die Verwandtschaft des Bräutigams vor der Abfahrt zum Brauthaus am Kehrichthaufen isst, nachdem man die Verstorbenen im Gebet angerufen hat (die Pirogge wird eigens zu diesem Zweck zubereitet).
šukštaj-at́a E:Večk [властитель мусорной кучи] / Herrscher des Kehrichthaufens. šukš pŕań ḱiŕd́i šukštaj-at́a Herrscher des Kehrichthaufens, “Kehricht-Alter”!
šukšu M [поношенный / abgetragen, ? “auf den Kehrichthaufen gehörend”]. šukšu kaŕńanzə̑n ṕiĺksə̑nzə̑t [Sie hat abgetragene Bastschuhe an ihren Füssen] (die trauernde Hopfenmutter).
čukštad́ems E:Mar, šukštad́ims E:Kad, šukštad́ems E, čukšt́a·d́ims E:Ba, šukšt́ad́ems E:Is стукнуть / einen dumpfen Schlag (mit der Faust) geben; (E:Kad:) [дать щелчок, щёлкнуть] / einen Knups, Stüber geben.
čukštajems E:Mar, šukšti͔ims E:Kad (Iter.).
čukšti͔r E:Petr [звукоподраж.] / onomat. Wort. čukšti͔r-lakšti͔r, padi͔ś pakšti͔r! (VIII62) [Mach es] mit Klatsch und Platsch, (so dass) die Fotze platscht!
[čulgoms] tšulgoms ChrE E:Mar Atr VVr Večk, čulgums ~ čulgoms E:Ba, čulgums E:Kad ― šulgə̑ms M:P Pš Čemb An Sučk [расколоть, разгрызть, снять скорлупу, шелушить, вынуть косточки] / knacken, die Schale aufschlagen, aushülsen, auskernen (z.B. Eier, Nüsse) (ChrE E:Mar Atr Ba Kad M:P Pš Čemb An Sučk); разбить, [раздавить] / zerschlagen, zerdrücken, zerquetschen, zerbeissen (E:Ba M:P Čemb); [макать в щелочную воду для выбеливания] / zum Bleichen ins Laugenwasser tauchen (die Strähne (ḱesak); E:Ba: vgl. toro·d́ems) (E:Mar Atr VVr Ba M:?Sučk). ṕešt́e-lukšḱeks čulgumak E:Večk (II293) Zerbreche mich wie eine Nussschale! eŕav́i čulgoms suŕet́ńeń kulov v́ec [E:?Večk ?VVr] [Das Garn muss im Aschenwasser gebleicht werden].
šulgə̑mă: šulgə̑mă-šuŕʿḱä ~ šulgə̑mə̑-šuŕʿḱä M:Sel чеснок / Knoblauch (Allium sativum).
čulgońems E:Atr VVr Mar, čulgu·ńᴉms ~ čulgu·nums E:Ba, čulgu·ńims E:Kad ― *šulgə̑ndə̑ms (: šulgə̑nda·n, -i͔) M:P, šulgə̑ndə̑ms M:Sučk (Iter.-Frequ. zu čulgoms usw.) [(яйца, орехи и т. п.) раскусывать, открывать, шелушить, очищать / (mehrere Eier, Nüsse u.dgl.) knacken, öffnen, aushülsen, auskernen], (M:P auch:) [раздавливать, растаптывать, раскусывать] / zerdrücken, zertreten, zerbeissen (z.B. einen Gegenstand viele Male) [= mehrmals etw. zu zerbrechen versuchen].
čulkśems E:Mar Atr ― šulkśəms (: šulkśa·n, -i) M:P, šulkśəms M:Sel (Frequ. zu čulgoms usw.) [ломать, раздавливать, растаптывать, раскусывать, разбивать] / zerbrechen, zerdrücken, zertreten, zerbeissen, zerschmettern (mehrere Gegenstände, aber jeden nur einmal) (M:P). šičeń[‑]pat́an ṕešt́ čulkśit́ E:Atr (I507) Meine Schwester und ihr Mann knacken Nüsse. kośḱä mə̑kə̑r pakaŕʿt́ šulkśi. – puvə̑də̑ma·ś M:P (IV636) Ein trockener Arsch zerbricht Knochen. – Der Flachsbrecher.
čulkśekšne͔ms E:Mar ― *šulkśəkšńəms (: šulkśekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu čulkśems, šulkśəms).
tšulkśet́̀ems ChrE, čulkśet́ems (3. Sg. Prät. E:Atr čulkśet́eć) E:Mar Atr VVr [God] Večk Is [Vez Kl] ― šulksət́əms M:Sučk, šulkśt́əms M:Jurtk (Pass. zu čulkśems) ныть, ломить (о подагре) / reissen, schmerzen (E:Mar: von der Gicht), (E:Mar auch:) тужить / trauern, betrübt sein (z.B. avań ḱise͔ nach der Mutter, wegen der Mutter (Tod)). lovažam tšulkśet́it E:Mar Ich leide an der Gicht (am Gliederreissen). paŕak čulkśet́i se͔ŕeze͔[‑]ruŋgozo ḱed́eze͔[‑]ṕiĺǵeze͔ E:Vez (III122) Vielleicht reisst es sie im Körper, im Arm, im Bein.
čulkśet́i E:Mar Kl Večk [ноющий, болящий] / reissend, schmerzend. čulkśet́i kańćav E:Mar (211) Die Schwinde mit Gliederreissen. čulkśet́i muškas čulkśet́eze͔ E:Kl (III130) [Dann (erst) soll] ‒‒‒ der reissende Bruch reissen.
tšulkśet́̀ima ChrE, čulkśet́ima E:Mar, čulkśit́ima E:God [ломота] / das Reissen (E:Mar: [подагра, боль в суставах] / Gicht, Gliederreissen (= taŕd́i orma)). son čulkśit́imado lotkafci͔, śäĺatumado kardasi͔ E:God (III107) Er bringt ihn mit seinen Schmerzen zum Aufhören, er hindert ihn am Reissen. | čulkśet́ima-orma E:Mar Atr Ba Večk Is Vez, čulkśet́eḿe-orma E:VVr ломота / Gliederreissen [Gicht, Rheumatismus]. čulkśet́ima orma pańan E:Mar (212) Ich vertreibe das Gliederreissen.
šulkt́əms ~ šulkə̑t́əms M:P, *šulkət́əms M: Pš, *šulkə̑t́əms M:Kr, šulkt́əms M:Čemb (Pass. zu šulgə̑ms, St. jedoch anal. verändert šulkə̑-) ломать (болезнь) / schmerzen, reissen. moń ḱäd́eźä šulkt́i (šulktś) M:P Meine Hand schmerzt (schmerzte), ich habe (hatte) Gicht (Gliederreissen) in meiner Hand. ṕejńä šulkt́išt́ M:Pš Mir schmerzen die Zähne. pakaŕʿńä šulkət́iᵪ́t́ M:P Mir schmerzen die Knochen.
*šulkə̑t́kšńəms (: šulḱet́kšńi) M:P (Frequ. zu šulkə̑t́əms).
*šulguvə̑ms (? šulgə̑və̑ms) M:P (Refl.-Pass. zu šulgə̑ms) [сломаться, раздавиться] / zerbrochen werden, zerbrechen. jäjś šulguvś Das Eis zerbrach [unter seiner Last].
čulftums E:Kad ― šulkftə̑ms (: šulkfta·n, ‑i͔) M:P, šulkftə̑ms M:Čemb Sel (Kaus. zu šulgə̑ms) [полоскать моток в щелочной воде] / die Strähne im Laugenwasser spülen (E:Kad); [заставлять раскусывать] / zerbeissen lassen (M:P); [дёргать, болеть] / reissen, schmerzen (M: Čemb Sel). -źä [Poss.-Suff. der 1. Sg.] šulkfti͔ M:Sel [Mein (betr. Körperteil) reisst]. śart́ś ĺiśəza af śäŕäd́əź af šulkftə̑ź M:Sel (IV763) Der Splitter soll ohne zu schmerzen, ohne zu reissen herauskommen!
šulkfti͔ M:Sel [ноющий, болящий] / reissend, schmerzend. | šulkfti͔ akša M:Sel [ломящая катаракта] / reissender Star.
čuĺa E:Gor Is ― šuĺä M:Sel (Gen. -ń, Nom. Pl. šuĺat), šu͕ĺä M:An (Gen. -ń) [черника] / Heidelbeere; (E:Is:) [шишка] / Zapfen (am Baume). | šu͕ĺä-ńet́ks M:An [веточка черники] / Heidelbeerkraut. | kuzoń čuĺa E:Is [еловая шишка] / Fichtenzapfen. | ṕiče-čuĺa E:VVr, ṕiče-čuĺa ~ ṕičeń čuĺa E:Is, ṕiči·ń šuĺa· ~ ṕičiń šu·ĺa E:Ba ― ṕičəńń šuĺa- M:Sel, ṕičəń šuĺəjä· M:Sučk, ṕičä·-šuĺä· (Nom. Pl. -šuĺat) ~ ṕičə-su·ĺä (Nom. Pl. -suĺat) M: Jurtk [черника] / Heidelbeere; (E:Is:) [сосновая шишка] / Kiefernzapfen. | ṕiče-čuĺań ńet́ks E:VVr, ṕiči·ń šuĺa·-ńät́ks ~ ṕičiń šu·ĺa-ńät́ks E:Ba ― ṕičəń šuĺəjä·-ńet́ks M:Sučk, ṕičä·-suĺä·-ńet́ks M:Jurtk [веточка черники] / Heidelbeerkraut. | ṕiče-čuĺań t́ikše E:VVr [id.].
šuĺaks M:Sel [веточка черники] / Heidelbeerkraut.
šɯĺä·ńä (Dem. zu šɯĺä·): ṕičəńń šɯĺä·ńä M:Sel [черника] / Heidelbeere, Blaubeere. ṕičəńä·t́ ala ṕičeńń šɯĺä·ńäś (IV336) [Sie ist wie] die Blaubeere unter der Kiefer.
čuman ~ čuman-lomań E старовер / Altgläubiger. — Russ. чван. — [Vgl. čuvan].
[čumbra] tšumbra ~ šumbra ChrE, čumbra E:Mar Ba, šumbra E:Atr VVr Večk, kšumbra ~ kšumbra· E:Kažl ― šumbra· ChrM M:Pš, šumbra· ~ šu̥mbra· (Nom. Pl. -t) M:P, šumra· M:[?MdJurtk], šumə̑r M:Gor [весь, целый, целостный, невредимый] / ganz, heil, unversehrt (E:Mar: Brot, von dem man nichts abgeschnitten hat); [здоровый] / gesund, (E:Mar Atr VVr Večk auch:) [здоровье] / Gesundheit, Wohlbefinden, (M:P Pš Gor auch:) [сильный, крепкий] / stark, kräftig, robust. tońć kot́ čumbrat? E:Mar (2121) Befindest du dich denn wohl? | šu̥mbra· kši M:P [целый (неотрезанный) хлеб] / ganzes (unangeschnittenes) Brot. | čumra·ń para kšińä E:Sarat (Dem.) [целый каравай (хлеба) / ein ganzes gutes Brot]. | čumbrasto E:Mar (Adv.) [невредимо, счастливо / heil], glücklich. koda čumbrasto [kučńiḿiź], iśt́ak čumbrasto [ḿiń] si͔ńeḱ (1120) Wie du uns mit Glückwünschen sandtest, so sind wir glücklich angekommen.
tšumbra-tši ~ šumbra-tši ChrE, čumbra-či [-či͔] E:Mar ― šumbra·-ši M:P [здоровье] / Gesundheit. mońeń čumbra-[t]ši͔, tońet́ čumbra kši͔! E:Mar (221) Mir volle Gesundheit, dir ein volles Brot! pazi͔ś maksozo čumbra[‑]či͔ E:Mar (1220) Möchte Pas dir Heil geben! šumbra·-čiń maksi͔·ćat E:VVr (III156) Ihr, Spender der Gesundheit! | *čumra-čińä̆ E:Ba (Dem.) [счастье и здоровье] / Glück u. Gesundheit. čumra čińit́ javšä (VII368) Sie teilt (uns) Gesundheit aus. | šumbrań paro-tši ChrE E:Večk Bug ― šumbra·-pa·r̥-ši ChrM id. makst šumbrań paro-či E:Večk [Gib Gesundheit und Wohlstand]!
čumbri͔ńe E:Mar (Dem. zu čumbra) [здоровенький, бодренький (о детях) / gesund, munter] (von Kindern).
čumbrańa E:Mar ― šumbra·ńä M:P [Pš], šumbrańä M:Prol (Dem. zu čumbra, šumbra·) [здоровенький] / gesund (E:Mar: [о взрослых] / von Erwachsenen). čumbrańatado bojar avat ojińem? E:Mar (1168) Befindet ihr euch wohl, meine Kameradinnen, Bojarinnen? kodama šumbra·ńat ton, [stańä] šumbra·śkaftk annań [M:Pš] (IV789) So gesund wie du bist, so gesund mache Anna!
čumorks E:Mar (Gen. -i͔ń), šumorks E:VVr Večk Is, čumu·rks E:Ba, šumurks E:Kad Kal ― šumə̑rks M:Sel [здоровый] / gesund, (E:Mar Kal M:Sel auch:) твёрдый, крепкий / stark, kräftig. | af šumə̑rks M: Sučk [болезненный, хилый] / kränklich, krankhaft (nur in dieser Verbind.).
čumorksḱe E:Mar (Dem. zu čumorks) id.
čumbrakstomoms E:Mar [полностью выздороветь] / vollständig genesen, gesund werden.
čumbrakstomtoms E:Mar (Kaus. zu čumbrakstomoms).
čumbralgadoms E:Mar, čumbra·lgadoms E:Ba, šumbralgadoms E:Večk, šumbrau̯gadoms E [полностью] выздороветь / (vollständig) genesen, gesund werden.
čumbralgavtoms E:Mar [Kaus. zu čumbralgadoms] [вылечить] / heilen, gesund machen.
šumbraśkadoms E:Atr Večk, čumbra·śkadᴉ͐ms E:Ba ― šumbra·śkadə̑ms M:P, šumbra·śkə̑də̑ms M:Sučk выздороветь / genesen, sich erholen, gesund werden.
šumbra·śkaftə̑ms M:P [Pš] [вылечивать] / heilen, gesund machen. kodama šumbra·ńat ton, [stańä] šumbra·śkaftk annań [M:Pš] (IV789) So gesund wie du bist, so gesund mache Anna!
čumurdams ~ ? čumurdoms E:Mar, čumurdums E[:?Hl], šumurdams E:VVr, čumu·rdams E:Ba, kšumurdams E:Kad, kšumᴉ͐rdams E:Kažl ― šə̑mə̑rda·ms ~ šumə̑rda·ms M:P, šə̑mə̑rda·ms M:Pš, šumə̑rda·ms M:Sel [Temn] An Sučk Ur завершать, доканчивать, кончать / beenden, vollenden, fertigstellen, letzte Hand an etw. legen (E:Mar VVr Ba: Hemd od. Hosen; M:P: nur vom Nähen eines Hemdes; M:Sučk: von Arbeiten der Frauen), (E:Kad auch:) [шить] / nähen, (M:P Pš auch:) придавить / drücken, niederdrücken (= ĺəpštams) [vgl. čeḿeŕd́ams], (M:Sel auch:) погубить / zerstören, vernichten. ḱär ajd́art́i śuduf śorań soń [šə̑mə̑rda·ź] M:P [= Pš] (IV386) Sie pressten den armen Sohn in einen Wagen aus Rinde. tońś v́inava·tat [ḿiko·lańń] šińä ščamńä šumə̑rda·t́ M:Sel (IV337) Du selbst bist schuld, du hast am Tage des Mikola ein Hemd fertiggenäht.
šumə̑rdajńä M:Temn (Dem. zu *šumə̑rdaj) [завершающий] / einer der vollendet. ćelaj t́ev́ńäń šumə̑rdajńä (VIII398) Die du an meine ganzen (fertigen) Handarbeiten die letzte Hand gelegt hast.
šumə̑rda·kšńəms M:Sel (Frequ. zu šumə̑rda·ms) [постепенно заканчивать / etw. allmählich] vollenden.
*kšumᴉ͐rda·vᴉ͐ms E:Kažl (Refl.-Pass. zu kšumᴉ͐rda·ms) [мочь заканчиваться] / vollendet, fertiggemacht werden können. pokš ḱina·ŋgᴉ͐ś v́ä čista äź kšumᴉ͐rda·v t́äń (III293) Ich konnte den Hauptweg in einem Tage nicht fertig machen [eig.: Der Weg konnte nicht in einem Tage von mir fertiggemacht werden].
šumə̑ŕəms M:Sučk Ur, *šumə̑ŕəms (: š́umə̑ŕi) M:Sp кончиться / enden, zu Ende gehen; (M:Sučk:) [становиться готовым (о женских работах)] / fertig werden (von Arbeiten der Frauen). moń panarə̑źä šuməŕć M:Sučk Mein Hemd wurde fertig.
[čumo] tšumo ChrE E:Mar NPyrma [?Bug] Večk NBajt Sulli Jeg, *čumă E:Petr Kad (St. čumu-), čuma· E:Ba (Nom. Pl. čumu·t) ― šumă ChrM, šuma M:P Ur (Gen. M:P šumə̑n, Nom. Pl. šumə̑t) вина, [проступок] / Schuld, Vergehen; виноватый / schuldig; (E:Kad M:P:) [долг] / Schuld (Geldschulden usw.). mon tšuman E:Mar Ich bin schuldig. sonze͔ tšumoks ĺiv́t́iź (od. t́ejiź) E:Mar Er wurde schuldig erklärt (vom Richter). tšumoks ĺiśś E:Mar Er wurde (vom Gericht) schuldig gesprochen. son tšumoks kadovś E:Mar Er blieb für schuldig erkannt. meźe v́iŕiń čumozo? E:Mar (1180) Was für eine Schuld hat der Wald? čavoź čafsi͔ńek – čumozo lamo, čumozo lamo – čumoks kacaḿiź E:NPyrma (VII78) Wenn wir sie richtiggehend (‘schlagend’) totschlagen, ist das eine (zu) grosse Schuld, eine (zu) grosse Schuld, sie lässt uns als Schuldige. ḿejĺe žeńeᵪ́eń rod́ńat́ńe sajsi͔ź jarkań jumama [čumuńt́] eś laŋgi͔zi͔st E:Petr (VIII54) Dann nehmen die Verwandten des Bräutigams die Schuld am Verschwinden des Lämmchens auf sich. t́ejt́eŕt́ńe sodasi͔ź eś čumust E:Petr (VIII180) Die Töchter waren sich ihrer Schuld bewusst. śeste͔ čumos pańcaḿiź [E:?Bug] (V420) So dann werde ich für schuldig erklärt. iĺa·zo uĺe· čumo·s[‑]ṕeńa·s pańi·ća E:Večk (II509) Es soll niemanden geben, der zornig ist und Vorwürfe macht. sońd́ä naŋsi͔nza lamu čumu·ś E:Kad Er ist sehr mit Schulden belastet. śävəmsta šiča·vška, maksə̑msta pə̑ka·ška. – šumə̑ś M (IV670) Wenn man es bekommt, ist es so gross wie ein Floh, wenn man es zurückgibt, ist es so gross wie ein Ochse. – Die Schuld.
čumuftuma E:Petr невинный / unschuldig. mon se͔ŕećt́eń, avakaj, čumuftuma laftuvut (VIII194) Ich habe dir, Mutter, deine schuldlosen Schultern schmerzen gemacht.
tšuḿińe ChrE E:Mar (Dem. zu čumo) [вина] / Schuld; [виноватый] / schuldig. [ḿeźe] skaltne͔ń [čuḿińest]? E:Mar (1182) Was für Schuld haben die Kühe?
šu̥mə̑ńä· M:P (Dem. zu šuma) [вина] / Schuld.
čumov E:Mar ― šumu M:P Jurtk (Gen. M:P -və̑ń, Nom. Pl. -ft) [виноватый] / schuldig (E:Mar: повинный, [преступный] / schuldig, verbrecherisch; M:P: [имеющий долги] / schuldig [wenig od. viel, z.B. Geld]). ton mod́ińä šumuvat M:P Du bist mir schuldig. avat́ lapac štada [iĺa·di͔, ḿiŕd́əc] šumu uĺi M:P (IV715) Bleibt die Hechel der Frau leer, wird ihr Mann mit Schulden belastet.
čumovks E:Atr [обвинение, вина, проступок] / Beschuldigung, Schuld, Vergehen.
čuḿijams E:Kažl ― šuḿijams M, *šuḿija·ms (: šuḿia·n, -ä·j) M:P [входить в долги, задолжать] / verschulden, mit Schulden belastet werden, (E:Kažl auch:) [провиниться, признаваться виновным] / schuldig werden, schuldig gesprochen werden.
*šuḿija·ftə̑ms (: šuḿia·ftan, -i͔) M:P (Kaus. zu šuḿijams) [сделать должником / in Schulden geraten lassen]. šuḿia·ftan soń kolma tse͔lko·vaj marʿta Ich leihe ihm drei Rubel (eig.: mache ihn schuldig mit drei Rubeln).
čumondoms ~ čumo·ndoms E:Mar, čumo·ndoms E:Atr Is, *čumondoms (1. Sg. Präs. E:Jeg čumundan) E:Sob Bug Večk Jeg, čumu·ndums E:Ba, čumundums E:Kad [обвинять, предъявлять обвинение] / beschuldigen, anschuldigen, anklagen, (E:Mar Atr Ba Kad auch:) осуждать / schuldig sprechen, verurteilen. iĺińk čumont śemašań E:Sob (VII256) Klagt nicht Semascha an! a čumonttan śeń kuvalt [E:?Bug] (V402) Ich beschuldige dich nicht darum. son ućaskanʒo čumondi͔ [E:?Bug] (V112) Sie klagt über ihr Schicksal. a čumonci͔n, oińeń, mon t́et́ińeń[‑]av́ińeń E:Večk (II305) Ich gebe nicht, meine Gespielinnen, meinen Eltern Schuld. a čumonttan[‑]muŕńit́an E:Večk (III197) Ich mache dir keine Vorwürfe, ich bin dir nicht böse.
čumondovks E:Večk [обвинение, жалоба] / Beschuldigung, Anklage.
čumonkšnoms E:Večk (Frequ. zu čumondoms) [обвинять / beschuldigen].
čumońt́ĺems ~ čumoĺems E:Mar, čumoĺems E:Večk (Frequ. zu čumondoms) [обвинять / beschuldigen].
čumońt́ńems E:Mar (Frequ. zu čumondoms) [обвинять / beschuldigen].
*čumordoms (: čumordan) ~ ? čomordoms E:Mar, čumurdums E:Hl ― *šumə̑rdə̑ms (: šə̑mə̑rda·n) M:Pš сокрушаться / sich grämen (sońza ḱis seinetwegen). kuva paḱi ńekrut, čumurdi͔ E:Hl (180) Wo er auch wandert, grämt sich der Rekrut.
čumovtoms E, čumuftᴉ͐ms ~ čumuftums E:Kažl ― šumə̑ftə̑ms M:Čemb развести / vermischen (E:Kažl: z.B. lovso [loftsa] v́äd́ marʿta Milch mit Wasser).
čupa·d́əms M:Pš (Mom.) [отсечь, сбить] / (mit einem Mal) abhauen, abschlagen; [ударить] / (einmal etw.) an / gegen etw. schlagen (z.B. mit der Axt gegen einen Balken).
čuṕijəms M:Pš (Iter.).
čupońems E:Mar Večk, čuponoms E:Atr, čupu·nums E:Ba Kad, čupunums E:Kal, čupońams E:Is ― šupə̑ńd́əms M:Ur, šupńəms ~ šupńə·ms M:Jurtk (Frequ.-F. zu einem unbel. Verb *čupoms, *šupə̑ms) [вырубать, выдалбливать] / (her)aushauen, aushöhlen (E:Mar Večk Kal Is); [выклёвывать, выкапывать] / (her)aushacken, ausgraben (z.B. Kartoffeln) (E:Mar); [рубить, колоть отверстие, просверлить] / irgendwohin ein Loch hauen od. hacken, etw. durchbohren (E:Kal); долбить (камень) / (Mühlstein, Drehstein) schärfen (E:Kad M:Ur Jurtk). šupńə·k e·j otškə̑·sta M:Jurtk Hacke das Eis aus der Mulde! | ḱeu̯ šupńə·ms M:Jurtk делать насечки (на жернове) / den Mühlstein schärfen.
čupovńiḱ E:VVr шиповник / wilder Rosenstrauch, Hundsrose (Rosa canina). — [Russ. шипо́вник].
1čurams E:Mar Atr Kad ― čura·ms M:P Sučk, šura·ms M:Prol Ur Jurtk [мочиться] / pissen. — Tschuw. šər-, ? tat. sə̑j-, ? kirg. sarə̑-.
čuraka E:Mar Večk [?Bug] Kažl (Nom. Pl. E:Kažl -t) [мочащаяся (девочка во время сна)] / Pisserin (Mädchen im Traume). t́ejt́eŕ kaka da čuraka [E:?Bug] (V46) Eine Tochter, eine Pisserin.
čuramo E:Mar [мочеиспускание] / das Pissen; [мужской член] / Penis. tšuramom saś Ich muss pissen (eig.: Mein Pissen ist gekommen). tomba laŋkso uvaka, čuramozo kuvaka. – ińe ṕenči͔ś (263) Auf dem Herde ist Uvaka (= Ivaka), sein Glied ist lang. – Der Kochlöffel. | čuramo-načko E:Mar ― čura·m-načka M:Sučk [моча] / Pisse, Harn.
čurakšnoms E:Večk (Frequ. zu čurams).
čuŕćems E:Mar NSurk Večk, čuŕśems E:Atr, čurśems E ― čurəśəms (: čurə̑śa·n, ‑i) M:P, čurćəms M:Sučk, šurśəms M: Jurtk (Frequ. zu čurams) [мочиться] / pissen. ašči͔ pop se͔d́ laŋkso, śejeŕi: v́eśe čuŕćit́adi͔ź. – puŕǵińeś E:Mar (226) Es steht da ein Priester auf einer Brücke, er schreit: er pisst euch alle nass. – Der Donner.
čuŕćeń E:NSurk [обмоченный] / bepisst. čuŕćeń udaĺć ḱeĺe a svaᵪa (II482) Svacha mit bepisstem Hemd-Hinterteil.
*čuravoms [E:Bug] Večk (Refl.-Pass. zu čurams) [случайно мочиться] / zufällig pissen, dazu kommen, zu pissen (E:Večk). varmań karčo čurav́i [E:Bug] (VI146) [Sie kann] (zufällig) gegen den Wind pissen. varmań karčo čurav́iń E:Večk (II141) Da geschah es, dass ich gegen den Wind pisste.
čuravtoms E:Mar ― čuraftə̑ms (: čura·ftan, -i͔) M:P (Kaus. zu čurams) [заставлять мочиться] / pissen lassen.
čuro E:Mar Atr Kob, čura· E:Ba (Nom. Pl. čuru·t) ― šura M:P Pš (Gen. M:P šurə̑ń, Nom. Pl. šurə̑t), šura· (Nom. Pl. šurə·t) ~ šurə̑· M:Jurtk [неплотный (платок)] / undicht (bes. Tuch); [редкий (лес)] / licht (Wald); [грубый (решето)] / grob (Sieb). | šə̑r o·rtańä M, šər ortańä ~ šur ortańä M:Pš, šura ortańä M:Čemb [ворота из жердей] / aus Stangen gemachtes Tor (zaunartig). | čuro suvt́eḿe E:Mar [грохот] / grosses Sieb, Kornsieb. | čurosto [E:Bug] ― šurə̑sta M:Sučk (Adv.) [редко] / selten. ḿeńeĺ alo čurosto šačit́ iśt́at aĺat́ńe [E:?Bug] (V512) Unter dem Himmel werden selten solche Männer geboren. postufś ńäjsi͔, oćazə̑rś šurə̑sta, škajś jofśi af ńäjsi͔. – eś kod́amə̑nza M (IV662) Der Hirt sieht es, der Kaiser selten, Gott sieht es überhaupt nicht. – Seinesgleichen.
šura·na M:P (Gen. -ń) [дов. неплотный / zieml. undicht].
šurə̑ńä· M:P (Dem. zu šură) [реденький, грубоватый] / undicht, licht, grob.
šura·za M:P Pš Čemb [дов. неплотный] / zieml. undicht.
šurazla ~ šura·zla M:Vert id.
čura·ža E:Ba Večk id.
čuruža E:Is id.
šurkśt́ ~ [?] šuŕkśt́ M:Sel (Adv.) [редко] / selten.
čuri͔jams E:Ba ― šurə̑ja·ms M:Sučk редеть / undicht werden, dünn(er) werden, sich lichten.
čurokstomoms E:Mar Večk Is, čuru·kstumums E:Ba ― *šurə̑kstə̑mə̑ms (: šurə̑kstə̑ma·n, -i) M:P, šurə̑kstə̑mə̑ms M:Sučk [редеть] / undicht werden, dünn(er) werden, licht werden (M:Sučk: z.B. Haar), (M:P auch:) [уменьшаться] / weniger werden (z.B. Leute in einem Raum).
čurokstomtoms E:Mar, čurokstomtams E:Večk Is ― šurə̑kstə̑ptə̑ms M:P Sučk (Kaus. zu čurokstomoms usw.) [прореживать] / undicht machen, lichten.
čurolgadoms E:Atr, čuru·lgadᴉ͐ms E:Ba [редеть] / undicht werden, dünn(er) werden, sich lichten.
šurə̑mə̑ms M:Čemb редеть / undicht werden, dünn(er) werden, sich lichten.
šurə̑ptə̑ms M:Čemb (Kaus. zu šurə̑mə̑ms) [прореживать] / undicht machen, lichten.
1čuŕka E:Mar Večk, čuŕka· E:Atr VVr Jeg Ba, čuŕka· ~ čurka E:Večk, šurka· E:Nask, čuŕʿka ~ čurʿka (Nom. Pl. -t) E:Kad, čurʿka· E:Kal (Nom. Pl. -t) ― š́uŕʿḱä· M:P (Gen. -n, Nom. Pl. š́uŕʿka·t), šuŕʿḱä M:Čemb Ur (Nom. Pl. šuŕʿka·t), šuŕḱä M: Jurtk (Nom. Pl. šuŕḱa·t) лук / Zwiebel; (M:P:) [лук-скорода] / Schnittlauch; (E:) [какое-то растение] / eine Pflanze. kona a juti͔, avaŕd́eḿe karḿi. – čuŕkaś E:Mar (249) Wer auch vorübergehen mag, beginnt zu weinen. – Die Zwiebel. ṕŕazo alov, ṕiĺǵenze͔ v́eŕej. – čuŕkaś E:Mar (252) Ihr Kopf nach unten, ihre Füsse nach oben. – Die Zwiebel. | šuŕʿḱä-ṕeńä ~ šuŕʿḱä·-ṕeńä M:Vert чеснок / Knoblauch. | čuŕka-ṕiŕe E ― šuŕʿḱä-ṕeŕä M:Gor огород для лука, овощей / Zwiebelgarten, Gemüsegarten. pačḱəć šɯŕʿḱä· ṕeŕi M:Gor (IV426) Sie kam zu einem Zwiebelbeet. | čuŕka-pŕa E:Mar Petr, čurka-pŕa E:Večk Is ― šuŕʿkä·-pŕä M, š́uŕʿkä-pŕä M:P, šuŕʿḱä-ṕŕä M:Ur луковица / Zwiebel, Zwiebelkopf, (M:P auch:) [чеснок] / Knoblauch. karmaśt́ v́eśe raŋgomo, avaŕd́eḿe. – čuŕka ṕŕäś E:Mar (253) Es fingen alle an zu heulen und zu weinen. – Der Zwiebelkopf. | šuŕʿḱä·ń tapama ~ [?] šurʿkä-tapama M:P, šɯŕʿḱä·ń tapama M:Gor [толкушка для лука] / Zwiebelstössel. muś šɯŕʿḱä·ń tapama M:Gor (IV426) Sie fand einen Zwiebelstössel. | pakśa-čuŕka E:Atr Gor Večk Is, pakśa-ču·ŕka E:Ba, pakśań čuŕka E:VVr ― [?] pakśä-šuŕḱä M:Čemb, pakśäń šə̑ŕʿḱä· M:Sučk, pakśä·-šuŕḱä· M:Jurtk дикий лук / Schnittlauch (Allium schoenoprasum) (E:Atr VVr Gor Is M:Čemb Sučk); дикий чеснок / (wilder) Knoblauch, Knoblauchgamander, Sumpfgamander (Teucrium scordium) (= śatkaz E:Večk) (E:Is M: Jurtk); [какое-то растение как средство для лечения зубов / eine Pflanze] die als Zahnarznei gebraucht wird (E:Večk). | ṕej-čuŕka E:Večk (= pakśa-čuŕka E:Večk); s. oben. | ṕeŋǵe-čuŕka E:Atr чеснок / Knoblauch (Allium sativum). | poj-ču·ŕka (poj-ǯu·ŕka) E:Ba (bot.) дикий чеснок / [(wilder) Knoblauch; Lauchgamander (Teucrium scordium)] (= pakśa-ču·ŕka = чеснок / [Knoblauch (Allium sativum)]; vgl. ṕej-čuŕka E:Večk). | šajtan-šuŕʿḱä (~ šajt́an-šuŕʿḱä ~ šajt́ań-šuŕʿḱä·) M:Sel гуга / Binse, Schilf. | šulgə̑ma-šuŕʿḱä ~ šulgə̑mə̑-šuŕʿḱä M:Sel чеснок / Knoblauch (Allium sativum).
šuŕʿḱäńä M:Čemb, šɯŕʿḱä·ńä M:Gor (Dem. zu šuŕʿḱä·) [лучок] / Zwiebel. ṕeŕi v́id́əft́ šɯŕʿḱä·ńat M:Gor (IV426) Auf dem Beete hatte man Zwiebeln ausgesäet.
čuŕḱińe E:Gor (Dem. zu čuŕka).
čuŕkaška E:Mar [величиной с лук] / so gross wie eine Zwiebel. sońć gorbun tuvoška, nolgozo ĺiś čuŕkaška. – kurkaś (255) Selbst ist es von der Grösse eines buckeligen Schweines, sein Rotz ist (in einem Klumpen) so gross wie eine Zwiebel herausgekommen.
čuŕt́-čaŕt́ E:Atr, čuŕt́-čeŕt́ E:Večk ― šəŕt́-šä·ŕʿt́ M:P Pš, šərʿt-šarʿt M:Čemb, šuĺʿt́-šäĺʿt́ M:Gor мельком / mit halben Worten, in verblümten Worten, indirekt, andeutungsweise, auf Umwegen. mon ańćak čuŕt́-čaŕt́ maŕiń E Ich habe nur Hörensagen vernommen. son mod́ińä šəŕt́-šä·ŕʿt́ azś, svad́baś saj M:P Er hat mir indirekt gesagt (mich verstehen lassen), es wird eine Hochzeit kommen.
čuš-čuš E:VVr ― č́uš-č́uš M:Pš Čemb [приман. свиней] / Lockruf für Schweine.
čuša M:P (Gen. -ń) [свинья (детское слово)] / Schwein (= tuva; Kinderw.).
čuška E:Atr Ba Večk Is ― čɯška M:Gor [свинья (детское слово)] / Schwein (Kinderw.) (E:Ba: “тат. слово” / tat. Wort) (E:Ba Večk Is); [городки (игра)] / die kegelartigen Gegenstände, die mit einem Schlegel (oska) geworfen werden (in einem Spiel, Knüttelspiel) (E:Atr); [чурка, катушка] / Holzscheibe, die in einem Spiel verwendet wird (= čäŕaka M:Pš) (M:Gor). | tuvə̑ń čuška M:P (Gen. -ń) [какое-то растение / irgendeine Pflanze] (= ćifća E:Ba Večk донник) (М); просвирняк / Alterot (Althea), [Feldmalve, Gänsemalve (Malva rotundifolia)] (M:P). — [Russ. чушка].
čuvan E:Večk ― čuva·n M:Čemb, [? čuva ~ čuvan M:Sel] [чванливый, высокомерный, гордый] / hochmütig, stolz. — [Russ. чван]. — [Vgl. čuman].
čəva·ńka ~ čəva·ŋ́ka ~ č(e)vańka (Gen. -ń) M:P, čəva·ńka M:Kr горделивый / hochmütig, stolz; капризный / launisch; брезгливый / wählerisch (M:P). čəva·ńka śt́iŕəń ṕiĺǵəń šät́afḱäś M:P (IV391) [Kr] (IV205) Mit einem Schritte (mit dem Schreiten) der Beine (wie der) eines stolzen Mädchens. — [Russ. чванка].
*čuva·ńkańä (Dem. zu *čuva·ńka): čuva·ńkańasta M:Kr [Mam] (Adv.) [совсем хвастливо / ganz prahlerisch]. čuva·ńkańasta jakaj M:Kr [Sie geht sehr prahlerisch]. [taŕuźäj] jakaj [ṕäk štšogaĺńasta, ṕäk štšogaĺńasta] tšuva·ŋ́kańasta [M: Mam] (IV210) Tarju geht ganz stutzerhaft, ganz stutzerhaft, ganz prahlerisch.
čuvangaĺems E:Večk превозноситься / sich überheben, sich brüsten, hochmütig sein.
čuvaš E:Večk Jeg, čuvaž E:Bag [чуваш] / Tschuwasche. son pravtoso guj t́ešt́eń ‒‒‒ čuvaž maro tatar jutks E:Bag (VI132) Damit er den Unstern fallen lasse ‒‒‒ über Tschuwaschen und Tataren. | čuvaž-ava E:Večk, čuvaš-ava E:Jeg [чувашка] / Tschuwaschin. čuvaš avań ustavso E:Jeg (1108) [Sie ist] von Gestalt [wie] eine Tschuwaschin. | čuvaž-v́eĺe E:Kl [чувашское село] / Tschuwaschendorf. — [Russ. чува́ш].
čuvažoń [E:MKka] Večk, čuvažuń E:Hl [чувашский / tschuwaschisch]. sudnat́ńeń ejse͔ saldat v́ij ašt́i ‒‒‒ v́eśe tataroń, [v́eśe] čuvažoń [E:MKka] (II101) Auf den Schiffen ist ein Heer Soldaten, ‒‒‒ alles Tataren, alles Tschuwassen. v́eśi tataruń, v́eśi čuvažuń E:Hl (180) Alle sind Tataren, alle Tschuwaschen. | čuvažoń ćora E:Večk Vez [чувашский юноша / Tschuwaschenjunge]. son purni͔ćazo čuvažon ćora E:Vez (II16) Ihr Hüter ist ein Tschuwassenjunge. | čuvažoń t́ejt́eŕ E:Večk [чувашская девушка] / Tschuwaschenmädchen.
čuvńat (Pl.) E:VVr [повозка] / Fuhrwerk.
[čuvoms] tšuvoms ChrE E:Mar Atr Kad, čuu·ms E:Ba, *čuvums E:Kal, čuwums E:Kažl ― šuvə̑ms ChrM, *šuvə̑ms (: šuva·n, -i ~ šuwa·n M:P, šuva·n M: Jurtk) M:P Jurtk [копать] / graben (M:P: z.B. mastə̑ru vaŕä ein Loch in die Erde); [рыть] / (auf)scharren (z.B. ein stätisches Pferd die Erde mit den Vorderbeinen), (M:P auch bildl.:) клеветать / verleumden, verlästern (soń laŋgə̑zə̑nza ihn, eig.: auf ihn [etwa: Schmutz scharren]). ži͔voj lomańńeń kalmo iĺa čuvt, tońć śed́e iḱeĺe ejze͔nze͔ prat E:Mar (277) Grabe nicht einem lebendigen Menschen ein Grab, (sonst) wirst du selbst zuerst hineinfallen. mastorov valǵi, karḿi modań čuvomo. – unǯaś E:Mar (270) Es lässt sich auf der Erde nieder, fängt den Boden an zu scharren. – Der Käfer. oᵪot́ńiḱńe ŕiv́iźt́ norat́ karmaśt́ čuvuma E:Kal (2143) Die Jäger begannen die Höhle des Fuchses zu durchwühlen.
čuv́i E [копающий] / grabend. | čuv karbi͔š [< čuv́i k.] E [? хомяк] / ? Hamster. | kalmoń čuv́i E [могильщик] / Totengräber.
šuv́ića E:VVr [копающий] / einer der gräbt. t́eŕkaja, śed́ej-ṕeĺksi͔ńem, živoj kalmoń šuv́ićat (II402) Lade, mein Herzlieber, die, die mir ein lebendes Grab graben werden.
šuvuf M:Sel ров / Graben.
čuvovks E:Mar Večk Jeg, čuvufks E:Kad ров / Graben. | ved́iń čuvufks E:Kad “который вырыт водою” / [Graben] “den das Wasser gegraben hat”.
čuvnoms E:Mar Večk, čuwńums E:Kažl ― *šuvə̑ndə̑ms (: šuvn̥da·n, -i͔) M:P, šuvə̑ndə̑ms M:Kr (Frequ. zu čuvoms usw.) [копать] / graben.
*šuvə̑ŋkšńəms (: šuvŋkšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu šuvə̑ndə̑ms).
*šuvə̑ŋkšńəkšńəms (: šuvŋkšńakšńa·n) M:P (Frequ. zu šuvə̑ŋkšńəms).
*šuvə̑ŋkšńəft́əms (: šuvŋkšńaft́a·n, -i) M:P (Kaus. zu šuvə̑ŋkšńəms).
? *čuftoms [E:?Bag] ― *šuvftə̑ms (: šuvfta·n, -i͔ ~ šuwfta·n, -i͔) M:P (Kaus. zu čuvoms, šuvə̑ms) [заставлять копать, рыть] / graben, ausheben lassen (Erdkeller, Erdgrube, Grab); [трясти, встряхивать] / schütteln, rütteln (z.B. jdn. an der Brust); [махать] / schwenken (z.B. den Hut jdm. zum Zeichen) (M:P). śiśem se͔ĺc čufti͔k! [E:?Bag] (VI136) Grabe sie in eine Tiefe von sieben Klaftern (in die Erde) hinein!
*šuvfńəms (: šuvfńa·n, -i ~ šuwfńa·n, -i) M:P (Frequ. zu šuvftə̑ms).
[čuvto] tšuvt̀o ~ tšufto ChrE, čuvto E:Mar Škud Jeg, čufta· E:Ba (Nom. Pl. čuft), *čuftă E:Nask, čuftu E:Kal ― šuftă ChrM, šufta ML104(M) M:P Kr (Gen. ML(M) šuftə̑ń, Abl. šuftta ~ šuftə̑da, Nom. Pl. šuftt), šufta· M:Jurtk (Nom. Pl. šuftə̑·t) [дерево] / Baum; [древесина] / Holz. ḱizna čubaso, teĺńa štapo. – čuvtoś E:Mar (236) Im Sommer im Pelz, im Winter unbekleidet. – Der [Laub-]Baum. tarkat aćńan, bojart maćńan. – nupot́ńe i čuvtot́ńe śt́enaso E:Mar (261) Ich mache Betten, ich lege Bojaren (auf sie) nieder. – Das Moos und die Balken in der Wand. son kov[‑]kov di͔ šavu čuftu poc suvaś E:Kal (2146) Er läuft hierhin, dorthin und verkriecht sich in einen hohlen Baum. | čuvt-ava E:Mar, čufta-ava E:Ork [женщина- (мать-)дерево] / Baumweib, [‑mutter] (В Оркине помнят. Эти слова [чуфта ава, чуфта пас] употребляются при ворожбе от лихорадки / Hat einen Kult im Dorf Orkino. Diese Wörter [čufta-ava u. čufta-pas] werden im Zauberspruch gegen Wechselfieber gebraucht (nach Utsch.)). čuvt(o)-ava koŕḿińeć, mon eźit́iń tomba, tondak moń eźiḿiḱ tomba E:Mar (214) Baum-Weib, Mütterchen, ich habe dich nicht gestossen, stosse auch du nicht mich! | šufta-lufks M:P, šuftă-luvks M:Sučk [верхняя и нижняя тонкая кора дерева] / sowohl die obere als die untere dünne Rinde des Baumes (M:P); [слой дерева, годичное кольцо] / Schichtung im Baumstamm, Jahresring (M:Sučk). | šuftə̑-lu·kš M:Jurtk [тонкая кора] / dünne Rinde (an der Spitze des Baums od. der Zweige). | šufta-moŕd́as M:Čemb [свиль на дереве] / Baumknorren. | čuvto-narᵪućt́ E:Mar, čuftoń narfot́ E:Vez, šuftə̑ń narfə̑t́f E:Nask [болезнь руки от ушиба об дерево] / eine Krankheit, die dadurch entsteht, dass man die Hand am Baum verletzt hat (E:Mar); [полученная от огня болезнь / am Feuer bekommene narfə̑t́f-Krankheit] (= tolə̑ń narfə̑t́f E:Nask). puvamo čuftoń-narfot́t́e E:Vez (III66) Heilung von der durch einen Baum verursachten narfot́-Krankheit. | šuftə̑-odar M:Pš [большой наплыв в дереве] / grosser Knorren am Baum. | čuft-oj E, čuvt-oj E:Mar ― šuftə̑-vaj M:Sel [деревянное масло] / Baumöl. | čuftuń pas E:Sarat, čufta-pas E:Ork [бог дерева / Baumgott (s. čuvt-ava; oben)]. čuftuń-pas koŕḿeńeć, ton ĺäzi͔ńat ton pari͔ńat, v́iŕca-ukštu·rca ṕiĺǵi-laŋksa ton ašt́at, toń ṕŕava jutaś t́eĺeń buŕa ḱizᴉ͐ń varma E:Sarat [Baumgott, Ernährer, du bist Hilfe und Güte, im Walde stehst du auf deinen Füssen, durch deinen Wipfel sind gegangen winterliche Stürme und sommerliche Winde]. | čuvto-pot́e E:Večk Is [свиль на дереве] / Baumknorren. | čuvto-pŕa E:Mar VVr Večk ― šufta-pŕä M [крона дерева] / Baumkrone, Wipfel. sońć kujś čuvto ṕŕas E:Mar (294) Selbst kletterte er in eine Baumkrone hinauf. | čuvto-pŕaks E:VVr id. | čuvto-ŕad E:Mar [жребий] / Los. vaśiń čuvto ŕad mokšońeń pačkuć (124) Das erste Los wurde dem Mokscha[nen] zuteil. | čuvto-ŕadne͔ E:Mar (Dem.) id. | šufta-se͔zə̑m M:P [сердцевина дерева / Kernholz] (= se͔zə̑m). | čuvtoń śed́ej E:Mar, čufto-śed́ej E:Kozl, čuvto-śed́ej E:NSurk [сердцевина дерева] / Kern eines Baumes (E:Mar). čufto-śed́ejńek si͔ŕńes oložaź E:Kozl (I62) Vergoldet ist unserer Bäume Stamm. vaj čuvto śed́ejga poĺanań žarondo E:NSurk (I359) Bis ans Mark der Bäume (ging) der Wiese Glut. | šuftə̑-t́ogə̑n M:Pš [макушка, верх кроны дерева] / die höchste Spitze des Baumwipfels. | ińd́eŕ-čuvto E:VVr, ińd́eŕ-čufto E:Is Sel ? клещевник / ? Geissblatt, ? Rizinusholz (E:VVr); [вид клёна / eine (kleinere) Ahornart: ? неклённик / ? Zwergahorn (Acer tataricum)] (= v́eŕǵiz-ĺejks E:Večk) (E:Is Sel). | jabluk-čuvto E:SŠant [яблоня] / Apfelbaum. | kanduma-čuvt ~ kanduma-čuft (Pl. t.) E:Mar [носилки] / Bahre (eine für eine best. Gelegenheit hergestellte, die auf dem Grab gelassen wird). | kasks-čufta E:Ba [росток] / ein mitten im Ameisenhaufen wachsender Schössling, der abgeschlagen u. dann zu Zaubereien gebraucht wird; u.a. wird er in einem neuen Hause unter dem Fussboden in die Erde gesteckt u. dann mit Wasser begossen; wenn er zu wachsen beginnt, ist dies ein gutes Omen; ausserdem wird er zum Gedeihen des Viehs um den Hof getragen (dabei wird auch ein Zauberspruch gesprochen), dann macht man daraus 4 Kreuze, die in der Erde vergraben werden. | kaštan-čuvto E, kaštan-čufta E:Ba [?]Večk [вид клёна / eine (kleinere) Ahornart: ? неклённик / ? Zwergahorn (Acer tataricum)] (= v́eŕǵiz-ĺejks E:Večk). | ḱev́-čuvto E:Mar ― ḱev́-šuftə̑ (‑žuftə̑) M:P Čemb Sel [жердь ручной мельницы] / Stange der Handmühle. | komĺa-ču·fta E:Ba [кол для хмеля] / Hopfenstange. | koń-čufta E:Ba [конёк] / Firstbalken. | kuparos-čuvto E:Mar, kupaŕis-čuvto E:VVr [кипарис / Zypresse, Zypressenholz]. kupaŕis-čuvtoń tavatksso E:VVr (II319) Mit einem Deckel aus Zypressenholz. | kuz-čufto E:Večk [ель / Fichte (Baum)]. | lamaŕ-čufto E ― lajma·r-žufta· M:Jurtk, lajmə̑-šuftə̑ M:Prol [черёмуха] / Traubenkirschbaum. | lavś-čuvt (Pl.) E:Mar [устройство из 3 шестов для колыбели] / das Gestell aus 3 Stangen, woran die Wiege aufgehängt wird. | ĺemft́əḿä šufta M:P [какое-то растение, (? куст)] / irgendeine Pflanze (? ein Strauch). | ĺeŋs-čufta E:Kad Šokša, ĺäŋks-čuftă [~ ĺaŋks-čufta] E:Kažl лутошка / abgeschälte junge Linde. | ĺii·ma-čufto [? ĺijma-čufto] E:Atr, ĺii·ma-čuvto E:VVr ― ĺijma-šufta M:Sučk [шест с кольцом / Stange mit einem Ring, durch den die Fäden beim Anscheren auf den Anscherbaum laufen] (= surks-o·lga M:P); (M:Sučk:) ? рукоятка / ? Griff (zum Herumdrehen des Anscherbaums) (= ĺii·ma-palka E:Ba). | ĺom-čufto E:Večk [черёмуха] / Traubenkirschbaum. | ozə̑ndə̑m-šuftă M:P [жертвенное дерево] / Opferbaum. ozə̑ndə̑m šuftt af [ḱäŕśišt́, ḱät́t́ńä] kośḱišt́ (IV710) Die Opferbäume werden nicht gefällt, (sonst) verdorren die Hände. | ožo-čuvto ~ ožo-čufto E:Gor, ožo-čufto E:Sel крушатник / Faulbaum (Rhamnus frangula) (M:Sel: damit heilt man Gelbsucht; = ṕińeń papś E:Večk). | pačkalga-šufta M: Čemb Sp сковородник / Stiel zum Anheben der Pfanne, Pfannenstiel. | ṕeščuvto E:Mar Večk, ṕeščufto E:Atr, ṕeščuvtomo E:VVr, ṕäfčuvto E:Gor, ṕäštu·fta E:Ba (Nom. Pl. ṕäštu·ftt), ṕeštuvto E:Jeg ― ṕešə̑fta ~ ṕešu̥fta (Gen. -ń, Iness. ṕešə̑fta·sa) M:P, ṕešufta M:Temn (Nom. Pl. ṕešuff̆t), ṕešufta M:Ur (Nom. Pl. ṕešuftə̑t), ṕešo·ftă M:Sučk, ṕešo·fta M:Jurtk (Nom. Pl. ṕešo·ftə̑t) сковородник / Stiel zum Aufheben der Pfanne. kuvaka ulo, ḿeńd́äń sudo. – ṕeščuvtoś E:Mar (240) Mit langem Kinn, mit gebogener Nase. – Der Spleissenhalter [? Pfannenstiel]. kafta kudga· [ḱeḿälʿt́äńä] laśḱəńd́i. – ṕešə̑ftaś M (IV623) In zwei Häusern läuft Kemältä. – Das [Der] Pfannenstiel. [ḿeńəĺś] ṕervaj jofśi malasə̑ĺ, fḱä ava ṕešufta·sa tutma·də̑źä M:P (IV724) Der Himmel war zuerst ganz nahe, ein Weib (aber) stiess ihn mit einem Pfannenstiel (weiter hinauf). | ṕešt́e-čufto ~ ṕešks-čufto E:Atr ― ṕäščəks-šuftə M:Prol [орешник / Nussbaum]. | ṕift́uma-čufta E:Kažl (Gen. -čuftᴉ͐ń) [пахтальная мутовка] / Butterstössel. | ṕińeń bapś-čuvto ~ ṕińeń paṕś-čuvto E:Mar крушина / Faulbaum (Rhamnus frangula); [?] вороняжка / schwarzer Nachtschatten, [?] Fuchstraube (Solanum nigrum); [? каприфоль] / [?] Geissblatt (Lonicera). | ṕiźe·ĺ-čufto E:Atr, ṕiźol-čuvto E:NSurk, ṕiźol-čufto E:Is, ṕizəl-šufta E:Nask ― ṕiźə·l-žufta· M: Jurtk рябина / Vogelbeerbaum. | ṕiźi·lks-čufta· E:Ba id. | poj-čuvto E:Mar [осина] / Espe. śudumak śudoń čuvtoks, poj čuvtoks (1182) Verfluche mich, dass ich zum verfluchten Baum, zur Espe werde! | pulo-čufto E:Večk Is Ba [навой (у ткацкого стана)] / [Baum] hinten am Webstuhl, worum der Aufzug gewunden ist, [? Kettenbaum]. | purdamo-čuvto E:Mar SŠant, puurdamo-čuvto E:VVr, purdamo-čufto (~ -čuvto) E:Večk Is, purda·ma-ču·fta (~ -čuvto ~ -čufto) E:Ba закрутень / Drehstock [des Vorderbaums] (im Webstuhl) (E:Mar VVr Ba Večk Is SŠant); притужальник / Brustbaum, Vorderbaum (im Webstuhl) (E:Mar Večk Ba); (? закрутень) “крутилка” в сохе / (? Drehstock) “Kreisel” [irgendein Teil] im Pfluge (E:VVr); [какая-то часть ткацкого станка] / [irgendein Teil] (im Webstuhl, auch im Pfluge) (E:Is). | rajskoj čuvto E:Mar [яблоня-райка / Paradiesapfelbaum]. | si͔ŕks-čufto ~ si͔rks-čufto E:NSurk [назв. дерева в заклинании, ясень] / Name eines Baumes in einem Zauberspruch [Esche]. raužo v́iŕce͔ńt́ si͔ŕks čuvto (III201) Im schwarzen Walde [steht] ein Eschenbaum. | surbuna-čuvt (surbu·na-čuft) (Pl.) E:Is Atr Ba SŠant [палки для нитченок] / ? Litzenkamm (es gibt davon zwei) (= surbuna-palkat E:Večk). | sə̑rbo·na-šuftə̑ńa·t M:Sučk (Dem.) id. | suvor-čufto E:Večk [свилеватое дерево, свилеватая древесина] / masriger Baum, masriges Holz. | śurov-čufto E:Večk, śurov-čuvto E:SŠant ― śuru-šufta M:P Vert Sučk [могильный крест] / Grabkreuz (ein eigenartiges, hölzernes Grabdenkmal mit zwei Ästen, die Hörnern gleichen [vgl. III97]); (M:Sučk:) [ствол дерева, ветви которого не полностью обрублены] / Baumstamm, dessen Zweige nicht ganz abgeschlagen worden sind. si͔ŕńes oložiŋk moń śurov-čuftom E:Večk (I323) Vergoldet mein Kreuz! kulumadot ḿejĺe śurov tšuvtoks uĺeze͔! E:Veck (VI224) Möge (es) nach deinem Tode (d)ein Grabdenkmal sein! [ṕed́aśt́] ḱed́enze͔ śurov-čuvtoźńe E:SŠant (I318) Seine Hände blieben am Grabkreuz haften. śuru šuftə̑źəń taza solə̑ca M:Vert (IV296) [Giesst] reines Gold über mein Denkmal! | šivǵä·-šufta· M:Jurtk калина / Massholderbaum. | ud́ičkań čufta E:Kal [удилище] / Angelrute. | umaŕ-čuvto E:Mar, umaŕ-čufto E:Večk, uma·ŕ-ču·fta E:Ba [яблоня] / Apfelbaum. pandońt́ ṕŕaso umaŕ čuvto E:Mar (212) Auf dem Gipfel des Hügels [wächst] ein Apfelbaum. | v́äĺa·mu-ču·ft (Pl.) E:Ba [мотовило] / Garnwinde. | v́äŕǵi·sḱä-čufta E:Ba [? вращательный стержень (ручной мельницы) / ? Drehstange (der Handmühle)]. | v́išńaks-čuvto E:Mar [вишня] / Kirschbaum. | čuvto kajams E:Mar Škud, *čuvtă kajams E:Nask ― šufta kajams ~ šufts kajams M:P, šuftă kajams [M:Mam] [метать жребий] / losen. vaj čuvco kajśit́, žeŕeb́ejt́ tarkśit́ E:Škud (VII240) Der Losungsstab wird geworfen, das Los wird gezogen. [kšńiń] buka kaja·tana čufca E:Nask (III257) Eiserner Ochse, lass uns losen! [śt́ak ed́ńä·źä, śt́ak ĺefksḱäźä] šuftə̑ń kajama [M: Mam] (IV126) Steh auf, mein Kind, steh auf, mein Kind, um den Losungsstock zu werfen!
šuftə̑ška· ChrM [величиной с дерево] / von der Grösse eines Baumes.
čuvtoń E:Mar ― šuftə̑ń ChrM [деревянный] / hölzern. ṕŕazo kšni͔ń, t́elazo čuvtoń. – molotkaś E:Mar (252) Sein Kopf ist von Eisen, sein Körper von Holz. – Der Hammer. | čuvtoń ṕiĺǵe E:Mar ― šuftə̑ń ṕiĺǵä M:Pš Sučk [деревянная нога] / Holzbein; [костыль] / Krücke. | čuvtoń vaĺma E:Mar [деревянное слуховое окно] / hölzernes Lukenfenster. laz laz laŋga jaḱi. – čuvtoń vaĺmaś (240) Ein Brett wandert auf einem anderen. – Das hölzerne Lukenfenster. | kud́ŕav-čuvtoń E:Mar [сделанный из свилеватой древесины] / aus Maserholz gemacht. | kuparos-čuvtoń E:Mar [кипарисовый] / zypressen. kuparos čuvtoń stoĺ ekšsat (1188) [Du sitzt] hinter einem zypressenen Tische.
čuftońćeś E:Gor (Nom. Pl. čuftońćńe) [деревянное] / das Hölzerne.
čuvti͔ńe E:Mar (Dem. zu čuvto) [деревце] / Bäumchen. samaj ŕadovoj, uŕakaj, son čuvti͔ńe (116) Das aller wohlgestaltetste Bäumchen, Schwägerin, ist sie. | śukuńamo-čufti͔ńit́ (Pl.) E:Ba [колодезный журавль / Brunnenschwengel] (= ufńima).
č́ufti͔ŋ́ǵä (Dem. zu čuftă): nalʿkuma-č́ufti͔ŋ́ǵä E:Kad Walzpflöckchen im Webstuhl.
čuftḱe E:Večk (Dem. zu čufto) [деревце] / Bäumchen. v́eśi čuftḱet́ńe buto mońe śukuńaśt́ (II43) [Es war im Traume] als ob sich alle Bäume vor mir geneigt hätten.
čuvtula ~ čuftula E:Mar, čuftu·la E:Ba, šufto·la E:Atr, čuftula E:Kad VVr Večk ― šuftə̑la M:Čemb Sel Sučk (Nom. Pl. M: Sel šuftə̑la·t) непроворный, неловкий / langsam, ungewandt, plump, (M:Sel auch:) [неуклюжий, окоченевший] / steif (Finger, Beine).
šu̥ftə̑ńä· M:P (Dem. zu šuftă) [деревце] / Baum; [поленце] / Holz.
tšuftomoms ChrE, čuvtomoms E:Mar NSurk, *čuvtomoms (: čuvtuman) E:Jeg, *čuftomoms [E:?Bug] Bag, *čuftumums E:Petr ― šuftə̑mə̑ms M:Jurtk [Sel], *šuftə̑mə̑ms (: šuftə̑ma·n, -i) M:P [цепенеть, коченеть] / steif werden, erstarren. ḱed́endza[‑]jak ḿeščendza laŋks śulmasi͔ź ĺeŋksa čuftumumazi͔st E:Petr (VIII188) Auch seine Hände werden mit Lindenbast auf der Brust zusammengebunden, bis sie steif geworden sind. nuždaĺej čuftomś tajmaskać [E:?Bug] (V322) Nuždalej erstarrte, er erschrak. vaj čuvtomś d́iŕiń avazo E:NSurk (I137) Seine liebe Mutter erstarrte (staunend). pako·jńəḱś kuli͔, lamə̑s af [šuftə̑ḿi], śä kucta tag(a) uĺi kuli͔ M (IV716) Stirbt der Entschlafene und wird lange Zeit nicht steif, wird von dem Hause noch jemand sterben. otśazə̑rś šuftə̑mś M:Sel (IV834) Der Kaiser erstarrte.
*čuftomkšnoms E:StSosni (Frequ. zu čuftomoms) [коченеть] / erstarren. v́eśi čuftomkšnośt́ źińań andanʒo (I275) Alle Brautwerber der Sinja erstarrten.
[čuž] tšuž ~ šuž ChrE, čuž E:Mar Ba, šuž E:Atr VVr Kad Večk Is ― tšuž ~ šuž ChrM, čuž (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. čušt) ~ šuž (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. šušt́) M:P, šuž M:Prol Ur, *šuž (: suž) ~ čuž M:Jurtk [ячмень] / Gerste (M:Jurtk: wird nicht angebaut). v́išč[‑]čušt alonzo, puŕǵińeška vaĺǵejeze͔. – v́ed́[‑]ḱev́iś E:Mar (273) Spelt und Gerste sind unter ihm, seine Stimme ist stark wie der Donner. – Der Stein der Wassermühle. | šuž-gor E [ячмень] / Gerste. | čuž-śuva E:Mar, šuž-śuva E:Večk [пшеничная оболочка] / Weizenspreu (E:Mar); [ячменная оболочка / Gerstenspreu (E:Večk)]. a čuž śuvaso [potoḿit́] E:Mar (1194) Nicht mit Weizenspreu kann ihr Mund verstopft werden. [koĺi] tuit́ a-mazi͔ eś iḱeĺet́ kši-kromkat alašat́e šuž-śuvat (ź-) E:Večk (II275) Falls du eine unschöne [Schwägerin] brachtest, (bekommst du) vor dich Brotkrusten (gesetzt), (und) für dein Pferd Gerstenspreu!
šužńä· M:P (Dem. zu šuž) id.
čuži͔ḱ (~ čužik) ~ t́uži͔ḱ (~ t́užik) E:Mar, čužika ~ [?] čužik E:Večk, t́ižiḱ (~ t́ižik) E:Kal [чижик (в игре)] / Holzklötzchen, das in einem Spiele mit einem Stock möglichst weit zu treiben (schlagen) ist (= t́iš E:Is). | t́uži͔k-palka E:Mar, čužika-palka E:Večk [ударная палка] / Schlagstock im Spiel mit Holzklötzchen (= t́iš-palka E:Is). | t́ižikse͔ nalʿkums ~ t́ižikse͔ nalkśims E:Kal [играть в чижики] / das Spiel mit dem obenerwähnten Klötzchen spielen (= ḱiča·sa nalʿkə̑ms M:Sel). | čužikse͔ nalkśeḿe E:Mar, čužikaso nalkśeḿe E:Večk [игра в чижики] / Name des [obenerwähnten] Spieles. — Russ. тузик, dial. тюзик (? тюжик). — [Vgl. t́iš].
čužoj E:Mar [чужой, неродственный] / fremd, nicht-verwandt; [незнакомец, неродственник] / Fremder, Nicht-Verwandter. jato mastorco, čužoj mastorco kot́ [soḱit́-]izi͔t́, śuvado jarci͔t́ (134) In fremdem Lande, in der Fremde, obgleich man pflügt [und] eggt, isst man Spreu. jatoń aĺa uŕed́ev, čužoj aĺa uŕed́ev (1194) Du fremder Mann, Brautführer, du nicht-verwandter Mann, Brautführer! iĺa jovtńe jatońeń, iĺa jovtńe čužojńeń! (1194) Verrate es nicht den Fremden, verrate es nicht den Nicht-Verwandten! — [Russ. чужо́й].
da ChrE E:Mar VVr Kad Jeg ― ta M:P [а, но] / aber; [и] / und; [часто лишь в качестве част. / bes. in der Volksd. oft nur als Füllwort], (E:Mar M:P auch:) [да] / ja, jawohl. at́äś ḿeŕi: “da, paroĺ bu ćoram” E:Mar (293) Der Alte sagt: “Ja, es wäre gut, mein Sohn.” da ti͔ń ućit́ado acamo laŋkso, a mon ućan laz laŋkso E:Mar (295) Jawohl, ihr schlafet auf einem ordentlichen Lager, ich aber schlafe auf einem Brette. eŕan mon v́et́t́e da toldo E:Mar (227) Ich lebe von Wasser und Feuer. jarcak lamo, da kortak a lamo! E:Mar (275) Iss viel, aber sprich wenig! vaśiń śokśńa skot́inat́ńe, kodak ĺiśit́, da v́eśe se͔vsi͔ź E:Mar (122) Im frühesten Herbst wird es von dem Vieh, sobald es ausgeht, ganz und gar aufgefressen. ḱed́enze͔ kajiź da [pajḿeń] trokska E:Mar (130) Sein Fell warfen sie quer über den Dachbalken des Schuppens. kadovkšnoś nasta son da ńej dovaks E:Mar (142) Anastasia blieb zurück als Witwe. tatar-avaś čalgakšni͔ze͔, da varkśijś kvark! ḿeŕiź kokstać ḱi-naŋgut́ boks E:Kal (2145) Die Tatarin wäre auf sie getreten, aber die Krähe hüpfte kra-kra krächzend zur Seite. son v́icazo da ṕecazo! E:Jeg (188) Sie wird ihn [sie] heilen und wieder herstellen! v́iŕeńt́ kunčkaso da pokš poĺana E:Jeg (194) Inmitten des Waldes [ist] eine grosse Wiese. — Russ. да; vgl. di͔; tə̑.
dabordomks E:VVr [толочь, гудеть, греметь] / stampfen, dröhnen, erdröhnen.
dabuča E:Kal, dobᴉ͐ća E:Kažl ― tabu·ćä M:Pš, dobə̑ćä M:Sel (Gen. -ń) [добыча] / Beute. — Russ. добы́ча.
dobuvams E:Mar Večk ― tabo·vams M:P Kr, dabuvams M:Čemb добывать / anschaffen. [mońt́śḱä] mon odan, [t́eŕäj] vani͔ tabo·van M:Kr (IV379) Ich bin noch jung und kann mir selbst Ernährer und Betreuer zeugen. — [Russ. добыва́ть].
*tabo·vakšńəms (: tabo·vakšńan, -i) M:P (Frequ. zu tabo·vams).
*tabo·vakšńəkšńəms (: tabo·vakšńakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu tabo·vakšńəms).
*tabo·vaftə̑ms (: tabo·vaftan) M:P (Kaus. zu tabo·vams).
*tabo·vafńəms (: tabo·vafńan) M:P (Frequ. zu tabo·vaftə̑ms).
daća E:Kažl, daća· E:Ba Kad, daće E:Kal ― taćä M:P (Gen. -n, Nom. Pl. taćat), daćä M:Sel Temn (Gen. best. Dekl. M: Sel -t́) [налог, сдача] / Steuer, Abgabe (M:P: [подушная подать] / Kopfsteuer). kona daćas a maštuv́ä, śńeńd́ak ḱisum kaiŋka E:Ba (VII408) Was nicht (mehr) zur Bezahlung der Steuer taugt, werft auch das meinetwegen hin. | daćä kajams M:Sel Temn [платить налоги] / Steuer bezahlen. apak rabotak śoks daćäćeń kajasa M:Temn (VIII276) Ohne zu arbeiten werde ich deine herbstliche Steuer bezahlen. | daće putums E:Kal id. — [Russ. дача].
taćḱä (Gen. -n, Nom. Pl. taćkat) ~ daćḱä M:P, taćḱä M (Dem.) [налог] / Steuer. korə̑žś taćḱä af pandi͔ tə̑ šit́ af ĺijəńd́i M (IV698) Die Eule bezahlt keine Steuer und (deshalb) fliegt sie bei Tage nicht.
taćḱäńä M:P [Mam] (Dem. zu taćḱä) id. koda kajasi͔ [tat́śḱeńants] [M:Mam] (IV590) Wie kann er seine Abgaben bezahlen?
daj E:Kal Kažl ― taj M:P [Mam] [(russ. Imper.) дай! / gib! (wird meist mit Ind. zur Bild. eines sekundären Imper. gebraucht)]. t́eńi daj ṕŕakat pańd́ama! E:Kal (2147), nu daj ṕŕakat pańd́am! E:Kažl (2148) Wollen wir mal jetzt Kuchen backen! daj, ŕiv́iś pat́ej, v́it́t́ama toźor! E:Kal (2147), daj, iŕv́i·ś pat́äj, v́it́t́a·m toźᴉr! E:Kažl (2148) Bruder Fuchs, wollen wir [lass uns] Weizen säen! taj [v́eśt́] suskə̑m-pa·lnä, [v́eśt́] korštam-[ĺämńä] [M: Mam] (IV852) Gib (mir) einen Mundvoll Fleisch, einen Schluck Suppe! — [Russ. дай (Imper. von дать)].
dajt́̀e ChrE, dajt́e E:Kal [in Verbind. mit 1. Pl. Präs.] [дайте!] / lasst uns!, wollen wir! (= davajt́̀e ChrE). vaga ḿeśt́, ćori͔ŋǵit́, dajt́e v́iᵪ́ḱińiḱ[‑]v́iᵪ́ḱińiḱ karmatama tandafńiḿe! E:Kal (2130) [Seht] mal, Burschen, lasst uns einander zu schrecken anfangen! — Russ. дайте.
damaj E:Kal [мужское имя] / ein Männername (in einem Märchen).
dańa E:Šug [мужское имя] / ein Männername. ḿäks a ḱiŕcak, paro at́a, ton dańat? (VII250) Warum zügelst du nicht, guter Mann, deinen Danja? — [Russ. Даня (Dem. zu Дании́л)].
dańila E:Sob [мужское имя, Данила] / ein Männername (Daniel). čińd́äń dańilań tošna saiźe (VII134) (Dann) ergriff Sehnsucht Tschindjas Danila. — [Russ. Дани́ла (fam. F. von Дании́л)].
dańo E:Mar [мужское имя] / ein Männername (Daniel). praś dańoń kardajs (1236) Sie fiel auf den Hof Danjo’s.
dańči M:Sel [топоним в песне] / Ortsname in einem Liede. oj dańči, dańči, dańčina! oj dańčinasa [ḱi] eŕäj? (IV280) O, Danjtschi, Danjtschi, Danjtschina! Wer wohnt in Danjtschina?
dańčina M:Sel id.
*dar E:Sob [дар, подарок] / Geschenk. ḿäźiń ḱis ḿiń božej darońt́ noldi͔ńek ‒‒‒ śeń maksodo (III98-9) Gewährt (dem Kranken) das, ‒‒‒ dessentwegen wir das Gottesgeschenk haben emporsteigen lassen. — [Russ. дар].
darom E:Večk ― darə̑m M:Sel [даром, напрасно, зря] / umsonst, vergebens, ohne Grund. darom uĺńiń źŕačej valoń kandi͔ća E:Večk (II264) Ohne Grund war ich Trägerin des Beinamens ‘Schlechte’. darə̑m, [ḿäŕkś], atkazat́, [aŕä] śävmak M: Sel (IV824) “Du hast dich ohne Grund geweigert”, sagte sie, “komm, nimm mich (zur Frau)!”. — [Russ. даром].
darnoms E:Večk [гудеть, греметь, громыхать, стучать] / dröhnen, klappern, scheppern (z.B. eine gesprungene Glocke od. ein gesprungener Topf).
daŕa ~ daŕja ~ daŕija E:Mar, daŕa ~ daŕija E:Večk ― taŕä M:Cjatn Vod [женское имя, Дарья] / ein Frauenname, Darja (= Dorothea). vaj kosoń, kosoń [< koso-ń] kuźmań daŕa avaŕd́i E:Mar (150) O, wo, wo weint Kuzjmas Darja? daŕjat[‑]maŕjat v́ejc vani͔t́. – ḱijakśś i potolokoś E:Mar (227) Darja und Marja blicken auf denselben Punkt. – Der Boden und die Decke. čokšne͔ń zoŕa daŕija E:Mar (25) Večk (III148) Abendröte (Abendrot) Darija! daŕijat[‑]maŕijat, buŕań[‑]jugań uŕvanʒo moĺśt́ pando laŋks E:Večk (III77) Darija und Marija, des Sturmes Schwiegertöchter, gingen auf einen Berg. vaj saŕä t́äšt́əń taŕä śeĺməńäś M:Cjatn (IV166) Ach, Tarja, das Morgenstern-Auge! akšəda akša taŕäń šamańac M:Vod (IV204) Weisser als weiss ist Tarjas Gesicht. | daŕa-baba E:Večk [“бабка Дарья” / “Darja-Alte” (Name einer Runensängerin P:s)]. | daŕa-pat́a E:Mar [сестра Дарья] / Schwester Darja. koda pačkudi͔ńeḱ miń daŕa pat́eń orta laŋks (1114) Als wir anlangten bei der Pforte der Schwester Darja. — [Russ. Дарья].
*daŕšu [M:Sel] [женское имя (фам. форма к Дарья)] / ein Frauenname (fam. F. von Darja). fḱä ńed́äĺasta daŕšɯt́ lad́äźä, ombə̑t́śət́ ezda daŕšɯt́ maksə̑źä (IV81) In der einen Woche verlobte (der Vater) Darju weg, in der anderen gab er Darju (aus dem Hause).
daŕšɯńä [M:Sel] (Dem. zu daŕšu). ṕeksańń daŕšɯńäś kosa avaŕd́i (IV80) Wo weint Peksas Darju?
daŕšu·ta M:Kars [женское имя (фам. форма к Дарья)] / ein Frauenname (fam. F. von Darja). a ḱeməńćəńäś daŕšu·ta [śt́əŕńa·c] (IV260) Das zehnte (Kind) war die Tochter Darja.
daŕuš E:Kočk [женское имя (фам. форма к Дарья)] / ein Frauenname (fam. F. von Darja). daŕuš pat́azo sonze͔ ŕed́iźe (VII48) Schwester Darjuscha bemerkte ihn.
daŕuška E:Kozl [женское имя, Дарьюшка] / ein Frauenname (fam. F. von Darja). daŕuškat[‑]maŕuškat (III170) Darjuschka und Marjuschka! — [Russ. Дарьюшка (Dem. zu Дарья)].
taŕäńä M:Cjatn (Dem. zu taŕä). noldažəń taŕäńäś valda saŕäńäś (IV166) Noldasch’ Tarja, das helle Morgenrot!
taŕu [M:Mam] Cjatn Vod, daŕu [M:Sel] [eine Art Dem. zu daŕa, daŕä, taŕä]. [uda·lakšńeś ṕiksa·jeń] taŕuś šatšemańada [M:Mam] (IV84) Piksajs Tarju war wohlgeraten geboren. oću nuža·ńanc taŕu azə̑ndi͔ M:Cjatn (IV166) Tarja erzählt ihren grossen Kummer. t́ät́ast[‑]avasta taŕɯś śkamə̑nza M:Vod (IV206) Tarja ist das einzige (Kind) ihrer Eltern. kolmə̑t́śət́ esa daŕu [śestrańats] [M:Sel] (IV370) Im dritten [Laden ist] seine jüngere Schwester Darju. kosa avaŕd́i daŕɯś koĺǵəńd́i? [M:Sel] (IV80) Wo weint Darju, wo vergiesst sie Tränen?
taŕuńä [M:Mam], taŕɯńä M:Patra Vod (Dem. zu taŕu). vaj suka· suka· [koźäeń kośt́ät́] akša taŕuńats [M:Mam] (IV134) Eine Hündin, eine Hündin ist des reichen Kostjas weisse Tarju! taŕɯńac ĺiśi karšəzə̑nza M:Patra (IV25) Seine Tarju kommt ihm entgegen. ad́ä taŕɯńä t́ejəń [ḿiŕd́əńd́i] M:Vod (IV207) Komm, Tarja, meine Frau werden!
dau̯no E:Ork (Chr), davno· E:Šir [давно] / vor langer Zeit. davno· savĺi·d́[‑]ba vaksu·zun E:Šir (II433) Du hättest schon längst zu mir kommen sollen. — Russ. давно́.
davaj Chr[E] E:Mar Kal, dava·j E:Kažl ― tavaj ~ tava·j [M:P] [давай!] / gib!; [ладно!, хорошо!, правильно!] / wohlan!, recht so!; [(in Verbind. mit Inf.:) пошёл! / drauf los!, angefangen!]; (in Verbind. mit 1. Pl. Präs.:) [давайте!] / lass(t) uns!, wollen wir! babaj, davaj śukorom! E:Mar (1232) Gib mir, Alte, meinen Kuchen! aźo, sali͔ḱ śese͔ bojari͔ńt́ ajgoronzo di͔ ḿińeńeḱ davaj! E:Mar (294) Wohlan, stiehl dort den Hengst des Bojaren und gib ihn uns! tavaj, [brat́jä, v́eśt́] suskə̑m-palnä, [v́eśt́] korštam-[ĺämńä]! [M:P] (IV852) Gib (mir), Bruder, einen Mundvoll Fleisch, einen Schluck Suppe! avaj, davaj moĺan, t́et́eńeń salmat kandan E:Mar (2103) Mutter, wohlan, ich gehe, bringe meinem Vater Salma. son valkś tosto di͔ davaj čavomo! E:Mar (295) Er stieg davon hinab und nun (ging es) ans Läuten! ćori͔ńeś davaj ḱev́t́ńeń purnamo E:Mar (2105) Das Knäblein fing an die Steine zu sammeln. a oftuś kurgunza afti͔ze͔, śeĺḿinze͔ końinze͔ da davaj raŋguma E:Kal (2148), ofta kurgᴉ͐nza aftᴉ͐źä, śäĺmᴉ͐nza końᴉńźä dᴉ͐ dava·j raŋguma E:Kažl (2148) Aber der Bär sperrte seinen Rachen weit auf, kniff die Augen zu und fing an zu brüllen. davaj ḱeršńesi͔ńeḱ E:Mar (2114) Wohlan, lass uns ihn binden! nu, davaj t́eńi ŕepst v́it́t́ama! E:Kal (2147), nu dava·j ina ŕepst v́it́t́a·m! E:Kažl (2148) Nun, jetzt wollen wir Rüben säen! [t́äńi t́śora], tava·j [t́uŕft́a·ma]! [M:P] (IV856) Nun, Bursche, lass uns kämpfen! | davajt́̀e Chr[E], davajt́e E:Mar Kal SŠant, davajd́ä E:Ba (Pl.) [давайте!, ладно!] / gebt!, wohlan!; (in Verbind. mit 1. Pl. Präs.:) [давайте!] / lasst uns!, wollen wir! davajt́e, raŋkstataŋk, konań vaĺǵejeze͔ śeᵪ čov́ińe! E:Mar (2101) Wohlan, lasst uns [auf]schreien: [um zu erfahren] wessen Stimme die dünnste [von allen] ist! davajt́e kundatama, konańi sate͔ iḱiĺak moĺims? E:Kal (2129) Lasst uns losen, wer zuerst an die Reihe kommt! “davajt́e”, korʿti͔t́ oftuś i at-paruś E:Kal (2130) “Gut, tun wir das”, sprechen der Bär und [der] Teufel. — Russ. дава́й, дава́йте.
davaka E:Mar [ладно!, давай!] / wohlan!, lass uns (etw. tun)! davaka, baba, strojamo (172) Wohlan, Alte, lass uns bauen! — [Russ. дава́й-ка].
davud-v́äĺe E:Sob [назв. деревни (? Давыдово)] / Dorfname [? Dawydowo] in einem Lied. davud-v́äĺe – gad v́äĺe! (VII304) Das Dorf Davud (Davydovo) ist ein Schurkendorf!
davul ChrE E:Mar (Gen. E:Mar -i͔ń), davol E:Atr Večk NSurk ― tavə̑l [M:Mam], davə̑l M:Temn (Nom. Pl. -ʿt) (nicht im Bez. Spassk) [ураган] / Sturmwind (ChrE E:Mar); буря / Sturm (M:Temn); [облако пыли] / Staub-, Sandwolke, den der Sturm vor sich hertreibt (E:Mar). v́ijeŋ́ davolne͔ń altasa E:Atr (II495) Ich verspreche ihn dem starken Sturm. [ḿeźe] ńišḱe[‑]pas koŕḿińec v́id́eź[‑]sokaź uma laŋks, vani͔ ḱeĺḿed́e, suvdo i varmado[‑]davoldo E:NSurk (III28) Was, Nischke-pas, Ernährer, in das Ackerstück eingesät, eingepflügt ist, das schütze vor Frost und Nebel, vor Wind und Sturm! af i tavə̑l [eŕv́äńakaj śińekšńeńźä] [M:Mam] (IV575) Nicht mal der Sturm, Schwiegertochter, hat dich gebrochen. — Tat. dawə̑l.
davulne͔ ChrE E:Mar ― tavə̑lńä [M:Kr] (Dem. zu davul, tavə̑l) [вихрь] / Sturmwind. kučumaka, t́et́akaj, pokš v́iŕ laŋga davulne͔ks E:Mar (1180) Sende mich, Väterchen, über den grossen Wald als Wirbelwind! vaj esta ḱepəć v́ii tavə̑lńä [M:Kr] (IV17) Da erhob sich ein heftiger Sturm.
dažᴉj E:Nask [даже / sogar; (mit Neg.:) даже (и) не / nicht einmal]. dažᴉj kᴉ͐rga·ms v́ijᴉst ara·śt́ (III244) Sie hatten gar nicht mehr Kraft zu harken [l.: zu schaufeln]. — [Russ. даже].
də̑kšta·ms M:Čemb (Mom.) [боднуть] / einmal mit den Hörnern stossen. — Vgl. tokšt: tokštad́ems.
də̑kšńəms M:Čemb (Iter. zu də̑kšta·ms) [бодать / (mehrmals) mit den Hörnern stossen].
tə̑kša·ms M:Čemb, d́ukša·ms (: d́ukša·n, ‑äj) M:Sel (? Frequ.) [бодать] / (mehrmals) mit den Hörnern stossen.
*də̑rnok: də̑rnoksa ḱiš́t́ims M:Temn плясать на одной ноге / auf éinem Fusse tanzen.
di͔ ChrE E:Mar Kal Večk Bag, dᴉ͐ E:Kažl ― tə̑, də̑ ChrM, tə̑ [M:?P], di͔ ~ də̑ M:Čemb Sel [и] / und; [а, но] / aber. lamo sodak di͔ a lamo kortak! E:Mar (275) Wisse viel, aber rede wenig! ofta tandac dᴉ͐ arduma tuś E:Kažl (2151) Der Bär erschrak und lief schnell davon. blagoj puŕǵińe śejeŕi di͔ pšt́i jondoloś v́eŕǵeĺi E:Bag (I297) Der grimmige Donner ruft, der grelle Blitz zuckt. pratjat, [ḿeźa·rda ṕikst́] tarftsa, ti͔ uskə̑ma·śt́ M:P (IV853-4) Brüder, wenn ich am Seile rucke, dann zieht mich heraus! [polaftə̑źä] di͔ af [śḿedndaj ḱiźeft́ems] M:Sel (IV831) Er hat ihn getauscht und wagt nicht zu bitten. moĺi də̑ avaŕd́i M:Sel (IV806) Sie geht und weint. — Russ. да, ды.
di͔ŋgovtoms E:Mar, di͔ŋgoftoms E:Večk, di͔ŋgu·ftums E:Ba [бросить, кинуть] / werfen, schleudern. mon sonza ṕeŋǵe-poĺena·sa di͔ŋgu·fti͔ja E:Ba Ich warf mit dem Holzscheit nach ihm.
di͔ŋgovtńems E:Mar [?Večk] (Frequ. zu di͔ŋgovtoms).
1di͔ń E:Ba, di͔ń ~ [?] ti͔ń E:Is, di͔n ~ [?] di͔ń E:Večk тын / Pfahlzaun (aus gespaltenen Baumstämmen), Staketenzaun. — [Russ. тын].
2di͔ń E:NSurk [совсем, вполне] / ganz, völlig [Füllwort, mit dem in der Volksd. die Anzahl der Silben vermehrt wird]. son eŕi[‑]ašti͔ di͔ń uśijaso (I92) Er lebt und weilt auf einer Insel. a v́eŕej noldakšnoś a ńej di͔ń lopat (I93) Er hatte Blätter nach oben getrieben. — [Vgl. 2dum; tuń].
di͔ńa ~ di͔ńä E:Ba, di͔na E:Večk, di͔n E:Is ― di͔n M:Jurtk [дыня] / Melone. | di͔n-kujar (-gujar) E:Is тыква / Kürbis. — [Russ. дыня].
di͔rne͔ms E:Mar Večk, di͔rni͔·ms E:Ba [слишком торопиться, бегать туда и обратно] / sich übereilen, hin u. zurück laufen (= ti͔rne͔mks E:VVr).
di͔šams E:Večk [часто дышать] / hauchen, atmen. — [Russ. дыша́ть].
di͔šla E:Mar Večk дышло / Deichsel. — [Russ. дышло].
di͔v́ems E:Is [огораживать, обносить забором] / zäunen, umzäunen (mit di͔ń ‘Staketenzaun’).
do E:Jeg [част. без определённого значения / ein bedeutungsloses Füllwort, das in der Volksd. gebraucht wird, ? = russ. да]. kažnoj ijeste͔ do salda·t ašči͔·t́ (192) Jedes Jahr verweilen (da) Soldaten. [ḿeĺganzo] jaḱi do si͔ŕe· tatar (1100) Nach ihm geht ein alter Tatar.
dobra E:SŠant Kočk, dabra E:Šokša ― dobra M:Sel [собственность, имущество / Hab u. Gut, Eigentum]. [t́e] ḱiń [dobraśt́] ton karauĺat? E:SŠant (I479) Wessen Eigentum bewachst du? kolmo pakśava moń i dobram E:SŠant (I121) Auf drei Feldern ist mein Eigentum. son t́et́e lomańś kulumsta śeḿb́e sońśinde͔ dabrat́ [javᵪti͔źe] sońśinde͔ kafta t́oransta E:Šokša (VII456) Beim Sterben verteilte dieser Mann sein ganzes Eigentum seinen zwei Söhnen. azk ńi varańäj, bajaravańäj, aĺät́śəń kaznants, śemb́ä śiŕä dobrants! M:Sel (IV263) Gib, Vara, Bojarin, den Schatz, alles alte Hab und Gut deines Vaters an! | uĺi-dobra E:SŠant [собственность] / Eigentum. kolmoćeśńe ŕev́eń-stadan, ŕev́en-stadan uĺi-dobram (I121) Auf dem dritten [Felde] sind meine Schafherden, meine Schafherden, mein Eigentum. — [Russ. добро́].
dobroj E:Mar Večk Is Sulli, dobroj ~ dobro·j E:Jeg ― dobraj M:Sel Temn [добрый, отличный] / gut, vortrefflich. t́ejt́eŕiś paroĺ si͔ŕe mat́uša, dočaśak dobroj eŕäś mat́uša E:Mar (130) Ein gutes Mädchen war die alte Matjuscha, eine vortreffliche Tochter die bejahrte Matjuscha. v́eĺi·ńeś dobro·j slavno·j kut́a·ma! E:Jeg (192) Das vortreffliche Dörfchen, das herrliche Kutjama! [t́iᵪt́] ton [aĺäńäj] tumə̑ńń dobraj last M:Sel (IV292) Mache du, Vater, einen guten Sarg aus Eiche! — Russ. [добрый].
[doča] dotša ChrE E:Mar Gor Večk Jeg, dočakaj (Anr.) E:SŠant [дочь] / Tochter. ḿeźiń ḱise͔, dočam, avaŕd́at? E:Mar (287) Warum weinst du, meine Tochter? ańuš dočazo mokšoń ŕed́iźe E:Mar (126) Anjuscha, seine Tochter bemerkte den Mokscha[nen]. iĺado jofta najko dočańe E:Večk (I44) Erzählt (es) nicht der Tochter Najko! ćorań kola·vt, doča·m, ejse͔·t́! E:Jeg (190) Es ist eine von einem Burschen Herbeigezauberte [Krankheit in dir]! vaj uĺiśt́[‑]parośt́ mon baslovasa, dočakaj, mon t́eŋk E:SŠant (I474) Ich gebe euch, Tochter, das Eigentum. — Russ. дочь.
dotši͔ńe ChrE E:Mar (Dem. zu doča) [дочь, дочка] / Tochter, Töchterlein. kavksoće t́akaś maŕuša, kavksoće t́ejt́eŕ doči͔ńe E:Mar (146) Das achte Kind ist Marjuscha, das achte ein Mädchen, ein Töchterlein. oᵪ doči͔ńem, mon uŕvaksti͔ńd́eŕan, v́ed́ toń v́ečḱeḿe avat a karḿi E:Mar (280) Oh, mein Töchterlein, falls ich heirate, so wird deine (Stief)Mutter dich nicht lieben.
dotšink̀a ChrE, dočinka E:Atr [дочка] / Töchterchen. ton iĺa joma oĺa dočinkam E:Atr (I139) Du, meine Tochter Olja, sei nicht des Todes! — Russ. доченька.
doćḱińem E:VVr [моя доченька / mein Töchterlein] [Dem. zu einer unbel. F. *doćka (< russ. дочка)].
dod́ams E:Večk [получать, приобретать] / bekommen, erlangen. — [? Russ. дода́ть].
1doga E:Nask ― tuga ~ doga (Gen. -ń) M:P, duga· M:Čemb, duga M:Sel, doga M:Kul Ur Prol Sučk, doga· M:Jurtk дуга / Krummholz, (M:P Sel auch, M:Kuld:) [самострел] / Armbrust. sə̑po·ńt́ targaźä dogat́ śińd́əźä [M] (IV70) Er zog den Kummetriemen fest und zerbrach das Krummholz. — Russ. дуга́.
dogańä ~ tuga·ńä M:P, dogańä M:Kuld (Dem.) [самострел] / Armbrust (M:P dogańä); (M:P tuga·ńä:) [тетива самострела] / Sehne der Armbrust. | śäĺiń tuga·ńä M:Pal [самострел] / Armbrust. śäĺiń tuga·ńä śorat́ jäĺsə̑nza (IV315) Der Mann hat einen Bogen aus Ulmenholz an der Brust (gespannt).
tugafks M:P (Gen. -ə̑ń) [материал для дуги] / Krummholz-Material.
dogat E:Kozl догадливый / scharfsinnig, pfiffig. v́ejḱe uĺńeś dogat ćori͔ńe (I107) Es gab einen verständigen Mann. — [Russ. дога́дливый].
doᵪad́ems E:Mar, doᵪa·d́ems E:Ba [бить, стрелять с треском] / mit einem Knall schlagen od. schiessen.
doᵪ̀ot ChrE, doᵪod E:Hl ― taᵪo·t M:P (Gen. taᵪo·də̑ń, Nom. Pl. -t), daᵪot M: Temn доход / Einkommen, (M:P auch:) [вкус] / (bei der Ansprache an einen Verstorbenen:) Geschmack, das Munden (der Speise u. des Getränks, die man ihm opfert; = tańt́f́). pačkud́izi͔ doᵪod t́eŋḱ E:Hl (222) Möge (euer) Einkommen zu euch hingelangen! ńe [oznuvksni͔] ti͔ńeŋḱ doᵪodoks moĺist i pačkud́ist! E:Hl (222) Es gehen und gelangen diese Opfergerichte zu euch als Einkommen! daᵪot t́ejńńt́ pačkə̑d́eza, tańćf maŕavə̑za! M: Temn (VIII428) Möge es euch zu Gute kommen, möge die Süsse euch munden! — Russ. дохо́д.
doᵪ̀otḱä̆ (~ doᵪotḱä) E:Ba ― taᵪo·tḱä M:P (Dem. zu doᵪ́ot, taᵪo·t) id. (E:Ba: den Verstorbenen). a ti͔ńä·ŋḱ, pokšt́a·t[‑]ba·bat, pačkᴉ͐d́i·za doᵪo·tḱä E:Ba (VII378) Möge (davon auch) euch, ihr Ahnen, Wohl zuteilwerden!
doᵪod́ija E:Večk [выгода] / Vorteil. vana, čańt́ḱet́ uĺeze͔, [ḿińeńek] nazdorov́ijaks, tońet́ doᵪod́ijaks (II504) Sieh hier, steh uns bei, uns zum Wohle, dir zum Vorteil! — [Russ.].
doᵪtor E ― toᵪtə̑r M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -ʿt) [врач, доктор] / Arzt, Doktor. — [Russ. доктор].
dojńića E:Mar ?Kal [подойник] / Melkeimer. — Russ. дойни́ца.
doka E:Mar Atr Ba Večk [Bug ?Kal] ― dok M:Čemb догадливый, дошлый / klug, gescheit, intelligent, gewandt, pfiffig. doka uĺńeś iśeḿejka śeń koŕas [E:?Bug] (V476) Isemejka war in dieser Hinsicht klug. jondol baba mastor laŋgoń ṕek dokaĺ [E:?Bug] (V214) Die Blitz-Alte war die kundigste auf Erden. ḱeĺḿeft́eḿe mokot́ dokaĺ [E:?NBajt] (V374) Mokotj war geschickt, (Liebe) erkalten zu lassen. — Russ. дока.
doko-dok E:MKly [описывает топот ног танцующего] / das Stampfen der Beine des Tänzers beschreibendes Wort. čokšne͔ńe-kak d́iḱi-d́ik, valćḱeńe-kak doko-dok (VII46) Abends (geigt er) diki-dik, morgens (tanzt sie) doko-dok.
dokučams E:Ba Sob Bug Af NSurk ― *dakućams M:Atjur [докучать, утруждать, беспокоить / belästigen, bemühen, behelligen] (= eńaldoms). ḿä·źeń ku·valt e·ńa·ldan, ḿä·źeń ku·valt do·kučan, maŕi·ńk moń va·lne͔m, pŕiḿi·ńk moń osksḱe·m! E:Sob (VII360) Was ich erflehe, was ich erbitte, hört meine Worte, nehmt mein Opfer entgegen! si͔ń eńaldomo i dokučamo E:Bug [Ich bin gekommen, um zu bitten und (dich od. euch) zu behelligen]. ńišḱe pas, mon ti͔ŋḱ iḱeĺej si͔ń eńaldomo i dokučamo E:NSurk [Nischke-pas, ich bin zu euch gekommen, um euch zu bitten und zu behelligen]. t́amak śt́af́ńä moń, dakućä M:Atjur (VIII352) Nötige mich nicht aufzustehen, bemühe mich nicht. — [Russ. докуча́ть].
doku·ka E:Sob [надоедание, обременение, назойливость / Belästigung, Zudringlichkeit]. v́ä·śeḿeńeń śu·k-pŕa, v́ä·śeḿeńeń do·ku·ka (VII360) Vor allen (mache ich) eine Verbeugung, für alle (habe ich) eine Bitte [Belästigung]. — [Russ. доку́ка].
dolgoj E:Mar [долгий] / lang. v́isokojt́, dolgojt́ ĺeĺanok! (1140) Hoch, lang sind unsere Brüder! — [Russ. долгий].
dolžija E:Mar Kal [дверь в улей] / Tür des Bienenstocks, Deckbrettchen für die durchgehende Furche in Waldbienenstöcken. — Russ. должея́.
dolk E:Mar Večk (Gen. E:Mar -iń), dolg E:VVr [долг] / Schuld, (E:Mar auch:) [заём] / Anleihe. ńiĺ(e) ugolco śiźǵeḿeń śiśem eźńese͔, v́eśe dolḱiś laŋksonzo. – ščotkat́ńe E:Mar (247) Viereckig, mit siebenundsiebzig Gelenken, alle Schulden liegen auf ihm. – Die Bürste. — [Russ. долг].
dolḱijams E:Mar, dolǵijams E:Kažl [входить в долги] / in Schulden geraten.
dolžen [E:?Mar] [должен] / schuldig. — [Russ. должен].
dolžńik E:Večk [должник] / Schuldner. — [Russ. должни́к].
doloj E:Mar ― dalo·j M:Sel [прочь, вон] / weg, fort (E:Mar); [совсем, вполне, совершенно, всецело] / ganz, gänzlich, völlig, vollkommen (M:Sel). son kodak t́afta [ṕäkstaźń], śäźəńd́ɯśt́ dalo·j M:Sel (IV820) Sobald sie sie [seine Hände] so befestigt hatte, rissen sie [die Seile]. — [Russ. доло́й].
dolo·ta E:Atr, dolo·ta ~ dolota E:Večk, dolota E:Kad ― tola·ta ~ tolata (Gen. ‑n) M:P, tolata M:Pš, dolata M:Čemb Sel долото / Meissel. — Russ. долото́.
tola·tańä M:P (Dem.) id.
doĺ E:Mar Večk Kozl ― *toĺ M:P [часть, доля] / Teil. ad́adoja, t́et́akaj, ad́adoja, avakaj, mońe doĺeń javomo, mońe pajeń javomo E:Večk (II253) Kommt, Vater, kommt, Mutter, um mir den Anteil zuzuteilen, um mir den Teil zuzuteilen. ḿeźe t́ejt́eŕeń kudoso doĺeze͔, ḿeźe t́ejt́eŕeń pajeze͔ E:Kozl (I108) Was gehört der Tochter im Hause, was gehört der Tochter? | ĺeməń doĺ M:Ur ? душевник / ? “Seelenanteil” (an einem Gemeingut). — [Russ. доля].
dom M:Bar [дом] / Haus. t́at gad́enda bańäźeń, t́at gad́enda domi͔źeń (VIII312) Beschmutze nicht meine Sauna, beschmutze nicht mein Haus! — [Russ. дом].
domńä M:Temn (Dem. zu dom) id. durak šidə̑nza aĺanc domńanc ḿiś (VIII346) Aus (‘seiner’) Dummheit verkaufte er das Haus seines Vaters.
domovńiḱ E:Af [? домосед] / ? Stubenhocker (? Hauswirt). iĺa nolda šabrań kuroń i v́eĺeń[‑]śadoń azmań domovńiḱ (III31) Lass keine in böser Absicht kommenden Stubenhocker aus dem benachbarten Dorfviertel, aus dem Dorfe kommen! — [Russ. домовни́к].
də̑mavojńä M:Bar (Dem. zu *də̑mavoj) [домовой / Schutzgeist (? Wärter) des Hauses]. ə̑ŕv́äńakaj, kod́iit́ mońń vaśuźeń, ‒‒‒ kuda pŕäńäźeń, jurʿtavojńäźeń, də̑mavojńäźeń? (VIII286) Schwiegertochter, wo hast du meinen Vasju hingebracht, ‒‒‒ das Haupt meines Hauses, den Wärter meiner Jurte, den Wärter meines Hauses? — [Russ. домово́й].
doma E:Škud Beg [женское имя, Дома] / ein Frauenname. śkamńenze͔ vaśäń doma dočazo E:Škud (VII240) Vasja hat (nur) eine einzige Tochter, Doma. kat́uša arćeś [gośt́amo] šätḱinav doma pat́anste͔ń E:Beg (VII154) Katjuscha gedachte zu Gast zu gehen, nach Schjatkina, zu ihrer älteren Schwester Doma. — [Russ. Дома (Dem. zu Домна)].
domaša E:Škud [женское имя, Домаша] / ein Frauenname (= doma). t́äjt́eŕ pŕa v́äši son mazi͔ ĺämńe, domaša ĺämńe (VII238) Ein Mädchen verlangt er (der Damm), ein (Mädchen) mit schönem Namen, ein (Mädchen) mit dem Namen Doma. — [Russ. Дома́ша (Dem. zu Домна)].
domᴉ͐lka: kazań domᴉ͐lka E:Kažl шиповник / Hundsrose (Rosa canina).
donnams (: donnan, -aj) M:Sel [гудеть] / dumpf schallen.
donnaźəvəms (: donnaźev́i ~ donnə̑źev́i) M: Sel (Inch. zu donnams) [загудеть (колокол)] / dumpf zu schallen anfangen (eine grosse Glocke).
donnaftə̑ms (: donnaftan, -i͔) M:Sel (Kaus. zu donnams) [заставлять гудеть] / dumpf schallen machen.
donskoj E:Bag [донской] / donisch, vom Don. vaĺm alga juti͔ donskoj kazak (I415) Unter dem Fenster geht ein Donkosak. — [Russ. донско́й].
dońams E:Atr Ba Večk Vez Kozl ― dońams M:Čemb Sučk Jurtk надоедать / langweilen; донимать / belästigen; [преследовать] / verfolgen, (E:Atr Ba auch:) [выигрывать (в борьбе)] / gewinnen (im Ringen). v́eśi [dońiḿiź] ruz-ińazoro E:Kozl (I96) Der Russenkaiser hat uns heftig verfolgt. dońiźe at́ań śeźgan E:Vez (III336) Dem Alten folgte eine Elster. — [Russ. доня́ть].
dońeśe·j E:Andr [бог-покровитель скота, Дионис / Schützer-Gott des Viehes (Dionysos)]. v́eŕe pa·s, ko·ŕḿeńeć, ska·lᴉ͐ń-pa·s, laśe·j, dońeśe·j, vani͔·t́ ḿińi·ḱ skot́e·nanᴉ͐k! (VII436) Vere-pas, Ernährer, Gott der Kühe, Lasej und Donesej, schützt unser Vieh!
dorka ~ dorka· E:Jeg [женское имя] / ein Frauenname. dorka· baba·, dura·k baba·, dorka baba, ṕeĺa·s baba! (188) Die alte Dorka, die dumme Alte, die alte Dorka, die tolle Alte!
dornoms E:Mar Atr [Ba] Večk NSurk [гудеть, жужжать] / surren, summen (Spinnrad) (E:Mar Atr Ba Večk); [греметь, звенеть] / dröhnen, rumpeln (Wagen, Handmühle, Windmühle); [находиться в течке] / brünstig sein (E:NSurk).
dorni͔ E:NSurk [зудящий / rauschend]. koso koso dorni͔ padoś vaturdi͔ (II145) Wo, wo quackt die rauschende Pfotze?
dornoźev́ems E:Večk (Inch. zu dornoms).
dornoftoms E:Večk (Kaus. zu dornoms).
doro·goj E:VVr, dorogoj E:Škud NPyrma SŠant ― daragoj M:Čemb, darago·j M: Kars, də̑rago·j M:Sel, dragoj M:Temn [дорогой] / teuer. pat́i·ńem doro·goj, mon t́eje·van salmo·ksḱeks E:VVr (III287) Meine teure Schwester, ich werde mich in eine Nadel verwandeln. uŕaš dorogoj, aĺńe zolotoj! E:NPyrma (VII78) Teure Schwägerin, goldener Schwager! laŋgə̑zt raman də̑rago·j plat́at [M:Sel] (IV157) Ich kaufe teure Kleider für dich. doskat́ńä šavfkat darago·j äśksa M:Kars (IV344) Die Bretter sind mit teuren Nägeln beschlagen. ombə̑ćeś ṕäškśä dragoj tavarda M:Temn (VIII334) Der zweite ist voll von teuren Sachen (Wertsachen). — [Russ. дорого́й].
doroška E:Večk [демон болезней] / ein Krankheitsdämon. jaḱiḱi, šĺaḱiḱi, ḿiᵪ́ejkat[‑]ḱiᵪ́ejkat, joroškat[‑]doroškat, uĺitkat[‑]ḱiŕitkat, ḱi ti͔ŋḱ ḱiŕd́ićaŋk, ḱi pańćićaŋk, ḱi srafńićaŋk? (III172) Jakika, Schljakika, Michejka, Kichejka, Joroschka, Doroschka, Ulitka, Kiritka, wer ist es, der über euch herrscht, der euch vertreibt, der euch zum Verschwinden bringt? — [? Russ. доро́жка].
dorožams E:Mar дорожить / auskehlen. kaŕkse͔t́ tapardaź dorožaź (1206) Deine Bastschuhschnüre winden sich gleich Reifen. — Russ. доро́жить.
dorožńiḱ [E:MKka] [бродяга] / Landstreicher. ḱijava juti͔ dorožńiḱ, ḱijava juti͔ proᵪožej (II55) Auf dem Wege geht ein Landstreicher [Reisender], auf dem Wege geht ein Bummler [Vorbeigehender]. — [Russ. доро́жник].
dos̀ada ChrE, dosada [E:?Mar] NSurk [досада] / Verdruss. ḿeźeń dosada mujińd́et́ [E:NSurk] (II458) Was für Ärger hat dich ergriffen? — Russ. доса́да.
dosačiḱ E:VVr [обижающий, нарушитель тишины / einer der kränkt, Ruhestörer]. tońś a do·sačiḱ uĺńe·kšni͔t́ (II342) (Aber) du selbst warst nicht eine, die kränkte. — [Russ. доса́дчик].
dosadna E:Mar ― tasa·dna M:P (Adv.) досадно / ärgerlich, verdriesslich. mońeń dosadna E:Mar Es verdriesst mich. mod́ińä ṕäk tasa·dna M:P Es ist mir sehr verdriesslich (Es verdriesst mich sehr). araś tasa·dnaks M:P Es wurde verdriesslich. — Russ. доса́дно.
dosad́ams E:Mar VVr Gor Večk SŠant ― *tasad́ams M:Katm досадить / sich ärgern (E:Mar); [ругать] / schimpfen (E:Mar); [обижать] / kränken (E:VVr Večk Gor); [поносить, рассердить] / schmähen, erzürnen (E:SŠant); [сердить] / ärgern (M:Katm); [оскорблять] / verletzen (E:Mar). pokordi͔miź sukaso, dosad́imiź kurvaso E:Mar (1138) Sie haben uns mit dem Namen “Hündinnen” geschimpft, sie haben uns mit dem Namen “Huren” gescholten. dosad́amo lomat́t́aŋk E:Mar (1138) Wir sind Leute, die man schelten darf. iĺiŋḱ dosad́a se͔ŕiń provži͔ dugat́ńeń! E:Mar (1192) Schimpft nicht meine ausgerüsteten, lieben Begleiterinnen! kolmoće ńed́ĺa dosad́äń se͔ŕem moń ašči͔ E:Mar (1170) Es ist (schon) die dritte Woche, seit meine Gestalt verletzt worden ist. dosa·d́atan pŕasto· ṕiĺks E:VVr (II342) Ich werde dich von Kopf bis Fuss kränken. v́eśe staršejt́ńeń dosad́asi͔ńźe v́e valso E:SŠant (I408) Er erzürnt alle Ältesten durch ein Wort. ḿejs ton iśt́ańa dosad́asamak E:SŠant (I497) Was schmähst du mich so? t́amaśt́ä va tasad́ä M:Katm (IV466) Ärgert mich nicht! — [Russ. досади́ть].
dosad́avoms E:Mar (Refl.-Pass. zu dosad́ams) [рассердиться] / zürnen, sich ärgern.
*dosad́avkšnoms E:Večk (Frequ. zu dosad́avoms) [тужить, скорбеть] / sich härmen. dosad́avkšnoś ravž ańd́amo od-aĺa (I373) (Da) härmte sich der schwarzbraune Andjamo, der junge Mann.
doska E:MKly Večk StŠant ― toska M:P [Mam] Pš Kr (Gen. M:P -ń) доска / Brett. śe doskaśt́ laŋkso ḱi muśḱi[‑]čov́i? E:MKly (VII32) Wer wäscht und reibt (die Wäsche) auf diesem Brett? ašo kudońt́ końaso ašo doska E:StŠant (III189) Auf dem Firste des weissen Hauses ist ein weisses Brett. vaj śuduf, śuduf [ŕäźafə̑ń] sofaś, patšk lazə̑ń toskaś [M:Mam] (IV282) Ach, die arme, arme Sofa aus Räsjaf, die (wie) ein gespaltenes Brett (ist). — Russ. доска́.
doskańa E:MKly ― toskańä M:P (Dem. zu doska, toska) id. śe čadi͔śt́ trokska si͔ŕńeń doskańa E:MKly (VII32) Über dieses Flutwasser (führt) ein gold(farb)enes Brett. | sə̑rbo·na-doskańä M:Sučk [дощечка для ниченок / Brett, um das die Litzen geknotet werden].
dosta E:Kal досыта / ganz satt, zur Genüge. ad́a t́eńi, ŕiv́iś, mon tońt́ ṕeḱit́ dosta ṕejd́if́tan! (2145) Komm, Fuchs, ich werde dich jetzt [zur Genüge] zum Lachen bringen! — Russ. досыта.
dostams E:Mar [доставать, достигать, получать] / gewinnen, erlangen. — [Russ. доста́ть].
dosuž E:Mar Škud Večk SŠant, došos E:Ba ― tasu·š M (Gen. tasužə̑ń) [ловкий, умелый], досужий / flink, gewandt, geschickt; заботливый / sorgsam, sorgfältig. vaj koda dosuž ńej ćoraś son vajǵeĺńenze͔ maŕasi͔ son śe porava son i śt́i E:SŠant (II65) Wenn ein Mann, der hurtig ist, seine Stimme hört, dann steht er auf. vaj v́äjḱeń kučik kukuks ‒‒‒ dosuž av́ińeń [śt́avti͔ks] E:Škud (VII262) Sende das eine (Junge) als Kuckuck, ‒‒‒ die hurtigen Frauen aufzuwecken. — Russ. досу́жий.
dosušḱe E:Večk, došušḱe E:MKly (Dem. zu dosuž) id. vaj kona ćoraś bratci͔ dosušḱe, son čokšne͔ kuvat́ a mad́i E:Večk (II59) Der Mann, Brüder, der hurtig ist, legt sich am Abend lange nicht schlafen. došušḱeze͔ ḱiŕńafti͔, nuźaksḱeze͔ v́eĺafti͔ E:MKly (VII38) Wer (von ihnen) hurtig ist, der springt auf, wer (von ihnen) träge ist, der wendet sich um.
tasuk M:P [? досуг / ? Musse]. | af tasuk M:P недосуг / Mangel an Zeit. — Russ. досу́г.
dośḿeŕt́ E:Mar [мёртвый (до смерти)] / tot [“bis zum Tode”]. paśiba, što v́eŕćeńt́eń eźiḿiź makst, a to bu śet́e dośḿeŕt́ čavovĺiḿim (2117) Gottlob, dass sie mich noch nicht dem, der da oben war, überlieferten, sonst hätte jener dort mich tot geschlagen. — [Russ. до́ смерти].
došloj E:StŠkud [сведущий, знающий / kundig]. śe došloj, śe mašti͔ (III98) Diese ist kundig, diese ist geschickt. — [Russ. дошлый].
došlojńe [E:Bag] (Dem. zu došloj) [проворный / hurtig]. vaj kona ćori͔ńeś braci͔ došlojńe (II62) Der Mann, Brüder, der hurtig ist.
dova ML(E) E:Večk SŠant ― udava M, uda·va M[:Mam] (Gen. -ń) [вдова] / Witwe, (E:Večk auch:) [вдовец] / Witwer. uda·vaś śudufś avaŕd́i [M:Mam] (IV44) Die arme Witwe weint. | uda·va-aĺäś M:P [вдовец] / Witwer. | dova-ava E:Mar Večk SŠant [вдова] / Witwe. mastor laŋkso uĺi dovava E:SŠant (I78) Es gibt auf Erden eine Witwe. | dova-baba E:SŠant [(старая) вдова] / (alte) Witwe. | dova-ćora E:Mar [вдовец] / Witwer. — Russ. вдова́.
uda·vańä M:Vert (Dem. zu uda·va) [вдушка] / Witwe. maŕĺɯńät́ ala uda·vańä avaŕd́i (IV342) Unter diesem Apfelbaum weint eine Witwe.
dovoĺ ChrE E:VVr SŠant вдоволь / genug, hinreichend. jarsamo dovoĺ a maksi͔t́ E:VVr (III275) Futter reicht man nicht genug. vaj jarsan[‑]śiman, a mon ĺeĺakam, dovoĺ E:SŠant (I60) Ich esse und trinke, mein Bruder, genug. — Russ. вдоволь.
dovoĺna [E:?Mar], davo·ĺna E:Nask ― tavo·ĺna M:P [довольно] / genug, zureichend; [довольный] / zufrieden. [si͔ŕä] skal saś kudu kanć oj i lofca davo·ĺna E:Nask (III250-1) Die alte Kuh kam nach Hause und brachte Butter und Milch genug mit. | dovoĺna satoms [E:?Mar] [быть достаточным, хватать] / zureichen, hinreichen. — Russ. дово́льно.
dovoĺavoms E:Mar Večk [удовлетвориться] / befriedigt werden; [пресытиться] / übersatt werden (ḿet́t́e von Honig) (vgl. ńiĺǵed́ems: ńiĺt́akadoms), (E:Mar auch:) [довольствоваться] / sich begnügen. — [Russ. дово́лить].
*dragu·n E:Šir Šokša, *dŕagu·n E:Jeg [драгун] / Dragoner. da·jka a·ran po:kš ḱi u·lus. a:t aša·rdi͔t́ so:ldatt[‑]dra·gutt E:Šir (I267) Wohlan, ich stelle mich an die Wegscheide des Hauptweges, ob nicht Soldaten und Dragoner vorbeigehen. dŕagu·nt moĺńe·ś(t?) kaŕe·jeń [v́ešńe·ḿe] E:Jeg (II547) Dragoner gingen den Braunen suchen. — [Russ. драгу́н].
draḱina E:Kažl [назв. эрз. с. Дракино] / Name des ers. Dorfes Drakino. ḿȧks ṕeḱ koźa, ḿȧks ṕeḱ strojna śiŕä draḱinaś? (182) Warum ist das alte Drakino so reich, so wohlgebaut?
draŋka E ― traŋka M:P (Gen. -ń) [дранка, просорушка для обдирания пшена] / Maschine, womit die Hirse geschält wird, so dass daraus pšeno (geschälte Hirse) entsteht (M:P). šiń ṕeŕf jakaj, vast(a) af saj. – traŋkas(a) alašaś M (IV675) Geht den ganzen Tag, kommt nicht weit. – Das Pferd an der Schrotmühle. — Russ. дранка.
drańća E:Večk Is ― trańćä M:P Kr (Gen. M:P -ń) дрань, драница, [дранка] / (durch Spalten erhaltener) Kienspan, Dachschindel, Latte (E:Is: veralt.). drańćaso v́eĺt́aź lati͔ńenʒe͔ E:Večk (I426) Sein Schuppen hat ein Schindeldach. — Russ. драни́ца.
trańćäńä M:Kr (Dem. zu trańćä) id.
dratva E:Mar Večk ― tratva M:P (Gen. ‑ń) [дратва] / Pechdraht des Schusters. — Russ. [дратва].
draźńams E:Mar, draźńams ~ draźńems E:Večk, draźńems E:Af ― traźńams [M:Mam] [дразнить, раздражать] / necken, reizen (z.B. einen Hund). ńej bud́imks [karḿit́] draźńamo, ti͔ń ḱeĺeŋḱ ĺiv́t́iŋḱ, draźńado! E:Mar (1124) Wenn sie aber zu necken anfangen, stecket eure Zungen hervor, necket (sie wieder)! kortaftomgak draźńesi͔ź E:Večk (II292) Sie verspotten [sogar] mein Sprechen. iĺa draźńe ḱiskat E:Af (III33) Reize keine Hunde! oj [eŕv́ä·ńakaj, kaźńä, kaźńä], t́amak [traźńä] [M:Mam] (IV571) O, Schwiegertochter, (gib) ein Geschenk, ein Geschenk, necke mich nicht! — Russ. [дразни́ть].
*traźams (: traźan, -äj) M:P, traźams M: Kr, *draźams (: draźäj) M:Sel [дразнить, раздражать] / necken, reizen, irritieren.
*traźśəms (: traźśan, -i) M:P (Frequ. zu traźams).
*traźśəkšńəms (: traźśekšńan) M:P (Frequ. zu traźśəms).
drnama M:Sučk [дребезжащий, трещащий гудок, свисток] / eine Art schnarrende Pfeife.
drob́ina E:Is SŠant, drob́ina ~ drob́inat [Pl.] E:Večk ― drob́ina· M:Jurtk, drobə̑nat [Pl.] M:Sučk [брага] / Maische, Treber (von Bier) (= pardat M:Pš). kank drob́i·nat! M:Jurtk Trage Maische her! — [Russ. дроби́на].
droćams E:Kad Ba Večk Is ― droćams M:Sučk [ласкать, нежить, баловать] / streicheln, hätscheln, verzärteln, verhätscheln; [исправить, улучшить, переделать] / ausbessern, verbessern, umarbeiten (um etw. weiter zu verbessern). — Russ. дрочи́ть.
droćakšnums E:Kad (Frequ. zu droćams).
drogat [Pl.] E:Petr дроги / Lastwagen. ḱiĺd́it́ kuvaka drogat (VIII134) Man spannt lange Lastwagen an. — [Russ. дроги].
drop E:Mar Večk (Gen. E:Mar -i͔ń) ― trop M:P (Gen. -en, Nom. Pl. -t) дробь / Schrot, (E:Mar auch:) трусливый / Feigling. — [Russ. дробь].
dropḱe E:Mar (Dem.) id.
drovńa [~ ? drovńat (Pl.)] E:NSurk [дровни] / Lastschlitten, Bauernschlitten. [puti͔ź] drovńas i tuśt́ (III314) [Sie] legten ihn in einen Schlitten und machten sich auf den Weg. — [Russ. дровни].
drožams E:Kal шелохнуться, [трястись, дрожать] / sich ein wenig bewegen, sich rühren. ton ĺa drožak! (2136) Rühre dich nicht! — [Russ. дрожа́ть].
drožakstuvums E:Kal (Refl. zu der mom. F. *drožakstums) тронуться / sich rühren. kodak drožakstuvat, jomat (2136) Kommst du heraus [Wenn du dich rührst], so bist du verloren.
drožaftums E:Kal (Kaus. zu drožams) трясти / schütteln. mon karman poŕiḿe ńeńiń palmatńiń, a ton karmat si͔nst drožaftuma i šataftuma (2135) Ich werde diese Pfähle zu nagen anfangen und du wirst anfangen sie zu schütteln und zu rütteln.
drᵘd́ijams E:Kad [жужжать] / summen.
drugoj E:Gor [второй, другой] / zweiter, anderer. a t́e čuvcońt́, drugoj čuvcońt́ narmut́ čoĺid́it́ (VII212) In diesem Baum, in dem zweiten Baum zwitschern Sperlinge. — [Russ. друго́й].
1druk E:Mar Večk (Gen. E:Mar druǵiń), *druk (Nom. best. Dekl. drugoś) E:NSurk ― trug M:P Kr (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. trukt), drug M:Temn Pičep Bar [друг, любовник] / Freund, Geliebter. [ńiĺeŋǵeḿeń] toń drugot E:Mar (1148) Vierzig hast du Freunde [Geliebte]. vaśiń polaś śec ašt́i, drugoś[‑]bratoś ḿeĺc ašt́i E:NSurk (II145) Sie haben den Gatten in ihrem Herzen, sie haben den Geliebten in ihrem Sinn. ard [azə̑maśt́, azə̑maśt́ iva·nə̑ń śt́iŕt́i poĺät́i ‒‒‒ v́et́ä] trugə̑ń [ḱiŕd́it́i] [M:Mam] (IV527-8) Geht und erzählt, erzählt von mir zu Ivans Tochter, Polja, zu der, die fünf Liebhaber (bei sich) behält. mon [t́äńi] ńäjəń vaśä trugə̑źəń M (IV230) Ich habe nun meinen Geliebten Vasja gesehen. ṕiĺgə̑zə̑nza ščaj drugə̑ń ramaf ḱämə̑nzə̑n M:Bar (VIII300) An ihre Füsse zieht sie Stiefel, die ihr Liebhaber gekauft hat. — Russ. друг.
druḱḱe E:Mar (Dem. zu druk) [дружок, любовник] / Freund, Liebhaber, Geliebter.
trugńä M:P (Dem. zu trug) id.
druška E:Petr, družka E:Sob [дружка (на свадьбе) / Brautdiener (auf der Hochzeit)]. [uŕid́iv́ińt́] marta druška ‒‒‒ sajsi͔ź čijań-[pat́ańt́] ḱed́est laŋks E:Petr (VIII48) Der Brautdiener und der Brautführer ‒‒‒ nehmen die Braut auf ihre Arme. vaj ńiĺińḱäḿeń družka putokšnoś E:Sob (VII286) Sie bestimmte vierzig Brautdiener. | drušk-aĺińe (Dem.) E:Gor [дружка / Brautdiener]. drušk-aĺińem aĺińem, drušk-aĺińem t́ät́ińem Mein Brautdiener, mein Bruder, mein Brautdiener, mein Vater! — [Russ. дружка].
*družakšnoms E:Mar Sob Pičel Večk, *družakšnums E:Hl [Frequ. zu einem unbel. Verb *družams] [подружиться] / Freundschaft schliessen; [дружить / Freundschaft halten]. družakšnoś sonzo marto E:Mar Večk Er schloss Freundschaft mit ihm. vaj tatar marto družakšnoś E:Mar (140), vajᵪ tatar maro družakšnuś E:Hl (178) O, sie schloss Freundschaft mit einem Tataren. śemaša maro ćićargot śiśeḿ godne͔t [družakšnośt́] E:Sob (VII254) Semascha (Simeon) und Tsitsjargo hatten sieben Jahre ein Verhältnis miteinander gehabt. — [Russ. дружи́ться].
družba E:Sob [дружба] / Freundschaft. śiśeḿ ijet́ družba ḱiŕd́ekšne͔ś (VII254) Sieben Jahre wurde die Freundschaft aufrechterhalten. — Russ. дружба.
2druk E:Mar Kal Nask Večk ― druk M: Sel, ftruk M:P вдруг / plötzlich (vgl. śäŕʿćk M:P). a śiḿi, a jarci͔, v́e ćasozonzo druk ṕešḱed́i. – ḿešoḱiś E:Mar (225) Trinkt nicht, isst nicht, (aber) in einem Nu wird es plötzlich gefüllt. – Der Sack. druk [v́ä śäĺḿä v́ä śäĺmᴉ͐nza] pańǯᴉźä E:Nask (III245) (Doch) plötzlich öffnete die Einäugige ihr einziges Auge. son aftə̑źń kaft́śḱä svolʿńəń ezda kuro·kńəń, druk, i son ĺät́ś M:Sel (IV824) Er spannte plötzlich an den beiden Flintenrohren den Hahn, und er schoss. — Russ. вдруг.
dŕabńa E:Mar (Gen. dŕabńäń) слякоть / schlechtes herbstliches Wetter. — ? Russ. дрябь.
dŕäńams E:Večk [барахтаться] / zappeln.
dŕebamks E:VVr [греметь] / scheppern, klappern (geborstene Glocke od. Topf). — Russ. дрябе́ть.
dŕeŋǵems E:Mar, dŕäŋga·ms E:Ba [гудеть, скрипеть] / sirren (eine dünne Schnur, wenn man sie in zitternde Bewegung setzt).
dŕeŋǵev́t́ems E:Mar (Kaus. zu dŕeŋǵems).
dŕevt́ńems E:Mar, dŕeᵪ́ńa·ms E:Atr Ba, dŕeᵪńams ~ dŕefńams E:Večk, dŕekńams E:Is [долго спать, спать крепким сном] / lange schlafen, schlafsüchtig sein, eine Schlafmütze sein. — Russ. дрыхнуть.
dŕiŋga·d́ems E:Večk ― dŕiŋǵä·d́əms M: Čemb [звякнуть] / sirren, brummen (straffgezogene Schnur bei Berührung) (E:Večk); [прозвенеть, прозвучать] / plötzlich klingen, einen Klang geben (Münze, Glas) (M:Čemb).
dŕiŋgajems E:Večk (Iter.) [звякать] / (fortwährend) sirren, brummen.
dŕińńa·ms M:Čemb, dŕińńams (: dŕińńä·j) ~ dŕəńńa·ms M:Sel [звенеть, звякнуть] / klingen, klirren (z.B. Münzen, Glas).
dŕińńa·kšńəms (: dŕińńa·kšńi) M:Sel (Frequ. zu dŕińńams).
dŕińńa·ftə̑ms (: dŕińńa·fti͔) M:Sel (Kaus. zu dŕińńams).
dŕistun [E:?Mar] Večk [сварливый] / stössig; [страдающий поносом / an Durchfall leidend]. — [Russ. дристу́н].
du E:Jeg [служ. слово без значения / ein Füllwort ohne Bed. in einem refrainartigen Vers im Liede]. śupav, śupav [d́eḿeńt́ej], koźav, koźav [d́eḿeńt́ej]! ᵪajdi͔m ᵪajdaj du! (1106) Reich, reich ist Dementei, grossbegütert ist Dementei!
duba: duba-kaĺ E:Večk [гладкая и хрупкая ива] / eine glatte u. spröde Weide (= kasks-kaĺ E:Seledba).
dubams E:Mar ― duba·ms M:Jurtk дубить / gerben (E:Mar). — Russ. [дуби́ть].
dub́ina E:Mar Petr дубина / Keule. ḱijakska jaḱi molod́ec, dub́inazo laŋksonzo. – katkaś E:Mar (236) Den Boden entlang geht ein fixer Bursche, die Keule auf der Schulter. – Die Katze. pakšat́ńe sait́ ḱed́eze͔st dub́inat E:Petr (VIII78) Die Kinder nehmen Stöcke in die Hand. — [Russ. дуби́на].
dub́inka E:Mar id. son uźeŕeńt́ di͔ dub́iŋkańt́ sajińźe di͔ tuś (2105) Er nahm die Axt und die Keule und ging davon. — [Russ. дуби́нка].
dubolgo E:Večk Is, duboldo E:VVr, dubulgă ~ dubu·lga (Nom. Pl. dubu·lk) ~ dubᴉ͐lga (Nom. Pl. dubᴉ͐lgᴉ͐t) E:Ba ― dobə̑lga M:Ur Jurtk (Nom. Pl. dobə̑lgə̑t), ? dobə̑ldi͔ḱ M:Sučk [какой-то куст] / irgendein Strauch (E:Ba: ? товлажок, ? волжанник / ? Spierstaude, ? Purpurweide (ung. 2 Arschin hoch); E:Večk: волжанка / Purpurweide (Salix purpurea); E:Is: товолошник / Spierstrauch(gebüsch), ähnlich dem wilden Pfirsich; M:Jurtk: [похожий на акацию] / der Akazie ähnlich; M:Sučk: [растёт в воде] / wächst im Wasser). a pokš pakśa·so dubo·lgo E:Is (II49) In der grossen Feldmark (steht) ein Spierstrauch. — Tat. dubə̑lgə̑, tubə̑lɣə̑, tschuw. tu̬bə̑lᵪa, alt. tabə̑lka, dschag. (Vámb.) tobolgu ‘eine Art Baum’.
dubolǵińe E:MKly (Dem. zu dubolgo) [? спирея, ? таволга, ? бересклет / ? Spiere, ? Spindelbaum]. dubolǵińe kuŕćazo (VII34) (Wie) ein Spierstrauch [ist] ihre Tragstange.
dubor E:Mar [?Bug] Večk, dobo·r E:Ba [топот, грохот] / Gestampfe, Gedröhne. | duborco (Iness.) ardoms E:Mar Večk [бежать с топотом] / mit Gestampfe laufen (Tier); [ехать с грохотом] / mit Gepolter (Gedröhne) fahren. | duborco čijems E:Mar Večk [бежать с топотом] / mit Gestampfe laufen (Mensch). duborco čijńi E:Mar Er läuft stampfend (hin und her). | duborco ḱišt́ems [E:?Bug] [плясать с топотом / mit Gestampfe tanzen]. [t́ejt́eŕt́] ḱišt́it́ duborco (V414) Die Mädchen tanzen mit Gestampfe. — [Vgl. osm. (Radl.) тыпырды, тыпырда].
dubordoms E:Večk VVr, dobo·rdoms E:Ba, duburdums ~ dubardums E:Kad Kal, dubᴉ͐rdums ~ dubᴉ͐rdᴉ͐ms E:Kažl ― tə̑bə̑rdə̑ms (: tə̑bə̑rda·n, tə̑bə̑rdi͔) M:P, tə̑bə̑rdə̑ms M:Kr, dubə̑rdə̑ms M:Čemb Sučk Temn [гудеть, греметь] / dröhnen (z.B. Donner); грохотать / donnern, grollen (E:Kad Kal Kažl M:Čemb Sučk); [бежать с топотом] / mit Gestampfe laufen (E:Večk Ba VVr [M:?P]); [топать ногами] / mit den Füssen stampfen (M:P); [бурлить / brodeln (beim Kochen); бурчать / knurren (Magen)] (= butordoms E:Mar Večk) (M:Čemb). sońź(e) alunza modaś lukaź luḱe, duburduź duburde͔, ḿeńiĺś uvnaź uvne͔ E:Kal (2134) Überall erdonnert die Erde, unter ihm erbebend, und der Himmel erdröhnt. ḿeńiĺś duburduź duburde͔ E:Kal (2136) Der Himmel erdröhnt. tə̑bə̑rdə̑da jalgat, tuga·tt, [tośt́ät́ada] M:Kr (IV550) Tummelt euch, Freunde, tobt! at́amś dubə̑rdi͔ M:Čemb Der Donner rollt (dröhnt), es donnert. dajt́ävaka dubi͔rttama, galdi͔rttama M:Temn (VIII416) Lasst uns stampfen und poltern.
tə̑bə̑rkšńəms (: tə̑bə̑rkšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu tə̑bə̑rdə̑ms) id.
dubovoj E:VVr [дубовый] / eichen, aus Eichenholz. dubovojt́ [ṕeŕerub́ińe] (II333) Aus Eichenholz [sind] deine Dielenbalken. — [Russ. дубо́вый].
dubrova E:Mar NSurk, dubrova ~ dubrov E:SŠant [дубрава] / dichter, schattiger Laubwald (E:NSurk SŠant); [? назв. с. Дубрава] / [?] Name eines Dorfes (E:Mar). vaj ńej pokš pakśaso dubrova, ńej dubrovasoń[t́] lužomńe E:Mar (154) Auf dem grossen Felde liegt Dubrova [Laubwald], in Dubrova [im Laubwalde] ist eine kleine Vertiefung. kodańa sovaś son ńej dubrovas E:SŠant (I351) Als er in den Laubwald eintrat. vaj dubrovt dubrovt son poiń v́iŕńeze͔ E:SŠant (I151) Dichter, schattiger Laubwald ist ihr Espenwald. — [Russ. дубра́ва].
dubrofka E:Petr [назв. эрз. с. Дубровка] / ers. Dorf im Bez. Kusnezk, Gouv. Saratow; Pl. dubrofkat bedeutet ‘die Einwohner des Dorfes Dubrowka’. mon jutaś godne͔ uĺńiń [kuźńecke͔j] ujezde͔ń dubrofkasa. ‒‒‒ śe [čińt́] dubrofkat [služaśt́] kalma laŋksa moĺeb́en (VIII134) Im vorigen Jahr war ich ‒‒‒ in Dubrovka, im Bezirk Kuznetsk. ‒‒‒ An diesem Tage begingen die Dubrovka-Bewohner ein Opferfest auf dem Friedhof.
dubušḱi E:Mar, dubšḱi E:Večk ― dub́i·šḱi M:Čemb [дыбом] / auf den Hinterfüssen, auf die Hinterfüsse (z.B. stehen bzw. sich stellen) (= kubə̑škom M:P, gə̑bə̑ško·m M:Sučk). — [Vgl. russ. дыбом].
dudak E ― tuda·k M:P дудак / Trappe. — Russ. дуда́к.
dudok E:NBajt ?Bug “скрипка” / Geige; [? дудка, ? свирель] / ? Rohrpfeife, ? Schwegelpfeife. son dudokso kolcto mori͔ĺ E:NBajt (V374) Er spielte meisterhaft die Geige. ćorat mori͔t́ dudokso E:?Bug (V414) Die Männer spielen auf der Geige. — [Russ. дудка].
dudokḱe E (Dem.) id.
duduška E:Mar (Gen. -ń), dudu·ška E:VVr дудочка / Rohrpfeife, Tonpfeife (E:Mar). duduškaso v́ina uskś E:Mar (1132) In einer Tonpfeife fuhr er Dünnbier [Branntwein]. sajś t́ejt́e·ŕeś dudu·ška i śed́i· E:VVr (III230) Dann nahm das Mädchen eine Pfeife und spielt(e). — Russ. дудочка.
dudura E:Mar дура / Dummkopf (wird in einem Rätsel von dem Kranich gesagt). v́e ṕŕev́e, saže͔n ṕiĺǵe dudura. – kargoś (268) Ein Dummkopf mit éinem (d.h.: geringem) Verstand, mit ellenlangen Beinen. – Der Kranich.
1duga ChrE E:Mar Večk Bag (Gen. E:Mar -ń, Anr. ChrE -k̀aj, E:Mar -j) ― tuga·n ChrM (Anr. tuga·j), tuga·n ~ tuga· (Gen. -ń) M:P, tuga·n M:Sel (Nom. Pl. tuga·tt, Anr. -jaj) [младший брат] / jüngerer Bruder; [младшая сестра] / jüngere Schwester (ChrEM); (E:Mar:) so benennt auch eine ältere Frau eine jüngere od. so benennt man eine jüngere Mannsperson; (M:Sel:) so benennt die Schwester ihren jüngeren Bruder. ṕiže͔ duganok [ḿeśt́] t́ejńi E:Mar (114) Unser kleiner Liebling (wahrsch. = jüngerer Bruder), was tut er? uš ṕiže͔ dugam sazorne͔m E:Mar (110) Mein kleines, liebes Schwesterchen! ḱiĺej roščaś, av́ińem, pokš rod́ńäń ṕiže͔ maze͔ dugat́ńe E:Mar (1176) Der Birkenhain, Mütterchen, sind die kleinen, schönen Mädchen in der grossen Verwandtschaft. iĺiŋḱ dosad́a se͔ŕiń provži͔ dugat́ńeń! E:Mar (1192) Schimpft nicht meine ausgerüsteten, lieben Begleiterinnen! [richtiger doch: meine Schwesterchen, die meinen Körper begleiten]. eśt́eń rodnoj eŕʒ́ań ćora dugajat E:Večk (I216) Du bist, junger Ersäne, mein eigener [jüngerer] Bruder. dugam kuli͔ zapun kadi͔ E:Večk (I185) Wenn meine [jüngere] Schwester stirbt, hinterlässt sie eine Schürze. eśiń rodnoj eŕʒ́ań ćora dugajat E:Bag (I203) Du bist, junger Ersäne, mein leiblicher [jüngerer] Bruder. aźoka, dugaj, kudov[‑]či͔v E:Mar (110) Geh doch [? Schwesterlein, ? Brüderlein] nach deinem Hause und Heime! eĺi purni͔ḱ, ṕiže͔ dugaj, oznomo E:Mar (1212) Oder [hast du dich ausgerüstet], kleiner Liebling [= jüngerer Bruder], um zu beten? | tug-əŕv́ä· M:Sel [жена младшего брата] / Frau des jüngeren Bruders (eine von der Schwester gebrauchte Ben.). kon(a) tug[-əŕv́ät́śəń] salda·tkaks katsak? (IV372) Welche von deinen Schwägerinnen lässt du als Soldatenweib zurück? — Tat. tūɣan.
duǵińe E:Mar VVr Večk (Dem. zu duga) [сестрица / Schwesterchen]; [братишка] / Brüderchen. saka, duǵińem, iḱeĺem E:Mar (1176) Komm, Schwesterchen, vor mich! a uĺi, ṕiže͔ duǵińem, če͔v́t́e tarkań aci͔ćat E:Mar (1214) Es wird, liebes Brüderchen, keine geben, die dir ein weiches Lager bereiten wird. ok sazorǵem, ok duǵińem E:VVr [O, mein Schwesterlein, o, meine Liebe!].
*doǵiŋ́ǵä̆ E:Šir (Dem. zu doga) [сестрица / Schwesterchen]. a mo·ń aĺi·ŋ́ǵiḿ, uŕi·ŋ́ǵiḿ, a moń doǵi·ŋ́ǵiḿ[‑]sazu·ri͔ŋǵiḿ (II424) Meine älteren Brüder, meine Schwägerinnen, meine jüngeren Brüder, meine jüngeren Schwestern.
tuga·n̄ńɛ ChrM (Anr. -j), tuga·ńä (< *tuga·nńä) M:P (Dem. zu tuga·n) [братишка] / Brüderchen; [сестрица] / Schwesterchen. orta laŋksa śolak avań pat́äńanzə̑n, pat́äńanzə̑n śolak avań tuga·ńanzə̑n [M:?P] (IV66) Am Tore (standen) die [älteren] Brüder der ungeschickten Frau, die älteren und jüngeren Brüder der ungeschickten Frau.
duᵪ E:Mar дух / Duft, Geruch. — [Russ. дух].
duš E:Večk ― duš M:Sučk душевник / Kopfsteuer. ćorań kadov́i staka dušozo E:Večk (I42) Von einem Manne bleibt seine schwere Seele [? Kopfsteuer]. — [Vgl. russ. душа́].
*duša (: dušam) E:SŠant, dušaj (Anr.) E:Kočk [Bug] ― tuša·j (Anr.) [M:Mam] [душенька!, мой милый!, сокровище моё!] / mein Herzchen!, mein Lieber!, meine Liebe!, mein Schatz! vaj maŕiń[‑]kuĺiń, ĺeĺakam[‑]dušam moń stada vani͔ ńej E:SŠant (I55) Ich vernahm, ich hörte, dass mein [älterer] Bruder, mein Herz, eine Herde weide. kuva tundoń čiś, jalgaj[‑]dušaj, sodav́i E:Kočk (VII58) Woran erkennt man den Frühling, liebe Freundinnen? vaj maŕiń[‑]kuĺiń aĺakaj[‑]dušaj [E:Bug] (V354) Ich habe vernommen, gehört, Bruder, (mein) Herz. ḿäs t́aškava uĺu tuša·j avaŕd́at [M: Mam] (IV277) Warum weinst du so sehr, Uljascha, Liebchen? | tuša·-gub́əćḱä [M: P] [убийца, душегуб] / Mörder. slavnaj kuṕe·ćḱäś, tuša·-gub́əćḱäś (IV106) Der berühmte Kaufmann, der Mörder. | du·ša-gu·bńiḱ E:Kirdž id. sa·iḿiḱ ma·ksi͔ḿiḱ, a·vkaj, du·ša-gu·bńiḱńiń (VII424) Du hast mich, Mutter, an einen Mörder (‘Seelenverderber’) verheiratet. — [Russ. душа́].
tuša·ńäj [M:Mam] (Anr. zu dem. F. *tuša·ńä). [śäft́t́ä] uĺuša, [śäft́t́ä tuša·ńäj] (IV277) Ich nehme dich [zur Frau], Uljascha, ich nehme dich, Liebchen.
dušoj E:VVr (Adv.) [душой] / mit der Seele. dušoj a dušoj a bažat (II401) Sehnst du dich nun mit (deiner) Seele? — [Russ. Instr.-F. душо́й].
1dum ChrE E:Mar ― tum M:P Pal (Gen. M:P -ə̑n), dum M:Temn [мысль, дума] / Gedanke, (ChrE E:Mar auch:) [совет, план] / Ratschlag, Plan. ḿeźe toń dumsot E:Mar Was hast du im Sinne? konat araśeĺt́ v́e dumso E:Mar (1156) Wer an eurem Plane nicht teilnahm. [ḿeźä ḿäĺsə̑nza ḿeźä] tumsə̑nza M:Pal (IV315) Was [hat er] im Sinn, was in den Gedanken? mon sodan toń dupńeń[‑]razə̑pńeń M: Temn (VIII324) Ich weiss (schon) deine Gedanken. — Russ. дума.
dumǵe E:VVr (Dem. zu dum) [мыслишка / Gedanke].
dumńe ChrE E:Mar ― tumńä· M:Ins (Dem. zu dum, tum). v́e dumńese͔ [duḿid́e] E:Mar (1156) In Eintracht beratet ihr euch. v́əŕga·zə̑ń tumńä· a soń marʿtə̑nza M:Ins (IV245) Er hat den Verstand eines Wolfes.
dumščiḱ M:Sel (Abl. -t́ä) [советчик] / Ratgeber (beim Kaiser). [ot́śazə̑rś] korʿtaj dumščikə̑nzə̑ńd́i (IV825) Der Kaiser spricht zu seinen Ratgebern. — [Russ. думщик].
dumadnams E:Kažl ― tuma·ndams ChrM, *tuma·ndams (: tuma·ndan, -aj) M:P, *dumadə̑ndams (: dumadə̑ndan) M:Kr, dumə̑nda·ms M:Čemb, dumə̑dndams M: Sel [думать, размышлять, совещаться] / (an etw.) denken, nachdenken, sich beratschlagen. si͔ń duma·dnaśt́ sonza jumaftums E:Kažl (III263) Sie gedachten ihn umzubringen. son dumə̑dndaś, tuś kafta [ńed́äĺaška] ńi M:Sel (IV808-9) Er gedachte, sich jetzt auf zwei Wochen wegzubegeben. — Russ. думать.
tumandama M:P (Gen. -ń) [мысль] / Gedanke.
*dumadnakšnums E:Kažl ― *tuma·ndakšńəms (: tuma·ndakšńan, -i) M:P (Frequ. zu dumadnams, tuma·ndams) [думать, намереваться / denken, gedenken usw.]. äśt́ä·ń orgᴉ͐d́ums duma·dnakšni͔ń dᴉ͐ alašam äźᴉź ńej-ᴉĺi [ḿeŕan], ḱäv́śsi͔ń E:Kažl (III295) Ich dachte zu fliehen, aber ich werde sie fragen, sagte ich (mir), ob sie nicht mein Pferd gesehen haben.
*dumə̑dnda·və̑ms M:Sel (Refl.-Pass. zu dumə̑dndams) [задуматься, представить себе / sinnen, nachdenken, sich vorstellen]. jakaj dumščikə̑nza, af dumə̑dnda·v́i, kov t́ijmə̑s salda·tś (IV825) Seine Ratgeber gehen [Er sucht seine Ratgeber auf], sie können nicht erfinden, wohin man den Soldaten schicken muss.
dumajams ChrE E:VVr Večk SŠant ― *tumajams M:Katm [думать, размышлять, совещаться] / (an etw.) denken, nachdenken, sich beratschlagen, (E:Večk VVr auch:) [намереваться] / beabsichtigen. ḿeśt́ dumait́ ńe v́ešt́utne͔ E:SŠant (I9) Woran denken die Zauberer? vaj i dumai a son gadai E:SŠant (I189) Er denkt und sinnt. aščəś aščəś tumajäś M:Katm (IV73) Sie wachte und wachte, sie sann nach. — Russ. думать.
tumajäj M:Katm [мыслящий, думающий / denkend; der Denkende, Denk-]. śä kandə̑ńäś, t́et́kaj, tumajäj jalgaźəĺ (IV461) Jener Baumstumpf, Vater, war mein Freund beim Nachsinnen.
*dumajakšnoms E:NPyrma MKka, *dumaja·kšnᴉ͐ms E:Ba (Frequ. zu dumajams) [задумывать, замышлять / planen, beabsichtigen]. dumajakšnoś grabamondo [E:MKka] (II134) Sie dachte es zusammenzuscharren. śiśiḿi·ćä čistᴉ͐ńt́ dŕigoŕe·jka dumaja·kšnᴉ͐s jolča·nkav E:Ba (I173) Am siebenten Tage dachte Drigorejka nach Joltschanka (zu gehen).
dumams ChrE E:Mar Hl Gor Sob Bug Večk SŠant Jeg [думать, размышлять, совещаться, решаться, хотеть намереваться] / (an etw.) denken, nachdenken, sich beratschlagen, sich entschliessen, beabsichtigen wollen. vaj ḱiščat[‑]morat, [ḿeśt́jak] a dumat E:Mar (148) Ach, du tanzest, singst, an nichts denkst du. at́äś dumaś[‑]t́ejś E:Mar (282) Der Alte sann und sann. vaj dumaś, dumaś v́eška polaś, si͔rgakšnoś E:Mar (152) O, er besann sich, er besann sich, der kleine Ehemann, er machte sich auf. davajt́e, braci͔, dumataŋk E:Mar (144) Lasst uns, Brüderchen, nachdenken! koda [duḿid́e], aŕćid́e E:Mar (1156) Wie gedachtet ihr, sannt ihr? v́e dumńese͔ [duḿid́e] E:Mar (1156) In Eintracht beratet ihr euch. dumaś ańd́amo kudoń[‑]kardazi͔ń purnamo E:Mar (166) Andjamo entschloss sich Haus und Hof zu bestellen. i [dumaśt́] at́at[‑]babat bukańt́ ṕečḱeḿe E:Mar (2114) Und der Alte und die Alte wollten den Ochsen schlachten. apart [dumaśt́] toń laŋga E:Sob (VII266) Man hat Böses über dich gedacht (böse Absichten gehegt). už poladonʒo son duḿi [E:?Bug] (V246) Er denkt (immer) an seine Frau. ĺitova dumaś moĺeḿe E:SŠant (I288) (Da) dachte Litova zu gehen. — Russ. думать.
duḿi E:Mar [мыслящий, думающий / denkend; der Denkende]. a [duḿińeń] dumav́it́ (1182) (Nur) der Nicht-Denkende kann solche erdenken.
*dumakšnoms E:Mar Večk NSurk (Frequ. zu dumams) [думать, решаться] / denken, sich entschliessen. uš alkuks mokšo dumakšnoś E:Mar (156) Wirklich dachte der Mokscha[ne] (an die Sache). ańd́amo dumakšnoś kudov[‑]či͔v E:Mar (166) Andjamo entschloss sich nach seinem Hause und Heime zu gehen. dumakšnoś kat́a t́it́a mastorov E:Mar (128) Es kam Katja in den Sinn in’s Vaterland sich zu begeben. si͔ń ńej dumakšnośt́ pokšoń putomo E:NSurk (I91) Sie dachten ein Oberhaupt einzusetzen.
dumardoms E:Atr MKly [думать, размышлять, намереваться / denken, sinnen, beabsichtigen] (= dumaja- E:VVr). kov dumardi͔t́, ruśkaj aĺkaj, aĺakaj? E:MKly (VII14) Wohin (zu gehen) hast du gedacht, Bruder Rusja, Brüderchen?
*dumśems E:Škud ?Bug Večk (Frequ. zu dumams) [думать, намереваться, размышлять, задумывать] / denken, gedenken, sinnen, beabsichtigen. [iśt́a] dumśiń nogaj-v́ijd́e orgod́ḿe E:Večk (II249) So dachte ich der Nogajerhorde zu entgehen. dumśeś[‑]aŕćeś eŕḱeńt́e son kaḱińeńt́ jortomo [E:?Bug] (V408) Sie gedachte, in den Teich das Kind zu werfen.
*dumaźev́ems E:Mar (Inch. zu dumams) [задуматься] / zu denken anfangen. vaj eŕäśt́, eŕäśt́, [dumaźevśt́] (170) Sie lebten, sie lebten, sie fingen an zu denken.
*dumavoms E:Mar [?Bug] (Refl. zu dumams) [(случайно) задуматься, прийти к мысли / (zufällig an etw.) denken, (zufällig) auf einen Gedanken kommen]. a [duḿińeń] dumav́it́ E:Mar (1182) (Nur) der Nicht-Denkende kann solche erdenken. ṕeḱ, avaj, goŕa [sajiḿim], a dumav́ijak kodańa E:Mar (1200) Mächtig, Mutter, ergriff mich der Kummer, es lässt sich nicht einmal denken, wie mächtig. naĺkstaś ṕiĺǵeze͔, ozavś ozado, dumavś[‑]aŕćevś śe škastońt́, narfod́evś[‑]čarmod́evś [E:?Večk ?Pavl] [Ihr glitschte der Fuss aus, sie fiel in sitzende Stellung, sie kam zu dieser Zeit auf (böse) Gedanken, sie wurde von einer narfot́-Krankheit betroffen]. a parosto dumav́i [E:?Bug] (VI146) [Eine] kann Böses denken.
2dum E:Atr Ba Večk ― tum M:Ur [совсем] / ganz (Verstärkungswort) (= tuń). | dum ašo E:Večk Ba [совсем белый, белоснежный / ganz weiss, schneeweiss]. | dum jakśt́eŕe E:Večk [?Ba] [очень, совсем красный, кроваво-красный / sehr rot, ganz rot, blutrot]. | dum ravžo E:Atr Večk, dum rau·ža E:Ba ― tum ravža (nur in dieser Verbind.) M:Ur [совсем чёрный, чёрный как уголь] / ganz schwarz, kohlschwarz. — [Vgl. 2di͔ń; tuń]. — Tat. dӫ̈m, tschuw. təm.
duńd́ad́ems E:Večk, dońd́ä·d́ims E:Ba [бить, ударить] / schlagen (E:Ba: z.B. jdn. auf den Rücken, wenn er sich verschluckt hat).
duńd́ajems E:Večk (Iter.).
duńka E:VVr [женское имя] / ein Frauenname. a ḿiń ĺonośt́ [v́id́ińek] ‒‒‒ duńka[‑]duńka, ĺupka[‑]ĺupka (II51) Wir säten den Flachs; ‒‒‒ Dunjka, Dunjka, Ljupka, Ljupka. — [Russ. Дунька (Dem. zu Евдоки́я)].
dupĺa E:Kal [дупло] / Höhle (= undo). ṕińit́ńe ńed́eśt́ ŕiv́iźt́ pulut́e, sońćinzi͔jak dupĺet́es tarǵiź i śeśḱiń śiźńiź śiźńiź (2146) Die Hunde bissen sich in den Schwanz fest, zogen den Fuchs [aus der Höhle] heraus und zerrissen ihn [“zerreissend”] auf der Stelle. — [Russ. дупло́].
dura: durava [M:Sel] [dura + ava] [глупая женщина, дура] / dummes Weib. norak ruzava, norak durava (IV109) Bleib stehen, Russin, bleib stehen, dummes Weib! — [Russ. дура].
duraćka E:Mar ― turačo·k M:P [Mam] дурак, [дурачок] / Dummkopf, Dummköpfchen. iᵪ, duraćka, kov jakat! E:Mar (2108) Ach, Dummköpfchen, wohin gehst du! ei, turatšo·k, ton [araĺet́] poku, ti͔ [ḿäŕgeĺet́: v́etšnaj paḿet́] [M:Mam] (IV849) O, du Dummkopf, du hättest dich beiseite stellen und sagen sollen: ‘Ruhe in Frieden!’. — [Russ. дурачо́к].
durak ChrE E:Mar, dura·k E:Jeg ― tura·k ~ dura·k ChrM M:P (Gen. M:P -ə̑ń, Nom. Pl. -t), tura·k M:Pa [дурак, глупый] / Dummkopf, dumm, (M:P auch:) [сумасшедший] / Verrückter. kona a sodasi͔, śe durak E:Mar (252) Wer es nicht errät, der ist ein Dummkopf. duraḱiń karmavti͔ź oznomo, a son końanzojak lazi͔źe E:Mar (279) Dem Dummkopf befahl man, sich vor den Heiligenbildern zu verbeugen, er aber spaltete [sogar] seine Stirn. dorka· baba·, dura·k baba·, dorka baba, ṕeĺa·s baba! E:Jeg (188) Die alte Dorka, die dumme Alte, die alte Dorka, die tolle Alte! aĺakaźä laćəsamań ‒‒‒ purla·kə̑ńd́i tura·kə̑ńd́i M:Pa (IV54-5) Mein Vater will mich verheiraten ‒‒‒ an einen Burlak, an einen Dummkopf. | durak-kujar E:Mar VVr Večk Ba Atr ― dura·k-kuja·r M:Sučk тыква / Kürbis. | durak-lopa-t́ikše E:Večk, s. durak-t́ikše (unten). | durak-ṕŕäv́e [E:?Gor] [глупый, дурак] / dumm, Dummkopf. | durak-t́ikše E:Večk, durak-t́i·kšä E:Ba ― [?] durak-t́ikšä M:Sučk, durak-t́išä M:Sel белена / Bilsenkraut (Hyoscyamus niger) (M:Sel: wenn man es isst od. beim Baden in der Sauna auf den Ofen wirft, wird der Mensch toll). — Russ. дура́к.
durak-či͔ ~ durak-či E:Mar ― turak-ši ~ tura·k-ši M:P, durak-ši M:Sučk [Temn] [глупость] / Dummheit. durak[‑]šidə̑nza aĺanc domńanc ḿiś M:Temn (VIII346) Aus (‘seiner’) Dummheit verkaufte er das Haus seines Vaters.
tura·kə̑ńä M:P [Mam] (Dem.) [дурачок] / Dummkopf. [pabańät́] śorats [fḱäńä śävə̑k tura·kə̑ńä] [M:Mam] (IV848) Die Alte hatte nur einen einzigen Sohn und auch er war ein Dummkopf.
tuŕi·na M [глупая женщина] / die Närrische. ṕekmań kuĺi·naś uĺćä·ń tuŕi·naś (IV229) Pekmas Kulina, die Närrische auf den Gassen! — [Russ. дурень, Gen. дурня].
duŕńi·ga M:An [голубика, дурника] / Rauschbeere (Vaccinium uliginosum). — [Russ. дурни́ка].
duŕńiḱ: duŕńiḱ-t́ikše E:Kal [белена] / Bilsenkraut (Hyoscyamus niger); (wenn man es isst od. beim Baden in der Sauna es auf den Ofen wirft, wird der Mensch toll).
duraskadoms E:Mar Večk, draska·dums E:Kal ― tura·śkadə̑ms M:P Pš, dura·skadə̑ms M:Sel Atjur [взбеситься, помешаться] / toll, wahnsinnig werden. əŕv́ä·ńanzə̑n tura·śkatśt́ M:Pš (IV420) Ihre Schwiegertöchter wurden toll. [ḿes], tśoraj, af kardasak ĺeftśəń, son dura·skatś, śińńi śet́(t́)ńəń esa M:Sel (IV816) Warum, Junge, hältst du deinen Löwen nicht zurück, er ist toll geworden, er reisst an den Dielen? f́iga·r tsaŕe·v́it́ś [ḿes] ḿäŕkś dura·śkatś ĺeft́śä M:Sel (IV813) “Figar Tsarevits, warum”, sagte sie, “ist dein Löwe toll geworden?”. — [Vgl. russ. дуре́ть].
*tura·śkatkšńəms (: tura·śkatkšńan, -i) M:P (Frequ. zu tura·śkadə̑ms).
tura·śkaftə̑ms (: tura·śkaftan, -i͔) M:P (Kaus.) [делать безумным] / wahnsinnig machen.
*tura·śkafńəms (: tura·śkafńan, -i) M:P (Frequ. zu tura·śkaftə̑ms).
duro E:Večk Is ― turə̑ M:Sučk (mit Gen.) [взамен, вместо] / anstatt, als Ersatz für; [в одинаковой мере, равноценно] / in gleichem Masse, gleichwertig (mit etw.); [некоторое время (столько-то)] / eine Zeit von ung. (so u. so viel). t́e skaloś alašań duro ašt́i E:Večk Diese Kuh ist gleichwertig mit einem Pferde. son eŕaś ḿińek ḱece͔ ṕeĺ-ijeń duro E:Večk Er lebte bei uns ungefähr ein halbes Jahr. makst mońeń kši, mon śeń duronʒo t́et́ robotasa od. robotaź panca E:Večk [Gib mir ein Brot, ich werde dir dafür als Ersatz Arbeit machen (für seinen Wert arbeiten) od. seinen Wert mit Arbeit bezahlen]. mon v́et́ robotan, čit́ śeń duronʒo (E:Is: durozo) udusa E:Večk Is, mon v́et́ robatan, šit́ śäń turə̑nc udə̑sa· M:Sučk [Ich arbeite in der Nacht, als Ersatz dafür schlafe ich am Tage].
duška E:Večk [грудина, грудная кость птицы] / Brustbein des Vogels. — Russ. [дужка].
dušman ChrE E:Mar Ba Večk Is, tušma·n E:Kad [Šir] ― tušma·n ~ dušma·n ChrM, tušma·n M:P Sel (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. tušma·tt) [(злой) волшебник, колдун] / (böser) Zauberer, (E:Mar Večk Is Šir auch:) неприятель / Feind; (E:Kad:) нестарательный, негодяй / untauglich, träge, unsorgfältig, Taugenichts. dušmando koldo vanumak E:Mar (1188) Bewahre mich vom Zauberer! dušmanć ńejse͔, kolć aŕćese͔ v́eška poli͔ńeńt́ E:Mar (12) Werde der Zauberer gewahr, gedenke der Hexenmeister des kleinen Ehegatten. kona t́ese͔ dušmani͔ś E:Mar (1126) Wer ist hier Feind? aj, mo·ń aj si͔·t́ tušma·tnä͔ [E:Šir] (II431) Ach, eben kommen meine Feinde. | dušman-kočkaŕa [E:?Bug] [имеющий “чертовы пятки” / einer mit “feindlichen Fersen” (der immer da ist, wo er nicht sein sollte)]. dušman koškaŕa toḱiźe (VI214) [Ihn] hat eine Hexe(n-Ferse) getroffen. | dušman-kurgo E:Gor [“предсказывающий дурное” / “Hexenmaul” (einer der böse Sachen voraussagt)]. dušman kurgo jakśargo (VII276) (Du) Unglücksvogel Wildente! | tušma·n-paćä M:P [вульгарное ругат.] / ein vulgäres Schimpfw. | kaŕʿḱä-pŕä-tušma·n M:P [прострел] / Hexenschuss (kleiner, der nicht “explodiert”). — Tat. dӫšmån (< pers.).
tušma·nńä M:P (Dem. zu tušma·n) id.
dutoj E:Mar [?Bug] Večk NSurk [угрюмый, ворчливый] / griesgrämig, mürrisch; [ворчун] / Brummbär; [глупый, неразумный / dumm, unvernünftig] (= glupoj). ejd́em ejd́em dutoj ejd́em E:Večk (I116) Mein Kind, mein Kind, mein unvernünftiges Kind! dutoj uĺńeś iśeḿejeń ĺeĺazo [E:?Bug] (V474) Isemejs älterer Bruder war unverständig. — Russ. дутый.
dutojgadoms E:Mar [коченеть] / steif, starr werden, erstarren (z.B. die Finger vor Kälte).
dvaŕe·c M:Sel, tvaŕe·c M:P [Mam] [дворец] / Palast. šobdavas [šat́šśt́] kutt[-koŕeńt́śat], lut́še ot́śazə̑rt́ [tvaŕetsta] [M:Mam] (IV860) Vor der Morgendämmerung war (daraus) ein Haus mit Kammern, besser als der Palast des Kaisers, entstanden. sońś t́ijɯś [ot́śu] azə̑rks saldatś dvaŕe·tsə̑znza M:Sel (IV833) Der Soldat wurde selbst Kaiser in seinem Palast. — [Russ. дворе́ц].
dvojka E:Sulli [парная запряжка] / Zweigespann. ḿiḱita moĺi [ravońt́ b́eŕokka], avoĺ dvojkaso, avoĺ trojkaso (VII88) Mikita fährt am Ufer der Wolga entlang, nicht in Zweigespann, nicht in Dreigespann. — [Russ. двойка].
dvojńat (Pl.) E:VVr Večk [близнецы] / Zwillinge. — [Russ. двойня].
dvojńaška(t) E:Mar id.
dvojurodnoj, dvojrodnoj, dvoiro·dnoj: dvojurodnoj brat E:Mar, dvojrodnoj brat E:Večk Is, dvoiro·dnoj brat E:Ba [двоюродный брат] / Vetter. | dvojurodnoj sazor [E:?Mar], dvojrodnoj sazor E:Večk Is [двоюродная сестра] / Base, Cousine. — [Russ. двою́родный].
dvor M:Vert Temn Pičep [двор] / Hof. vad́ kaf uvaźuś, kaf uvaźuś kšńisa ṕińac, dvorə̑ń vani͔ńac M:Vert (VIII438) ‘Wau, wau’ begann zu bellen sein Kettenhund, sein Hofwächter. vaj gaĺd́er[‑]guĺd́eŕ! pajḱt́ suvaśt́ dvort́i M:Pičep (VIII264) Kling klang! fuhren Schellen in den Hof ein. t́at gad́enda domi͔źeń, pakə̑śt́enda dvorə̑źeń! M:Temn (VIII312) Beschmutze nicht mein Haus, besudle nicht meinen Hof! — [Russ. двор].
də̑vorńä M:Pičep (Dem.) id. də̑vorńäś ṕäškə̑ć oću bajarda (VIII264) Der Hof füllte sich mit grossen Bojaren.
dvoŕańin E:Mar (Gen. -i͔ń) [дворянин] / Edelmann. — [Russ. дворяни́н].
d́abo E:Mar Večk [женский половой орган] / weibl. Scham (feineres Wort als pad).
d́agu E:Večk (onomat.) [ласк. слово при укачивании ребёнка] / Kosew. beim Wiegen des Kindes. d́agu[‑]d́agu [ejd́ńem], d́agu ṕiže t́aḱińem (II255) Pai-pai, mein Kindchen, pai, mein kleines Kindchen!
d́äbams E:Ba [семенить] / mit kleinen Schritten gehen, trippeln.
*d́eb́äŕd́əms (: d́eb́äŕd́i) M:Temn (nicht im Bez. Spassk) ? прогнать с позором / ? jdn. mit Blick od. Schimpfen forttreiben.
d́eda E:Mar VVr Večk Is (Anr. -j), d́jeda E:Kažl ― d́eda M:Pimb [дед (отец отца)] / Grossvater (Vater des Vaters) (E:Mar VVr Večk Is M:Pimb); [старший брат отца] / älterer Bruder des Vaters (E:Mar VVr Večk Is); [старший брат матери] / älterer Bruder der Mutter (E:Mar Večk); [общее обр. к старым мужчинам] / allg. Anr. für alte Männer (E:Mar VVr Večk Is). oᵪa d́edam E:Mar (248) Mein Grossvater Ocha. ḿeźiń ḱis, d́edaj, t́uŕt́ado? E:Mar (2105) Warum, Grossväterchen, balget ihr euch? kučsak, a kučsak, d́edakaj, ton sajeń uŕvat ton svaᵪaks E:Mar (1116) Sendest du oder nicht, Väterchen, deine erworbene Schwiegertochter, als Freiwerberin? d́edaj, d́edaj, ton ḿäźä saźat? E:Kažl (2148) Väterchen, hör mal Väterchen, was wirst du jetzt nehmen? | od d́eda(j) E:Mar, od d́äda E:Ba [старший брат отца] / älterer Bruder des Vaters; [младший брат отца] / jüngerer Bruder des Vaters. | vasolo d́eda E:Mar Večk, vasi͔·la d́äda E:Ba (Anr. -j) [дед (по матери)] / Grossvater (mütterlicherseits). — Russ. дед.
*d́edi͔ńe E:Mar (Dem. zu d́eda) [дедушка] / Grossväterchen. rod́ńäń ĺeĺat, ĺeĺińem, rod́ńäń d́edat, d́edi͔ńem (1208) Ihr Verwandtschafts-Männer, Brüderchen, ihr Verwandtschafts-Greise, Grossväterchen.
d́ečka E:VVr [дед (по отцу)] / Grossvater (väterlicherseits). — [Dem. zu russ. дед].
d́ečḱińe E:VVr (Dem.) id. jaka·ś d́ed́u·šḱińem[‑]d́ečḱi·ńem v́eŕe·-ṕeĺe·j mosku·vov (II343-4) Mein Grossvater, mein Grossvater ging hinauf nach Moskau.
d́eduška E:Mar, d́ed́uška E:VVr [дед] / Grossvater. d́eduškań[‑]pokščań kudo potmozo čopuda E:Mar (1216) Bei dem Grossvater, dem Alten, war das Innere seines Hauses finster. — [Russ. дедушка].
d́ed́u·šḱińe E:VVr (Dem.) id. jaka·ś d́ed́u·šḱińem[‑]d́ečḱi·ńem v́eŕe·-ṕeĺe·j mosku·vov (II343-4) Mein Grossvater, mein Grossvater ging hinauf nach Moskau.
d́eǵeĺ E:Atr VVr Večk Vez, d́äǵiĺ ~ d́aǵeĺ E:Ba, d́eǵiĺ ( ~ d́aǵeĺ) E:Is растение с трубчатым стеблем / eine Rohrpflanze (E:Ba Is: [? дягиль / ? Angelika]) (E:Atr Ba Večk Is); [мускул плеча] / Muskel des Oberarms (E:Is). koda ĺiśan aĺańe ‒‒‒ d́eǵeĺs-jakamoń obŕacon? E:VVr (II403) Wie kann ich zu den Brüdern gehen, ‒‒‒ so, als ob ich Engelwurz sammeln ginge? v́eśi lomat́ tuśt́, uŕva, šḱeŕks borčas, v́eśi lomat́ tuśt́, uŕva, šḱeŕks d́eǵeĺc E:Vez (I239) Alle Leute, Schwiegertochter, sind nach Engelwurz gegangen, alle Leute, Schwiegertochter, sind nach Engelwurz gegangen. | ṕiĺǵe-d́eǵeĺ E:Večk [большая берцовая кость] / Schienbein. — [Russ. дягиль].
d́ekabŕa E:Mar ― t́ekabŕä· M:P [декабрь] / Dezember. — [Russ. дека́брь].
d́eĺaŋka E ― t́eĺa·ŋka (Gen. -ń) ~ d́eĺa·ŋka M:P [делянка] / der einem jeden Haus (kud) zufallende Waldanteil (= učastka; vgl. oćina). — [Russ. деля́нка].
d́eḿeńt́ej E:Jeg [мужское имя] / ein Männername. śupav, śupav [d́eḿeńt́ej] (1106) Reich, reich ist Dementei! — [Russ. Деме́нтий].
d́emo E:MKly [мужское имя] / ein Männername. ćoraś paro d́emo d́emuša (VII10) Ein trefflicher Mann (war) Demo, der kleine Demo.
d́emuša E:MKly [мужское имя] / ein Männername. d́emuša tukšnoś kazak mastorov (VII12) Der kleine Demo begab sich nach Kosakenland. — [Russ. Дёмуша (Dem. zu Деме́нтий)].
d́oma E:Sob ― t́oma [M:P] [мужское имя, Дёма] / ein Männername, Djoma. čačumńado d́oma v́äjḱińe E:Sob (VII262) Djoma (war) als einziges (Kind) geboren. omp pajǵəń ṕiksi͔ś vaj śudufś t́omań ĺošuńäś [M:P] (IV300) Der andere Glöckner ist Tjomas Ljoschu, der Verfluchte. — [Russ. Дёма (Dem. zu Деме́нтий)].
d́omka [E:?Bug] [мужское имя, Дёмка] / ein Männername. — [Russ. Дёмка (Dem. zu Деме́нтий)].
d́oḿiŋka E:Večk [род Дёмы / Djomas Sippe]. pokš pŕaka pańińeḱ ‒‒‒ ńe d́oḿiŋkań t́ejt́eŕńe (II214) Eine grosse Pirogge haben wir gebacken ‒‒‒ für diese Töchter Djominkas [von der Sippe Djomas].
d́eńića E:VVr донце / Spinnbank. kai·źe d́eńi·ćazo i ĺiś ṕekše·-v́iŕ (III284) Sie warf ihre Spinnbank hin, und daraus wurde ein Lindenwald. paro· ṕekše·ń d́eńi·ćam (II382) Aus gutem Lindenholz war meine Spinnbank. — [Russ. ? денница; ? донце].
d́eńiška E:Myv, d́eńeška E:Petr денежка (= 2 пполушки) / kleine Kupfermünze (= 2 Poluschka [vierter Teil eines Kopekens]). vana kaźńeńt́[‑]lovmańt́ jav́iŋk i koṕikaso i d́eńiškaso i mortočkaso E:Myv (III59) Verteilt das Geschenk, die Gabe in Kopeken, in Denischka und in Mortotschka. rod́ńat́ńe maksi͔t́ konat koṕejkań-koṕejkań konat grošeń-grošeń, konat d́eńežkań-d́eńežkań E:Petr (VIII26) Von den Verwandten geben einige je ein Kopekenstück, andere je ein Zweikopekenstück und einige je ein Halbkopekenstück. — [Russ. денежка].
*d́eńńams (: d́eńńäj) M:Sel [бренчать] / brummen (ein gespannter Strick, wenn man darauf schlägt).
d́eńo [E:?Bug] [мужское имя] / ein Männername. paro bojar a d́eńo (V504) Guter Bojar Denjo! — [? Russ. Деня (Dem. zu Дени́с)].
d́ińä M:Vert [мужское имя] / ein Männername. d́ińäń lazuńäś, škajäń ḱäcta anafḱäś (VIII494) Dinjas Lazu, der von Gott Erbetene! — [? Russ. Деня (Dem. zu Дени́с)].
d́ergun E:Is, d́eŕgu·n E:Ba, d́eŕku·n E:Atr, d́erkun E:Večk ― t́ergə̑n M:P Pš, d́ergun ~ [?] d́eŕgu·n M:Sučk дергун (= гергач) / Schnarrwachtel (Crex crex). — Russ. дергу́н.
d́eŕams E:Gor Večk стремиться, желать / streben, trachten. son d́eŕi javomo [E:?Gor] [Er will sich (von der Gemeinschaft) trennen].
d́eŕaj E:Večk SŠant, źeŕaj E:Atr (ChrE) NSurk, d́äŕa E:Gor, d́äŕäj E:Nask, źeŕäj E:MKka ― t́äŕäj ~ t́əŕä·j ~ t́eŕä·j ~ tŕäj M:P, t́əŕä·j M:Kr, tŕäj M:Pš Alk, dŕäj M: Temn (urspr. 3. Sg. Präs. von d́eŕams, *t́äŕams) [если] / wenn, (M:P Pš Kr Alk Temn auch:) разве / denn, etwa, vielleicht. aŕćan-d́eŕaj uŕvakstomo, tońt́eḿetkak lamo si͔ća E:Večk Wenn ich mich zu verheiraten denke, so gibt es auch ohne dich viele Kommende. a ḿińek sajsi͔ź[‑]d́eŕaj, uk avakaj, ĺeĺaźiń ḿiń kaduvdanok mastor laŋgoń śiŕotaks E:SŠant (I462) Wenn sie aber, Mutter, unseren Bruder nehmen, werden wir die grössten Waisen der Welt werden. mon kulan[‑]źeŕaj, mon joman[‑]źeŕaj, moń kalmaftumak pokš ḱi čiŕeśt́eń E:Atr (I140) Wenn ich sterbe, wenn ich des Todes bin, begrabe mich zu Seiten des Hauptweges. a ḱišt́an[‑]źeŕaj di͔ ḱišt́ivan? E:NSurk (III331) Wenn ich nicht tanzen will, wie kann ich dann [unwillig] tanzen? uĺivĺiń[‑]d́äŕa ravžo guj, ravžo avańt́ se͔v́ivĺiń E:Sob (VII298) Wäre ich eine schwarze Schlange, frässe ich die schwarze Frau auf. moĺeń-źeŕan ~ moĺeń-d́eŕan E:MKka Wenn ich ginge od. Wenn ich gehen würde. avoĺeń moĺ-źeŕäj E:MKka Wenn ich nicht ginge od. gegangen wäre. mon moĺəń-däŕan, son moĺəń-d́äŕäj E:Nask [Wenn ich ginge, wenn er ginge]. tŕäj mon sokə̑ran? M:P Pš Bin ich denn blind? kəĺi ton ṕeĺat śkamə̑t udə̑ma·t́ (ə̑də̑ma·t́), t́əŕä·j mon sajan M:P Wenn du Angst hast, allein zu schlafen, sollte ich etwa zu dir kommen? t́əŕä·j moĺan, ḱepətsa M:P Soll ich vielleicht gehen und es aufheben? t́ŕäj af i vanə̑ma M:Alk Darf man etwa nicht mal schauen!
t́eŕavtoms E:Mar VVr, t́eŕaftoms E:Večk, t́eŕaftums E:Kad ― t́äŕaftə̑ms M:P Čemb Sel (Kaus. zu *t́eŕams, *t́äŕams) попробовать, испытать / ausprobieren, versuchen, prüfen. užo t́eŕavtan, t́e moroś morav́i, a morav́i mońeń E:Mar Wart, ich probiere, ob ich dieses Lied singen kann oder nicht! nu, oĺazo pazi͔ń, orgod́i, orgod́i, davaj t́eŕavtaŋk! E:Mar (2115) Nun, es steht in Gottes Hand, wenn er entflieht, so entflieht er, lass uns versuchen! da vana, ti͔ń t́eravti͔ńka ućems laz laŋkso! E:Mar (295) Jawohl, versucht ihr es (nur) auf einem Brette zu schlafen! t́äŕaftan jarʿtsama M:Sel Ich versuche zu essen. [t́śoraj], sodntsajin [ḱät́t́ńəń] t́äŕaftsa [v́ijt́śəń] M:Sel (IV819) Junge, ich binde deine Hände, ich werde deine Kraft versuchen.
t́eŕavtńems E:Mar (Frequ. zu t́eŕavtoms) [пытаться, пробовать] / versuchen.
d́eŕeva E:StDemk [дерево] / Baum. vaśiń čuvtoś, ṕervoj d́eŕevaś [jakśt́eŕe] ṕiče (VII172) Der erste Baum, der erste Baum ist die rote Kiefer. — [Russ. дерево].
*d́eŕgad́ḿeks E:VVr [дёргать, трясти / zupfen, schütteln; сыпать] / schütten. d́eŕgad́a·n [iḱe·ĺet́] čova·rǵet́ (II393) Ich schütte Sand vor dir. — [Russ. дёргать].
d́eŕgad́eń E:VVr [застланный, приготовленный / bedeckt], hergerichtet (= targań). d́eŕgad́eń ṕeŕestoli͔ńet́ (II325) Dein Altar ist hergerichtet.
d́eŕǵe·ć M, d́äŕǵe·ć M:Čemb, d́eŕǵe·ć ~ d́əŕǵe·ć M:Sel дергун (дергач) / Schnarrwachtel (Crex crex) (ein langschnabeliger Vogel). — [Russ. дерга́ч].
d́eŕka·lka E:Ba [смычок] / Geigenbogen. — [? Russ. дерга́лка].
d́eŕńems E:Mar Atr Gor Ba Večk, [?] t́eŕńemks E:VVr [трещать] / klappern (z.B. Windmühle [Spielzeug]); [дребезжать] / schnarren (auch vom Violinbogen, wenn man damit unvermittelt eine Saite berührt); (E:VVr:) [бряцать] / klirren (von der Kette). potmo-ćeṕińeń [t́eŕńid́e] E:VVr (II363) Ihr klirrtet mit [meinen] Hinternschurzkettchen.
d́eŕńeźev́ems E:Mar Večk (Inch. zu d́eŕńems).
d́eŕńevt́ems E:Mar Večk (Kaus. zu d́eŕńems).
d́eŕuga E:Mar Večk [дерюга] / Sackleinwand. kot́ šče͔ŕd́it́[‑]kodi͔t́, d́eŕugat [kańt́ĺit́] E:Mar (134) Obgleich man spinnt [und] webt, trägt man Sackleinwand. — Russ. [дерю́га].
d́eśatskoj E:Mar Večk ― d́eśät́śḱäj M: Sel [десятский] / Zehentmann. — Russ. деся́тский.
d́eśatskojks-či E:Mar Večk [бытность десятским / Amt, Würde des Zehentmannes].
d́eśätńiḱ E:Mar, d́eśat́ńik E:Večk ― t́eśä·t́ńik M:P [десятник] / Desätnik, Zehentmann, Dorfpolizist (E:Mar). d́eśätńiḱiś śeŕǵed́i, lomatńe puromksos moĺit E:Mar (229) Der Desätnik ruft, die Leute gehen zur Dorfversammlung. — [Russ. деся́тник].
d́eśet́ina E:Mar [десятина] / Zehnte. — [Russ. десяти́на].
t́eśatka: muška-t́eśatka M:Mam [льняная связка из десяти пучков / Flachsbündel aus zehn Büscheln]. a parma anə̑klaś muška-[t́eśatka] (IV888) Parma verfertigte eine Hanfgarbe [od.: versah sich mit einer Hanfgarbe, hatte in Bereitschaft eine Hanfgarbe]. — [Russ. деся́ток].
d́eva E:Gor ― d́je͔vaj [Anr.] M:Pimb [дочь] / Tochter. vaj iĺa kulo, oĺona dočam, ton iĺa juma, oĺona d́evam! E:Gor (VII208) Ach, stirb nicht, (du) meine Tochter, Oljona, sei nicht des Todes, meine Tochter Oljona! koda, d́je͔vaj, eŕät́[‑]aštə̑t́ M:Pimb (IV802) Wie hast du es gehabt, Tochter? — [Russ. дева].
d́evka E:MKka, d́efkaj [Anr.] E:Sob [девушка, девица / Mädchen, Jungfer]. ĺiśit́ [ḱemgolmovo] laŋks [ḱeḿeń] laŋks d́evkat [E:MKka] (III125) Mädchen kommen, dreizehn, zehn. ad́aka, dočkam, mon sajd́an, ad́aka, d́efkaj, mon sajd́an! E:Sob (VII126) Komm, mein Töchterchen, ich nehme dich, komm, mein Mädchen, ich nehme dich! — [Russ. девка].
d́ev́ičnoj E:VVr [девичий / jungfräulich, Jungfrauen-, Mädchen-]. sovado ‒‒‒ d́ev́ičnoj manasti͔ŕńezi͔ń (II365) Tretet ein ‒‒‒ in mein Nonnenkloster! — [Vgl. russ. деви́чий].
d́id́o E:Bag [мужское имя] / ein Männername (= Andrej).
d́iga E:Mar MKly Ba Is [гусь] / Gans (E:Mar Is); дикий гусь / Wildente (= id́em gala) (E:Ba). praś maḱińeška, saś ašo d́igaška. – kapsta ṕŕäś E:Mar (252) Es fiel so gross wie ein Mohnsamen, es kam so gross wie eine weisse Gans zurück. – Der Kohlkopf. vaj v́eŕga, v́eŕga d́igat́ńe ĺift́it́ E:MKly (VII32) Hoch, hoch fliegen die Gänse. | d́igań ḱi E:Atr [Млечный Путь] / Milchstrasse. | d́iga-ĺevks E:Vez [гусёнок] / Gänsekücken. ĺubava ĺiśi luga laŋks mazi͔ d́iga ĺevks vanomo (I227) Ljubava geht auf die Wiese, um schöne Gänsekücken zu hüten. | d́igań pokš(ḱe) E:SŠant [гусиный вожак / Gänseältester]. | d́igań polk E:SŠant [гусиная стая] / Gänseschar. vaj karšo ĺivt́it́ ravž-avań d́igań polk (I261) (Da) fliegt eine Gänseschar dem schwarzbraunen Weibe entgegen. | id́em d́iga E:Mar [дикий гусь] / Wildente. — Russ. дига.
d́iǵi-d́iǵi ChrE E:NSurk, d́iḱi-d́ik E:MKly [подраж. звуку скрипки] / ahmt den Ton der Geige beim Stimmen nach. karmaś śŕipkando laćeḿe. d́iǵi[‑]d́iǵi E:NSurk (III259) Er begann seine Geige zu stimmen: “Digi, digi”. čokšne͔ńe-kak d́iḱi-d́ik, valćḱeńe-kak doko-dok E:MKly (VII48) (Alle) Abende (geigt er) diki-dik, (alle) Morgen (wird getanzt) doko-dok.
d́igoldoms [? di͔goldoms] E:Večk [бежать с топотом, с гулом (напр. стадо овец)] / mit Gedröhne laufen (z.B. eine Schafherde).
di͔golnams E:Večk [бегать с топотом, гулом] / dröhnend loslaufen (z.B. eine Schafherde).
di͔golnakšnoms E:Večk (Frequ.) id. di͔golnakšnoś[‑]noškstakšnoś (V396) [Sie] lief los und floh.
d́ijakon E:NSurk ― t́ia·kə̑n M:P [Mam] (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. -ə̑tt) дьякон / Diakon(us), Hilfsprediger. i dumaśt́ pop di͔ d́ijakongak moĺḿe E:NSurk (III308) Da dachten der Pope und auch der Diakon (zu ihm) zu gehen. art [v́eń-ṕe·ŕf] strojak [t́śeŕkav popə̑ńek-t́ia·kə̑nnək] [M:Mam] (IV883) Geh und erbaue während der Nacht eine Kirche samt dem Popen [und dem] Diakon. — Russ. дьякон.
d́ijavol E:Mar ― d́aval M:Sel [чёрт, дьявол] / Teufel. makśi·mń paval, kośḱä d́aval [M:Sel] (IV93) Maksims Paval, der hagere Teufel! — [Russ. дьявол].
d́ijńams E:Mar, d́ijńa·ms ~ d́ijńams E:Kažl, t́ijńams E:Kad, t́ijńams ~ [?] t́ijnams E:Kal, di͔jńi·ms E:Ba [звонить] / klingeln; [звенеть] / klingen (die Ohren); [бряцать] / klirren (z.B. Silbermünze); [свистеть] / summen, surren, sirren, bimmeln (Mücke, Stein im Fluge, gespannte Schnur, Saite, Glöckchen).
t́ijńaźiv́ims E:Kad (Inch.) [зазвенеть / zu klingen anfangen (die Ohren); зазвонить, забряцать / zu klingeln, klirren anfangen (z.B. Silbermünze)].
d́ikoj E:Mar Večk Is SŠant, d́iḱij E:Kal ― t́ikaj M:P Pš Kr Katm, d́ikaj M:Sel [дикий] / wild, (M:P auch:) [бродяга] / Landstreicher. mastori͔ńt́ kolmoć(e) ugolco uĺit́ d́ikoj eŕićat E:Mar (1166) In der dritten Ecke der Erde befinden sich wilde Einwohner. tukšno·ś naro·d d́i·koj pakśa·v E:Is (I71) Die Leute gingen in eine öde Feldmark. eŕäj t́ikaj pakśasa M: Katm (IV253) Er lebt in einer öden Feldmark. vaj son i ńej šačś vaj d́ikoj śt́epḱes E:SŠant (I250) Sie [die tödliche Pflanze] ist auf einer öden Steppe gewachsen. [t́ikaj śt́epsa uĺi] pə̑ka· [M:Mam] (IV862) Auf einer öden Steppe ist ein Ochse. son i və̑d́ moĺi d́ikaj v́iŕń pačk [M:Sel] (IV82) Sie aber geht durch einen wilden Wald. | d́ikoj ḱev E:Večk, d́iḱij ḱev́ E:Kal ― t́ikaj ḱev M [дикий камень, твёрдая горная порода] / eine Steinart (= d́ikaŕ-ḱev E:Mar). | d́ikoj skal E:Mar [лось] / Elch. | t́ikaj śava M:P дикая коза / wilde Ziege. | t́ikaj traks M:P Pš, d́ikaj traks M:Sel [лось] / Elch. — Russ. дикий.
*d́ikojńe ~ *d́ikajńa E:Kočk (Dem. zu d́ikoj) [дикая птица] / wilder Vogel. lotkado-jak, ṕiśmarne͔t́, lotkado-jak, d́ikojńet́! (VII50) Haltet an, Stare, haltet an, wilde (Vögel)! ti͔ń lotkado-jak, ǵiǵi maćijńat, ti͔ń lotkado-jak ĺift́i d́ikajńat (VII50) Haltet an, ihr Wildgänse, haltet an, ihr fliegenden wilden (Vögel)!
d́ikaŕ E:Mar [межевой камень] / Feldstein. kavto pando jutkova d́ikaŕt́ ṕev́eŕit́. – śeŕńimaś (234) Zwischen zwei Hügeln entlang fallen Feldsteine. – Das Scheissen. | d́ikaŕ-ḱev E:Mar VVr [дикий камень, твёрдая горная порода] / eine Steinart. a·ldo ušo·doź d́ika·ŕ-ḱe·vse͔ E:VVr (II345) Unten begann man [das Bauen] mit Kalkstein. — Russ. [дика́рь].
d́ikuša E:VVr [гречиха / Buchweizen]. d́ikuša·ń koli͔· ḿed́-ro·sa (II391) Honigtau, der den Buchweizen verdirbt. — Russ. [дику́ша].
d́iń-d́iń-d́ińd́i M:Sel [динь-дон! (подраж. звуку звонка, колокольчика)] / kling kling (ahmt die Stimme der Schelle nach). oj d́iń d́iń d́ińd́i d́iń d́iń pajǵä saj (IV156) “Kling kling” kommt eine Schellenglocke.
d́iva ChrE [E:?Mar] Večk Kl ― d́iva M: Temn, t́iva M:P Mam [чудо, диво] / Wunder. ḿeźeń d́iva mon ńeiń E:Večk (I453) Welch wunderliche Sache habe ich gesehen! ḿeźeń d́iva tozo t́ejevś E:Kl (III342) Was für ein Wunder ist da geschehen? [śä] tə̑k [t́iva]! [M:Mam] (IV861) Das ist doch ein Wunder! ńat kolə̑d́eń kudat́ńä, d́iva? M:Temn (VIII404) Was für Brautwerber sind diese? — Russ. диво.
d́ivams ChrE E:Mar Atr Bug [удивляться] / sich wundern (E:Mar: sońze͔ laŋga [über ihn]). si͔ń uš d́iv́it́, si͔ń d́iv́it́! E:Mar (2107) Sie verwundern sich so, sie verwundern sich so! a son d́i·v́i ṕeḱ E:Atr (III216) Da wundert er sich sehr. bojart[‑]azort tokšit́[‑]vanni͔t́ si͔ń d́iv́it́ [E:?Bug] (V492) Bojaren und Herren berühren und schauen es, sie sind verwundert. — Russ. диви́ть(ся).
d́iv́i E:Kozl [поклонник, почитатель / Bewunderer].
*d́ivakšnoms E:Bag (Frequ. zu d́ivams) [поражаться, удивляться / staunen, sich wundern]. v́eśe v́eĺeś d́ivakšnoś (I281) Das ganze Dorf staunte.
d́ivavkstoms E:Mar [удивлять, изумлять] / in Erstaunen, Verwunderung (ver)setzen. [ḿiń] v́eĺeń[‑]śadoń d́ivavkstaŋk (1144) Wir setzen hundert Dörfer [l.: das ganze Dorf] in Verwunderung.
d́ivavtoms [E:?Mar], d́ivaftoms E:Večk (Kaus. zu d́ivams) [удивлять, изумлять] / wundern, in Erstaunen, Verwunderung setzen.
d́iznams M:Temn [? звонить / ? bimmeln]. pajgə̑nza d́iznajᵪ́t́, drugə̑nza ŕiznajᵪ́t́ (VIII282) Ihre Schellen bimmeln, ihre Geliebten sorgen sich.
d́oba E:Večk ― t́oba M:Vert Kr (Gen. M:Vert -ń) холм / Hügel; in E:Večk auch als N. pr. im Gebrauch. | d́oba-eŕḱe E:Večk [? назв. пруда / ? Name eines Teiches]. d́oba eŕḱe padozo (II243) (Wie) der Djobasee ist ihre Scham. | d́oba-ulo E:Večk [подножие горы Дёба / Fuss des Djobaberges]. d́oba ulo kopozo (II243) (Wie) der Fuss des Djobaberges ist ihre Schamgegend. — Türk. (TLM, Nr. 177).
d́od́o E:Bag [мужское прозвище] / ein männl. Beiname (= Fjodor).
d́ogoĺ E:Ba: d́ogoĺ-d́ogoĺ [гоп! гоп!] / hopsasa! hopsasa! (wenn man das Kind auf den Knien hüpfen macht).
d́ogot́ [E:?Mar] Večk смола, дёготь / [Birken-]Teer. — Russ. дёготь.
d́ogot́ḱe E:Sob (Dem.) id. ombo ṕäse͔nze͔ d́ogot́ḱet́ aščit́ (VII326) An seinem [des Dorfes] anderen Ende wird Teer gebrannt.
d́ojf ~ [?] dojf E:Sand [шум, гул] / Gerumpel, Gedröhne (beim Fahren).
d́ojfḱe ~ [?] dojfḱe E:Sand (Dem.) id.
d́ok E:Večk [Interj.] [гоп! / hopp!]. d́ok, polaj, d́ok, ad́a, polaj, ḱišt́anok (II140) Djok, Gatte, djok, lass uns tanzen, Gatte!
d́oĺo E:VVr [женское имя, звукоподраж.] / ein Frauenname (wenn das Mädchen, wenn es zu sprechen lernt, “d́oĺo d́oĺo” lallt).
d́onnoj E:VVr SŠant [дневной, ежедневный, денной] / täglich, Tage(s)-. d́onnojt́ robot́ńićińeń E:VVr (II365) Meine täglichen Arbeiterinnen! da d́onnoj pastuk čova gńedoiń vani͔źe E:SŠant (I410) Der Tagehirt erblickte den schlanken Braunen. — Russ. денно́й; дённо.
d́or E:Kažl Ba ― t́or M:P [ловкий, умелый] / geschickt, gewandt; мастер / Meister. son d́or śormadumda E:Kažl, son d́or śormadumada E:Ba Sie ist geschickt im Sticken. — [? Russ. (dial.) дёр ‘выгода, пожива’].
d́orgad́ems E:Mar Večk, d́orga·d́ᴉms E:Ba (Mom.) дёрнуть / reissen, raffen; [ударить, хлопнуть] / schlagen, klatschen (E:Mar Ba: z.B. mit der Peitsche) (= d́orkad́əms M:Sučk). — Russ. [дёргать].
d́orga·ĺᴉms E:Ba (Iter. zu d́orga·d́ᴉms).
d́orgajems E:Mar Večk [?Ba] Vez (Frequ.). son d́orgajesi͔ v́eslanʒo E:Vez (I15) Er reisst an seinem Ruder.
d́orga·ftᴉ͐ms E:Ba [Kaus. zu einem unbel. Verb *d́orgams] сделать лютым, проворным, наездить (лошадь) / geschwind, schnell machen, zureiten (Pferd).
d́orkad́ems E:Mar, d́orkad́əms E:Atr Ba Kad Kal ― d́orkad́əms M:Sučk [царапнуть, чиркнуть] / kratzen, streichen (z.B. Zündhölzchen) (E:Mar Kal); [разодрать] / reissen (z.B. Tuch) (E:Kad Kal); [хлопнуть] / klatschen (mit einer Peitsche od. Rute) (M:Sučk).
d́orkajems E:Mar, d́orka·ims E:Ba ― d́orkajəms ~ d́orḱijəms M:Sučk (Iter.).
d́orko·ftoms E:Atr [оторвать, дёрнуть / reissen, raffen; нанести удар, ударить / einen Streich geben, schlagen] ( = d́orgad́ems).
d́ošova E:Mar Večk [дешёвый] / wohlfeil, billig. ton eĺi purni͔ḱ, zakon jalgaj, bazarov, oᵪ eĺi purni͔ḱ jarmuŋkav ton ṕit́ńejńeste͔, zakon jalgaj, [ḿijeḿe], oᵪ d́ošovań, ṕiže͔ dugaj, ramamo E:Mar (1212) Oder ob du, ehelicher Freund, sie zum Basare ausgerüstet hast, oder zum Jahrmarkte, um, ehelicher Freund, teuer zu verkaufen, um, kleiner Liebling, billig zu kaufen. | d́ošovasto E:Mar NPyrma Kozl (Adv.) [дёшево] / billig. baslavamak, a t́et́akaj, ḱis i jutks ‒‒‒ d́ošovasto, a t́iŕińem, ramamo E:NPyrma (VII72) Segne mich, Vater, auf die Reise, ‒‒‒ dass ich billig kaufe, mein Ernährer. — [Russ. дешёвый; дёшево].
*d́ešov́ińe, *d́ošov́ińe (Dem. zu d́ošova): d́ešov́ińeste͔ E:VVr, d́ošov́ińeste͔ E:Vez (Adv.) [дёшево] / billig. d́ešov́ińeste͔ raḿińeń, ṕit́ńejńeste͔ ḿiińeń E:VVr (II327) Ihr Meinen, die ihr billig kauft, ihr Meinen, die ihr teuer verkauft. ton baslavamak ‒‒‒ d́ošov́ińeste͔ ton t́et́akaj ramamo už ṕit́ńejńeste͔ oᵪ avakaj ḿijeḿe E:Vez (I164) Segne mich, ‒‒‒ dass ich billig kaufe, Vater, dass ich teuer verkaufe, Mutter!
d́ŕagams E:Mar дрягаться / [ausschlagen (vom Pferde)], zappeln. koda karḿi ṕśt́ijeḿe[‑]d́ŕagamo! (2115) Wie fing [fängt] er an mit den Füssen zu stossen und zu zappeln! — Russ. дрягать.
d́ŕaᵪloj E:Mar, d́ŕakloj E:VVr ― dŕaflaj M:Sučk [слабый, хилый, дряхлый] / schwächlich, hinfällig, gebrechlich. ńišḱe-pazi͔ń ḱecte͔ v́eščanok i ńiščojńeń i d́ŕaᵪlojńeń i d́ŕevnojńeń E:Mar (219) Wir bitten Nischke-pas für die Bettler und Gebrechlichen und Alten. d́ŕakloj išḿeń ṕit́ńesan E:VVr (II406) Ich bin (nur) so viel wert wie ein altersschwaches Pferd. — Russ. дряхлый.
d́ŕaᵪlojgadoms E:Mar [слабеть] / schwach werden, erlahmen.
d́ŕevnoj E:Mar [пожилой] / alt (an Jahren). ńišḱe-pazi͔ń ḱecte͔ v́eščanok i ńiščojńeń i d́ŕaᵪlojńeń i d́ŕevnojńeń (219) Wir bitten Nischke-pas für die Bettler und Gebrechlichen und Alten. — [Russ. древний].
d́ŕiga E:Mar, d́ŕiga· E:Jeg, dŕiga [E:?Bug] Vez ― t́erga M:Kr, d́iŕga M:Vert, də̑rga M:Temn [мужское имя, Григорий] / ein Männername, Grigori, Gregorius. d́ŕigań oŕka ṕeḱej E:Mar (1236) Driga’s Orjka ist schwanger. dŕigań andŕej E:Vez (I167) [Drigas Andrej (Name eines Runensängers)]. vaj śuduf śuduf t́ergań vaśäńäś M (IV363) Ach, der Arme, der Arme, Tergas Vasja! aŕda molʿt́ama ‒‒‒ d́iŕgań orta laŋks M:Vert (VIII458) Kommt, lass uns gehen ‒‒‒ an Dirjgas Tor. son karʿćigańń, də̑rga, śeĺmə̑ńäś M: Temn (VIII278) Dorga hat scharfe Augen wie ein Falke.— [Vgl. ǵŕiša].
d́ŕiga·ńa E:Jeg ― də̑rgańä M:Temn (Dem.). ruzo·ń d́ŕiga·ńa, d́ŕiga· boja·rne͔! E:Jeg (1102) Der russische Driga, der Herr [Bojar] Driga! ruzə̑ń də̑rgańäś, mazə̑ ki͔rgańäś! M:Temn (VIII276) Der Russe Dorga, der Schönhals!
d́ŕigoŕej [E:NSurk], [?] dŕikoŕ E:Vez ― t́əŕgo·ŕ M [мужское имя, Григорий / ein Männername, Grigori]. i juᵪad́i[‑]jaᵪud́i [d́ŕigoŕejste͔] čiń ṕŕičań, v́eń ṕŕičań [E:NSurk] (III173) Schwingend schlägt er (mit der Peitsche) aus Drigorej die Tages-ṕŕiča heraus, die Nacht-ṕŕiča. dŕigoŕeń andŕej E:Vez (I236) Andŕej Gŕigorjev [Name eines Runensängers, verm. = dŕigań andŕej I167]. t́əŕgo·ŕ avaŕd́i slobdań oškasa M (IV391) Tergorj weint in der Stadt Sloboda [Krasnoslobodsk].
dŕigoŕe·jka E:Ba (Dem.) id. a·uĺ va·d́ŕa dŕigoŕe·jka toń o·not (I172) Dein Traum, Drigorejka, ist nicht schön.
t́əŕgo·ŕńä M (Dem.) id. vaj śuduf śuduf ṕätań t́əŕgo·ŕńäś (IV391) Ach, der arme, arme Tergorj Pätas!
d́ŕigo·š E:Šir ― *də̑rgoš M:Atjur [фам. форма мужского имени Григорий / russ.-artige fam. F. von d́ŕiga, Grigori (Gregorius)]. ńeńä· mori͔·t́ńä, rod́ńe·ń ava·t, d́ŕigo·šeń, ńeńä· jofti͔·t́ńä, bojar a·vat, d́ŕigošeńi·ndä͔ E:Šir (II425) Das sind des Drigosch Sängerinnen, (ihr) Frauen der Verwandtschaft, das sind die Sprecherinnen der Frau des Drigosch, (ihr) Bojarinnen. də̑rgožń vaśuńäś, akša mazə̑ńäś! M:Atjur (VIII368) Dorgož’ Vasju, das weisse Schönchen!
d́uga·ĺa E:Atr, t́ugaĺa E:Sulli [мужское имя] / ein Männername. oᵪ ṕiže kakaj d́uga·ĺa ‒‒‒ eŕavat, kakaj, uŕvakstoms E:Atr (I502) Oh, kleines Kind Djugalja, ‒‒‒ man sollte dich, Kind, verheiraten. aĺaś paro t́ugaĺa E:Sulli (VII88) Ein trefflicher Mann ist Tjugalja.
d́uŕt́ E:Večk ?Bug, d́oŕt́ E:Is [мужской половой орган] / Penis, Rute, Glied. son ḱeńarkšni͔ bojar ava sanońt́ laŋks, už ǵikńet́i azor ava d́uŕt́eńt́ laŋks [E:?Bug] (V492) Sie ist, die Bojarin, froh über das Glied, sie ist, die Herrin, entzückt von der Rute.
1e-, ä-, ä͔- E(allg.) ― e- M(allg.) [местоименная основа] / Pronom.-St. [vgl. ez-]:
ese͔ E:SŠant, äsa E:Ba ― es̀ă ChrM, esa M:P Jurtk Sel (Iness.) [тут, там] / da, dort. koza [pə̑tə̑ma·jt́], esa [uĺeza·n] [M: Mam] (IV879) Wohin du mich gesetzt hast, dort lass mich sein! pot́avti͔ kakanzo ese͔ E:SŠant Sie stillt ihr Kind. t́ej kurudi͔ śard-avań son ese͔ E:SŠant (I392) Er treibt die Hirschkuh. ḱevkśńit́ si͔ń ravž-avań ese͔ E:SŠant (I262) Sie fragen das schwarzbraune Weib. čanᴉ͐ńt́ äsa poŋga·ftᴉ͐ź kŕuk E:Ba (III225) In den Bottich hing eine [?] Kelle hinein. valə̑źä kulə̑ [v́e·t́t́] esa M:Sel (IV818) Sie begoss ihn mit dem Todeswasser. poŕi [śet́t́ńəń] esa M:Sel (IV813) Er beisst an den Dielen. | es-esa [M:P] (Redupl.; Indef.): art, es-esa [akaźä], son [t́et] azsi͔, koda muma· son [M:Mam] (IV854) Geh, meine ältere Schwester (wohnt) dort und dort, sie wird dir sagen, wie man ihn finden kann. | esi͔·ń ~ moń e·si͔ń, esi͔·t́ ~ tońt́ e·si͔t́, esi͔·ńd́ä ~ sońd́e·si͔ńd́ä, esi͔·ńiḱ, esi͔·ŋ́ḱ, esi͔·st E:Šokša [во мне, в тебе и т. д.] / in mir, in dir usw.; esi͔·ń, esi͔·t́, esi͔·ndä, es(t)i͔·ńiḱ, es(t)i͔·ŋ́ḱ, es(t)i͔·st E:Šokša ― esə̑n M:Sel ([также в функции исходного падежа] / auch in Funktion des El.) [от, с меня, тебя и т. д.] / von mir, von dir usw. äjfńi esə̑n M:Sel (IV813) Er erschreckt mich. | eś-e·si͔ń, eś-e·si͔t́, eś-e·si͔ndä usw. E:Šokša [во мне, в тебе, в нём] / in mir (selbst), in dir (selbst), in ihm (selbst) od. von ihm selbst (El.). voratat́ńä pańǯuśt́ esə̑zst [? eś-esə̑st] M:Sel Die Tore (Torhälften) öffneten sich von selbst. | ese͔nze͔ E:SŠant, äsᴉnza E:Ba ― es̀ə̑nză ChrM, esə̑nza M:P Pš [в нём, том, этом] / in ihm, darin. karauĺi sonze͔ rakšazo ese͔nze͔ E:SŠant (I264) Sein Pferd wacht über ihn. si͔ŕńiń suŕä äsᴉ͐nza E:Ba Darin (im Nadelöhr) ist ein Goldfaden. śijä·ń čäŕa·m esə̑nza M:Pš (IV749) Daran [am Pfahl] (hängt) ein silberner Ring. kuca v́eńəšḱä ujəńd́i, oćazə̑rś esə̑nza uĺəńd́i M:P (IV639) In der Stube schwimmt ein Kahn, der Kaiser weilt darin. | esə̑st M:P [в них] / in ihnen. kolma šäjäŕńat kasə̑msə̑nza, kolma šaržəńat esə̑st M:Pš (IV750-1) Sie hat ‒‒‒ drei Haare auf ihrem Scheitel, auf ihm drei graue Stellen. və̑d́ kafta pannt karań-karšekt́, esə̑st guŕkśńijᵪ́t́ kafta śt́eŕńat M:Atjur (VIII352) Es gibt zwei Berge einander gegenüber, sie entlang rutschen zwei Mädchen. | kudut́ e·sä͔ E:Šokša [в доме] / im Hause. | kudu·t́ńiń e·sä͔ E:Šokša [в домах] / in den Häusern. | lomańt́ e·sa E:Šokša [в человеке] / im Menschen. | modat́ńəń es̀ă ChrM [в почве] / in den Erdböden. | surt e·sa E:Šokša [в пальце, пальцем] / im Finger, mit dem Finger. | t́et́i·ń(t́) esä͔ E:Šokša [в этом, (с) этим] / darin, damit. t́eń ese͔ uĺi luče jomavtoms E:SŠant (I253) Es ist besser (deine Frau) damit zu töten. | v́eĺət́ es̀ă ChrM [в деревне] / im Dorfe. | v́ijt́ e·sä͔ E:Šokša [в силе, силою] / in Kraft, mit Kraft. | v́iŕt́ e·sä͔ E:Šokša [в лесу] / im Walde.
este͔ E:SŠant, ä͔sta ~ ästa E:Kažl Ba ― estă ChrM, e͔sta ~ esta M:P Sel, ᴉesta M:Pš, esta M:Jurtk (El.) [отсюда, оттуда] / von dannen, dort her (ChrM); [тогда] / dann, da (M:P: [тогда, в то время] / damals, dann) (E:Kažl ChrM M:P Pš Sel Jurtk); [затем] / danach (vgl. 1to: tosa) (M:P). śe nalośt́ este͔ tuit́ si͔jt́[‑]v́eŕt́ čud́eḿe E:SŠant (I258) Aus dem Pfeile beginnen Eiter und Blut zu fliessen. mon b́eŕat́ kuĺat azorom este͔ mon maŕiń E:SŠant (I410) Ich habe schlechte Nachrichten über meinen Herrn gehört. orgud́an tońt́ este͔ E:SŠant Ich fliehe vor dir weg. śe katkańt́ ästa rust ḿeŕet́: zamorskᴉ͐j kot E:Ba (VII404) Von dieser Katze sagen die Russen: überseeische Katze. časᴉ͐znza moĺe·ĺ śada vaĺǵi·j-b́ä·, ombo·ćᴉńt́ ä͔sta kafta[‑]śat E:Ba (III225) In einer Stunde ging er hundert Werst, in der zweiten zweihundert. [t́śoraś] ä͔sta valkś [v́eŕt́ś(ä)] eźimsta E:Kažl (III273) Da stieg der Bruder [Bursche] von der oberen Bank herab. kudu sak, [ḿiźa·rda] ṕińᴉś sä͔, ä͔sta [tońt́śkak] sak E:Kažl (III332) Komm nach Hause, wenn der Hund kommt, komm dann auch selbst! śäźgant́i esta ańća·k očəži, məźa·rda švata kuli͔ M:P (IV704) Die Elster hat nur dann Ostern, wenn ein Tier stirbt. [ḿäs] esta [ašit́] šav [avat́śeń] [M:Mam] (IV859) Warum hast du dann nicht deine Frau umgebracht? kə̑da satə̑ĺət́ kulə̑ v́e·d́ i äŕəḱ v́ed́, esta p[r]avə̑dndaĺń M:Sel (IV816) Wenn du Todeswasser und Lebenswasser schafftest, dann würde ich gesund. | eś-e·sti͔ń, eś-e·sti͔t́, eś-e·sti͔ndä E:Šokša [из меня, тебя, себя] / von (aus) mir selbst, von (aus) dir selbst, von (aus) sich selbst. | esti͔ń, esti͔t́, esti͔·ndä͔, es(t)i͔·ńiḱ, es(t)i͔·ŋ́ḱ, es(t)i͔·st E:Šokša [из меня, тебя и т. д.] / von (aus) mir, von (aus) dir usw. t́ušt́a maŕaś son este͔nze͔ E:SŠant (I89) Der Tjuschtjanj hörte von ihm. | ä͔stᴉ͐ń vŕemasta E:Kažl [в то время] / zu jener Zeit. | kudut́ e·st E:Šokša [из дома] / von (aus) dem Hause. | kudu·t́ńiń e·st E:Šokša [из домов] / von (aus) den Häusern. | surt́ e·st E:Šokša [с пальца] / aus dem Finger. | t́et́i·ń(t́) est E:Šokša [из этого, из того, отсюда] / aus diesem, daraus. | v́eĺət́ estă ChrM [из деревни] / aus dem Dorfe. | v́iŕt́ e·st E:Šokša [из леса] / aus dem Walde. | estə̑k ~ e͔stə̑k M:P, estə̑k [M: Mam] [именно оттуда] / eben daher, eben daraus; (temp.:) [именно тогда, сейчас] / eben dann, sogleich. kodak [ńäᵪt́anza] (taŕu [ed́ńä·źä]) estə̑k [śäft́anza] [M:Mam] (IV135) Sobald er dich sieht, Tarju, mein Kind, wird er dich [zur Frau] nehmen. | e·stə̑ń-b́e·ŕä M:Pš, estə̑ń-b́eŕ M:Čemb [с тех пор, с того времени] / seitdem. mon ḿeĺamba prań alašat́ laŋksta, estə̑ń-b́eŕ śäŕäd́an [M: ?Čemb] Ich fiel im letzten Jahre vom Pferde(rücken) herab, seitdem bin ich krank. | estă-ḱiǵɛ· ChrM, esta-ḱiǵä ~ esta-ḱi·ǵä ~ e͔sta-ḱiǵä ~ e͔·sta-ḱiǵä· ~ est-ḱiǵä M:P, esta-ḱiǵä· M:Pš, esta-ḱiǵä M: Kr, est-ḱijä ~ est-ḱiä M:Sel, esta-ḱi·ǵä M:Čemb [сейчас, тотчас, немедленно] / sogleich, sofort, auf der Stelle, (M:P auch:) [сейчас после того] / sogleich darauf; [в то время] / zu jener Zeit. vaj esta ḱiǵä· suka·ś laśḱəź tuś M:Pš (IV103) (Da) lief die Hündin sofort los. vaj esta[-ḱiǵä] f́odor [at́ä laśkəź] tuś [M:Mam] (IV279) Da lief der Fjodor-Alte sofort hinaus. esta[-ḱiǵä·], estə̑ŋga tuś [M:P] (IV855) Und er machte sich sogleich auch davon.
este͔d́e E:VVr, est́ed́e E:Is [El. + Abl.]: eńe este͔d́e E:VVr [с, из тех] / von (aus) jenen. | eś-este͔d́inde͔ E:VVr про себя / von sich selbst. karma·ś jovtńe·ḿe bo·baska eś-e·ste͔d́inde͔ pŕadondo (III267) [Sie] begann ein Märchen von sich selbst zu erzählen. | moń este͔d́e ~ (moń) este͔d́iń E:VVr, moń este͔d́eń E:Atr, moń e·ste͔d́e E:SŠant [из, с меня] / von (aus) mir, tońt́ este͔d́e ~ (tońt́) este͔d́it́ E:VVr, tońt́ este͔d́eńt́ E:Atr, tońt́ e·ste͔d́e [E:?SŠant] [из, с тебя] / von (aus) dir, sońd́e este͔d́e ~ este͔d́inde͔ E:VVr, sońze͔ este͔d́enze͔ E:Atr, sońze͔ este͔d́e [E:?SŠant] [из, с него] / von (aus) ihm, ḿińeḱ este͔d́e ~ (ḿińeḱ) este͔d́ińeḱ E:VVr, ḿińeḱ este͔d́eńeḱ E:Atr, ḿińe·k este͔d́e [E:?SŠant] [из, с нас] / von (aus) uns, ti͔ŋ́ḱ este͔d́e ~ (ti͔ŋ́ḱ) este͔d́iŋ́ḱ E:VVr, ti͔ŋḱ este͔d́eŋḱ E:Atr, ti͔ŋk este͔d́e [E:?SŠant] [из, с вас] / von (aus) euch, si͔ńesk este͔d́e ~ este͔d́isk E:VVr, si͔nst este͔d́est E:Atr, si͔nst este͔d́e [E:?SŠant] [из, с них] / von (aus) ihnen. ṕeĺt́atk este͔d́iń? E:VVr (III278) Habt ihr Angst vor mir? sakšnoś azoroś pakśas, kortaś ‒‒‒ este͔d́it́ E:VVr (III276) Der Herr kam auf den Acker und sprach von dir. tuśt́ este͔d́inde͔ v́eŕt́ E:VVr (III291) Da kam [daraus] Blut hervor. moń kardas ćeloj este͔d́iŋ́ḱ E:VVr (III277) Ich habe den Hof voll von euch. | kudośt́ este͔d́e E:VVr, kudośt́ est́ed́e E:Is [из дома] / vom, aus dem Hause; kudot́ńe este͔d́e E:VVr, kudo·t́ńeń est́e·d́e E:Is [из домов] / von, aus den Häusern.
es E:Šokša ― es M:Prol (Ill.): šavəfć af-[šavəft́] e·s ka·ndi͔ M:Prol (IV838) Der Geschlagene trägt den Ungeschlagenen. | t́et́i·ń(t́) es E:Šokša [в это, в то; туда внутрь] / darein. | v́eĺət́ es ChrM [в деревню, в село] / in das Dorf.
eză ChrM, eza M:P Patroka (Ill.) [туда] / dahin, dorthin. koza śiźi alašaća, eza iĺa·di͔ usftśä M:P (IV698) Wo dein Pferd müde wird, da bleibt deine Fuhre (stehen). koza kovńäś šari͔, eza ḱečəś šari͔ M: Patroka (IV496) Wohin sich der Mond dreht, dahin dreht sich (auch) die Schöpfkelle. koza [śeĺḿä], eza kštralks šat́šś [M:Mam] (IV867) Wohin ihr Auge (fiel), da entstand ein Spinnwirtel. | eśezə̑nza M:P, ezə̑znza M:Sel, eśezə̑st ~ eśəzə̑st M: P, ezə̑zst [esə̑zst] M:Sel [сам по себе] / von sich selbst. ezə̑znza pańǯəv́i M:Sel (Das Tor) öffnet sich von selbst. ezə̑zst pańǯəv́iᵪ́t́ M:Sel (Die Tore) öffnen sich von selbst. voratat́ńä ‒‒‒ pańdžɯśt́ esə̑zst M:Sel (IV814) Das Tor (eig. Pl., die beiden Torflügel) ‒‒‒ öffnete sich von selbst. eś ezə̑st järʿćt́ pajkńä M:P Die Glocken läuteten von selbst. eś ezə̑st kəŕv́ä·źśt́ štatolʿńä M:P [Die Wachskerzen zündeten sich von selbst an]. | ezi͔·ń ~ moń e·zi͔ń, ezi͔·t́ ~ tońt́ e·zi͔t́, ezi͔·ndä͔ ~ sońd́e·zi͔ńd́ä, ezi͔·ńiḱ, ezi͔·ŋ́ḱ, ezi͔·st E:Šokša [в меня, тебя и т. д.] / in mich, in dich usw.; ezi͔sk E:VVr [в них, в те] / in sie (übrige F. aus Pronom.-St. ez-). śurojak v́id́it́ eze͔ń, a šači E:Bag (I3) Getreide wird auf mich gesät, es wächst nicht. | ezk ~ e͔zk M:P [вот тут] / da, daselbst (wenn einer den Gegenstand schon früher “da” gesehen hat, sonst e͔sa), (auch:) [туда] / dahin. arak e͔zk Stelle dich dahin (wo du früher warst), auf dieselbe Stelle hin. ezk korʿtaj t́ejənza [Er spricht (?) dann zu ihm].
endä͔ E:Šokša [“Exessiv”, Lok. + Abl.]: kudut́ e·ndä͔ [с, от дома] / von dem Hause. | lomańt́ e·ndä͔ [от человека] / von dem Menschen. | surt e·ndä͔ [с пальца] / von dem Finger. | v́ijt́ e·ndä͔ [от силы] / von der Kraft. | v́iŕt́ e·ndä͔ [из, от леса] / von dem Walde.
eška E:Petr (Pronom.-St. e- + Komp.-End.; mit Gen.) [величиной с –] / so gross wie –. kasi͔za moń eška, śode͔jaza moń laca! (VIII144) Möge es so gross wie ich wachsen (so alt werden), möge es wie ich grau werden!
eńe [e + ńe] E:VVr [эти] / diese. čarku·ć, što eńe koźe·jkazo da ćora·zo (III267) Da erriet er, dass es seine Gattin und sein Sohn waren. | eśeḱe [e + śe + ḱe] E:VVr тот / derjenige. ḱi ḱe·ńeŕi eze͔zi͔ń, eśe·ḱeńe uĺe·zan (III285) Wer (zuerst) mich erreicht, dem möge ich gehören! | et́e [e + t́e] E:VVr [этот] / dieser. son et́e· čumo·śt́ laŋkso, ḿeks mut́a·ś ńinde͔ la·ŋks, i·šḿeń pulo·-ṕes sodi͔·źe pat́a·ndo (III268) Und eben wegen dieser ihrer Schuld, dass sie über seine Frau Falsches gesagt hatte, band er seine Schwester an den Schweif des Pferdes. ot, tŕatne͔· karma·śt́ et́e· v́iŕe·śt́ ḱeŕa·mo (III284) Da begannen die Teufel den Wald zu schlagen.
emb́ä (ämb́ä) M:P, ämb́ä M:Jurtk [когда, как только] / wenn, sobald; [пока не] / bis. emb́ä šopə̑d́i ti͔ madan [M:P] Wenn es dunkel wird, lege ich mich zu Bett. eḿb́ä tonadi͔ mokšə̑ks korʿtama, esta tuj M:P Sobald er das Mokschanische sprechen gelernt hat, geht er fort. ämb́ä tonadi͔ mokšə̑ks korʿtama śeńars t́as aštši, tui M:P Bis er das Mokschanische sprechen lernt, solange bleibt er hier, und dann geht er fort. emb́ä komat ṕiĺgəzə̑n, esta ḿäń praśt́i·ndat́ä M:P Wenn du mir zu Füssen fällst, erst dann werde ich dir vergeben. emb́ä šačišt́ ḱäd́-kučka·zə̑n ponat, esta ńäšt́ para! M:P Erst wenn Haare in meiner Handfläche wachsen, erst dann mögest du Glück sehen! emb́ä lotkaj porfś tə̑ tuta·ma M:P Sobald das Schneegestöber aufhört, gehen wir los. esta [? ~ emb́ä] lotkaś laśkəmd́ä, emb́ä praś M:P Er lief, bis er hinfiel.
iśt́a ~ śt́a ChrE, iśt́a E:Mar Atr Večk NSurk, śt́a E:Kad Kal Šokša Kažl, eksta E:Nask ― sta ChrM M:P Vert, eksta M: Prol Ur так / so. koda trud́at, [iśt́a] trut́at E:Mar (275) Wie du dich mühst, so frisst du. mon iśt́a ḱeŋǵeĺit́eń E:Atr Ich betrug nur dich [so]. ton kov iśt́a sorǵit́ E:Kal (2128) Wohin hast du dich so aufgemacht? lama si͔ń śt́a śiḿśt́[‑]jarʿcaśt́ E:Kal (2137) Sie tranken und assen solchermassen viel [So tranken und assen sie viel]. [to-j-d́ela] at śt́a toŋguź tuluś E:Kal (2129) Stets ist der Zapfen anders hineingesteckt (als früher). ḿiźarda son śt́a a jofńiś, a at[‑]partńe uš ṕejd́iḿe karmaśt́ E:Šokša (VII454) Während sie so erzählte, begannen die Teufel schon zu lachen. kov śt́a vačḱᴉt́it́ś E:Kažl (III294) Wohin ist es also geraten? eksta eŕav́i t́ijəms [E:?Nask] So ist es zu machen. e·ksta i t́it́ä· M:Prol (IV839) Das eben mache ich mit dir! sta kortaj ivanań polac M:Vert (VIII440) So sprach Ivans Gattin. | śt́aže E:Kal, śt́ajiža E:Kažl [одинаковым, равным образом, точно так же] / auf ähnliche Weise, ebenso, desgleichen. śt́aže oftut́ laca boćkat́ udalu ḱekšś E:Kal (2129) Er versteckte sich auf ähnliche Weise wie der Bär hinter das [dem] Fass. śt́ajiža kučiźä pakśav E:Kažl (III333) [Er] schickte ihn ebenso auf den Acker. | śeśt́a E:Kažl [śe + śt́a] так / so, auf diese Weise.
stadə̑ŋga M:Kr Čemb Kars [и так, и без того] / ohnehin schon, auch so schon. son stadə̑ŋga vona [ṕednajś] kulə̑ś M:Kr (IV894-5) Nun ist er, der Arme, schon ohnehin [ohne zu töten] gestorben. sapə̑ńca apak štak stadə̑ŋga akšə̑ńä kraskasa apak vat́t́ stadə̑ŋga jakśt́əŕńä M:Kars (IV208) Ohne dass man es mit Seife wäscht, ist es [ihr Gesicht] weiss, ohne dass man es mit Farbe einschmiert, ist es rot.
iśt́ak ~ śt́ak ~ śt́ak̀o E, iśt́ak ~ śt́ako E:Mar, iśt́ak E:VVr Petr Večk Bag Vez, iśt́ak ~ śt́ak E:Jeg, śt́aka E:Ba, śt́ak E:Kad Kal ― stak M:P, stak ~ istə̑k M:Kr [(убедительно) так, именно так] / (nachdrücklich) so, eben so (ChrE E:Mar VVr Kal Jeg M:P Kr); [так сразу, просто] / so ohne weiteres, einfach, simpel (E:Mar Ba Kal M:P Kr); [в шутку] / zum Spass (ChrE); [мигом / im Nu] (E:Mar Ba); [зря, напрасно] / umsonst, vergebens (E:Mar Petr Večk Jeg Ba); даром / gratis (E:Mar Ba M:P); [иначе] / sonst (E:Vez). ton iśt́ak kov, če͔jeŕńe pat́ej, ardat? E:Mar (2101) Wohin, Schwester Mäuschen, läufst du so? iśt́ak vaĺǵej a maksi͔ E:Mar (230) So ohne weiteres gibt es keine Stimme von sich. valcḱe marto pupoŕd́ińd́eŕat, tujat čop iśt́ak pupoŕkšńeḿe E:Mar (278) Wenn du am Morgen stolperst, wirst du den ganzen Tag hindurch auf dieselbe Weise stolpern. pat́azo iśt́ak i t́ejś E:VVr Seine ältere Schwester machte es ebenso. ńej ofto davaj śulmśit́an, iśt́ak mazi͔ste͔ a ĺiśat E:Vez (III335) Nun, Bär, binde ich dich fest, sonst wirst du nicht schön. kodak muiźe iśt́ak lad́iźe E:Bag (I276) Sobald sie sie gefunden hatte, freite sie sie. ḱize͔m śt́ak [joḿi] E:Jeg (186) Mein Sommer wird umsonst verloren gehen [vergehen]! koda·k ĺed́iźe·, iśt́a·k čav́iźe· E:Jeg (190) Als er auf ihn abfeuerte, da tötete er ihn. raḿiĺt́ ḿed́ (ĺijasta ńešḱe ṕiŕe azi͔rt maksńiĺt́ ḿed́ [iśt́ak]) E:Petr (VIII248) Honig wurde gekauft (bisweilen gaben die Besitzer der Bienengärten Honig umsonst). mazi͔ damajś eźize͔ tarvaft ŕiv́iźt́, śt́ak urgat́ize͔ E:Kal (2134) Der schöne Damaj tötete [? beschädigte] nicht den Fuchs, sondern liess ihn [so ohne weiteres davon] laufen. mazi͔ damajś poŋkstuma[‑]panarʿtuma ṕiŕǵiḿ(e) [ińazurt́i] śt́ak moĺś E:Kal (2135) Ohne Hosen und Hemd kam so der schöne Damaj ganz nackt zu Fürst Pirgime. af i pə̑kssa· af i stak kaca M:P (IV611) Ich prügle es nicht, lasse es (doch) nicht so ganz ohne. karkś śemb́əd́ä [juva·d́i] tə̑ vajǵäĺənc stak juma·fti͔ M:P (IV695) Der Kranich schreit am stärksten und verliert so seine Stimme. kodak [ńäᵪt́anza] (taŕu [ed́ńä·źä]) əstə̑k [śäft́anza] M:Kr (IV135) Sobald er dich sieht, Tarju, mein Kind, wird er dich [zur Frau] nehmen. a śt́ak a paro onne͔ mon ńeiń E:Večk Nicht umsonst habe ich einen bösen Traum gesehen. | śt́akoń ḱis E:Večk NSurk, śt́akᴉ͐ń ḱis E:Ba [напрасно, зря, без повода] / vergebens, umsonst, ohne Anlass. a śt́akoń ḱis t́e bašḱir v́ijńeś ńej saś E:NSurk (II463) Nicht umsonst ist diese Baschkirenhorde gekommen. | iśt́ak̀ak ChrE, iśt́akak ~ śt́akak E:Mar, iśt́akak E:Sar Kočk NSurk [и без того, сразу] / auch so, ohnehin, ohne weiteres. ńej ton ĺiśit́ śed́eiń śt́ŕaśt́amo, mon iśt́akak śt́ŕaśt́ań lomańan E:Mar Du kamst nun, um mein Herz zu erschrecken, ich aber bin ohnehin schon ein erschrockener Mensch. iĺaka puva ṕiče͔ v́iŕ laŋga! śt́akak [varḿińe], ṕiče͔ńeń tošna! E:Mar (116) Blase doch nicht über den Tannenwald [? Kiefern-]! [Ohnehin schon,] Windlein, [ist es der Tanne überdrüssig]! ist́akak ṕičeń pŕazo se͔ŕed́i E:Kočk (VII52) Schon ohnehin schmerzt der Kiefer ihr Kopf. iśt́akak ṕiŕam ‒‒‒ se͔ŕid́i E:NSurk (III259) Ohnehin ‒‒‒ schmerzt mein Kopf. | stakši M:P (Nom. Pl. -t) [рабочий день, будничный день] / Werktag, Arbeitstag.
iśt́amo (Nom. Pl. iśt́at) ~ śt́amă (Nom. Pl. śt́at) E(allg.), iśt́amo E:Mar Jeg, śt́ama E:Kad Kal, śt́amă E:Kažl [Šir], ekstama E:Nask ― stamă M(allg.) (Gen. stamə̑ń, Iness. stamsa, Nom. Pl. stapt), stama M: Čemb Ur, ekstama M:Katm (Gen. ekstamə̑ń), ekstama M:Jurtk [такой, подобный] / solcher, ein solcher. iśt́amo laŋksost purnavtost E:Mar (1192) Eine solche Ausrüstung haben sie! makssa ina ‒‒‒ śt́ama baᵪati͔j lomańt́e E:Kal (2134) Ich werde sie ‒‒‒ einem so reichen Manne [zur Frau] geben. mazi͔ damajś at oŕʿče śt́at poŋkst[‑]panarʿt E:Kal (2136) Der schöne Damaj wird solche Hosen und Hemde[n] nicht anziehen. mońśka·k śt́ama· ǵŕešni͔·jan [E:Šir] (II435) Auch ich bin gleich unglücklich. lad́ä· śt́amu·t́, uŕe·št́[‑]aĺa·t, v́i·t́ kaźi·ms [E:Šir] (II440) Es ist ja angebracht, ihr prächtigen Schwägerinnen, eine solche zu beschenken. | śt́amaže E:Kažl [такой же] / ebenso ein solcher. śt́iŕᴉzᴉ͐jak śt́amaže novᴉ͐la E:Kažl (2149) Seine Tochter war aber auch faul. | śeśt́a·m(a) E:Šokša Šir (Nom. Pl. śeśt́ama·t) [такой] / so ein, ein solcher. mońeń ĺa·v́uĺ[‑]v́i:ĺʿt́ [śeśt́am] go·ŕiŋ́ǵiḿ E:Šir (II436) Ich hätte kein solches Leid.
stamka M:Čemb [< stam(a) + ka (Verstärkungspartikel)] [такой же, такой же, как –] / ein solcher, ein u. derselbe.
iśt́äńa ~ iśt́ańa E:Mar NSurk, iśt́ańa E:Bag SŠant ― stańä M:P Sel, ekstańä M: Prol [так] / so. lomat́ [ḿeŕńekšne͔śt́] iśt́ańa E:Mar (1144) Die Leute sagten folgendermassen. [sodavĺińd́ak] iśt́ańa E:Mar (1194) Wenn ich das gewusst hätte. iśt́ańa dova son kaka t́iŕaś E:Bag (I276) So nährte die Witwe das Kind. vaj t́ušt́äńeń ṕiŋkste͔ iśt́äńa eŕäśt́ E:NSurk (I95) Zu des Tjuschtjanjs Zeit lebten sie so. iśt́ańa [ṕetrań] ḱeṕet́eze͔ [ḿeĺńeze͔] E:NSurk (III27) So möge sich auch Petras Sinn erheben! v́ed́-ava ḿeŕi iśt́ańa E:SŠant (I24) Die Wassermutter sagt so. koda śudə̑t́ä, stańä i tokak [M:?P] Wie ich dich verfluche, so möge es mit dir geschehen! stańä azms ĺadnd́i otśazə̑rt́i moĺmə̑s ḱiv́e·t́ijä vajǵäĺb́ä M:Sel (IV833) Zum Kaiser zu gehen sind, nicht wahr, fünfzehn Wersta. i ḱe·laśś ka·də̑vś a·lu i pəšḱä·ć e·kstańä M:Prol (IV839) Der Fuchs blieb unten und rief so. | stańeŋǵä M:P [и таким образом] / auch in der Weise, auch dermassen.
stańak M:P также / auf dieselbe Weise, gleichfalls, auch.
śt́iŋǵä E:Kažl (Dem. zu śt́a) так, [таким образом] / so, dermassen, auf diese Weise.
2e E:VVr [как раз, сейчас] / eben, jetzt. mazi͔·t́ a·rtḱet́ e ĺivt́ńat (II394) Du stickst [eben] schöne Stickereien. e javtat, t́iŕi av́ińem, avakaj, roctot[‑]poroctot (II378) Du trennst (mich), meine liebe Mutter, Mutter, von deinem Geschlecht. — [? < ej < ńej]. — Vgl. 3ej.
ećems E:Mar Atr Večk Jeg, ećems ~ jećems E:VVr, jäćems E:Gor [Beg], äći·ms E:Ba, ećims ~ e͔ćems E:Kad, *et́ims E:Šokša, jäćims E:Kažl ― jäćəms M:P Sel, äćəms M:Čemb Sučk Ur, jećəms M: Jurtk пичкать, втискать, набить / stopfen, vollstopfen, füllen (z.B. einen Sack) (E:Mar Atr VVr Večk Gor Beg Šokša Ba Kad Jeg M:P Čemb Sučk Jurtk); [законопатить, уплотнить] / (mit Werg) verstopfen, dichten (E:Mar Jeg M:P Sučk); [вдеть] / (den Faden in die Litze od. in den Weberkamm) ziehen, aufziehen, einfädeln (E:Mar Jeg M:P Sučk); тискать / drücken, pressen (M:Ur); пролезть, протолпиться / sich drängen, sich hineindrängen, sich hineinzwängen, sich durchdrängen (E:Mar Atr VVr Večk Gor Beg Kažl Jeg M:P Čemb Sel Sučk); лазить, “как бы лезть” / klettern, “gewissermassen hinaufkriechen” (E); [бросаться (на врага)] / sich (auf den Feind) werfen (M:P). pŕanzo laŋks ećiźe popońt́ ḿešoks (295) Er packte ihn [den Popen] Kopf voran in den Sack. mon tolgam počkom poc ećesi͔ń ṕiĺǵem ṕŕam E:Mar (2115) Ich werde meine Füsse und meinen Kopf unter meine Federn und Federkiele hineinziehen [stecken]. ńize͔· ‒‒‒ jeće·ś kaĺina·ń ḿešo·k E:VVr (III291) Seine Frau hatte ‒‒‒ einen Sack mit Schneeballbeeren vollgestopft. vaj śiśem ḿešoks [jäćińźe] E:Beg (VII156) Sie stopfte sie in sieben Säcke ein. avńalkst et́iź et́iź ṕeškśe E:Šokša (VII452) Sie stopften das Darrenuntere (mit ihrer Menge) ganz voll. mon jäćińä ḱeskavt́ počfta od. ḱeskavt́i počfńəń M:P Ich füllte den Sack mit Mehl, ich schaufelte [das] Mehl in den Sack. t́ä ḱeskavś jäćəź jäćəf M:P Dieser Sack ist richtiggehend vollgestopft, übervoll. si͔ń moĺśt́ di͔ undov parmo poc ećeśt́ E:Mar (287) Sie gingen und drängten sich in einen hohlen dicken Baum hinein. di͔ sov́śe·m e·ćeś ku·dos E:Atr (III279) (Der Wolf aber) zwängte sich ganz ins Haus hinein. jät́śiś kudi͔ḱiĺi E:Kažl (III222) [Der Wolf] drängte sich bis in das Vorhaus. mon jät́śiń t́et́ä kut́śka·t́ alu E:Kažl (III301) Unter diesen Haufen kroch ich. ton iĺa eće dova ńej kudos E:Bag (I278) Du, Witwe, dringe nicht in die Stube ein! iĺa eće, bašḱir-ava, malazon E:Večk Dränge dich nicht, Baschkirin, in meine Nähe! mon soń karšəzənza jäćan (~ jäćan soń karšə̑zə̑nza) M:P Ich gehe (dränge mich) geradewegs ihm (dem Feinde) entgegen. ton jät́śəḱ trubat́ ftalu M:Sel (IV828) Dränge du dich hinter das Rauchrohr! kodak jät́śi, sojń tozk [ĺipštasaź] M:Sel (IV816) Wenn er sich dahindrängt, zerquetschen ihn die Berge. muškso et́śan (kudo) E:Mar Ich dichte mit Werg ab (ein Haus). | ećems ḿešoks ṕińeḿet́ od. ḿešoḱińt́ ṕińeḿese͔ (mit Obj.-Konj.) E:Mar [набить мешок овсом] / Hafer in den Sack füllen, den Sack mit Hafer füllen. | kotf jäćəms M:P [вдевать нити основы в нитченки] / die Kettenfäden einziehen.
ećńems E:Mar, äćńi·ms E:Ba ― äćəńd́əms M:Sučk (Frequ. zu ećems) id.
*jäćəkšńəms (: jäćekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jäćəms).
*jäćəkšńəkšńəms (: jäćekšńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jäćəkšńəms).
*jäćəkšńəft́əms (: jäćekšńeft́an, -i) M:P (Fakt. zu jäćəkšńəms).
*jäćəkšńəfńəms (: jäćekšńefńan, -i) M:P (Frequ. zu jäćəkšńəft́əms).
*jäćəft́əms (: jäćeft́an, -i) M:P (Fakt. zu jäćəms).
*jäćəfńəms (: jäćefńan, -i) M:P (Frequ. zu jäćəft́əms).
*jäćəfńəkšńəms (: jäćefńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jäćəfńəms).
[ečḱe] etšḱe ChrE E:Mar Večk Kozl, eč́ḱi [E:?Hl] (Gen. -n), äčḱä E:Nask, äčḱe E:Kažl ― etšḱɛ̆ ChrM, ečkä M:P (Gen. ečḱen, Nom. Pl. ečkt), ečḱä M:Sel Pimb, eč́ka͕· M:Jurtk [толстый] / dick, (E:Nask M:P Pimb auch:) [хриплый (о голосе)] / rauh (von der Stimme), (E:Mar [?Hl] M: P auch:) [толщина] / Dicke, Stärke. se͔ŕej panco ečḱe tumo E:Mar (211) Auf einem hohen Hügel (wächst) eine dicke Eiche. śed́e ečkste͔ ńev́t́ićat E:Mar (1128) Sie wollen so sich dicker zeigen. uźeŕe-ḱetšḱeń etškse͔ E:Mar Von der Stärke eines Axtstiels. pato·m pona·da ṕiks, kuva·ńä äčḱä, kuva·ńä čov́i·ńä E:Nask (III246) Danach dreht einen Strick, hier dick, dort dünn! [śärgᴉć äčḱä] vajgᴉĺca E:Nask (III251) [Der Ochse] brüllte mit rauher Stimme. ečḱä vajǵäĺ saj d́äśt́ ńoĺä M: Pimb (IV803-4) Wenn eine(r mit) grobe(r) Stimme kommt, lasst ihn nicht herein! | ečḱä pakaŕ M:P [позвоночник] / Rückgrat. | ečkä ṕe M:Sel [комель] / dickes Ende [eines Baumstammes]. | ečḱe śeĺeźeń E:Mar [лошадиная болезнь] / ‹dicke Krankheit” (eine Pferdekrankheit).
ečka·ńa E:Kad ― ečkańä M:P Mam толстоватый / zieml. dick, etwas dick.
ečkaza E:Večk Is, äčka·za E:Ba ― ečkaza M:P Čemb толстоватый / zieml. dick, etwas dick.
äčḱä-či E:Kažl [толщина] / Dicke, Stärke.
ečḱevatoj E:VVr [толстоватый / zieml. dick].
ečḱińe E:Večk, eč́ḱińi [E:?Hl] (Dem. zu ečḱe) [толстенький] / dick; [толщина] / Dicke. makst t́eńek iśt́amo śuro, olǵińes ečḱińe, ṕŕas staḱińe E:Večk (III16) Gib uns solches Getreide: an Halmen dick, an Ähren schwer! [ḿeras] eś sato, bratci͔, ečḱińem E:Večk (II105) Mein Gewicht (eig.: Meine Dicke), Brüder, reichte nicht für das Mass [bei der Rekruten-Annahme].
*ečkəńä (: ečḱeńä) M:P (Dem. zu ečḱä).
ečḱeĺgadoms E:Atr, äčḱelgadoms ~ äčḱilgadums [E:?Hl] ― *ečkə̑lgə̑də̑ms (: ečkə̑lgə̑dan, -i͔) M:P, *ečkə̑lgadə̑ms (: ečkə̑lgadan) M:Čemb, *ečḱəlgə̑də̑ms (: ečḱəlgə̑dan) M:Sel, eč́kə̑·lgə̑də̑ms M:Jurtk [утолщаться] / dick werden; [хрипнуть (голос)] / rauh werden (Stimme).
äčḱelgavtoms ~ äčḱilgaftums [E:?Hl] ― *ečkə̑lgə̑ftə̑ms (: ečkə̑lgə̑ftan) M:P, eč́kə̑·lgə̑ftə̑ms M:Jurtk (Kaus. zu ečḱeĺgadoms usw.) [сгущать] / verdicken.
*ečkə̑lgə̑fńəms (: ečkə̑lgə̑fńan) M:P (Frequ. zu ečkə̑lgə̑ftə̑ms).
*ečkə̑lgə̑ftə̑və̑ms (: ečkə̑lgə̑ftə̑van) M:P (Refl.-Pass. zu ečkə̑lgə̑ftə̑ms).
ečḱeĺma E:Mar (Gen. -ń), ečḱeĺma ~ ečḱelma E:Večk, äčḱi·ĺma E:Ba ― ečkə̑lma M:P (Gen. ečkə̑lmə̑n, Nom. Pl. ečkə̑lmə̑t), ečkə·ĺma M:Jurtk [толщина] / Dicke. | uźeŕe-ḱečḱeń ečḱeĺmaso E [толщиною с топорище] / von der Stärke eines Axtstiels.
ečkə̑lmə̑ńä M:P (Dem. zu ečkə̑lma).
äčkumums E:Kažl ― *ečkə̑mə̑ms (: ečkə̑man, -i) M:P, ečkəməms M:Čemb толстеть / dick werden.
*ečkəpt́əms (: ečḱept́an, -i) M:P, ečkəpt́əms M:Čemb (Fakt. zu ečkə̑mə̑ms).
*ečkəpńəms (: ečḱepńan, -i) M:P (Frequ. zu ečkəpt́əms).
ečḿe·ń M:Sučk [ячмень] / Gerste. — [Russ. ячме́нь].
ef ~ ef́ ~ äf́: ef-ṕiks E:Nask Kal, äf́-ṕiks E:Kažl ― ef-ṕiks M:Čemb Ur, eźf-ṕiks M:Jurtk [сучёная верёвка] / Fitzfaden, Band, das im Haspel die Strähnen auseinanderhält; (E:Nask:) мотовило / Weife, Haspel. | luvm(a)-ef́-ṕiks M:Sel [сучёная верёвка] / Fitzfaden, Band, das im Haspel die Strähnen auseinanderhält. — [Vgl. ev́t́̀ems]
1eft́eŕ-: eft́eŕ-ṕiĺǵe E:Is, eft́eŕ-ṕiĺk E, eft́eŕ-ṕiĺḱ (Pl.) E:Večk болезнь / eine Krankheit (E:Is: eine Krankheit, durch die die Beine od. der Rücken erschlaffen) (E:Is); [демоны болезни] / Krankheitsdämonen, die eine Frau packen u. unfruchtbar machen, wenn sie hinfällt; sie können durch Zauberspruch vertrieben werden (E:Večk). možot praś[‑]śt́aś kozojak, mastor-avań eft́eŕ-ṕiĺḱ, možot v́ec praś, v́ed́-avań eft́eŕ-ṕiĺḱ E:Večk (III203-4) Vielleicht ist sie irgendwo gestürzt, (dann) sind es die eft́eŕ-ṕiĺǵe(-Geister) der Erdmutter, vielleicht ist sie ins Wasser gefallen, (dann) sind es die eft́eŕ-ṕiĺǵe(-Geister) der Wassermutter.
eᵪ ~ ek ChrE E:Is, eᵪ ~ e͔ᵪ ~ e͔k E:Mar, eᵪ E:Atr, eᵪ́ E:Kal, ek E:NSurk ― eᵪ M:P Vert Temn, eᵪ ~ eᵪ̀ M:Sel (Interj.) [о!, смотри!, ах!] / oh!, sieh!, ei!, ach! eᵪ, kuvat́ udov́iń! E:Mar (2123) Eh, lange habe ich geschlafen! eᵪ kodat vad́ŕat ḱeḿt́ńe, moĺan sajsi͔ń! E:Mar (294) Oh, was für hübsche Stiefel, will hingehen und sie nehmen! eᵪ aj, kojkak ḿeńiń, iščo v́eŕev eźiḿiź makst E:Mar (2116) Ach, oh, habe doch das Leben gerettet, gut dass sie mich doch nicht noch hinauf überlieferten. eᵪ eź kulsońe ḱipa·j eŕźa· v́ejḱińeń E:Is (I161) [O,] die Ersänin Kipaj hörte nicht auf die einzige (Schwester). ek, kodamo ḱiĺejś paro śŕipkaks E:NSurk (III258) Ei, wie gut ist die Birke zu einer Geige! fḱäńät́ ramaźe eᵪ ńu krgazə̑nza kajäźä M: Vert (VIII434) Sie kaufte eines (ein Tuch) und warf es auf ihre Schulter. eᵪ́, [ḿäŕkś], f́iga·r tsaŕe·v́it́ś, ot́śät́śəń af tojń latsə̑tə̑ĺ [v́ijets] M:Sel (IV810) “O, Figar Tsarevits”, sagte sie, “dein Onkel hatte nicht so wenig Kraft wie du”. — Russ. эх.
1ej ~ ev ~ eŋ́ ~ ij ChrE, ej E:Mar Gor Ba, eŋ E:Atr, ej ~ ev E:SŠant, ev E:Is, ij E:Kad (Nom. Pl. iᵪ́t́), i E:Kal ― jɛj ~ ɛj ChrM, jäj M:Pš, (j)äj M:P (Nom. Pl. (j)äšt), äj M:Čemb Sel Sučk Prol Ur лёд / Eis. ḿeźe alov kasi͔? – lato či͔ŕese͔ ejiś E:Mar (242) Was wächst nach unten? – Der Eiszapfen am Dachrande des Schobers. v́ećt́ laŋga eŋ́ ḱeĺḿeś E:Atr Das Wasser ist mit Eis überzogen worden. v́eć äjᵪ́t́ usḱi M:Sučk Das Wasser bringt sich bildendes Eis mit sich. | ej-kaža ~ ej-gaža E:Mar, ej-gaža ~ ev-gaža E:SŠant, ej-ga·ža E:Ba ― äj-ka·ža M:Čemb, jäj-gaža M:P, jäj-gaža ~ äj-gaža M:Sel, äj-ga·ža M:Jurtk гололёд / Glatteis (E:Mar Ba SŠant M:Jurtk); [образующийся тонкий лёд] / sich bildendes, dünnes Eishäutchen (M:P Sel); [льдинка] / Eisstückchen (M:Čemb). t́äńi jäj-gaža śäd́ḿä laŋksa M:P Es ist jetzt ein Eishäutchen auf dem Sädmä-Flusse (im Herbst, wenn das erste dünne Eis sich bildet). vorə̑ᵪś ṕäškśä äj-kažada M:Čemb [(?) Der Haufen ist voll von Eisstückchen]. | ej-kažav E:Mar (Adj.) [скользкий] / ein wenig mit Glatteis überzogen. | ej-ḱed́ E:Is [гололёд] / Glatteis. | ij-mo·rga E:Kad [льдинка] / Eisklumpen. | ej-ṕeĺks E:Is, ij-b́e·ĺks E:Kad, i-ṕeĺks E:Kal [льдинка] / Eisklumpen (E:Kal: [плавающая] / schwimmender). | äj-sasu·lka M:P [сосулька (на краю крыши)] / Eiszapfen (am Dachrande). | äj-sasu·lkańä M:P (Dem.) id. | (j)äj-śura M:P, äj-śura [M: Mam] Sel, äj-źu·rə̑- M:Ur [сосулька] / Eiszapfen (am Dache usw.). i [šat́šśt́] ä·j-śu·rə̑t [M:Mam] (IV874) Und es entstanden sogar Eiszapfen. | jäj-šovə̑r [? ‑ar] M:Pš [вид санок] / eine Art Schlitten (der Boden eines alten Siebes wird mit Kuhmist bestrichen, den man frieren lässt u. mit Wasser begiesst. | jäj-šovarńä [M: ?P] (Dem.) id. | äj-ura M:Sel (Gen. ‑urə̑ń), äj-jura M:Čemb (Nom. Pl. -jurə̑t) [сосулька] / Eiszapfen. | jäj-vaŕä M:P Pš, äj-vaŕä M:Čemb Sučk [прорубь] / Eisloch, Wuhne.
ejńe E:StMokl ― (j)äjńä M:P (Dem. zu ej, (j)äj) [льдинка / Eisklumpen]. ḱeĺḿevt́iźe ejńe laco śed́ejem E:StMokl (V216) Sie hat mein Herz kalt wie Eis gemacht.
ejeń ChrE E:StŠant [NSurk], eiń E:Šug [ледяной] / aus Eis. ḱi-pŕasondo ejeń t́iŋǵe E:StŠant (III198) An der Weggabelung ist eine Tenne aus Eis. v́änčize͔ (-čeze͔) ejeń, ṕänčeze͔ ejeń E:NSurk (III116) Ihr Boot ist aus Eis, ihr Ruder ist aus Eis.
iiŋǵe E:Kal (Dem. zu i).
ejev E:Mar, eŋ́eŋ E:Atr ― jäji M:P, äji M: Ur, eji M:Jurtk (Adj.) [ледяной] / eisig (z.B. Dünnbier, wenn darin kleine Eisstückchen schwimmen) (E:Mar M:P); [замёрзший, покрытый льдом] / gefroren, mit Eis bedeckt (E:Mar M:P Ur). | äji moda M:P [мерзлота] / gefrorene Erde, Erdschicht.
äjijams M:Ur [замерзать] / frieren, gefrieren.
eje·ndams E:Ba, eŋ́eńźams E:Atr ― jɛjədn̥dams ChrM, jäjəndams (: jäjndan, -aj) ~ *äjəndams (: äjndan, -aj ~ äendan, -aj) ~ *äjədə̑ndams (: äedə̑ndan, -aj) ~ jäjədndams ~ *äjəntams (: äentan, -aj) M: P, jäjəndams M:?Saz, äjəndams M:Čemb Sel, äjndams M:Pimb, äjəntams M:Kr Mam замёрзнуть / zu Eis frieren, gefrieren, zufrieren (E:Atr ChrM M:P Čemb Sel Sučk); [вымерзать] / erfrieren (M:Kr [Mam] Pimb); [примерзать] / anfrieren (M:P ?Saz Sel); [замораживать] / gefrieren lassen (E:Ba). ḱäd́əzə̑n jäjəndaś śijäń ḱät́ksḱäźä M:P Mein silberner Armring fror an meinem Arm fest. ḱäd́əzə̑nza jäjəndaśt́ śijä·ń ḱät́kskanzə̑n M:?Saz (IV141) Ihre silbernen Armringe froren an ihren Armen fest. ka·ŕə[‑]pŕa·zn äjindaśt́ ṕiĺǵä-surńä·ńä M:Sel (IV224) Meine Zehen sind in den Spitzen der Bastschuhe erfroren [angefroren]. ton oftə̑ńäj možət́ äjndat́? – mon kazańäj äjndań. – sak mon ežtt́ä! M:Pimb (IV805‑6) Vielleicht bist du (ganz) erfroren, Bär? – Ich bin (wirklich ganz) erfroren, Ziege. – Komm, ich wärme dich! [kat́i ḱi] laŋks ‒‒‒ äentatada M:Kr (IV128) Ihr könnt ‒‒‒ unterwegs erfrieren. vaj af [jakšamda ṕeĺsa tuga·ńäńä] äentamda [ĺit́śä·ńäźeń] [M:Mam] (IV543) Ich fürchte nicht, meine Brüder, dass mein Gesicht im Frost erfriert.
? *jäjəndakšńəms (: jäjndakšńan, -i) M:P (Frequ. zu jäjəndams).
*jäjəndakšńəft́əms (: jäjndakšńeft́an, -i) M: P (Fakt. zu jäjəndakšńəms).
*jäjəndakšńəfńəms (: jäjndakšńefńan, -i) M: P (Frequ. zu jäjəndakšńəft́əms).
*(j)äjəndaftə̑ms (: (j)äjndaftan, -i͔) M:P (Kaus. zu (j)äjəndams) [замораживать, охлаждать] / frieren lassen, abkühlen.
*(j)äjəndafńəms (: (j)äjndafńan, -i) M:P (Frequ. zu (j)äjəndaftə̑ms).
*(j)äjəndafńəkšńəms (: (j)äindafńekšńan) M: P (Frequ. zu (j)äjəndafńəms).
2ej ChrE E:VVr [как раз, сейчас] / gerade, eben, eben jetzt. buto son ej kuli͔ E:VVr (III276) Als ob er soeben sterbe. tundi͔ś ej si͔ E:VVr Das Frühjahr rückt eben heran. baslov́imak ‒‒‒ kozoj pŕev́ińeń ńej put́ńan, kozoj pazi͔ńeń ej čańt́ńan E:VVr (II322) Segne mich ‒‒‒ zu dem, was ich jetzt vorhabe, zu dem, was ich gerade mit Gottes Hilfe beabsichtige! — Vgl. aj; 2e.
3ej E:Mar VVr Šir, e E:NSurk ― ej M:P Kr Sučk Prol, ei M:Sel (Interj.) [ах!, эй!, гей!, о!] / ei!, he!, heda!, ach!, o! ej, nasta, śt́aka, ton v́ed́ čačti͔t́! E:Mar (295) Ei, Nasta, steh doch auf, du hast ja geboren! ej, luka brat́ec! E:Mar (1236) Heida, Luka, Brüderchen! e·j, mo·ń pola·fti͔ḿiź, t́śit́śa·kaj, e·j, mo·ń ṕižä· v́ina· stoka·n naŋs [E:Šir] (II417) Ihr habt mich, Vater, gegen ein Glas grünen Branntweins eingetauscht. ei, [ḿäŕkś] mamaj sodndi͔t́ M: Sel (IV813) “Na”, sagte er, “Mutter, binde sie!”. ei, kuma·, [ḿeźd́ä] jarʿcat? M:Sučk (IV840) Heda, Gevatter, was frisst du? ei, kuma·, tonaftə̑mak mońǵä M:Sučk (IV840) He, Gevatter, lehr’s mich auch! ej (< ei), kuma·, šavə̑maź moń ṕäk M:Sučk (IV841-2) Ach, Gevatter, man hat mich sehr geschlagen. ej, tańä tańä kalada pańä [M: P] (IV286) O, Tanja, Tanja, zerfallene Sauna! ej, dura·k, mon mujəń sa·mstə̑ ḱe·laś, ḱe·laźəń šapka susta·ftan M:Prol (IV837) Ach, Dummkopf, ich fand auf dem Rückweg einen Fuchs, ich werde eine Mütze aus Fuchspelz nähen lassen.
ejka M:Sučk (Interj.) = ej. ejka, dura·k, mon mujəń samstə̑ń ḱelaś (IV840) [O,] Dummkopf, ich habe ja eben bei der Rückfahrt einen Fuchs gefunden.
4ej E:VVr [разве, или / denn, etwa]. ej prorva t́ejt́eŕks t́ejev́iń (II372) [Ach,] bin ich zu einem essüchtigen Mädchen geworden?
ejd́ ~ ejt́ ~ äjd́ ChrE, ejd́ E:Mar Večk SŠant (Anr. E:Mar ejd́a·kaj, E:Večk ejd́akaj), ejed́e ~ ejt́ (best. F. ejd́eś) E:VVr, ejed́ E:Is Jeg, ejd E:Kal (Nom. Pl. eᵪ́t́), äjd́ E:Hl Gor Ba (Nom. Pl. E:Gor Ba äjᵪ́t́), ejd́e E:[?Kuz], ej E:Večk ― id́ ChrM M:P Pš Kr Mam Čemb Sel Sučk Ur Jurtk (Anr. M:P Čemb -äj, M:Kr -ä·j, M:Sel ‑akaj) [ребёнок] / Kind. si͔ńst araśeĺt́ ejd́est[‑]kakšost E:Mar (299) Sie hatten keine Kinder, keine Nachkommen. ejd́ńek[‑]kakšne͔k dova ava, son śukuńaś paz iḱeĺej E:Večk (V48) Die Witwe mit ihrem Kinde verneigte sich vor Gott (dem Heiligenbild). a ot́ma ejet́ eŕśekšni͔ń E:VVr (II372) Dass ich nicht wie ein nimmersattes Kind gelebt habe. ṕeḱ uĺńeś mazi͔ dovań ejd́eś E:SŠant (I88) Sehr schön war der Witwe Kind. ćorań kolavt, eje·d́em, ejse͔t! E:Jeg (188) Es ist, mein Kindchen, eine von einem Burschen herbeigezauberte! putnojt́ ejt́[‑]kakšt maksozo E:Bug (VI28) Gebe er (dir) tüchtige Kinder! äjd́iŋḱ[‑]kakšuŋk purni͔ŋḱ E:Hl (222) Versammelt eure Kinder! id́əźä M: P Mein Kind. [moń] kurə̑k šačə̑, ĺisa, id́eńźä M:Temn (VIII324) Es wird mir, Lisa, bald ein Kind geboren werden. śeks mazi͔ńeste͔, ejd́akaj, kasti͔t́iń E:Večk (II80) Darum habe ich dich (so) schön aufgezogen, Kind. ḿeśt́, id́akaj, [gožsta] eŕät́[‑]aštə̑t́ M:Pimb (IV802) Na, Kindchen, hast du es gut gehabt? | ejd́-al E:Mar, ejd́-a·l E:VVr Kad, ejed́-al E:Atr Is, äjd́-a·l E:Gor Ba костяника / Schellbeere (Rubus chamaemorus). | ejd́-al-ńet́ks E:VVr Večk [стебель костяники] / Steinbrombeerstrauch. | ejd́-al-d́ikše E:Večk id. | ejd́-alga E:Kozl (Nom. Pl. -t) [брусника / Steinbeere (Frucht)]. | ejd́-algaks E:Kažl [стебель брусники / Steinbeerstrauch]. | gubani͔ń ejd́ E:Mar [кубанский ребёнок] / Gubaner-Kind. | id́eń id́ M:P, id́əń ić M:Mam внук / Enkel(in). | id́eń-id́eń ṕiŋks M:P [“вечно”] / “ewig” [bis zur Zeit der Enkel]. | ejk̀akš ChrE, ejkakš E:Mar Atr VVr Večk Kozl, ekakš E:NSurk SŠant Jeg, eka·kš E:Is, äjkakš E:Gor Ba, eᵪka·kš ~ eᵪ́ka·kš E:Kad, eᵪkakš E:Kal, eᵪka·kš E:Kažl ― id́ga·kš M:Jurtk (ejd́ + kakš) [ребёнок] / Kind; (M:Jurtk:) [грудной ребёнок] / Säugling. | ćora-ejkakš E:Mar мальчик / Knabe. | kajań ejkakš E:Mar Večk, kajäń äjkakš E:Ba [выкидыш / Fehlgeburt]. | nogaj-ejkakš E:Mar [злой ребёнок, всегда плачущий] / bösartiges Kind, das stets weint (eig.: Nogajer-Kind). | pot́aka-ejkakš E:Atr Večk [грудной ребёнок] / Säugling. | tŕäń ejkakš E:Mar, tŕań ejkakš E:Atr Večk приёмыш / Pflegekind. | ugᴉ͐l-ṕäń äjkakš E:Ba [внебрачный ребёнок] / uneheliches Kind. | ejkakšoń san E:Kozl [мужской член] / männliches Glied. | ejk̀akšḱe ChrE (Dem. zu ejkakš) [ребёнок, ребёночек] / Kind, Kindchen. | ejkakštomo E:Mar, ejkakštumu [E:?Hl] [бездетный] / kinderlos. | *id́əń kud (id́en kud ~ id́en ku̥d) M:P [послед] / Nachgeburt bei Frauen. | id́-mo·r M:Čemb [ребёнок] / Kind. lama id́-mo·rdə̑t? Hast du viele Kinder? | id́-nalʿkśəḿ-ṕäĺńä M:P [детская игрушка] / Kinderspielzeug. | id́əńń ńiĺʿks M:Sel [послед] / [Nachgeburt,] die noch nach der Fruchtblase (id́əńń todu) herauskommt. | id́əń paba (~ ed́en ba·ba, Gen. -ń) M:P, id́əń ba·ba M:Sel [повитуха] / Hebamme. | ejd́-ruća E:Mar (Gen. -rućäń), ejd́-ruća E:Večk Ba [пелёнка] / Windel, Wickelzeug. | ejd́-rućińi [E:?Hl] (Dem.) id. | *id́əń śuduf [M:Mam] [проклятая к бездетности] / zur Kinderlosigkeit verdammt. [id́eń] śudufś [t́äd́äńät́śä ḱeṕəd́eńźä] (IV574) Deine unglückliche kinderlose Mutter hat dich aufgenommen. | ejd́eń todov E:Večk, ejd́eń todo·v E:Ba ― id́əńń todu ~ id́əń todu ~ id́əń dodu M:Sel [послед] / was sofort nach der Geburt herauskommt (id́əń ńiĺʿks erst später), (E:Ba auch:) [подушка ребёнка] / Kissen des Kindes. | id́-doduńä M:Bar (Dem.) [подушка ребёнка] / Kissen des Kindes. nulańät́ ṕesa ṕižä id́ doduńä (VIII292) Am Ende der Windel (liegt) sein Kissen für ein kleines Kind. | ejd́iń tŕi-ava E:Mar [кормящая мать] / stillende Mutter. | ejd́-vani͔ E:Mar [няня] / Kinderwärter(in). mon tońet́ tujiń ejd́ vani͔ (174) Ich habe dir einen Kinderwärter gebracht. | ejd́-vani͔ća E:Mar id. | kafta·ś-id́ M:Sel, kaftaś-id́ M:?Čemb [близнец] / Zwilling. | nogajiń ejd́ E:Mar [ногайский ребёнок] / Nogajer-Kind. | od ej E:Kad [ребёночек] / kleines Kindchen. | par ejd́ E:Mar (Gen. -iń od. -eń), paro ejd́ ~ par ejd́ E:Večk, paro ejt́ E:VVr, pari͔· jed́ E:Atr, par ä·jd́ä E:Ba (Nom. Pl. äjᵪ́t́) [младший брат мужа] / jüngerer (E:Ba: verheirateter; vgl. aĺńä) Bruder des Mannes (Ben. u. Anr.; E:Mar auch nur Ben., Anr. aĺńe). | t́ejt́eŕ-ejt́ E:Mar Jeg StMokl SŠant, t́ejt́eŕ-ejd́e E:NSurk, t́ejt́eŕ-ej E:MKly [девушка] / Mädchen (“Mädchen-Kind”); [дочь] / Tochter. | urə̑s-id́ M [ребёнок без отца и матери, круглый сирота] / vater- u. mutterloses Kind, Vollwaise.
ejd́iŋ́ǵä E:Kad Šokša, ed́iŋǵe E:Kal, ejid́iŋǵä E:Kažl (Dem. zu ejd́) [ребёночек] / kleines Kind. sodan sodan ejid́iŋgum E:Kažl (III303) Ich weiss, ich weiss, mein Kindlein. a ejd́ińǵiś uš kass pokš i karmaś kortama E:Šokša (VII466) Ihr Kind war schon gross gewachsen und hatte schon zu sprechen begonnen.
ejed́ǵe E:VVr (Dem. zu ejed́) [ребёночек] / Kindchen. a v́eška· eje·d́ǵende͔ śumśi·źe kut́ḿe·ŕezi͔nde͔ (III265-6) Ihr kleines Kind band er auf ihren Rücken.
*ejet́ka E:VVr (Dem. zu *ejet́): ejet́kam [мой ребёночек] / mein Kindchen.
ejd́ńe E:Mar Petr, ejd́ńi E:Hl, ejed́ńe E:Atr, ejed́ńe ~ ejed́ńa- E:Jeg ― əd́ńɛ· ChrM, əd́ńä· M:Kr (Anr. id́ńä·j), əd́ńä· (~ ed́ńä·) M:P (Anr. əd́ńä·j ~ id́ńa·kaj), əd́ńä· ~ id́ńä· M:Petra, id́ńä· M:Mam Katm Prol Ur Jurtk (Anr. M:Jurtk id́ńe·j) (Dem. zu ejd́, id́) [ребёночек] / Kindlein, Kindchen. užo, užo, ejd́ńem, ašče͔ḱ a lamos! E:Mar (281) Halt, halt, mein Kindchen, warte ein wenig! oᵪ norońǯočk ejd́ńem E:Mar (1228) O, Lerche, mein Junge! uᵪ, t́ejt́eŕńeḿ [ejd́ńemat] E:Petr (VIII200) O, meine Tochter, die du mein Kind bist. babań ejed́ńeze͔ avaŕgać E:Jeg (1106) Das Kind der Alten fing an zu weinen. iščo i žaĺ v́ika·t ejed́ńa·źe [beachte moksch. Poss.-Suff.!] E:Jeg (1102) Noch dauert mich mein Kind Vikat. əd́ńä·źä M:P Mein Kindchen. | əd́ńa·ks nalʿkśəma M [детская игра] / ein Kinderspiel (= ojǯakšḱese͔ nalkśima E:Mar). | maźəd́ńä (St. maźəd́ńa-) M:Alk Ter, maźńä M:Pš (Gen. -ń) младший деверь / nächstjüngerer Bruder des Mannes. | śt́əŕd́ńä· M:P Pš Mam Alk (Gen. -ń, Anr. M:P Mam Alk -j ~ śt́əŕd́na·kaj ~ śt́əŕəd́ńa·kaj), śt́əŕ-əd́ńä M:Kr (Anr. -j ~ śt́iŕ-id́ńa·kaj ~ śt́əŕ-əd́ńa·kaj ~ śt́əŕd́ńä·ńäj), śt́əŕ-əd́ńä· M:Čemb [следующая по возрасту младшая незамужняя сестра мужа] / nächstjüngere unverheiratete Schwester des Mannes (M:P Mam: Ben. u. Anr.; M:Alk: Anr.); (M:Čemb:) [дочь старшего брата мужа] / Tochter des älteren Bruders des Mannes. kudu(ń) akśuta, kudu śt́əŕ-əd́ńä·j ton kudu [M: Kr] (IV193) Heim, Aksju, heim, Schwägerin, heim! [śt́aka śt́eŕd́ńä·ńäj, śt́aka] matuškaj [M:Mam] (IV32) Steh auf, Schwägerin, steh auf, Mütterchen! | v́äžńä M:P Pš (Gen. -ń), v́äžd́-əd́ńä (St. v́äžd́-əd́ńa-) M:Sel An (Anr. M:Sel -j) [младший брат мужа] / jüngerer Bruder des Mannes (Ben. u. Anr.); (M:An:) деверь / zweitjüngerer Bruder des Mannes, Schwager (vgl. maźńä).
ińaka· E:Kad, ińaka E:Kal ― id́ńa·ka ML63(M), *əd́ńa·ka (: ed́ńa·ka) ~ ińa·ka M:P (Gen. -ń), əd́ńa·ka M:Alk, ińa·ka M:Sel (Dem. mit zwei Dem.-Suff.: id́ + ‑ńa + -ka) [ребёночек] / Kindchen (ML(M)); кукла / Puppe (E:Kad Kal M:P Alk); [соломенное чучело] / Strohmann (M:P); [фигура, образец] / Figur, Muster (M:Alk).
*əd́ńa·kańä (: ed́ńa·kańä, Gen. -ń) ~ ińa·kańä ~ ńakańä M:P, əd́ńa·kańä M:Alk, ńakańä M:Čemb Sučk, naka·ńä M:Ur (Dem. zu əd́ńa·ka) [куколка] / Puppe, (M:Alk auch:) [образ, образец] / Bild, Muster.
id́u ChrM M:P Pš Lemd (Dem. zu id́) (folkl.) gelegentliche Anr. in Anlehnung an das vorangehende iĺu [Personenname]. af pańčsa iĺu, af pańčsa id́u M:P Ich öffne (die Tür) nicht, Ilju, ich öffne sie nicht, Kind. t́at ṕeĺ iĺu, t́at ṕeĺ id́u! M: Lemd (IV173) Fürchte dich nicht, Ilju, fürchte dich nicht, Kind! | ćor-id́u M:Kul [сват] / Brautwerber (eig.: Burschen-Kind). ḱiĺd́əź v́ät́əź ćor-id́ufńä varmań rakšasnə̑n Die Brautwerber spannten an und führten herbei ihre windschnellen Pferde.
id́uńä M:Kr (Dem. zu id́u) [ребёночек] / Kindchen. | śt́iŕ-id́uńä M:Kr [дочка] / Töchterchen. śiśəm ćoranzə̑n soń əŕv́ä·ńanzə̑n, vaj kafksə̑ćəńäś fḱä śt́iŕ id́uńac, fḱä śt́iŕ id́uńac śiŕä ḱiŕd́uńac (IV15) Sie hat sieben Söhne und (sieben) Schwiegertöchter, das achte (Kind) ist ihr einziges Töchterchen, ihr einziges Töchterchen, ihre alte Kirdju.
t́ak̀a ChrE, t́aka E:Mar Atr VVr (poet.) Ba Večk, d́aka E:Nask ― id́a·k̀a ~ d́ak̀a ChrM, t́aka M:P Lemd, d́aka ~ id́aka M: Sel (Anr. id́akaj), id́aka M:Temn (Dem. zu ejd́, id́) [ребёнок, ребёночек, младенец, дитя в колыбели] / Kind, Kindchen, Kleinkind, Wiegenkind. vaj kolmo ćorat t́akanzo E:Mar (140) Sie hat Kinder, drei Söhne. paro avań od-aĺińe t́akajat E:Večk (I216) Du bist, Bursche, einer guten Mutter Kind. si͔nst počakaĺeśt́ kolmo t́akat́ńeń tolǵińest E:Večk (II23) Rauh wurden die Federn der drei Kleinen. vasta krajǵäńä t́akaś ḱev́eŕkšńi M: Lemd (IV201) Das Kind wälzt sich am Bettrand. ṕekə̑zə̑n ĺadə̑ ṕižä id́akaćä M: Temn (VIII296) In meinem Bauch bleibt dein kleines Kind zurück. ḿeśt́, id́akaj, [gožsta] eŕät́[‑]aštə̑t́ M:Pimb (IV802) Na, Kindchen, hast du es gut gehabt? | ćora-t́aka E:Jeg ― śora-t́aka M:Lemd Cjatn [мальчонка, сынок] / Knäblein, Söhnlein. | nogaj-t́aka E:Mar [ногайский ребёнок] / Nogajer-Kind. | pokš t́aka E:Mar [старший ребёнок] / das älteste Kind. uš pokš t́akazo maŕiźe (112) Ihr ältestes Kind bemerkte sie. | t́ejt́eŕ-t́aka E:Mar ― śt́iŕ-t́aka M [девочка, дочка] / Mägdelein, Töchterlein. | uros-t́aka E:Večk [сирота] / Waisenkind.
t́akav E:Sob [многодетный] / kinderreich. ton u·ŕevat[‑]va·rdovat, ton ćo·ra-t́a·kavat (VII359-60) Du bist reich an Sklaven und Dienern, du bist reich an Söhnen (Knaben).
d́akaka E:Kažl (Anr. -j) [lieber doch d́aka + kaj als d́akaka + j zu teilen, Nom. d́akaka wohl von P. abstrahiert] [ребёнок] / Kind.
t́akańä M:P, d́akańä ~ id́a·kańäj (Anr.) M: Čemb, id́a·kańäj (Anr.) M:Kars, id́akańä M:Temn (Dem. zu t́aka, d́aka (< id́a·ka)) [ребёночек, младенец, дитя в колыбели] / kleines Kind, Kleinkind, Wiegenkind. śä ḱelnarmə̑ńć, anna śt́eŕńäj, ṕeksə̑t ṕižä id́akańäćä M:Temn (VIII290) Dieses Birkhuhn, Tochter Anna, ist ein kleines Kind in deinem Bauch. udə̑k kuva·t́ id́a·kańäj kast kurə̑k oćusta M:Kars (IV319) Schlaf lange, Kindlein, wachse [werde] schnell gross! | śora-t́akańä M:Pš Aleks Cjatn, ćora-d́akańä M:Kars [мальчонка] / Knäblein. | śt́iŕ-t́akańä M [девочка, дочка] / Mägdelein, Töchterlein.
t́aḱ̀ińe ChrE, t́aḱińe E:Mar Večk, *t́aḱińi E:Hl (Dem. zu t́aka) [ребёнок, ребёночек] / Kind, Kindchen. t́iŕiń ṕiže͔ t́aḱińet́ purnań rod́ńa son purnaś E:Mar (1208) Dein eigenes, kleines (Kindes‑) Kind hat die Verwandtschaft versammelt. oščo kaduvśt́ ṕiži͔ t́aḱińim E:Hl (180) Ausserdem blieben meine kleinen Kinderchen zurück.
1ejeń E:Kočk Petr ― iń M:Vert [элемент образования суперлатива] / Element zur Bild. des Superlativs. vaj kolońǵeḿeń moń robot́ńiḱeń, ejeń vadŕińeś tońet́ uĺeze͔! E:Kočk (VII62) Dreissig Arbeiter habe ich, sei der schönste von ihnen für dich! ḱeŕet́ ejeń para ṕiče E:Petr (VIII252) Man fällt die beste Kiefer. vance͔ iḱiĺindza samaj ejeń pokš kanaĺejkań eŕḱeś E:Petr (VIII246) Er sieht vor sich den grössten Teich von Kanalejka. ejeń udala moĺe uŕid́iv́iś E:Petr (VIII30) Als letzter geht der Brautführer. bukaś, kona ḿeĺga t́at́am čijś, ašče mad́iź ejeń kunčka-v́ica E:Petr (VIII246) Der Ochse, dem mein Vater nachgelaufen war, liegt eben in der Mitte. iń oću sud́ijeś iź kaźu M: Vert (VIII492) Der Oberrichter wurde von ihr nicht bestochen.
e͔ka E:Mar, äka ~ ä͔ka E:Kažl ― eka M: Sel (Interj.) [междом., выражающее удивление] / Verwunderung ausdrückend (E:Mar Sel); [выражает требование] / Aufforderung ausdrückend (E:Kažl). ä͔ka, [ḿeŕä], buŕĺa·ga babaś: śt́iŕiŋgi͔n tśori͔ŋgi͔n E:Kažl (III233) “Lasst mal, mein Mädchen und mein Junge”, sagt die Burljaga-Alte. ä͔ka tśori͔ŋgum tońt́ E:Kažl (III233) (Gib) auch du nun, mein Junge, den deinen! son kə̑da moĺś v́iŕt́i, eka, [ḿäŕkś], jakśəkšńəń t́ijä·ńä M:Sel (IV823) Als er in den Wald kam, sagte er: “Siehe, ich bin hier gegangen”. — Vgl. eᵪ.
eḱĺäńd́əms M:P Pš, ekĺäńd́əms M:P, ikĺeńd́əms M:Jurtk, ĺeḱäńd́əms M:Ur [разразиться слезами, сильно заплакать] / in Tränen ausbrechen, heftig zu weinen beginnen; [с подъёмом начать что-н. делать, увлечься] / begeistert etw. zu tun beginnen, sich hinreissen lassen (z.B. im Spiel) (M:P). šabaś eḱĺäńt́ś nalʿkśəḿä M:P Das Kind begann begeistert zu spielen. — [Vgl. dschag. (Radl.) jiɣlan- ‘in Tränen sein’].
eḱĺäŋkšńəms M:P, ekĺäŋkšńəms M:Kr Jožka, ikĺe·ńkšńəms M:Jurtk, ĺeḱäŋkšńəms M:Ur (Frequ. zu eḱĺäńd́əms) [сильно плакать] / heftig weinen (M:P); [(постоянно) всхлипывать] / (fortwährend) schluchzen (M:Jurtk); [ликовать, забавляться] / (an etw.) Freude haben, jauchzen, sich belustigen (M:P). šabaś eḱĺäŋkšńi M:P Das Kind jauchzt. śor-avańäćä moraj-kšt́i jurʿt-avańäćä ekĺäŋkšńi M:Kr (Sir.) [Deine Getreidemutter singt und tanzt, deine Jurtenmutter (aber) weint (schluchzt)].
eḱĺeḿet́ E:Mar [сын божества-покровителя Кардаз-Сярко] / ein Sohn des Kardas-Sjarko [Schutzgeist des Hofes] (kardas-śarko hat drei Frauen: oĺona, t́ikšama u. ĺukšama, zwei Söhne: maŕeś u. eḱĺemet́, drei Töchter: v́intaj, ĺomaj u. t́ikšama).
ekše ChrE E:Atr VVr Kažl, ekše͔ ~ ekše ~ e͔kše ~ ekš E:Mar, ekšä· E:Ba, ekšä ~ eḱšä ~ ekš E:Kad ― jɛš̀ɛ̆ ~ ɛš̀ɛ̆ ChrM, jäšä (Gen. jäšen, Nom. Pl. jäšet) ~ äšä (Gen. äšen, Nom. Pl. äšet) M:P, jäšä M:Pš Vod, äšä M:Sel, jɛškə- ~ eškə- (: eškə̑zt, eškə̑zə̑nə̑k) ChrM, äškə- M:Sučk холодноватый, прохладный / kühl, frisch (E:Mar: vom Tag, Wind, aber nicht vom Wasser) (ChrE E:Mar Atr VVr Kažl Ba Kad ChrM M:P Pš Sel); [тень] / Schatten, Stelle, wo man Schutz vor der Sonne od. vor dem Winde hat (ChrE E:Mar Atr Kažl Ba Kad); [укрытие] / Schutz (E:Mar ChrM [jɛškə-, eškə-]); [место за чем-н., находящееся позади] / Raum hinter etw., das hinten Gelegene (ChrE E:Mar). arak ekšeśt́eń E:Atr, arak ekšit́i E:Kad, arak ekši͔t́i E:Kal Stell dich in den Schatten! čiś e·ḱšä E:Kad Der Tag ist kühl (trübe). a mon ḱiŕńət́ä jäšä vastńasa M:Vod (IV207) Ich halte dich an geschützter Stelle. | ekše-ṕeĺ E:Atr, ekš-ṕeĺ E:Večk [тень] / Schatten (E:Atr); [ширма] / Schirm (gegen Sonne od. Wind) (E:Večk). moĺan mad́an ekše-ṕeĺs [E:?Atr] Ich gehe und lege mich in den Schatten. | ekše͔-tarka ~ ekše-tarka E:Mar ― äkš-tarka M:Prol [тень, прохладное, несолнечное место] / Schatten, schattige, kühle Stelle, wohin die Sonne nicht scheint. vaj ekše͔ tarkań ḱistojńet́ E:Mar (1146) O, ihr Erdbeeren an einer schattigen Stelle! | stoĺ-ekš E:Mar [место за столом (почётное)] / Platz hinter dem Tische [Ehrenplatz]. id́ikaja stoĺ ekše͔t́ (1136) Gewinne dir den Platz hinter dem Tische!
ekšńe E:Atr VVr MKly Is (Lok.) [за, под прикрытием] / hinter, im Schutz. pokaj ekšńe polat́ se͔ŕńeze͔, ĺenta ekšńe t́uža čeŕńeze͔ E:MKly (VII12) Mit (‘hinter’) einem Festhemde ist deiner Gattin Wuchs (verhüllt), mit (‘hinter’) einem Kopfbande ihr gelbes Haar (umgebunden). | stoĺ ekšńe E:Atr за столом / hinter dem Tische.
ekšse͔ ChrE, ekšse͔ ~ ekšce͔ E:Mar, ekšse͔ E:Čamz Gor Večk (Iness.) [за (где?)] / hinter (wo?). eŕit́ kavto pand(o) ekšse͔ E:Mar (1166) Sie leben hinter zwei Hügeln. v́iŕińt́ ekšce͔ kavto sokolt ḱišči͔t E:Mar (272) Im Schutze des Waldes hüpfen zwei Falken hin und her. ḱiŕd́iḱ ḱeĺet́ ṕejet́ ekšse͔! E:Mar (274) Halte deine Zunge im Gewahrsame deiner Zähne! uŕvaĺa ekšce͔ domašań ĺivt́iź E:Gor (VII246) Unter (‘hinter’) Brautführern führten sie Doma. | karavul ekšce͔ E:Mar [под караулом] / hinter dem Wächter, unter Bewachung. | panǯuma ekšce͔ E:Mar [за, под замком] / hinter dem Schlosse. | stoĺeńt́ ekšse͔ ChrE, stoĺ ekšse͔ E:Mar, stoĺińt́ ekšse͔ E:Čamz [за столом] / hinter dem Tische, am Tische. kuparos čuvtoń stoĺ ekšsat E:Mar (1188) [Du sitzt] hinter einem zypressenen Tische. t́e stoĺińt́ ekšse͔ ḿiń jarstanok[‑]śiḿtanok E:Čamz (220) An diesem Tische essen wir, trinken wir.
ekšte͔ E:Mar, ekšt́e E:Atr VVr, ekšče E:Kal (El.) [от, из-за, позади] / von hinten heraus. | stoĺ ekšt́e E:Atr VVr, stolt ekšče E:Kal из-за стола / vom Tische. son śt́eś stolt ekšče E:Kal (2144) Sie stand vom Tische auf.
ekšes ChrE E:Atr Bug, ekše͔s ~ ekšes E:Mar, ekšs E:Ba (Ill.) [за (куда?)] / hinter (wohin?). pokš ḱev ekše͔s araśt́ E:Mar (288) Sie stellten sich hinter einen grossen Stein. ḱekšś kućka ekše͔s E:Mar (293) Er verbarg sich hinter einem Tümpel [Mooshöcker]. t́ejt́̀eŕenze͔ ekšeze͔t́ tšijas̀a ChrE Ich werde für dich um seine Tochter anhalten. eś ekšeze͔m sajs̀a ChrE Ich selbst nehme sie zur Frau. a sońźe śt́iŕt́ saśsa eś ekšizi͔ń E:Kal (2137) Seine Tochter werde ich mir zur Frau nehmen. mon tońt́ ekši͔zi͔t́ v́ešan ṕiŕǵiḿe ińazuru-pazuń śt́iŕ E:Kal (2134) Ich werde dir die Tochter des Fürsten und Gottes Pirgime zufreien. äškəznza arak! M:Sučk Stelle dich hinter ihn! | eškə̑zə̑t ChrM [в твою защиту] / zu deinem Schutz; eškə̑zə̑nə̑k ChrM M:Pal [в нашу защиту] / zu unserem Schutz. arak eškə̑zə̑nə̑k košagaks M:Pal [Stelle dich als Schirm zu unserem Schutz!]. | karavul ekšes E:Mar [за (под) караул] / hinter die Wacht, unter Bewachung. | panǯuma ekšes E:Mar [за (под) замок] / hinter das Schloss. ṕeksti͔k kudot panǯuma ekšes E:Mar Verschliesse dein Haus! śiśem panǯuma ekše͔s ṕeksti͔ź E:Mar (2121) Mit sieben Schlössern schloss man sie ein. ṕeksti͔ḱ śiźǵeḿeń-źiśem panǯuma ekšes E:Bug Verschliesse sie hinter sieben Schlössern! | stoĺ ekše͔s E:Mar, stoĺ ekšes E:Atr, stoĺ ekšs E:Ba за стол / hinter den Tisch. kudańeń lad́i stoĺ ekše͔s E:Mar (1136) Dem Brautwerber geziemt es auf den Platz hinter dem Tische (sich zu setzen). | śup̀avoń ekšes maksoms ChrE [выдавать замуж за богатого] / (ein Mädchen) an einen reichen Mann verheiraten.
ekševa ChrE, ekška E:SŠant, ekšḱeva [? Dem. od. zweifacher Prol. ? ekš + ka + va] ChrE E:Is [позади, сзади] / hinter (etw. her). mon ‒‒‒ tujan ‒‒‒ tuča ekška (ḿeńeĺ jožova) E:SŠant (I498) Ich werde (am Himmel entlang) gehen, hinter Wolken. kača·mzo ‒‒‒ kuźi· ‒‒‒ ḿeńe·ĺ jožo·va ‒‒‒ ṕejeĺ ekšḱe·va E:Is (I100) Der Rauch ‒‒‒ klettert hoch bis zum Himmel, ‒‒‒ hinter die Wolken.
jäšəćəḱ M:P [Kr] (Adv.) [крытый / verdeckt]. son meńəĺt́ marʿta śuduft́ jäšəćəḱ [M:Kr] (IV15) (Sie verfluchte) die Arme dem Himmel verdeckt (zu liegen).
ekšeška E:Večk Is [дов. прохладный] / zieml. kühl.
ekšeĺams ~ ekšeĺems ChrE, ekse͔ĺams (~ ekšeĺams) E:Mar, ekše·ĺems E:Atr VVr Večk Is, ekšiĺams E:Gor, ekše·ĺams E:Ba, ekšəĺams E:Nask ― jɛš̀əĺəms ChrM, *(j)äšəĺəms (: jäšeĺan, -i ~ äšeĺan, -i) M:P, jäšəĺəms M:Pš Avg Vert, äšəĺəms ~ äšĺəms M:Čemb Kars Pimb, äšəĺəms M:Sel, äšəĺams M:Sučk, äkšələms M:Ur, äkšəĺəms M:Prol, äkšəĺəms ~ ekšə·ĺəms M:Jurtk купать(ся) / jdn. mit kaltem Wasser begiessen, baden (ChrE E:Mar Atr VVr Večk Is ChrM M:P Pš Avg Vert [Mam] Čemb Kars Sel Jurtk); [заставлять плавать] / schwimmen lassen (M: Ur Jurtk); купаться / sich begiessen, (sich) baden (ChrE E:Mar Atr VVr Večk Is ChrM M:P Pš Čemb Sel Jurtk); [плавать] / schwimmen (M:Jurtk: in kaltem Wasser) (M:Ur Jurtk). brat́ińiḱi tuśt́ eŕks e͔kše͔ĺamo. – v́edratńe E:Mar (227) Die Brüder begaben sich zum See, um zu baden. – Die Wassereimer. v́ed́ińt́ ejse͔ ejkakši͔ś ekše͔ĺama E:Mar (23) In diesem Wasser muss man das Kind baden. a mon paŕasi͔ń, a mon ekšeĺesi͔ń E:Večk (III143) Nicht ich bade sie, nicht ich begiesse sie mit Wasser. šaba äšeĺan M:P Ich bade das Kind. jäšəĺəźä pabańäźä vad́əńd́əźä M:Pš (IV383) Die Alte badete und salbte es. jäšəĺəźəń vad́ənd́əźəń M: Pš (IV164) Sie übergoss sie [mit Wasser] und bestrich sie [mit Öl]. śiśəm pańasa son jäšəĺəźä M:Avg (IV30) Sie badete ihn in sieben Saunastuben. moń jäšəĺəmaśt́ saftə̑rk ṕiŋgə̑va· M:Vert (IV295) Wascht mich zur Frühstückszeit! [śiśem] pańasa śuduf [salo·ńäń äšeĺeź] [M:Mam] (IV34) In sieben Saunas wurde [die arme] Salonä gebadet. ĺämb́ä bańäńasa äšĺəźä M:Kars (IV321) Er begoss sie in der warmen Sauna. ḱiŕʿksńä modasa jäšəĺišt́, ṕiźəm tuj [M:P] Baden die Sperlinge auf der Erde, wird es regnen. [kə̑ĺi äšeĺet́ada] pańasə̑n, makssa [śt́iŕeźeń] [M:Mam] (IV873) Wenn ihr euch in meiner Sauna badet, so gebe ich [euch] meine Tochter. daj śt́əŕńä äšĺət́am [M:Pimb] (IV797) Lass uns baden, Mädchen!
ekše͔ĺića E:Mar [пловец] / Schwimmer. moĺi, śĺed araś; ḱeŕi, šče͔pkat araś. – v́eca ekše͔ĺićäś (244) Er geht, keine Spuren; er haut, keine Späne. – Der Schwimmer im Wasser.
ekšeĺḿe E [купание] / Bad.
ĺekšńims E:Kad Kal, ĺekšńi·ms E:Šokša, ĺikšńims E:Kur, ĺekšńums E:Kažl ― *(j)äšəĺəkšńəms (: jäšeĺekšńan, -i ~ äšeĺekšńan, -i) M:P (Frequ. zu ekše͔ĺams, (j)äšəĺəms) купать / jdn. baden; купаться / (sich) baden (E:Kad Kal Kur M:P); [крестить] / taufen (der Pope ein Kind) (E:Kal); [заставлять крестить] / taufen lassen (E:Šokša). at moĺat bańav ĺekšńuma? E:Kažl (III271) Gehst du nicht in die Sauna baden? kosa kosa ĺekšńiźe? E:Šokša (VII440) Wo liess sie es taufen? šaba äšeĺekšńan M:P Ich bade das Kind. esa [äšəĺekšńišt́] kolma [śt́iŕenzə̑n] M:P (IV880) Darin baden sich seine drei Töchter. | apak ĺikšńiḱ E:Kad [татарин (некрещёный) (тайное слово)] / Tatare (eig.: Ungetaufter) (Geheimw.).
*jäšəĺəkšńəkšńəms (: jäšeĺekšńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jäšəĺəkšńəms).
*jäšəĺəkšńəft́əms (: jäšeĺekšńeft́an) M:P (Fakt. zu jäšəĺəkšńəms).
*jäšəĺəkšńəfńəms (: jäšeĺekšńefńan) M:P (Frequ. zu jäšəĺəkšńəft́əms).
*jäšəĺəfńəms (: jäšeĺefńan) M:P (Frequ. zu jäšəĺəft́əms).
*jäšəĺəfńəkšńəms (: jäšeĺefńekšńan) M:P (Frequ. zu jäšəĺəfńəms).
ekšeĺavtoms E:Mar, ekše·ĺevt́ems E, ekšᴉla·ftᴉms E:Ba ― *(j)äšəĺəft́əms (: jäšeĺeft́an ~ jäšeĺeftan ~ äšeĺeft́an, -i ~ äšeĺeftan) M:P, äšəĺəft́əms M (Fakt. zu ekše͔ĺams, ekšeĺems, (j)äšəĺəms) [заставлять купать(ся) (через посредство кого-л.)] / jdn. baden lassen (durch Vermittlung eines anderen).
jäšəĺks M:[?]Kr подтенок / Schatten, Schirm, Schutz gegen etw.
jäšəĺksḱä M:[?]Kr (Dem. zu jäšəĺks) id. t́išəń jäšəĺksḱä śuduft́ v́eĺkssə̑nza [Einen Schirm aus Heu hat der Arme über sich] (verm. = t́išəń jäšks M:Pš шалаш, покрытый сеном / eine Hütte mit einem Dach aus Heu; [vgl.] “t́išəń ṕeŕe·ma manda pŕasa” Sonnenschirm [eig.: ein Armvoll Heu auf der Spitze eines Stocks]).
ekšeĺgadoms E:Atr VVr, ekšelgadoms E:Večk Is, ekše·lgadoms E:Ba, ekši̬ĺgadums E:Kad ― ekšə·lgə̑də̑ms M:Jurtk прохладеть, свежеть / kühl werden, frisch werden, sich abkühlen. v́eńeĺkse͔ś ekšeĺgać E:Atr Das Wetter ist etwas kühler geworden. ekšeĺgadi͔ń a lamodo E Ich habe mich etwas abgekühlt. čiś ṕeĺ e·kš suva·ś, ekši̬ĺga·ts E:Kad Die Sonne verschwand hinter den Wolken, es wurde kühl.
ekšelgaftoms E:Večk (Kaus. zu ekšelgadoms) [охлаждать] / kühler machen (z.B. ein Zimmer durch Öffnen des Fensters).
ekšeḿems E:MKka, ekšamums E:Kažl [затеняться] / beschattet werden (E:MKka); [охлаждаться] / sich abkühlen (E:Kažl). či-pas ekšemś lopasundo, kov-pas ekšemś suĺejsi͔nde͔ [E:MKka] (I35) Sie beschattete die Sonne mit ihren Blättern, sie beschattete den Mond mit ihrem Schatten.
*ekšamtoms E:SŠant (Kaus. zu *ekšamoms, ekšeḿems) [затенять] / beschatten. lopason mon či-pazośt́ ekšamtuvĺija (II5) Mit meinen Blättern ‒‒‒ hätte ich die Sonne beschattet.
ekšeńd́ems E:Mar Atr VVr Večk, ekše·ńd́ems ~ ekše·ńd́ams E:Ba, ekšeńd́ams E:SŠant, ekšińd́ims E:Kad, ekši͔ńd́ims E:Kal ― jäšəńd́əms M:P Pš, äšəńd́əms M:Čemb Sučk, äkšəńd́əms M:Ur, ekšə·ńd́əms M: Jurtk [холодеть, охлаждаться] / kühl werden, sich abkühlen (E:Mar: nicht von der Speise; M:P: z.B. Speise; M:Sučk: vom Wetter) (E:Mar Večk Ba M:P Pš Čemb Sučk Ur Jurtk); [прохладиться, остывать, проветриться (на свежем воздухе)] / sich abkühlen (der Mensch z.B. in der frischen Luft) (E:Mar Večk Atr M:Pš Sučk Ur Jurtk); [охлаждать] / jdn. abkühlen (E:Mar); [затенять] / beschatten (E:Kad Kal SŠant). moĺan v́eńeĺeŋ ekšeńd́eḿe E:Atr Ich gehe hinaus, um mich abzukühlen. mon ekšeńd́iń E:Atr Ich habe mich abgekühlt. kudu·ś ekše·ńć E:Ba Die Stube ist kühl geworden. kov-pas ekšeńd́aś son ćućovsonzo E:SŠant Den Mond-Gott beschattete sie (die Birke) mit ihren Kätzchen.
ekšeńd́eft́ems E:Večk ― (j)äšəńtft́əms M: P, äšəńtft́əms M:Čemb (Fakt. zu ekšeńd́ems, (j)äšəńd́əms) [охлаждать, остужать] / kalt (kälter) machen, abkühlen (M:P). ušət́ jäšəńt́ft́əźä M:P Das Wetter ist kalt geworden (eig.: Es hat das Wetter kalt gemacht).
*jäšəŋkšńəms (: jäšeŋkšńan, -i) M:P (Frequ. zu jäšəńd́əms).
ešks E:Večk ― ešks ~ eš̀ks ~ jäšks M:P, jäšks M:Pš, äšks M:Čemb Sel Sučk Ur [прикрытое (от ветра) место] / (vor dem Winde) geschützte Stätte (M:P: [не перед солнцем] / nicht vor der Sonne; M:Čemb: [прикрытое от солнца место] / vor der Sonne geschützte Stelle), (E:Večk auch:) [способность переносить мороз] / Fähigkeit, Kälte zu ertragen. araś sondza eškse͔za E:Petr (VIII206) Es gibt keine Wärme (‘keinen Schutz’). ṕiźəmda košə̑ĺət́, varmada ešksə̑ĺət́ M:Kr Du bist (mir) im Regen eine Hütte, im Winde ein Schutz gewesen. | äšks-vasta M:Pš Sučk [прикрытое от ветра место] / vor dem Winde geschützte Stelle. | ešks-vastə̑ńä M:Kr, äšks-vastə̑ńä M:Sel (Dem.) [тень, тенистое место] / Schatten, schattiger Platz. [pśi uĺi], ešks vastə̑ńas [ḱäšat] M:Kr (IV599) Wenn es heiss ist, kannst du dich im Schatten verbergen. | t́išəń jäšks M:Pš шалаш, покрытый сеном / (provisorisches) Obdach, Schirmdach aus Heu.
äškssa E:Nask ― eškssa ~ jäškssa M:P, äškssa M:Temn Ur Čemb, äšksa M: Sučk, eškssa [M:Mam], ešksa M:Jurtk (Iness.) [за, под защитой] / hinter, im Schutz, (M:P auch:) [под чьим-л. покровительством] / in Obhut jds.; (M:Jurtk:) [защищённый, покрытый] / geschützt, bedeckt (von etw.). ḿitŕej vanə̑ncə̑ kruta b́eŕaksa, kruta b́eŕaksa, kaĺ jurńä äškssa M:Temn (VIII324) Mitrej schaut sie an dem steilen Ufer an, an dem steilen Ufer, hinter einem Weidenstrauch. mon aščəń äškssə̑nza M:Čemb, mon aščəń soń äšksə̑nza M:Sučk Ich stand hinter ihm. | pańǯ́əma jäškssa M:P [закрытый, запертый] / verschlossen, zugeriegelt. soń kudə̑c pańǯəma ešksa (eškssa, jäškssa) M:P, soń kudə̑c pańǯəma äškssa M:Ur Sein Haus ist verschlossen. [salo·ńä] udi͔ [śiśem] pańdžema son eškssa [M:Mam] (IV31) Salonä schläft hinter sieben Schlössern.
eškssta ~ ešksta M:P, eškssta M:Pš, ešksta M:Jurtk (El.): son śävəźä karau·l ešksta M:P Er befreite ihn von der Wache. kolma prad eškssta ivaj əd́ńä·źä soldatś tońć uĺat M:Pš Unter den drei Brüdern, Iva, mein Kindchen, bist du der, der Soldat wird.
eškss M:P, ešks M:Kr Jurtk [под защиту, покровительство] / in Obhut jds. (wohin?) (M:P Kr). śä lomańt́ś putfks karaul eškss M:P Jener Mensch (Mann) ist unter Bewachung gestellt worden. [t́äńi] moĺat lomań-[ot́śu] ešks M:Kr (IV605) Du wirst nun unter einen fremden Vorgesetzten gehen. ṕäkstaf [? ṕäkstak] kuttśeń pańdžə̑ma eš́kss M:P Verriegle dein Haus! arak jäšksə̑zə̑nza M:P Stell dich hinter ihn! v́eĺəń-ḱiŕd́i azə̑rava ‒‒‒ arak košagańaks (v́eĺət́) jäšksə̑zə̑nza M:?Alk [Herrscherin über das Dorf ‒‒‒ stelle dich als Schirm zum Schutz des Dorfes!].
ešksḱä M:P (Dem. zu ešks) [прикрытое от ветра место] / vor dem Winde (nicht aber vor der Sonne) geschützte Stätte. varmada ajaš śiń v́ed́ eškskasna Sie haben ja keinen Schutz vor dem Winde.
eškse͔v ~ eškse͔j E:Večk SŠant [нечувствительный к морозу, теплокровный] / unempfindlich gegen Kälte, warmblütig (Mensch).
jäškstams ~ *eškstams (: eškstan, -aj ~ eš́kstan, -aj) M:P, jäškstams M:Pš [прятать, скрывать, закрывать, доставить в безопасное место] / verstecken, verbergen, verdecken, in Sicherheit bringen; [прятаться, шмыгнуть в убежище] / sich verstecken, in ein Versteck schlüpfen. ton kov moń uźəŕəźəń jäškstajt́? M:P Wohin hast du meine Axt gesteckt od. versteckt? vorś moń ezdə̑də̑n jäškstaś M:P Der Dieb schlüpfte vor mir in ein Versteck, ich konnte den Dieb nicht erwischen [obgleich ich ihn verfolgte]. mon son eztə̑də̑nza (< ezdə̑də̑nza) jäškstə̑n (< -an) M:Pš Ich verstecke [? versteckte] mich vor ihm od.: mon soń jäškstajńä M:Pš [? id. od.: ? Ich entschlüpfte ihm od.: ? Ich versteckte ihn].
ešksńəms M:P (Frequ. zu eškstams) [ставить в укрытие] / in ein Versteck setzen.
*eškstə̑və̑ms (: eš́kstə̑v́i) M:P, ? *eškstuvə̑ms (: eškstuvan, -i) M:Lemd (Refl. zu eškstams (? eškstə̑ms)) [прятаться, скрываться] / sich verstecken, sich verbergen. kulə̑ma·da af ḱäšuvat, juma·mada af eškstuvat M:Lemd (IV175) Vor dem Tode kannst du dich nicht verstecken, vor dem Sterben kannst du dich nicht hüten.
elda [E:Bug] нет ничего / (es gibt) nichts.
e͔ĺ ~ eĺ E:Mar, eĺ E:Kočk NSurk SŠant, äĺ ~ äĺi E:Gor, äĺi E:Sob Škud ― *əĺä (: elä) M:P, əĺə M:Pš, *əĺä· (: eĺä·) M: Kr, əĺä M:Kars, äĺə M:Ur чуть не, разве / gerade, eben, soeben, beinahe, nahe daran (etw. zu tun); [же] / denn. son e͔ĺ kuli͔ E:Mar, son äĺi kuli͔ E:Gor Sob, son eĺä kuli͔ (~ kulśi) M:P, son əĺə kuli͔ M:Pš, son äĺə kuli͔ M:Ur Er liegt (wirklich) im Sterben. e͔ĺ kuli͔ĺ E:Mar Er lag im Sterben. iśak eĺä kulə̑kšńeś (od. kulśeś) M:P Er lag gestern im Sterben. eĺ musi͔ ruzoń v́ijiś E:Mar Das russische Heer holt sie beinahe ein. užo, užo, doči͔ńem, eĺ moĺan E:Mar (282) Warte, warte, mein Töchterlein, ich komme schon. poŕśt́, poŕśt́, eĺ poŕev́it́, či͔ze͔jak eĺ čopot́i E:Mar (2121) Sie nagten und nagten, sie waren nahe daran, es zu zernagen, auch die Sonne war nahe daran, unterzugehen. “uš [ḿeźeń]”, ḱeĺa, “šum eĺ si͔, uš [ḿeźeń]”, ḱeĺa, “ḱŕik eĺ si͔?” E:Mar (114) “Was für ein Geräusch”, spricht er, “nähert sich, welch ein Geschrei”, sagt er, “naht sich?”. vaj äĺi sakšni͔ śe poraś E:Škud (VII122) Ach, diese Zeit naht eben. äĺi juti͔ galań-polk E:Škud (VII122) Eben fliegt vorüber eine Gänseschar. saka, avakaj, vani͔ka, kodamo ńišč́ojś eĺ juti͔ E:Kočk (VII54) Komm, Mütterchen, siehe, was für ein Bettler eben vorbeigeht. varštaś t́ušt́ań son udalov, vani͔ ńev́eŕnojt́ si͔nst eĺ sajsi͔ź E:SŠant (I89) Der Tjuschtjanj sah hinter sich, er sieht die Heiden sie gerade einholen. eĺ tukšnoś (d-) pakśań t́e odʒ́ora jakamo E:NSurk (I376) So machte sich der junge Mann auf, durch die Feldmark zu gehen. son eĺä prakšńeś mastə̑ru M:P Er war beim Hinfallen. [śiń vańiᵪ́t́ eĺä· ḿeź ńäiᵪt́] [M:Mam] (IV146) Sie schauen hinaus, und was sehen sie! əĺä ĺäćsi͔ śormav kujt́ M:Kars (IV320) Er meinte soeben die bunte Schlange zu erschiessen. šińäś ə̑ĺä vaj šopə̑čńi, v́eńäś ə̑ĺä vaj sašə̑ndə̑ M:Bar (VIII350) Der Tag fängt eben an, dunkel zu werden, die Nacht beginnt eben heranzunahen. — [Vgl. russ. еле].
eĺak E:Večk Is NSurk SŠant ― eĺak M: Pš, äĺak M:Čemb [предполагаемая детская болезнь] / eine vermutete Kinderkrankheit, die das daran leidende Kind sehr empfindlich macht, so dass es ohne Grund weint u. lacht (E:Večk Is SŠant). eĺak saiźe E:SŠant Die eĺak-Krankheit hat sich seiner bemächtigt. son eĺak araś ksti͔ᵪ́t́ kańńəms M:Pš Er trägt und trägt unermüdlich Erdbeeren aus dem Walde. äĺak araś M:Čemb Er übereilt sich, schludert, plappert. | eĺak-pŕiča E:NSurk [какая-то болезнь / irgendeine Krankheit]. ḱeŕasi͔ńd́e čiń pŕičań šumoń pŕičań eĺak pŕičań, talak pŕičań (III146) Er schlägt die bei Tage gekommene pŕiča, die vom Lärmen gekommene pŕiča, die Wahnsinns-pŕiča, die Irrsinns-pŕiča nieder. — Vgl. tschuw. äläk клевета; ? alt. (Anh.) jelik радоваться.
eĺakadoms E:Mar Večk Is NSurk SŠant, eĺaka·dᴉ͐ms E:Ba ― eĺakadə̑ms M:P Pš Čemb [An], eĺa·kə̑də̑ms M:Ur Jurtk [выйти из себя] / ausser sich geraten; (E:Mar:) [становиться чрезмерно весёлым, радоваться до слёз] / überfroh werden, von Freude hingerissen werden, später folgt vielleicht Weinen; [E:?Ba:] “и плачет и смеётся” / “weint u. lacht [zugleich]”; (M:Pš:) [разразиться смехом от радости, “не умея владеть собой”] / vor Freude in lautes Lachen ausbrechen, “ohne sich beherrschen zu können”; (M:Čemb:) [о необузданно смеющихся и плачущих] / kann man sowohl von einem unbändig Lachenden als auch von einem unbändig Weinenden sagen (E:Mar Ba M:Pš Čemb); [начинать буйствовать, н. веселиться] / zu toben anfangen, sich zu belustigen anfangen (E:NSurk); разыграться / begeistert zu spielen anfangen (E:SŠant M:Pš); разбегаться / umherzurennen anfangen, hin u. her zu laufen anfangen (M:Ur Jurtk); раскидываться / sich hin u. her werfen, sich wälzen (M:An). — [Vgl. eĺńems].
eĺakaĺems E:Mar Gor ― eĺa·kə̑ĺəms [M:Ur Jurtk] (Frequ. zu eĺakadoms) [веселиться, ликовать] / sich belustigen, jauchzen (E:Gor). | eĺakaĺems-talakaĺems E:NSurk [SŠant] [ходить во сне (здоровый) или блуждать в умопомешательстве (больной)] / schlafwandeln (Gesunder) od. umherirren in Geistesverwirrung (Kranker) (E:NSurk); [буйствовать, шуметь, веселиться] / toben, lärmen, sich belustigen (E:SŠant).
eĺakaĺima [E:NSurk]: sonde͔ ejse͔nde͔ eĺakaĺima Er irrt umher im Schlaf od. im Irrsinn.
eĺakat́kšnəms M:P, eĺakatkšńəms M:Pš, eĺakačńəms [M:Čemb] (Frequ. zu eĺakadə̑ms) [веселиться, буйствовать] / sich belustigen, toben (z.B. Kinder) (M:Pš).
eĺa·ndams [? 1. Sg. Präs. eĺa·ndan, offenbar eĺ + andan ich ernähre soeben] E:Jeg (Nym.) докармливать / ernähren.
eĺäb́äš M:Pš Sind, eĺb́äš ~ eĺäb́äš (Gen. eĺäb́äžen) M:P, eĺb́äš M:Čemb Sel [оборванец] / einer der in Lumpen (ohne Gürtel, in zerrissenen Kleidern ohne Knöpfe) geht; (Adj.) [неопрятно одетый, оборванный] / unsauber gekleidet, zerrissen. ḿes laśkəńd́at kak eĺb́äš M:Čemb Was läufst du umher wie ein Lumpenkerl? (wird zu einem Kinde gesagt, das in ungeknöpften Kleidern wild umherläuft). ščaməc eĺb́äš [M:?Pš] Čemb, ščamə̑c eĺ(ä)bäš M:Sel Sein Hemd ist zerrissen.
eĺäńćams M:Pš, eläńćams M, *eĺänćams (: eĺänćan, -äj) M:P шляться, ходить без дела / herumschlendern, müssig gehen, bummeln (M:Pš); [веселиться] / sich belustigen (vgl. iĺa·n-alan ich belustige mich) (M:P). — Vgl. v́eĺeńʒ́ams E.
*eĺänćakšńəms (: eĺänćakšńan, -i) M:P (Frequ. zu eĺänćams).
*eĺänćaftə̑ms (: eĺänćaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu *eĺänćams) [веселить] / jdn. belustigen.
eĺd́e ~ iĺd́ɛ̆ ChrE, eĺd́e E:Mar Jeg, iĺd́e· ~ iĺd́i· E:Kad, iĺd́e E:Kal, *iĺd́e· E (Gen. ‑ń) ― jɛĺd́ɛ̆ ~ ɛĺd́ɛ̆ ChrM, jäĺd́ä ~ äĺd́ä ML75(M), jäĺd́ä M:P (Gen. jäĺd́en, Nom. Pl. jältt), äĺd́ä M:Sučk, äĺd́ä· M:Prol, eĺd́ä (~ äĺd́ä) M:Jurtk [кобыла] / Stute. | eĺd́e-načko E:Mar Atr VVr Gor Ba Kal Is, äĺd́ä-načka E:Kažl ― äĺd́ä-nač́ka M: P (Nom. Pl. -nač́kt), jäĺd́ə-nač́ka M:Pš (bot.) конёвник / Wasserampfer (= alašań umbrav E (Wied.)) (E:Mar); ? конёвник / ? Pferdesauerampfer (Pawl. Wiesenklee (Trifolium pratense)) (= alašań t́ikše E:Kal, ĺišḿä-načka E:Kažl) (E:VVr Gor Ba Kal Kažl M:Pš); щавель / Sauerampfer (E:Atr Is M:P); конский щавель / Pferdesauerampfer (M:Sel). | eĺd́eń stada E [стадо кобыл / Stutenherde]. | id́em eĺd́e E:Mar ― id́əm äĺd́ä M:Alk [прозвище гневной женщины (“дикая кобыла”)] / ein von einem zornigen Frauenzimmer gebrauchtes Schimpfw. (“wilde Stute”). | ku·rva-ä·ĺd́ä M:P [“кобыла-распутница” (ругат.)] / “Huren-Stute” (Schimpfw.). | ośol-eĺd́e E:Mar [ослица] / Eselin. | v́ät́i jäĺd́ä M:Pš [безалаберная женщина, втайне продающая имущество дома (“странствующая кобыла”)] / ein Frauenzimmer, das insgeheim Hab u. Gut des Hauses ins Dorf trägt (um es da zu seinem Nutzen zu verkaufen; “fahrende Stute”).
*jäĺd́əńä (: jäĺd́eńä) M:P (Dem. zu jäĺd́ä) id.
eĺe ~ e͔le͔ (Gen. -ń) ~ e͔l E:Mar, eĺe E:Atr VVr Gor Večk Is, eĺ FS19(E) E:Kal Kažl, eĺä E:Ba (Nom. Pl. eĺe·t́), iĺ E:Kad Šokša ― jäĺ ~ äĺ FS19(M) M:Čemb, jäĺ (~ jäl, Gen. -en, Nom. Pl. jälʿt) M:P, jäĺ M:Pal Mam Katm, äl M:Sel, eĺ M:Jurtk подол / Schoss (am Kleide), Saum (E:Mar: Schoss, Hemdsaum, vgl. 1pol; M:P: Saum eines Kleides, wenn er angehoben ist, so dass daraus eine sackartige Vertiefung wird) (FS(E) E:Mar Atr VVr Večk Is Ba Kad FS(M) M:P Mam Katm Čemb Jurtk). eĺem kalat́ś E:Mar Mein Hemdsaum riss entzwei. možobut toń eĺes praś E:Mar (21) Vielleicht ist er gegen [auf] deinen Schoss gefallen. t́ešńä ṕeve·ŕćt́ anna polaj eĺe·zᴉ͐m E:Ba (I172) Die Sterne, Gattin Anna, wären in meinen Schoss gerollt. śäĺiń tuga·ńä śorat́ jäĺsə̑nza M:Pal (IV315) Der Mann hat einen Bogen aus Ulmenholz an der Brust (gespannt). jäĺsə̑nza v́är šavańä M:Mam (IV753) Es hat in seinem Schoss eine Blutschüssel. son suzma t́ev́ńac jäĺsə̑nza M:Katm (IV254) Sie hat ihre mühevolle Handarbeit im Schosse. akša [t́ev́ńats] äĺsə̑nza [M:?P] (IV755) Es hat eine weisse Handarbeit in seinem Schosse. [škajeń] śuduft́ [polańäźeń äĺezə̑n] ozaftsa [M:Mam] (IV100) Ich nehme meinen gottverfluchten Mann auf meinen Schoss. | eĺed́e eĺes E:Mar [прикасаясь коленями] / (einer) auf dem Schosse (des anderen). | eĺʒ́iŕe E:Mar Ba Večk SŠant, eĺźiŕe E:Atr Is, eŕźiĺe ~ [?] eŕžiĺe E:VVr, eŕʒ́iĺə- E:Nask, iĺźiŕä E:Kad ― äńʒ́əŕ ~ äńźəŕ ~ eńʒ́əŕ ~ eńźəŕ ~ eńźər ~ jäńʒ́əŕ ~ jäńʒ́ər ~ jäńźəŕ ~ jäńźər M:P, jäńźəŕ ~ jäńźər M:Pš, änźəŕ M:Alk, äŕʒ́əĺä ~ äŕźəĺä (Nom. Pl. äŕźəĺat) M: Čemb, äŕźəĺä M:Sel (Nom. Pl. äŕźəĺat), äĺʒ́əŕ ~ eĺźəŕä M:Sučk (eĺ + śiŕe) [разрез на кайме морд. женской рубашки] / Λ-förmiger Einschnitt vorn im Saum eines mordw. Frauenhemdes (E:Mar Atr VVr Ba Večk Is SŠant M:Pš Sel Sučk); [вышивка по подолу женской рубашки] / eine Stickerei am Hemdsaum entlang (M:P Alk Sel: eine (angesetzte) Stickerei, die am Rande des Hemdsaumes ringsum läuft, ausser vorn in der Mitte, wo es eine andere Stickerei, namens urma·ć, gibt) (M: P Alk Sel Čemb); [кайма шва рубашки] / Rand des Hemdsaums (E:Kad). ma·ko-lo·pat eŕźi·ĺeń E:VVr (II357) Mohnblätter [sind] mein Saumbesatz. | eĺźiŕe-boka E:Is [вышивка по бокам эльзире] / eine Stickerei zu Seiten der eĺźiŕe-Stickerei. | eĺʒ́iŕe-pŕa E:Mar [вышивка поверх эльзире] / eine Stickerei oberhalb der eĺʒ́iŕe-Stickerei. | eĺźiŕe-vaks E:Atr Večk = eĺźiŕe-boka E:Is. | eŕźiĺe-vaksi͔ńe E:VVr (Dem.): bazarnoj ṕŕeńiḱ t́ejeń eŕźiĺe-vaksi͔ńem (II357,371) (Wie) ein Honigkuchen vom Basar ist der gestickte Rand meines Saumbesatzes. | panar-eńźəŕ M:P Pš [вышивка на шве рубашки / Stickerei am Hemdsaum]. uĺu [ḿäs] v́äri͔št́ panar eńźəŕʿńä M:Pš (IV104) Uljascha, warum sind die vorderen Stickereien deines Hemdes blutig? | äńʒ́eŕńä M:P (Dem. zu äńʒ́əŕ) id.
eĺińe E:Mar (Dem. zu eĺe).
jäĺńä M:P (Dem. zu jäĺ).
eĺeśt́ FS19(E), eĺiśt́ E:Kažl подол / Saum (am Kleide).
eĺe·ćek E:Ba Večk Is ― jäĺćəḱ ~ (j)äĺćek M:P, äĺćəḱ M:Alk, äĺćək M:Čemb (Adv.) [на коленях] / im, auf dem Schosse, zu zweien (einer im Schosse des anderen, z.B. auf dem Rücken des Pferdes od. im Schlitten beim Rodeln). ozak jäĺt́śek M:P Setze dich auf meinen Schoss! ḿiń äĺt́śek moĺʿt́ama M:P [?Alk] Wir werden einer im Schosse des anderen fahren.
eĺi ChrE E:Mar Vez, eĺi ~ eĺ E:Večk, eĺ E:Petr NSurk, äĺi E:Gor, äĺä E:Ba, eĺi(ń) E:Sl ― əĺi M:P, ə̑ĺi ~ əĺi (~ eĺi) M:Sel, əĺi M:Čemb, älə M:Ur (Konj.) или / oder; [также вопр. част.] / auch Fragepartikel. ton ḿeśt́ ‒‒‒ iśt́a raŋgat, eĺi ormaskadi͔t́? E:Mar (295) Was schreist du so, oder bist du toll geworden? eĺi gluᵪojgadi͔t́? E:Mar (283) Oder bist du taub geworden! možobut toń eĺes praś eĺi toń ejd́et́[‑]kakšot laŋks E:Mar (21) Vielleicht ist er gegen [auf] deinen Schoss gefallen oder auf dein Kind, deinen Sprössling. śe eĺi toń koźejkat E:Mar Ist dies deine Gattin? suŕit́ńiń laŋks žeńeᵪ́eń [t́ät́aś] pute͔ v́et́e-kota eĺ ḱeḿeń valks jarmak – “propoj” E:Petr (VIII12) Der Vater des Bräutigams legt auf das Garn einige fünf, sechs oder zehn Rubel Geld – das Trinkgeld – hin. äĺä araś goŕeńeḿ? E:Ba (VII406) Hab ich keinen Kummer? eĺiń orčams paĺas araś E:Sl (VII178) (Oder) hast du nicht das Hemd anzuziehen? eŕaka, [t́śoraj], t́äŕaftk śäźəv́iᵪ́t́ eĺi af M:Sel (IV820) Nun, Junge, versuche, reissen sie oder nicht! [ḿiń] obžamaź [śeft́em-ka·ŕ-at́ä], af sotsak-[eĺi] soń, kosa [eŕäj]? [M:Mam] (IV854) Ein Alter mit Sieb-Bastschuhen hat uns Schaden zugefügt, weisst du nicht von ihm, wo er lebt? šumbra·st(a) ə̑ĺi jakavə̑t́ M:Sel (IV816) Bist du gesund gekommen? əĺi aĺäćəń jarʿcams kšəńa·c soń ajaš M:Kars (IV368) Hat dein Vater kein Brot zu essen. satə̑t́ eĺi śiv́eĺ M:Sel (IV816) Schafftest du Fleisch? | eĺi – eĺi ChrE E:Večk Vez, eĺ – eĺ E:NSurk, äĺi – äĺi E:Gor Škud ― ə̑ĺi – ə̑ĺi M:Pičep [ли – или] / ob – oder. eĺi araś jarcams moń ḱšińem, už eĺi araś ḱiĺd́ems rakšińem E:Večk (I145-6) Habe ich nicht Brot zu essen, habe ich nicht ein Pferd anzuspannen? eĺi ton udat ‒‒‒ eĺ ašt́at? E:Vez (I385) Schläfst du ‒‒‒ oder bist du wach? vaj eĺ či [ĺiśḿev] ińe kjuvoń ṕiŕazo, vaj eĺ či valgomov ińe kjuvoń ṕiŕazo E:NSurk (I360) Ist der grossen Schlange Kopf nach Osten (gewandt), oder ist der grossen Schlange Kopf nach Westen (gewandt)? kodat sovavtan ‒‒‒ eĺi śijäńćńeń eĺi zolotań? E:Škud (VII244) Welche hole ich, ‒‒‒ die silbernen oder die goldenen? ə̑ĺi od avaś śućeńźä, ə̑ĺi aĺäźä ṕiksə̑ńźä? M:Pičep (VIII284) Hat dich etwa die Stiefmutter gerügt, oder hat dich mein Vater geprügelt? — (Vgl. aĺi; iĺi). — Russ. или; ли.
eĺńems (~ eĺńe·ms) E:Atr Gor Ba Večk Is SŠant [играть, шуметь, веселиться] / spielen, toben, sich belustigen (E:Atr Ba Večk Is); ? яриться (девка) / ? geil sein (Mädchen) [E:?SŠant]. — Vgl. aĺńams M:Jurtk. — [Vgl. auch eĺak: eĺakadoms].
eĺv́äd́ej M:Sel [? вышивка] / ? eine Stickerei.
eḿeĺb́e M:Senk [воспоминание, память] / Erinnerung, Gedächtnis.
eḿež ChrE, eḿeš ~ eḿež E:Mar, eḿeš E:Večk Ba ― iməš ChrM, iḿeš M:P (Gen. iḿežen, Abl. iḿežd́ä), iməš M:Prol [фрукт, плод] / Obst, Frucht (M:P: [дикорастущий фрукт вообще] / wild wachsende Frucht überh.; [ягоды, орехи, яблоки] / Beeren, Nüsse, Äpfel) (ChrE E:Mar ChrM M:P); овощ / Gemüse (E:Ba Večk), (auch:) [съедобные зонтичные] / essbare Rohrpflanzen (M:P). | pakśa-eḿeš E:Večk Šest [все дикорастущие продукты полеводства] / alle auf dem Felde wild wachsenden Früchte (E:Večk). pakśa-eḿežeń kočkamo ĺiśemste͔ osks E:Šest (III39) Gebet, [das zu lesen ist,] wenn man wilde Früchte sammeln geht. | v́iŕ-eḿeš E:Mar Večk ― v́iŕ-əməš (v́iŕ-eḿeš) ~ v́iŕ-iḿeš ~ v́iŕ-emə̑š (Gen. -emə̑žən, Abl. -emə̑žda, Nom. Pl. ‑eḿešt) M:P [лесной дикорастущий фрукт (ягоды, яблоки, орехи)] / im Walde wachsende wilde Frucht (Beeren, Äpfel, Nüsse usw.). — Tat. jiməš.
eḿešḱe E:Mar ― iməšḱä M:Katm (Dem. zu eḿeš). vaj vata mon moĺan v́iŕəń iməškas M:Katm (IV255) Halt, ich gehe in die Waldbeeren!
emgamoms ~ eŋgamoms ChrE, emgamoms E:Mar, eŋga·moms E:Gor Ba Večk, eńgamoms E:SŠant ― eŋgamə̑ms M:Sučk приходить в оцепенение / erstarren (ChrE E:Mar); [потерять сознание, память] / bewusstlos, ohnmächtig werden (ChrE E:Mar M:Sučk); утихнуть / sich legen (der Wind, die Wellen); [переставать, прекращаться] / aufhören (z.B. mit dem Sprechen); [успокаиваться] / sich beruhigen (ChrE E:Gor Ba Večk SŠant M:Sučk); [обнищать, впасть в бедность] / verarmen, in Armut geraten (M:Sučk). varmaś eŋgamś M:Sučk Der Wind hat sich gelegt. — Tat. imgän-.
e͔mgamtoms E:Mar, *emgamtoms E:Kozl ― eŋgaptə̑ms M:Sučk (Kaus. zu emgamoms) [довести до бесчувствия] / bewusstlos machen. tol-aŋǵeĺ emgamtan E:Kozl (III209) Ich mache den Feuerengel ohnmächtig.
*eŋǵäd́əms (: eŋǵäd́an, -i) M:P, eŋǵäńd́əms (: eŋǵäńd́an) M:Sel Jurtk свихнуть / sich etwas verrenken (M:P: leicht; vgl. muvə̑d́əms).
*eŋǵät́kšńəms (: eŋǵät́kšńi) M:P (Frequ. zu eŋǵäd́əms).
*eŋǵät́ft́əms (: eŋǵät́ft́an ~ enǵät́ft́an) M:P (Fakt. zu eŋǵäd́əms) [вывихнуть] / etwas verrenken.
*eŋǵät́fńəms (: eŋǵät́fńan) M:P (Frequ. zu eŋǵät́ft́əms).
*eŋǵät́fńəkšńəms (: eŋǵät́fńekšńan) M:P (Frequ. zu eŋǵät́fńəms).
eŋgəms M:P, eŋgə̑ms M:Pš болтать, зря говорить / schwatzen, plaudern, plappern, leeres Stroh dreschen, (M:P auch:) [бредить] / irrereden, verworrenes Zeug reden (ein alter Mensch), (auch:) [колотить, отлупить] / prügeln, durchprügeln, durchwalken (soń ihn).
*eŋkft́əms (: eŋkft́an, -i) ~ eŋkt́əms M:P, eŋḱt́əms M:Pš (Fakt. zu eŋgə̑ms) [бредить] / irrereden, verworrenes Zeug reden (ein alter Mensch) (M:P [eŋkt́əms]); болтать, зря говорить / schwatzen, plaudern, plappern, leeres Stroh dreschen (M:Pš); [заставлять колотить] / prügeln lassen (M:P [eŋft́əms]).
eńaldoms ~ ińaldoms ChrE, eńaldoms ~ eńeĺd́ams E:Mar, ińe·ĺd́emks E:VVr, *eńaldoms E:Bug Večk Jeg, *eńaldums E:Dubr, *eńaldə̑ms E:Nask, ńeĺd́ims E:Kal ― eńɛĺd́əms ChrM, *eńäĺd́əms M: P Lemd Levši Saz Sel [просить, умолять] / bitten, flehen (E:Mar sońenze͔, M: Sel t́eənza zu ihm). ḿeśt́ ińe·ĺdat iḱe·ĺiń? E:VVr (II360) Was bittest du vor mir? si͔ń ḱeṕed́eń ḱett́ pazne͔ eńaldi͔t́ [E:?Bug] (V60) Sie beten zu Gott mit hocherhobenen Händen. ḿejs eńaldan v́eŕe-pazne͔? E:Večk (I116) Warum soll ich zu Vere-pas flehen? koĺi oznutad moń ḱise͔, koĺi eńalttad moń ḱise͔ E:Večk (II164) Wenn ihr meinetwegen betet, wenn ihr meinetwegen fleht. son jurt[‑]avańe eńaldi͔ E:StMokl (V114) Sie betet zu Jurt-ava. eŕva oskssa ĺećt́et́ varma-ava, eńaldi͔t́ iḱiĺinʒa a para varmada E:Dubr Bei jedem Opferfest gedenkt man der Windmutter und fleht zu ihr (um Schutz) gegen böse Winde. oftuś ńeĺd́e: v́iŕ[‑]avakaj matuška, ańćiḱ ojḿit́ moń katt! E:Kal (2129) Der Bär fleht: Waldmütterchen, Mütterchen, lass mir nur das Leben! možət́ ḿiń a mašttana oznə̑ma, eńaldə̑ma E:Nask (III186) Vielleicht vermögen wir nicht zu beten, zu flehen. kə̑rga·n ḱäri͔t́ son eńäĺd́i M:Lemd (IV177) Sie bittet den Halsabschneider. soŋga tońd́it́ ozə̑ndi͔, soŋga tońd́it́ eńäĺd́i, kańńək ṕiźəḿńa·t ĺämbəńat M:Levši Auch er betet zu dir, auch er fleht zu dir, bringe (kleine) Regen und warmes Wetter! son v́äŕd́ä škajt́i śińəŕäś paba eńäĺd́i M:Saz (IV1) Sinäs Weib fleht zu Gott dort oben. son škajt́i eńäĺd́i M:Sel (IV806) Sie fleht Gott an. — Tat. inäl-.
*eńalctums ~ *eńalkstums E:Petr, eńalftə̑ms E:Nask (Fakt. zu eńaldums, eńaldə̑ms) [заставлять молить] / beten lassen (E:Nask); сожалеть / bedauern (E:Petr). možət́ ḿiń a mašttana oznə̑ma, eńaldə̑ma, tońć koŕma·kaj eńa·lftə͐ḱ E:Nask (III186) Vielleicht vermögen wir nicht zu beten, zu flehen, mache du, Ernährer, dass um dieses (richtig) gebetet wird! eńalcti͔k ton, t́ejt́eŕ-ejt́, tońćet́ valda vaĺmalksi͔t! E:Petr (VIII44) Bedaure, Mädchen, deinen hellen Fensterraum!
eńeĺgadoms E:Mar, *eńalgadoms E:Bug Bag (Inch. zu eńeĺd́ams, eńaldoms). tongak eńalgatt v́eŕe pazońt́e E:Bug (V60) Bete auch du zu Vere-pas! eńalgat staka pazońt́e E:Bag (VI132) Bete du zu Staka-pas!
*eńäĺkšńəms (: eńäĺkšńan, -i) M:P (Frequ. zu eńäĺd́əms) [убедительно просить, молить] / inständig bitten, eindringlich flehen (z.B. soń ḱäctə̑nza kši zu ihm um Brot). v́ed́ šovńät́i ḱäŕmət́kšńi, šɯd́i v́et́t́i eńäĺkšńi M:Pš (IV28) Er klammert sich an den Schaum des Wassers, er betet zu dem fliessenden Wasser.
erʿt [M:Mam], äŕʿt́ M:Sel [? Pl. zu Indef.-Pron. eŕ, äŕ, jäŕ ‘jedes’]: arda azə̑ndə̑da [aĺäńäźt́i t́ŕäjńäźt́i] erʿt[‑]parʿt para valʿt [M:Mam] (IV543) Geht und sagt meinem lieben Vater Grüsse, gute Worte! äŕʿt maźiᵪ́t́ kučan M:Sel Ich sende meine Grüsse. äŕʿt́ maźiᵪ́t́ ast t́einza moństə̑n M:Sel [Wünsch ihm alles Gute von mir!].
eržiḱ E:VVr [ласточка береговая] / Uferschwalbe, Sandschwalbe [(Riparia riparia)].
eŕams ~ äŕams ChrE, eŕams E:Mar Petr Kal Šokša Večk Kozl Vez NSurk Jeg, äŕams E:Kažl Ba (3. Sg. Prät. E:Mar eŕäś, E:Jeg eŕaś, E:Kal eŕeś, E:Kažl äŕäś) ― eŕams ChrM M:P Sel [жить] / leben; [проживать] / wohnen; бывать / oft sein, zu sein pflegen. si͔ń vaśńa eŕäśt́ moskovso E:Mar (170) Sie lebten früher in Moskau. son ḱemgavtovo god eŕäś E:Mar (112) Sie verlebte zwölf Jährchen. ṕiŋǵeńt́ eŕak, tonavtńeḱ! E:Mar (276) Durchlebe das Leben, belehre dich! eŕan mon v́et́t́e da toldo E:Mar (227) Ich lebe von Wasser und Feuer. butto eŕataŋk, uŕakaj, v́eĺ(e) ušoso E:Mar (116) [Es war im Traum] ganz als wohnten wir, Schwägerin, ausserhalb des Dorfes. koda saś kudu·v, äŕä·ś kudu·sa kolma čit́ i kulu·ś E:Ba (III292) Als er nach Hause kam, lebte er (noch) drei Tage zu Hause und starb (dann). t́es(e͔) at jon eŕams E:Kal (2128) Hier ist nicht gut sein. esi͔nze͔ ḱijak at eŕe E:Kal (2128) Darin wohnt niemand. daj v́eᵪca äŕama! E:Kažl (2151) Wollen wir zusammen wohnen! vaj śiśem ijet́ poĺana v́iŕc eŕaś E:NSurk (I358) Sieben Jahre lag die Wiese im Walde. koda eŕat-aštšat? ~ koda eŕat-šumbrat? M:P, koda eŕat-aštat? ~ šumbra·st eŕat? M: Sel (Grussformel) Wie befindest du dich? Wie geht’s? (Antwort: eŕan šumbra·sta od. šumbran, spaśibo škajt́i! Gott sei Dank, ich bin gesund!). ḿeźd́eŕat (-ŕäj) M:P Wieviel hast du Gehalt? tol kačamovtomo a eŕi E:Mar (275) Feuer pflegt nicht ohne Rauch zu sein. t́e t́evś eŕe iśt́a E:Petr (VIII240) Dies geschieht folgenderweise. ańćak pakśav moĺemsta [bajagańt́] ḱeĺeś eŕe śulmaź E:Petr (VIII134) Für die Fahrt zum Ackerbeet wird jedoch sein Klöppel festgebunden. lukša ḱed́eś eŕe jala lambamusta E:Petr (VIII12) Die Teighülle der Hochzeitspirogge ist immer aus ungesäuertem Teig. soń t́śeb́äŕʿt́ eŕäšt́ alašanzə̑n M:P Er hat gute Pferde. kalat́śä ramaj ‒‒‒ moń pŕalə̑n putsi͔, [eŕäj eŕäj] ‒‒‒ [ṕeńem]-po·najäj (b-) M:P (IV100) Er kauft eine Semmel, ‒‒‒ so legt er sie unter mein Kissen, da liegt und liegt sie ‒‒‒ und wird schimmlig.
eŕi ChrE E:Mar Večk NBajt, eŕe E:Petr ― eŕɛj ChrM M:P [живой] / lebend, (ChrEM auch:) [житель] / Bewohner, Einwohner. kolm(o) ojḿt čavan, eŕ(i) ojḿe kadan E:Mar (28) Ich vernichte “die drei Seelen”, die lebende Seele lasse ich zurück. eŕi lomań son eŕazo, ńišḱe-pazne͔ son oznozo E:Večk (I118) Ein lebender Mensch soll (wie es einem Menschen gebührt) leben, er soll zu Nischke-pas beten. už eŕi lomań eŕazo, avanste͔ avaj ḿeŕeze͔ E:NBajt (I132) Ein lebender Mensch soll (wie es einem Menschen gebührt) leben, [zu] seiner Mutter soll er “Mutter” sagen. kuli͔ks uĺat, pari͔jakaj, sodatan, eŕiks uĺat, pari͔ińem, čarkut́t́an E:VVr (II44) (Dann) weiss ich von dir, ob du sterben wirst, Schwägerin, (dann) errate ich, ob du weiterleben wirst, meine Schwägerin. | a eŕks E:Bug [(? Transl.) которому не следовало бы жить / der nicht leben sollte]. apak jovta a eŕks ṕińe čaŕkutca (V212) Ich verstehe es, ohne dass du es sagst, du Strolch (a-eŕiks ‘(du Hund,) der du nicht leben solltest’). | eŕɛj-jalga ChrM M:P [спутник жизни (супруг(а))] / Lebensgefährte, Lebensgefährtin (= Gatte, Gattin). | usa·d-eŕäj M:P [житель с. Усад / Einwohner des Dorfes Ussad]. | *v́eĺ-eŕäj [M:?P] [сельский житель] / Dorfbewohner. | eŕäjəńd́i M:P [в будущем году] / im nächsten Jahre. eŕäjeńd́i tujan ṕit́eŕi Im nächsten Jahre werde ich nach Petersburg reisen. | eŕe-ašče E:Petr живущий / lebend. eŕe-ašče lomańińt́ kaŕca kaŕksi͔ndza jokstaź potma ṕeĺev́ (VIII186) In Bastschuhen eines lebenden Menschen werden die Bastschuhschnüre nach innen hin angebunden. | eŕejsta E:Petr [? eŕej + sta od. < *eŕajsta < *eŕazsta] [Adv.] скорее / schnell, so schnell wie möglich. eŕejsta ṕekstasi͔ńd́źe di͔ ḿeŕe (VIII170) [Er] verschliesst sie (es) schnell und sagt.
eŕiks E:Mar Večk Jeg (Gen. E:Mar -i͔ń), äŕi·ks ~ eŕiks E:Ba ― eŕäjks M:P Kr (Gen. -ə̑n) зажиточный / vermögend, wohlhabend (E:Mar: vermögender als uĺikse͔v, aber weniger als uĺev-parov, das wieder weniger ist als śupav [reich]); (E:Jeg:) [пожилой] / bejahrt. | eŕäjks mokša M:Kr [зажиточный мокшанин] / ein begüterter Mokschane (Par.-Ausdruck zu koźä mokša ein wohlhabender (reicher) Mokschane). | eŕiks v́ed́ E:Sar Kočk [живая вода] / Lebenswasser (in einem Liede). eŕiks v́ed́ ḿeĺga urusḱeń kučĺiźe E:Kočk (VII64) Sie sandte die Waise nach lebendigem Wasser.
eŕäjksḱä M:P (Dem. zu eŕäjks) [дов. состоятельный] / zieml. wohlhabend.
eŕäjəń: eŕäjəń ḱizə̑ś M:P [будущий год] / kommendes Jahr.
eŕe-či E:Petr [“жизнь”, этот мир (на этом свете)] / “Leben”, diese Welt, als Gegens. zum Totenreich. ńej ḱi raduvavsamam eŕe-čisa eŕamsta, v́eĺe-śatca aščimsta Wer wird mich nun erfreuen, solange ich am Leben bin, solange ich mich im Dorfe aufhalte?
eŕit́śa ChrE E:Mar VVr SŠant Večk [житель] / Bewohner, Einwohner (ChrE E:Mar Večk); зажиточный / vermögend, wohlhabend (E:VVr SŠant). mastori͔ńt́ kolmoć(e) ugolco uĺit́ d́ikoj eŕićat E:Mar (1166) In der dritten Ecke der Erde befinden sich wilde Einwohner. b́eŕeń eŕićäń ejkakštaŋk E:Mar (1138) Wir sind Kinder eines schlechtlebenden Menschen. si͔ń śupavt eŕićat uĺńeśt́ E:VVr Sie waren wohlhabende Leute. uĺt́ od jurco eŕića, jurtoń-eŕt́eń ḱiŕd́ića E:Večk Sei du eine, die in der neuen Wohnstätte lebt, eine, die über die Wohnstätte herrscht! | ošso eŕića E:Večk [городской житель] / Stadtbewohner(in), in der Stadt wohnend. | ṕiŋǵe-eŕića E:Večk долговечный / langlebig, langlebend. uĺest ṕiŋǵe-eŕićat (II160) Mögen sie ein hohes Alter erreichen! | vaksne͔ eŕića E:VVr [сосед] / Grenznachbar.
eŕaft E:Večk, [äŕaf ] E:Kažl ― eŕaf ChrM M:P Pš Sel пожилой, в летах / älter, ältlich, bejahrt (E:Večk M:P); [жизнь, время жизни] / Leben, Lebenszeit (ChrM M:P Pš Sel); [имущество] / Vermögen ([E:Kažl] M:Sel). äŕafsan E:Kažl Ich bin reich. soń eŕafə̑ts lama M:Sel Er hat viel Eigentum. vaśäń eŕafś pabańäźt́i soń ńäft́əma M:Pš (IV385) Man soll sie Alte ihr früheres Leben sehen lassen. | v́eĺ-eŕavt E:Mar, v́eĺe-eŕaft E:Večk, v́äĺ-äŕaft ~ v́äĺiń äŕaft E:Ba [обычаи и нравы деревни] / Sitte u. Brauch des Dorfes (E:Mar Večk); [место бывшей деревни] / Stätte des früheren (ehemaligen) Dorfes (E:Ba).
eŕafḱä M:P Patra (Dem. zu eŕaf ) [жизнь] / Leben. vaśäń eŕafḱä t́äd́äj avaŕd́an M: Patra (IV61) Ich weine, Mutter, über das Ehegattenleben.
-äŕa·vks: v́ä·ĺiń äŕa·vks E:Ba [место бывшей деревни] / Stätte eines ehemaligen Dorfes.
eŕäń E:Mar пожилой / älter, ältlich, bejahrt. uš ńej [ḱevkśt́iźe] si͔ŕe saldatḱe, ńej ḱiv́ed́iźe eŕäń ńekrutḱe (144) Jetzt fragte ihn ein altes Soldatchen, da erforschte ihn ein bejahrtes Rekrutchen.
eŕäź [~ eŕäś] E:Mar, eŕaź E:SŠant пожилой / älter, ältlich, bejahrt. t́ejt́eŕiś paroĺ si͔ŕe mat́uša, dočaśak dobroj eŕäś mat́uša E:Mar (130) Ein gutes Mädchen war die alte Matjuscha, eine vortreffliche Tochter die bejahrte Matjuscha. uš [ḿeń] ḱis avaŕd́at si͔ŕe mat́uša, [ḿeń] ḱis [ḿeĺavtat] eŕäś mat́uša? E:Mar (132) Warum weinst du, alte Matjuscha, warum grämst du dich, bejahrte Matjuscha?
eŕamo ChrE E:Mar Bug Večk Kozl, äŕa·ma E:Nask (best. F. -ś) ― eŕam ChrM, eŕama M:P (Gen. -ń) [жизнь] / Leben. paz maksozo paro eŕamo! E:Mar (219) Gebe Gott ein gutes Leben! ĺija eŕamos dumakšnośt́ E:Mar (170) Sie dachten in ein anderes Leben (sich zu versetzen). son čučavńeń eŕamoška ḿeńeĺ alo ḱińgak araś E:Bug (V518) Ein Leben (gut wie das) eines Flohes hat niemand unter dem Himmel. eŕamozon pokš aĺakaj eŕakšni͔ń ńej E:Večk (I433) Ich habe, ältester Bruder, mein Leben [bis heute] gelebt. ḿińek rajse͔ eŕamoś paro E:Kozl (I61) In unserem Paradies ist das Leben gut. t́eńi jon tońt́ eŕamuś E:Kal (2137) Jetzt hast du ein prächtiges Leben. äŕa·maś t́esa par uĺä E:Nask (III250) Hier ist das Leben gut. pslavamak eŕamu[‑]aštšemu [M:Mam] (IV540) Segne mich, damit ich lebe [eig.: zum Leben und Sein]! | eŕamo-ĺej E:Večk (I44) [назв. реки / Name eines Flusses]. | eŕamo-paŕ E:Mar [большой липовый или осиновый сундук для одежды] / eine grosse Kiste aus Linden- od. Espenholz, die der “swat” (Vater des Bräutigams) am Vorabend der Hochzeit zu der Braut bringt u. in die diese ihre Kleider legt. | eŕamo-ṕit́ńe E:Ba Večk Is ― eŕam-ṕit́ńä M:Čemb Sel [заработная плата] / Lohn, Gehalt. | eŕamo-san E:Bug [мужской член] / das männliche Glied. eŕamo sanonʒo kośt́iźe (VI214) Er hat ihm das Glied zusammenschrumpfen lassen. | eŕamo-aštuma-san E:Bug Kozl id. | eŕamo-śiv́e E:Mar ― eŕam-śiv́ä M:P (Gen. -śivəń) [заработная плата] / Lohn, Gehalt (des Knechtes, Amtsschreibers usw.) (vgl. ṕit́ńe M:P). moń e·ŕam-śi·v́eźä jolma M:P Mein Lohn ist gering. | eŕamo-tarka E:Mar [местожительство] / Wohnort. | eŕam(a)-vasta M:P id.
eŕamańä M:P (Dem. zu eŕama) id. | äŕamńe E:Gor (Dem.) id.
eŕamo-či E:Mar VVr Večk ― eŕam-ši ChrM M:P [жизнь, существование] / Leben, Dasein (E:Mar VVr ChrM M:P); имущество / Eigentum, Vermögen (E:Večk ChrM M:P). sonze͔ eŕamo-tšize͔ vad́ŕa E:Mar Er hat es gut. eŕamo-čit́ a jovtńit́ E:VVr (II515) Über die Lebenstage (dort) wird nichts gesagt. v́eševĺiń mon eŕamo[‑]či, v́eševĺiń mon lamo paro? E:Večk (V52) Sollte ich Reichtum ersuchen, sollte ich viel Gut ersuchen? eŕam-ši [aŕśi] M:P (IV127) Er überdenkt das Leben. urə̑štfsta kovt́ ńäjat, eŕam[‑]šićä urə̑štə̑v́i [M:P] (IV737) Siehst du den abnehmenden Mond, nimmt dein Vermögen ab. | eŕam-šisa M:P (Iness.) [зажиточный] / vermögend. | eŕam-aščəm-ši M:P [жизнь, существование] / Leben u. Dasein.
eŕam-šińä· M:P (Dem. zu eŕam-ši) id. e·ŕam-[šińä·t́śen], aĺakaj, kalaftə̑t́ (IV592) Du, Vater, hast dein Leben verdorben.
eŕakšnoms ChrE E:Mar Bug Večk NBajt (Frequ. zu eŕams) [поживать] / leben, (E:Mar auch:) [проживать] / wohnen; бывать / oft sein, zu sein pflegen. uš kavto ijet́ kat́a eŕakšnoś E:Mar (128) Nun, Katja verlebte zwei Jahre. son eŕaś eŕaś eŕakšnoś E:Večk (I307) Sie lebte und lebte und lebte dahin. eŕamozon pokš aĺakaj eŕakšni͔ń ńej E:Večk (I433) Ich habe, ältester Bruder, mein Leben [bis heute] gelebt. eŕaśt́ eŕaśt́ si͔ń eŕakšnośt́ E:NBajt (V106) Sie lebten und lebten, sie lebten (sehr lange).
eŕćems E:Mar Petr, eŕśems E:Jeg, äŕćims E:Ba Ork ― eŕśəms M:P Ur Jurtk (Frequ. zu eŕams) [бывать] / leben (E:Petr); [вести бездумное существование] / dahinleben (M:Ur Jurtk). [si͔ńć eŕaśt́] karga-ĺej pakśasa, a modast eŕćeĺt́ maćkaz marta v́e tarkasa E:Petr (VIII72) Sie lebten (wohnten) in der Feldmark Karga-lej, ihre Felder aber waren neben denjenigen der Matsjkaz-Bewohner. ton koda eŕśat? M:P [Wie geht’s?].
eŕćekšne͔ms E:Mar, *eŕśekšne͔ms E:VVr, eŕśe·kšne͔ms E:Is, äŕćikšni͔ms E:Ba ― eŕśəkšńəms M:P Kr (Frequ. zu eŕćems) [жить, вести бездумное существование] / leben, dahinleben. a ot́ma-ejet́ eŕśekšni͔ń E:VVr (II372) Ich habe nicht wie ein nimmersattes Kind gelebt. ḱeĺḿe·ń i prams eŕśe·kšne͔ś E:Is (II50) Bis der Frost fiel [einsetzte], lebte sie (dort). moĺć iśt́a·ma tarka·s, kosa äŕćᴉkšnᴉ͐śt́ pokš źv́eŕt́ E:Ba (III292) Er kam an eine solche Stelle, wo grosse Tiere lebten. eŕśəkšńəḿä M:P Wir haben gelebt. fḱä jońńasa ‒‒‒ [eŕśəkšńəḿä] M:Kr (IV483) Wir haben nach einem Sinn [in Eintracht] gelebt.
*eŕćekšnovoms E:Petr (Refl.-Pass. zu eŕćekšne͔ms). ḱizi͔ń [ṕeŕt́] eŕćekšnovś vasi͔la pakśasa (VIII68) Sie mussten in diesem “Hinterland” den ganzen Sommer leben.
eŕavoms E:Mar Atr VVr NSurk Jeg ― *eŕavə̑ms M:P Kr (Refl.-Pass. zu eŕams) [быть нужным, необходимым, подобать] / nötig sein, vonnöten sein, gebühren, (E:Mar auch:) [оставаться до конца срока, настаивать] / bis zu Ende bleiben (der Knecht bei seinem Herrn bis zum Ende der vereinbarten Zeit), verharren, (E:VVr NSurk auch:) [протекать, проходить, истекать] / verfliessen, vergehen, ablaufen, (M:Kr auch:) [(при)годиться] / für etw. geeignet sein, taugen (M:Kr); eŕav́i ChrE, eŕäv́i E:Mar, äŕav́ä̆ E:Ba Ork, eŕav́e E:Kal ― eŕɛv́i ChrM, eŕa͕·v́i M:Jurtk [следует] / es ist nötig, es gebührt; mońeń eŕav́i ChrE [мне следует, надо, нужно] / es ist mir nötig, ich muss, ich brauche; ajeŕav́i (für a eŕav́i) E:Mar Jeg [не нужно] / es ist nicht nötig. eŕavś ‒‒‒ ṕiŋ́ǵińet́, v́idna jutaś v́eḱińet E:VVr (II518-9) Du hast deine Lebenszeit ‒‒‒ durchlebt, so ist wohl deine Zeit vorbei. eŕavśt́ putoń ńed́ĺińeń E:NSurk (II454) Meine festgesetzten Wochen sind verflossen. eŕavat, kakaj, uŕvakstoms E:Atr (I502) Man sollte dich, Kind, verheiraten. t́äńi (mod́ińä) af eŕavat M:P Jetzt braucht man dich nicht. mońeń kudo a eŕäv́i E:Mar (2115) Ich habe kein Haus vonnöten. čači͔ śuro ĺeze͔v́t́eḿe, sońćinze͔ ejste͔ a jarci͔t́, a śiḿit́, a sońć śakńeń eŕav́i. – paźeś E:Mar (259) Es wird ein nutzloses Getreide erzeugt, weder isst noch trinkt man davon, aber dennoch ist es allen ohne Unterschied nötig. – Der männliche Hanf. ḿeźeks[k]ak a maštov́i, śakńeń eŕav́i. – jarmaḱiś E:Mar (263) Es taugt zu nichts, jedermann bedarf desselben. – Das Geld. pańeḿest eŕav́i iśt́a E:Večk (III166) Sie müssen auf folgende Weise vertrieben werden. krauĺama moĺims eŕav́e E:Kal (2129) Man muss gehen, Wache zu halten. af eŕäv́i t́ejńəḱ [ḿeźńava] [M:Sel] (IV21) Wir mögen nichts. af vaśäńäćä eŕäv́i M:Patra (IV24) Deine Frau wollen wir nicht. si͔ń a eŕav́it́, t́et́akaj, mońe·ń E:Jeg (198) Sie sind mir, Väterchen, nicht nötig. ińe guj, koli͔ guj, ḿeźńeń t́e skot́inańt́ puṕiḱ, ḿeźńeń tońet eŕavś? E:Mar (210) Grosse Schlange, verderbliche Schlange, wozu hast du dieses Vieh gestochen, wozu war es dir nötig? koda bu ńej eŕavoĺ sajems t́este͔ oj? E:Mar (2121) Wie sollte man jetzt hierher die Butter sich verschaffen? avuĺ eŕav čopot́ems, avuĺ eŕav pozdajams E:Mar (1146) Sie hätte sich nicht verspäten sollen, sie hätte zur Zeit kommen sollen. śərat́ä·źt́i vaśaks-polaks eŕavə̑ĺət́ M:Kr Als Frau eines Greises wärest du geeignet.
eŕäv́iks M:P (Gen. -ə̑ń, Abl. -ta) [необходимый, нужный], важный / notwendig, nötig, wichtig.
eŕav́ića E [нужный] / nötig (= eŕäv́iks M:P).
*eŕavkšnoms E:NSurk (Frequ. zu eŕavoms). vaj śiśem ijet́ eĺ eŕavkšnoś t́ejt́eŕ ejd́eń srokḱeze͔ (I455) Die siebenjährige Zeit der Verpachtung ist für das Mädchen bald abgelaufen.
*eŕaftə̑ms M:P Temn (Kaus. zu eŕams) [заставлять жить] / leben machen, leben lassen. kucə̑n eŕafca, anca, śəmca, mońć af soca, [ḿeźama]. – avat́ potmə̑sta šabaś [M:P] (IV639) Ich lasse es in meinem Hause leben, ich gebe ihm zu essen und zu trinken, ich weiss (aber) nicht, was für eins es ist. – Das Kind im Mutterleibe. eŕaftə̑ńńt́ ḿirnańasta M:Temn (VIII388) Macht sie ruhig miteinander leben!
eŕaza E:Kad Kal Bug Is ― jäŕaza ~ äŕaza ~ eŕaza ~ e͔ŕaza (Gen. -n) ~ e͔rasa (Gen. -ń) ~ e͔ras (Gen. -ań < -ə̑ń) M:P, eŕaza M: Sel живой, проворный / lebhaft, schnell, rasch, eilig (E:Kad Kal Is M:P Sel); знаток всякого дела, дельный человек / Sachkenner, in allen Sachen erfahrener Mensch (E:Bug, nach Sor.). aš [ṕiĺgenzə̑n], aš pat́śanzə̑n, jondə̑ldə̑ŋga äŕaza. – tuma·ndamaś M (IV615) Es hat keine Beine, keine Flügel, und ist (doch) schneller als der Blitz. – Der Gedanke. | jäŕazasta ~ jäŕasta ~ äŕazasta ~ eŕazasta ~ e͔ŕasasta M:P, äŕasta M:Sučk (Adv.) [быстро, скоро, спешно] / rasch, schnell, geschwind, eilends. e͔ŕazasta jakaj (ardi͔) M:P Er geht (fährt) geschwind. sak t́ej äŕasta! M:Sučk Komm eilends hierher! — [Vgl. eŕams].
eŕaskadoms E:Atr VVr Kad Is, eŕaskadums E:Kal Kažl, äŕaskadoms E:Ba ― äŕaskadə̑ms ~ jäŕaskadə̑ms M:P, jäŕaskadə̑ms M:Pš, eŕaskadə̑ms M:Saz, äŕaskadə̑ms M:Čemb Temn Atjur Sel, äŕaskə̑də̑ms ~ äŕaskadə̑ms M:Sučk, äŕaskə̑də̑ms M:Ur торопиться / lebhaft werden, sich beeilen, eilen (E:Atr VVr Kad Kažl Ba M:P Saz Čemb Temn Sel Sučk); [горячиться, рассердиться] / sich erhitzen, sich erzürnen (E:Is); [снаряжаться, приготовляться] / sich ausrüsten, sich vorbereiten (M:Sel). son eŕaskadi͔ śuduf pabańä ḱeŋkšt́ pańži M:Saz (IV4) Sie beeilt sich, die arme Alte, sie öffnet die Tür. śiń ḿeśt́ema äŕaskat́śt́? M:Temn (VIII364) (Weshalb) haben sie sich beeilt? äŕaskatt t́äĺama M:Sel Mach dich fertig zum Dreschen. odavańń luka·ś vald(a) äŕaskadi͔, vald(a) äŕaskadi͔ valda naŕäžaj M: Sel (IV223) Stiefmutters Luka macht sich immer fertig, macht sich immer fertig, schmückt sich immer.
*eŕaskavtoms (: eŕaskavtan) E:Atr VVr SŠant Jeg, eŕaskau̯toms E, eŕaskaftoms E:Kad Is, eŕaskaftums E:Kal [Kažl] ― *äŕaskaftə̑ms (: äŕaskaftan, -i͔) M:P Sel, äŕaskə̑ftə̑ms M:Ur (Kaus. zu eŕaskadoms usw.) поторопить, погонять / (zur Eile) antreiben (E:Atr VVr Is Kad Kal Kažl M:Ur); [бить, ударять] / schlagen (E:SŠant Jeg); готовить / ausrüsten, bereitmachen (z.B. kuli͔ lomań einen Gestorbenen) (M:Sel).
*(j)äŕaskafńəms (: (j)äŕaskafńan, -i) M:P (Frequ. zu (j)äŕaskaftə̑ms).
*(j)äŕaskafńəkšńəms (: (j)äŕaskafńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu (j)äŕaskafńəms).
eŕaskańems E:Kad (Frequ. zu eŕaskadums) [сердиться, горячиться] / sich erhitzen, sich ereifern.
*äŕaskatkšńəms (: äŕaskatkšńan, -i) ~ *jäŕaskatkšńəms (: jäŕaskatkšńan) M:P (Frequ. zu (j)äŕaskadə̑ms).
eŕba E:Mar VVr (Gen. -ń), eŕva· E:Kad Kal ― v́erva M:Čemb, v́erma M:Sučk верба / Weide (E:Mar VVr Kad M:Čemb Sučk); [вербные серёжки] / Weidenkätzchen (M:Čemb Sučk). eŕbań poŕńi baŕakat E:Mar (1130) Widderchen, die Salweiden benagen. | eŕbań či E:Mar, eŕba·ń či E:Ba, v́eŕbań či E:Večk ― v́ervań ši M:Čemb, v́eŕmań ši M:Sučk вербное воскресенье / Palmsonntag. | eŕba-kaĺ E:Mar Ba, v́erba-kaĺ E:Večk ― v́erva-kaĺ M:Čemb, v́erma-kaĺ M:Sučk [верба] / Weide (E:Mar: вербовник / [Blutkraut]). | eŕba·ń ńä·dĺä-čä E:Ba, v́eŕbań ńed́ĺa-či E:Večk вербное воскресенье / Palmsonntag. | v́eŕbań salmat E:Bag [праздник молодёжи в канун вербного воскресенья] / ein Fest, das von der Jugend am Vorabend des Palmsonntags gefeiert wurde u. wo u.a. ein salmat genanntes Gericht gegessen wurde. — [Russ. верба].
eŕbańića E:VVr вербное воскресенье / Palmsonntag. — [Russ. вербница].
v́erbovoj E:Večk [вербовый, вербный] / Weiden-. śt́enanʒo čavoź ašo v́erbovoj końovso (II206) Seine (Stuben-)Wände sind mit weissen Weidentapeten überzogen. — [Russ. вербовый].
eŕʿći·d́ims E:Kal, äŕći·d́ims E:Ba [дать тычка, тумака, толкать] / knuffen, puffen, stossen (einen Menschen an die Brust od. in den Rücken, ein Glas auf dem Tische, einen Schlitten) (E:Kal); [слегка ударить (шлёпнуть) рукой] / leicht mit der Handkante schlagen (E:Ba).
*eŕd́e-:
eŕt́ E:Večk NSurk Kozl NŠant [verm. aus *eŕd́ek] [проклятие] / Fluch, Verfluchung. ko jondo eŕt́ eś eŕt́eft́ eś kolaftoft E:Kozl (III178) Aus welcher Richtung der Fluch auch geflucht, herbeigehext worden sein mag. kodamo eŕt́ ṕetrań kundi͔źe E:NSurk (III180) Was für ein Fluch hat Petra befallen? eŕt́eń uĺi t́at́azo eŕt́eń uĺi avazo E:NŠant (III175) Der Fluch hat einen Vater, der Fluch hat eine Mutter. | eŕt́-pas E:Bug StMokl NŠant [бог проклятия] / Gott des Fluches. už mon eŕt́[‑]pazne͔ ṕijama polat altasa E:StMokl (V218) Ich werde deine Frau, Pijama, dem Gotte des Fluches weihen. eŕt́[‑]pas eŕt́[‑]ińazoro E:NŠant (III175) Der Gott Fluch, der Kaiser Fluch! | eŕt́eń pŕiča E:Kozl [болезнь от проклятия] / die vom Fluchen gekommene pŕiča [Krankheit]. | karčo eŕt́ E:Kozl [взаимное проклятие] / gegenseitige Verfluchung (wenn zwei Personen einander verfluchen). | kučoń eŕt́ E:NSurk [посланное проклятие] / Fluch eines fremden Dorfes (eig.: gesandter Fluch).
eŕt́aj E:NSurk [повелитель проклятия] / Beherrscher des Fluches. panǯi śiźǵeḿeń śiśem panǯumat, noldi͔ḱ moń iḱeĺej eŕt́eń ḱiŕd́i eŕt́ajeń (III179) Öffne deine siebenundsiebzig Schlösser, lass den Beherrscher des Fluches, Ertjaj zu mir (herab)!
eŕd́eks E:NSurk, eŕd́iks E:Mar, äŕks E:Ba Andr [< *eŕd́ek + -ks] [проклятие] / Fluch, Verfluchung. eŕd́iksste͔ puvan E:Mar (212) Ich heile durch Blasen von der Verfluchung. kodamo eŕt́ ṕetrań kundi͔źe, kodamo eŕd́eks toḱiźe E:NSurk (III180) Was für ein Fluch hat Petra befallen, was für eine Verfluchung hat ihn getroffen? mo·žot saś ä·ŕkssta E:Andr (VII400) Vielleicht rührt (ist) er (der Star) vom Fluchen her (gekommen). | äŕks-narfućt́ E:Ba Andr [болезнь от проклятия] / eine durch Verfluchung verursachte narfućt́-Krankheit. mo·žot äŕks-na·rfućt́ sai·źä E:Andr (VII400) Vielleicht hat es eine Fluch-narfućt́-Krankheit ergriffen. | äŕks-ṕŕiča E:Ba Andr [причинённая проклятием болезнь] / eine durch Verfluchung verursachte ṕŕiča-Krankheit. äŕks-ṕŕiča·da puva·sa E:Andr (VII400) Ich heile es durch Blasen von dem Streit-Teufel.
eŕd́ekste͔ms ChrE E:Atr VVr Večk Is, eŕd́ekste͔ms ~ eŕd́e·kste͔ms ~ eŕd́ekstams E:Mar, äŕd́ekste͔ms E:Gor, äŕd́i·kstums E:Ba, eŕd́ekstams E:NBajt StMokl проклясть, поругать / verfluchen. ńej kuva nuŕći, prokĺäńi, ńej kuva nuŕći, eŕd́iksti͔ E:Mar (174) Nun, indem er wiegt, verflucht er, nun, indem er wiegt, verwünscht er. son ṕijamań jondol baba eŕd́eksti͔ [E:?Bug] (V220) Die Blitz-Alte verflucht (eben) Pijama. t́ušt́a iśt́a śńeń śudi͔ńʒ́e, iśt́a t́ušt́ań eŕd́ekšti͔ńʒ́e E:Večk So verfluchte Tjuschtjanj sie, so verwünschte Tjuschtjanj sie. koĺi polaks eźit́ moĺt́, mońe vastaks eźit́ uĺt́, eŕd́ekstatan[‑]śudutan E:NBajt (V108) Da du nicht (meine) Frau hast werden wollen, (da) du nicht meine Gattin hast werden wollen, verdamme und verfluche ich dich. eŕd́ekstatadi͔ź ḿiń śiśem ijet́ pužomga E:StMokl (V208) Wir verdammen dich, damit du sieben Jahre dahinwelkst.
eŕd́eḱsńems ~ eŕd́e·ksńems E:Mar, eŕd́ekśńems E:Večk, äŕd́i·kśńᴉms E:Ba (Frequ. zu eŕd́ekste͔ms) [проклинать] / verfluchen, verdammen, verwünschen (E:Mar).
eŕd́ekšĺems E:Atr (Frequ.).
eŕek E:Mar Myv Večk Is, eŕak E:Jeg ― jɛŕəḱ ~ ɛŕəḱ ChrM, jäŕək ~ jäŕek (Gen. ‑en, Abl. -tä, Nom. Pl. -t) ~ äŕək M:P, äŕəḱ M:Bajm, äŕəḱ (äŕik) M:Čemb Sel живой, [живущий] / lebendig, lebend (E:Myv ChrM M:P Bajm Čemb Sel); [живой, оживлённый] / lebendig, lebhaft (M:P: [(слишком) оживлённый, весёлый] / (zu) lebhaft, munter) (E:Večk ChrM M:P); [смышлёный] / aufgeweckt (M:P); шустрый / behend, flink (M: Čemb). vana t́ät́ eŕek ojḿe alne͔ i kaźńe lovma E:Myv (III59) Sieh hier, für dich ein Ei mit neuem Leben, und ein Geschenk, eine Gabe! sań äŕəḱ vajḿä ma·rʿta, tuń at́o·kšt-avakšt M:Bajm Ich bin mit frischem Leben (= Ei) gekommen, ich habe Hähne und Hühner mitgebracht. | äŕəḱ ćatka M:Sel [раскалённый уголь] / glühende Kohle. | jäŕəḱ san [M: ?Pš] [пульсирующая жила] / krampfhaftes Aderzucken. | äŕek śed́ M:P [раскалённый уголь] / glühende Kohle (worin noch Feuer ist, vgl. śed́-vaĺḿä). [ṕätna] kuca karga ĺijəńd́i, jäŕəḱ śet́t́ä ńiĺəńd́i. – koćkargaś M (IV660) Im Ofen fliegt ein Kranich umher, verschlingt glühende Kohle. – Der Schürhaken. | eŕeḱ śija E:Atr Mar, eŕek śija E:Gor, eŕe·ḱ śeja· E:Ba ― jäŕik śijä ~ äŕek śijä M:P, äŕḱə śijä· M:Čemb, äŕə·ḱ śijä· M:Prol, äŕk śi·jä M:Ur, eŕḱä· śijä M:Jurtk [ртуть] / Quecksilber. | jäŕəḱ śivəĺ M:Pš [судорожное подёргивание жил] / krampfhaftes Aderzucken. moń ḱätsə̑n tari͔ jäŕəḱ śivəĺ M:Pš Ich habe Aderzucken in der Hand. | äŕəḱ v́ed́ M:Sel [живая вода] / Lebenswasser. śat kulə̑ v́e·t́ś i äŕəḱ v́et́ś aščiᵪ́t́ kafta panda jotksa, kafta äšiᵪ́t́ (IV816) Das Todeswasser und das Lebenswasser befinden sich zwischen zwei Bergen, (es sind) zwei Quellen. | kulə̑sta, äŕəksta araf M:P [болезнь, причинённая умершими и живыми] / eine von Verstorbenen u. Lebenden herrührende Krankheit (vgl. kuli͔ń eŕiń saft). [praśtše·ŋǵä] kalma laŋksa kulə̑sta [äŕeksta arafə̑ńd́i] (IV790) Versöhnung[sgebet] auf dem Friedhofe, falls die Krankheit von Verstorbenen kommt.
*jäŕəklams (: jäŕeklan, -aj) M:P Pš Kr, *äŕəklams (: äŕiklan) M:?P Temn оживиться / zu sich kommen, (wieder) aufleben, lebendig werden (z.B. ein Bewusstloser, ein fast Ertrunkener, ein Kind od. Tierjunges, wenn es nach der Geburt Lebenszeichen zu geben beginnt) (M:P Kr Temn Čemb); [становиться живым, оживлённым] / rege, lebhaft werden (M: Pš). kolmə̑ćä šińä· [ḿeḱi] šivə̑lgə̑tś, [ḿeḱi] šivə̑lgə̑tś [ḿeḱi] jäŕəklaś M:Kr (IV275) Am dritten Tage lebte er wieder auf, lebte er wieder auf, er erholte sich wieder. kə̑da kalmə̑sta kulə̑ś äŕeklaj, esta v́iškə̑mə̑za eś[‑]urmaś! M:Temn (VIII386) Wenn ein Verstorbener im Grabe wiederauflebt, dann möge sich die Fallsucht verstärken!
*äŕəklaftə̑ms (: äŕeklaftan, -i͔) M:P, jäŕəklaftə̑ms M:Pš, *äŕəklaftə̑ms (: äŕeklaftan) M:Čemb (Kaus. zu (j)äŕəklams) [оживить, воскресить из мёртвых] / beleben, von den Toten auferwecken (M:P Čemb); [торопить] / antreiben (z.B. das Pferd mit der Peitsche) (M:Pš).
*äŕəklafńəms (: äŕeklafńan, -i) M:P (Frequ. zu *äŕəklaftə̑ms).
*äŕəklaftə̑və̑ms (: äŕeklaftə̑van, -i) M:P (Refl.-Pass. zu *äŕəklaftə̑ms) [мочь воскреситься] / auferweckt werden können. t́et af äŕeklaftə̑v́i Er kann nicht von dir auferweckt werden.
eŕeḿej E:Kozl [мужское имя, Еремей] / ein Männername, Jeremias. ćori͔ńeś paro eŕeḿej (I402) Ein trefflicher Mann ist Eremej. — [Russ. Ереме́й].
eŕo E:Večk [мужское имя] / ein Männername. eŕoń jumaśt́ alašanzo (I26) Erjos Pferde verschwanden. — [Vgl. russ. Ерёма, Еря (Dem. zu Ереме́й)].
eŕuma E:Kozl, eŕuma ~ eŕma E:MKly ― jäŕo·ma [M:P] Pš, jäŕma M:Čemb Sel [мужское имя, Ерёма] / ein Männername, Jeremias. kandoń v́ett́e eŕuma śimsi͔ńʒ́e E:Kozl (I403) Eremej tränkt sie mit herbeigetragenem Wasser. eŕuma, udat, eŕuma, ašt́at? d́iŕińeń t́et́at, eŕma, polonc ponkś E:MKly (VII28) Schläfst du, Erjuma, (oder) bist du wach, Erjuma? Dein lieber Vater, Erjuma, ist in Gefangenschaft geraten. jäŕo·mań annaś, kŕänno·j ćiga·ŋkaś [M:P] (IV212) Järjomas Anna, die echte Zigeunerin! af i kučićan jäŕma śoraj, azi͔ćan [M:Čemb] (IV290) Ich bin nicht die, die dich schickt, die dir Erlaubnis gibt, mein Sohn Järjma. — [Russ. Ерёма (Dem. zu Ереме́й)].
eŕet́ńik E:NSurk [заклинатель] / Beschwörer. puvan v́edundo, puvan eŕet́ńikt́e (III85) Ich behüte dich durch Blasen vor Zauberern, ich behüte dich durch Blasen vor Beschwörern. — [Russ. еретни́к].
eŕək M:Ur русло / Flussbett. — [? Türk.; vgl. jeŕə·k M:Jurtk].
eŕəńd́əms M:Pš Čemb An Sučk Ur Jurtk [лениться, лентяйничать] / faul sein, faulenzen. eŕəńd́an moĺmaźń [M:?Čemb] Pš [Ich bin zu träge, um zu gehen]. eŕəńd́an moĺəmaźəń, jakšama M:An Ich habe keine Lust zu gehen, es ist kalt. — Tat. irən-, kojb. erı̆n- faulenzen, vgl. alt. jeri-.
1eŕga E:Kažl ― eŕǵä (St. eŕga-) M:P Pš Čemb Lemd Kr Temn Sel Ur, eŕgə̑- M: Sučk сила, мочь / Kraft (M:P: geringere als v́i; zu bemerken ist, dass es kein entsprechendes Adj. *eŕgav gibt); [способность] / Fähigkeit, Vermögen (E:Kažl M:P Pš Čemb Temn Sel); [возможность, средство] / Möglichkeit, Mittel (M:Ur); [замена, возмещение] / Ersatz für etw. (M:Sučk). soń aš eŕgats rabo·tams M:P Er ist nicht imstande (hat keine Kraft), zu arbeiten. son ṕäk ᵪvoraj, aš eŕgac śt́amska M:Sel Er ist sehr krank, hat nicht mal die Kraft (ist nicht mal imstande) aufzustehen. vaj vaśä śäv́it́ ṕiĺkstə̑n śeŕǵäźeń, ṕiĺkstə̑n śeŕǵäźeń, mašftə̑t́ eŕǵäźeń M: Temn (VIII324) Zuerst nahmst du mir die Beinwickel um meine Beine, die Beinwickel um meine Beine, und brachtest mich um meine Kraft. eŕga·ź(ä) aš M:Ur Ich bin nicht imstande, meine Mittel erlauben es nicht. makst mońd́ejəń kši, mon śäń eŕgə̑nc robatasa M:Sučk Gib mir Brot, ich werde dafür arbeiten. mon v́et́ robatan, šit́ śäń eŕgə̑nc udə̑sa· M: Sučk Ich arbeite nachts, zum Ersatz dafür schlafe ich am Tage.
eŕgas E:Bug Večk Ta (Ill.) [вместо / statt, anstatt]. už mastor avań ravžavań son avavt eŕgas saiźe E:Bug (V96) Die Erdmutter, die schwarze Frau, nahm er an Stelle der Schwiegermutter. paz eŕgas lovsi͔ź E:Večk Sie halten ihn für Gott. paz eŕgas kuncolomot karmatan E:Ta (V40) So werden wir dir als Gott gehorchen.
eŕgaks E:Šokša (Transl.) [за, вместо / für]. paz e·ŕgaks lovsi͔·ź Sie halten ihn für Gott. lomań e·ŕgaks lovda·n Ich halte dich für einen Menschen.
eŕgava M:P Kr Lemd (Prol.) [вместо / statt, anstatt; в каком-л. возрасте / in irgendeinem Alter]. ton mod́ińä aĺä eŕgavat M:P Du bist mir wie ein Vater (als Vertreter des Vaters). [t́äd́äń eŕgava pot́äńasə̑n] mon [pot́afńińä] M:Kr (IV98) Anstelle der Mutter habe ich ihn mit meinen Brüsten gesäugt. eś id́ eŕgava mazańäźä jožijaftə̑mań M:Kr Wie ihr eigenes Kind hat mich meine Brudersfrau zu einem vernünftigen Menschen erzogen. son moń eŕgavan M:P Er ist in meinem Alter, ebenso alt wie ich. mon toń eŕgavat kabaku afə̑ĺəń jaka M:P In deinem Alter besuchte ich keine Schenken [? hätte ich keine Schenken besucht]. mon ə̑ŕv́ä· śävan maźäźəń eŕgava M:Lemd (IV72) Ich nehme eine Frau, die ebenso alt ist wie meine Brudersfrau. śed́ińac ṕeĺəńd́i soń ardi͔ numə̑l eŕgava M:Kr Ihr Herz hat Angst wie das eines laufenden Hasen. numə̑lńäś ardi͔ v́ii tavə̑lə̑ń eŕgava M:Kr Der Hase läuft schnell wie ein heftiger Sturmwind.
eŕǵäńä M:P Pš Kr [Mam] Sel (Dem. zu eŕǵä) сила, мочь, [способность] / Kraft, Stärke, Fähigkeit, Vermögen. aš śeŕəmška eŕǵäńäźä M:Kr Ich habe nicht genug Kraft, um zu rufen. aš jakamška [eŕǵäńäźä] [M:Mam] (IV596) Ich habe nicht genug Kraft, um zu gehen.
eŕgaftuma E:Kažl [бессильный, слабый] / kraftlos, schwach.
2eŕga (Par.-Wort zu ćisla): ćislat-eŕgat E:Mar Atr [угощение, пиршество] / Schmaus, Gelage.
1eŕǵä M:P Pš (Gen. eŕǵəń) толстый / stämmig, robust, dick, untersetzt (M:Pš); [дов. полный, тучный] / zieml. dick, beleibt (weniger als ečḱä) (M:P).
eŕgana E:Večk, eŕgańa E:Atr, äŕga·na E:Ba, eŕgana ~ äŕgana (Nom. Pl. -t) E:Kažl ― eŕgana M:P Lemd Čemb Sučk Ur, eŕga·na M:Pš Jurtk толстоватый / zieml. dick, stämmig, beleibt (E:Ba: zieml. dick [Baum, Schnur]; M:P: Baum, Schnur, Mensch, weniger als ečḱä; M:Pš: Baum, Mensch) (E:Ba M:P Pš); крепкий, мощный / stark, kräftig, fest, zähe, dauerhaft, dicht (z.B. Mensch, Schnur, Gewebe, Leinwand) (E:Kažl); реденький / undicht, grob (Gewebe, Leinwand) (M:Pš Jurtk); [нежный] / zart (Mensch) (E:Atr). mon əŕv́ä· śävan maźäźəń eŕgava, maźäźəń eŕgava śada eŕgana M:Lemd (IV72) Ich nehme eine Frau, die ebenso alt ist wie meine Brudersfrau, die ebenso alt ist wie meine Brudersfrau, aber dicker. | eŕga·na kotf M:Pš толстый холст / grobes Gewebe. — [Vgl. 1eŕga].
eŕgaža E:Večk [дов. полный, плотный, сильный, крепкий, твёрдый] / zieml. dick, stämmig, stark, kräftig, fest.
eŕgəńä M:Pš, eŕǵäńä M:P толстый / dick, stämmig, untersetzt (M:Pš); [дов. полный, тучный] / zieml. dick, beleibt (weniger als ečḱä) (M:P). surə̑nza eŕgəńat M:Pš Seine Finger sind dick.
eŕǵe E:Mar Atr VVr Večk SŠant Jeg (Gen. E:Mar eŕǵiń, Nom. Pl. eŕḱ), äŕǵe E:Gor, äŕǵä E:Ba (Nom. Pl. äŕḱ) ― äŕǵä̆ M: Sučk, äŕgə M:Prol бусы / Glasperle (E:Mar Atr VVr Gor Ba Večk: [круглая бусина в ожерелье и набедренном украшении женщин] / runde Glasperle an Halsband u. Lendenzierat der Frauen [pulakš]; E:Jeg: [(большая) жемчужина] / [grosse] Perle; M:Prol: [жемчужина] / Perle) (E:Mar Atr VVr Večk SŠant Gor Ba Jeg M:Prol); [сочленение в позвоночнике рыбы] / Knöchel in Fischgräte (E:Mar). | eŕǵe-ḱeŕks [E:Bug] Večk SŠant, äŕǵi-ḱeŕks E:Ba Gor [снизка бус] / Perlenschnur. ṕiĺeze͔nʒe͔ putńeś puᵪḱet́[‑]ṕiĺokšḱet́, ḱiŕgazonʒo ašo eŕǵeń eŕǵe ḱeŕkst [E:Bug] (V474) An ihre Ohren hängte sie Daunenschmuck, an ihren Hals ein Perlenband aus weissen Perlen. | eŕǵe-ṕeĺksḱe E:Mar [осколок бусинки] / Perlenscherbchen. | eŕǵe-v́ed́ḿe E:Kozl [нитка бус] / Glasperlenkette. kaŕejeń ṕiĺkse͔ eŕǵe v́ed́ḿe (I405) Am Beine des Kastanienbraunen ist eine Glasperlenkette. | śeĺḿ(e)-eŕǵe E:Mar Večk [ирис, радужная оболочка] / Iris, Regenbogenhaut.
eŕǵeška E [нитка бус] / Perlenband.
eŕǵińe E:Mar [Bug] (Dem. zu eŕǵe) id. kańć gruši͔ńet́, eŕǵińet́, b́iśorne͔t́ t́ejt́eŕńeńt́eń E:Mar (281) Sie brachte Märkchen, Perlchen und Glaskorallen dem Mägdlein. [putńeś] kasmosonʒo ńiḿiĺavńet́ eŕǵińet́ [E:Bug] (V474) Auf dem Scheitel (gab es) Schmetterlinge und Perlen.
eŕgəńä· M:Jurtk (Nom. Pl. eŕgəńa·t) (Dem. zu eŕǵä) [большая стеклянная бусина] / grosse Glasperle.
eŕǵed́ems E:Atr, eŕǵid́ims E:Kal обрадоваться / sich über etw. (sehr) freuen. da eŕǵed́ed́e, maštodo E:Atr (II495) Freut euch und trauert! — Vgl. alt. ürgün- радоваться, веселиться; ürün- id. (Radl. Wb. S. 1840); ? ung. örülni.
eŕǵed́ma E радость / Freude (= ḱeńäŕd́əma M).
eŕǵeĺems E (Iter. zu eŕǵed́ems) радоваться / sich freuen.
1eŕǵid́ims E:Kal угореть / Kohlendunst (Kohlenmonoxid) abbekommen, an Dunst erkranken. — [Vgl. eŕǵed́ems].
eŕǵit́ᵪ́ E:Kal [угар] / Kohlendunst. son eŕǵit́ᵪ́t́es kuluś Er starb an Kohlendunst.
eŕǵit́ᵪ́i ~ [?] eŕǵit́ᵪ́t́i E:Kal (Adj.) [угарный] / kohlendunstig. kuduś eŕǵit́ᵪ́i ~ kuduś eŕǵit́ᵪ́t́i Es gibt Kohlendunst in der Stube (eig.: Die Stube ist kohlendunstig).
1eŕḱe E:Mar [свобода] / Freiheit. sajś oĺanok[‑]eŕḱeńeḱ (1150) Weg nahm sie unsere Ungebundenheit, unsere Freiheit. — [Türk.].
2eŕḱ̀e ChrE, eŕḱe E:Mar Gor Večk NBajt Jeg (Gen. E:Mar -ń, Nom. Pl. eŕk), eŕḱä E:Ba (Nom. Pl. eŕk), eŕʿḱe E:Kad Kal ― ɛŕʿḱɛ̆ ~ jɛŕʿḱɛ̆ ChrM, jäŕʿḱä M:Pš, äŕʿḱä (Gen. äŕʿḱen, Nom. Pl. äŕʿkt) ~ jäŕʿḱä M: P, äŕʿḱä M:Čemb Sel Pimb, äŕḱä M: Sučk, äŕḱä· M:Prol (Nom. Pl. äŕkə·t), eŕḱä ~ äŕḱä M:Jurtk [озеро] / See (ChrE E:Jeg Kad ChrM M:P Pš Čemb Sel Pimb Sučk Prol Jurtk); [пруд] / Teich (E:Mar: an einer morastigen Stelle gegrabener Teich zum Waschen der Wäsche, zum Rösten des Hanfes; natürlicher Teich = oźora; E:Ba: wässriger Morast mit Mooshöckern, seichter Teich, in dem Mooshöcker sichtbar sind) (ChrE E:Mar Ba ChrM); [река] / Fluss (E:Gor: veralt.) (E:Gor M:Jurtk). brat́ińiḱi tuśt́ eŕks e͔kše͔ĺamo. – v́edratńe E:Mar (227) Die Brüder begaben sich zum See, um zu baden. – Die Wassereimer. eŕḱeń b́e·ŕeksa oĺoša· muśḱä E:Ba (I325) Am Ufer des Sees wäscht Oljoscha. eŕḱeńt́ kunčkaso śiĺd́ejńe E:Večk (I354) Mitten im Teich ein Mooshöcker. son v́iŕńeńt́ krugom kama eŕḱeze͔ E:NBajt (I470) Rings um den Wald (liegt) der Kama-See [? Fluss]. so:n v́ina· sa:jś ḿińiḱ sva·tḱiś e·ŕʿḱi:ška [E:Šir] (II447) Unser Svat hat Branntwein verschafft in Seemengen [in rauhen Mengen]. moĺś [ot́śu] äŕʿḱä b́eŕaks M:Sel (IV811) Er gelangte an den Strand eines grossen Sees. | d́oba-eŕḱe E:Večk [топоним] / ein Ortsname. d́oba ulo kopozo, d́oba eŕḱe padozo (II243) (Wie) der Fuss des Djobaberges [ist] ihre Schamgegend, (wie) der Djobasee ist ihre Scham. | eŕḱä-b́e·ŕek E:Mečk [берег озера / Seeufer]. | eŕḱe-čiŕe Е id. | eŕḱe-potmaks E:Večk [дно пруда] / Grund des Teiches. eŕḱe-potmaksos pokš uŕakaj čopafńeś (I374) (Da) tauchte sie, Schwägerin, auf des Teiches Grund. | järʿḱä-tr̥va· M:P, äŕʿk-tə̑rva· M:Kr [Mam], äŕʿḱä-tə̑rva M:Sel [берег озера / Seeufer]. art [ḱäšt́ ä·ŕʿk-tə̑rva·s] [M:Mam] (IV880) Geh und verstecke dich am Seeufer! | lofca-ärʿḱä [M:Mam] [молочное озеро] / Milch-See. [kšńińä·ŕ] ka·nazə̑rə̑ń [uĺi] loftsa [äŕʿkets, uĺi va·j-ä·ŕʿkəts], esa [äšeĺekšńišt] kolma [śt́iŕenzə̑n] (IV880) Der Eisenschnabel-Khan hat einen Milch-See und einen Öl-See, darin baden sich seine drei Töchter. | vaj-ärʿḱä [M:Mam] [масляное озеро] / Öl-See.
eŕḱińe E:Večk NBajt MKka, eŕḱeńe E:Mar, eŕḱeńä E:Ba (Dem. zu eŕḱe) id. vaj lužomńese͔ńt́ eŕḱińe E:Večk (I354) In der Niederung [ist] ein Teich. eŕḱińeńt́ krugom at́amaŕńenʒe͔ E:NBajt (I470) Rings um den See (wachsen) Kirschen. [eŕḱińese͔ńt́] da śiĺd́ej[‑]bŕa E:MKka (I357) Im Teich [liegt] ein Mooshöcker. pakśäńt́ ku·nčkasa valda (-ᴉ͐) [eŕḱeńä] E:Ba (I325) Mitten in der Feldmark (liegt) ein klarer See.
*äŕʿkəńä (: äŕʿḱeńä) M:P, äŕʿḱəńä M:Pimb (Dem. zu äŕʿḱä) id. moĺśt́ taŋga äŕʿḱəńas M:Pimb (IV798) Wieder kamen sie zu einem See.
eŕkstams E:Kad [насадить] / stecken, aufziehen. na, su·ksḱit́ uĺḿit́ naŋs eŕksti͔ḱ! Nun, mach den Wurm an die Angel! — [Vgl. ḱeŕkstams].
eŕksnams E:Kad (Frequ. zu eŕkstams) id.
1eŕḿe ~ eŕḿä̆ ChrE, eŕḿe E:Večk Kozl NSurk, eŕḿä E:Ba [имущество, собственность, всё добро] / Vermögen, Eigentum, Hab u. Gut (ChrE E:Večk); житьё, [благосостояние] / Leben, Wohlstand (E:Kozl NSurk). už lamo eŕḿe vastaj t́et́ usḱiń E:Večk (I337) Ich brachte dir, (meine) Frau, viele Sachen. a-mašti͔ eŕḿeks arazo E:Kozl (III9) Möge es sich in nicht endenden Wohlstand verwandeln! makst v́eĺeńe[‑]śadońe rašti͔ ḱiĺd́eḿet́, a mašti͔ks eŕḿe E:NSurk (III12) Gib dem Dorfe sich mehrendes Vieh, nicht endenden Wohlstand! | eŕḿä-para E:Nask [собственность] / Eigentum. | sov́i eŕḿe E:Kozl, sov́ä eŕḿä E:Ba [всякий доход, выгода] / allerlei Ertrag, Nutzen. maksodo šači śuro, sov́i eŕḿe, uĺeze͔ ḿejse͔ ĺeḿeŋk kundams E:Kozl (III4) Gebt wachsendes Getreide, einkommendes Vermögen, möge etwas dasein, womit euer Gedächtnis begangen werden kann! źa·ra ka·šasᴉ͐ńt́ ja·mksḱit́ńä, źa·ra so·v́ä-e·ŕḿä uĺi·za E:Ba (VII378) Soviel es im Topfe Graupen [Brei] gibt, soviel möge es einkommendes Eigentum sein!
eŕḿeńä E:Ba Tel (Dem. zu eŕḿä) id. ča·či͔ śu·ra ma·ksᴉ͐za, su·v́ä e·ŕḿe·ńä E:Ba (VII372) Damit sie wachsendes Getreide, einkommendes Gut gäbe. la·ma śu·ri͔ńä uĺi·za, suv́ä·-e·ŕḿeńä uĺi·za! E:Ba (VII376-8) Möge es viel Getreide sein, möge es einkommendes Eigentum sein! dava·j ḿińä·ńiḱ čumra·ń pa·rᴉ͐-či·ńä, a-juta·ma sov́ä e·ŕḿeńä E:Tel (VII374) Gib uns gute Gesundheit, unvergängliches, einkommendes Gut! maksᴉ͐·da ‒‒‒ a-ma·šti͔ eŕḿe·ńä, pa·rᴉ͐ń sova·mńä E:Tel (VII382) Gebt ‒‒‒ unerschöpflichen Reichtum, Zunahme des Gutes!
eŕḿev E:Večk SŠant, eŕḿej E:Kozl, eŕḿi·j E:Kad зажиточный / vermögend, wohlhabend. uk śupavt jaḱit́ ḿeĺganzo da eŕḿevt́ jaḱit́ ḿeĺganzo E:SŠant (I221) Reiche gehen ihr nach, Vermögende gehen ihr nach. mastor laŋgoń eŕeḿej ṕek śupav, ḿeńeĺ aldoń eŕeḿej ṕek eŕḿej E:Kozl (I403) Auf Erden ist Eremej der Reichste, unter dem Himmel ist Eremej der Vermögendste. | eŕḿi·j-ba·ruv E:Kad id.
eŕḿevgadoms E, eŕḿijgadums E:Kad [становиться зажиточным] / vermögend werden (in der Volksd. als Par.-Wort zu śupalgadoms reich werden).
2eŕḿe E:Kal, eŕḿä E:Kažl есть, [имеется] / es ist, es gibt; [(mit Gen., Poss.-Pron. od. Poss.-Suff.) jmd. hat etw.]; eŕʿt́ E:Kal Kažl [(Pl.) имеются / es sind, jmd. hat (viele Dinge)]; eŕḿiĺ [было, имелось / es war, jmd. hatte (etw.)]; eŕḿiĺt́ ~ eŕʿt́iĺʿt́ [были, имелись / es waren, jmd. hatte (viele Dinge)]. [ḿäźä] tosa [ä͔·ŕḿä] v́äńɯf́ńit́ śej E:Kažl (III298) Was es da an Sachen gibt, reiche sie her! moń [eŕḿe] skal E:Kal Ich habe eine Kuh. tos(a) i tosa matᵪńe at smaĺitvi͔j komaftuź boćka eŕḿe E:Kal (2129) Dort und dort ist ein ohne Segen umgekipptes Fass. moń ḿiŕd́um eŕḿä E:Kažl (2151) Ich habe einen Ehemann. śävmum eŕḿä E:Kažl Ich habe etwas Essbares. sońd́ä· eŕḿä· ḿińi·ḱ [svatḱi·t́] ḿe·źä śiḿi·ms [E:Šir] (II415) Unser Svat hat Vermögen, sodass man trinken kann. moń eŕʿt́ skalʿt E:Kal Ich habe Kühe. tosa eŕʿt́ lapa naŋsa sukna·t E:Kažl (III298) Dort auf den Wandbrettern gibt es Tuche. eŕḿiĺ [straśt́] bagati͔j lomań E:Šokša (VII456) Es lebte (einmal) ein furchtbar reicher Mann. iśa·k eŕḿiĺ sońźe alaša E:Kal Gestern hatte er ein Pferd. eŕḿiĺ babań aldaj sti͔ŕźe E:Šokša (VII440) Eine Alte hatte eine Tochter Aldaj. eŕḿiĺt́ ĺepkajt́ jarmakunda E:Šokša (VII450) Lepkaj hatte Geld. iśa·k eŕʿt́iĺʿt́ sońźe jarmakńe (? kavunst) E:Kal [Gestern hatte er (? zweimal so viel) Geld].
eŕḿenza E:Mar какая-то птица / irgendein Vogel.
1eŕt́ (Par.-Wort zu jurt) E:Večk [местожительство] / Wohnstätte. (jurt-ava) t́eŕd́id́iź eŕamo-aštomo, jurtoń-eŕt́eń ḱiŕd́eḿe; uĺt́ od jurco eŕića, jurtoń-eŕt́eń ḱiŕd́ića (Jurtenmutter) wir haben dich eingeladen, damit du [in dieser Wohnstätte] lebtest, damit du über die Wohnstätte herrschtest; sei du eine, die in der neuen Wohnstätte lebt, sei du Herrscherin über die Wohnstätte! — Vgl. wotj. jer; tschuw. śurt-jər Haus u. Hof, Haus mit allem, was dazu gehört.
1eŕva ChrE E:Mar, eŕv́e E:VVr, äŕva E:Gor Ba [? eŕ + v́e, vgl. ḱeŕba-v́ed́ E] [каждый, всякий, весь] / jeder, all. eŕva taraco bajaga E:Mar (2107) An jedem Zweige ist eine Glocke. eŕva ijeste͔ v́et́t́e śiḿi E:Mar (248) Sie trinkt jedes Jahr Wasser. eŕva valcḱe ćiĺemse͔ tarǵi E:Mar (238) Jeden Morgen raucht sie die Pfeife. | eŕva ḱi E [каждый (человек)] / jedermann. | eŕva koda E:Mar [любым способом, всячески] / auf jede Weise. | eŕva kodamo ChrE E:Mar NSurk [всякого рода] / allerlei (ChrE); всякий / jeder (von Lebewesen) (E:Mar). | eŕva kodamo pŕiča E:NSurk [заболевания всякого рода] / jederart pŕiča-Krankheiten. | eŕva koĺi E:Večk во всякое время / zu jeder Zeit. | eŕva kona E:Mar каждый / jedermann, ein jeder. | eŕva konata E id. | eŕva kov E [везде, куда угодно] / überall hin. | eŕva kuva E:Mar Atr везде / überall. eŕva kuva si͔n aštšit E:Mar Sie sind überall. eŕva kuva jaḱi E:Atr Er streift überall umher. | eŕva ḿe E:Mar Večk SŠant [всякий, что угодно, всякого рода] / allerlei, alles mögliche, all. sonze͔ eŕva ḿeń tarkazo uĺi E Er hat alles. | eŕva ḿeń paro E [всякое добро] / allerlei Gutes. | eŕva-ḿeźe ChrE, eŕva ḿeźe E:Mar (Nom. Pl. eŕva ḿeśt́), äŕva ḿäźä E:Ba [что угодно, всевозможное] / was immer, alles mögliche (ChrE E:Mar); [каждый] / jeder (von Lebewesen) (E:Mar). | eŕva ḿeźeń ChrE E:Večk [всякое, разное] / allerlei, verschieden. śŕapka·ś eŕva ḿe·źeń jarca·mka a·nokstaś E:Večk (III317) Die Köchin bereitete allerlei Speisen. | eŕva źardo E:Mar во всякое время / stets, zu jeder beliebigen Zeit.
eŕvams E:Hl Kad, eŕmams [E:?Ba ?Nask] (Par.-Wort zu učoms) [ждать, ожидать] / warten, erwarten. eźiń ĺiśif́t́ jalgań[‑]ojań [uči͔ḿi], eźiń ĺiśif́t́ jalgań[‑]ojań eŕvamu E:Hl (1164) Ich konnte nicht hinausgehen, um auf die Freundinnen, Kameradinnen zu warten, ich konnte nicht hinausgehen, um (auf die Ankunft) der Freundinnen, Kameradinnen zu harren. t́e jurʿt-ava·ś ḿäź učä t́e jurʿt-ava·ś ḿäź eŕḿä? [E:?Ba ?Nask] Worauf wartet diese Jurtava, worauf harrt diese Jurtava? (Spottlied).
eŕźa ~ eŕᵈ́źa ChrE, eŕʒ́a [~ eŕźa] E:Mar, äŕʒ́a· E:Gor Ba, eŕʒ́a E:Vez Kl Ta, eŕźa· E:Is, eŕźa E:SŠant, aŕźa E:Bugulma ― eŕᵈ́źɛ ChrM, er(d)źä M:P (Nom. Pl. er(d)źat) [эрзянин] / der Ersäne, ein Angehöriger des eŕźa-Stammes. pokš pakśaso śupav eŕźa E:Mar (176) Auf dem grossen Felde befindet sich ein reicher Erzja. a kov ḿeĺi·nze͔ ḱipa·j eŕźa· saje·kšne͔ś E:Is (I160) Wohin denkt die Ersänin Kipaj (zu gehen)? ḱeze͔ŕ eŕʒ́at ńišḱe-pazne͔ń si͔ń ozni͔ĺt́ E:Ta (V36) Die vormaligen Ersänen beteten zu Nischke-pas. tol potmə̑s eŕźat maraft. – paŕəńćasa polasńä M (IV682) Im Feuer Ersänen aufgestapelt. – Die Schlittenkufen in der Parnitsa. | eŕʒ́ä-ava M [эрзянка] / Ersänin. | eŕźa-mastor E:Bag [эрз. земля] / Ersänenland. iĺak nolda ton pramo ‒‒‒ eŕźa mastorc, eŕźań ošs (VI128) Lass ihn nicht fallen ‒‒‒ ins Ersänenland, in die Ersänenstadt! | eŕźa-v́eĺe E:Bag, eŕʒ́a-v́eĺe E:Kl [эрз. деревня] / Ersänendorf. iĺaso nolda guj t́ešt́eń eŕźa v́eĺes valgomo E:Bag (VI132) Damit er nicht zulasse, dass der Unstern sich in einem Ersänendorf niederlasse! | eŕźa-v́era E:VVr [эрз. вера, эрз. быт] / ers. Glaube, ers. Lebensart. eŕźa·-v́era·ń kuli͔·t́ńe (III156) Ihr Verstorbenen ersänischen Glaubens! | sur-eŕźa E:SŠant [? сурский эрзянин / ? am Fluss Sura ansässiger Ersäne].
eŕźaks E:Mar (Adv.) [по-эрзянски] / in ersänischer Sprache, auf Ersänisch.
eŕźań ChrE ― eŕʒ́äń M [эрзянский] / ersänisch. | eŕʒ́ań aĺa E:Bag [эрз. парень] / Ersänenbursche. | eŕʒ́ań ava ~ eŕʒ́äń ava E, eŕʒ́äń ava E:Mar, eŕʒ́ań ava E:Ta, äŕʒ́äń ava E:Ba ― eŕźäń ava M:P [эрзянка] / Ersänin. utə̑m ala eŕźäń avat avaŕd́i[š]t́ M:P (IV684) Unter dem Speicher weinen Ersäninnen. | eŕʒ́ań bokla E [с. Мордовская Бокла] / ein ers. Dorf im Bez. Buguruslan, Gouv. Samara. | eŕźań bruslan E [с. Мордовский Бугуруслан] / ers. Dorf Mordowski Buguruslan, Bez. Buguruslan, Gouv. Samara. | eŕʒ́äń bula (~ eŕ(d́)źäm bula) M:P [берестяная лента на лапте] / ein Riemen aus Birkenrinde am Bastschuh (kaŕ) hinten an der Ferse, woran die Bastschuhschnur (kaŕks) festgebunden wird (die Riemen an der Seite heissen kaŕeń ṕiĺä). | eŕźäń ćora E:Mar, äŕʒ́äń ćora E:Gor, eŕʒ́ań ćora E:Večk Bag Kozl NSurk, eŕźań ćora E:SŠant, eŕźa·ń ćora· E:Is [эрзянин, эрз. мужчина] / Ersäne, Ersänen-Mann. | eŕʒ́äń ḱeĺ E:Mar [эрз. язык] / die ers. Sprache. | eŕźa·ń ĺito·vo E:Is [эрзянка Литово] / Ersänin Litowo. | eŕźań ńekrut [E:MKka], eŕźäń ńekrutḱe (Dem.) E:Mar, eŕźäń ńekrutḱi E:Hl [эрз. рекрут] / ers. Rekrut. | eŕźań saldat [E:MKka], eŕźäń saldatḱe (Dem.) E:Mar, eŕźäń saldatḱi E:Hl [эрз. солдат] / ers. Soldat. | eŕʒ́ań t́ejt́eŕ E:Bag, äŕʒ́äń t́äjᵪtᴉŕ E:Ba ― eŕźäń śt́əŕńä· (Dem.) M [эрз. девочка, девушка / ers. Mädchen, Ersänen-Mädchen].
eŕźama·s E:Kad, *eŕʒ́amas E:Kozl ― eŕźamas M:Pš [г. Арзамас] / die Stadt Arsamas im Gouv. Nishni-Nowgorod (E:Kad M:Pš); [? какое-то село / ? ein Dorf] (E:Kozl). v́eĺińeś paro eŕʒ́amazoś E:Kozl (I126) Ein schönes Dorf ist Ersämas. moĺan eŕźamazu M:Pš Ich werde nach Arsamas gehen. — [Russ. Арзама́с].
esḱe ~ esḱä̆ FS7(E), esḱe E:Mar Atr Gor Večk Is Jeg, e͔ske͔ [E:?Hl], esḱä E:Ba, äsḱä E:Nask, isḱe ~ isḱä̆ ~ iśḱä̆ ~ isḱä (Nom. Pl. isḱ) ~ iśḱä· E:Kad, iśḱe ~ isḱe ~ iśke͔· E:Kal (Nom. Pl. isk), isḱä· E:Šokša (Nom. Pl. isḱ), eskă ~ eska ~ e͔ska (Nom. Pl. e͔skt) E:Kažl ― jäśḱä (Gen. jäśḱəń) ~ jäskä (Gen. jäsḱen, Nom. Pl. jäskt) ~ ä͔ska (Gen. ä͔skə̑ń) M:P, jäśḱä̆ ~ jäśḱä M:Pš, jäska M:Sind, äśḱä̆ M:Čemb Tamb (Nom. Pl. M:Čemb äśḱt́), äśḱä M: Sel, äśḱä M:An (Gen. äśḱəń), äskă M:Alk Sučk (Nom. Pl. M:Sučk äskt), äsḱä̆ M:Ur (Gen. äśkəń), äsḱä· M:Prol, äsḱä· ~ esḱä̆ ~ esḱä· (Nom. Pl. eskə·t) M:Jurtk [гвоздь] / Nagel (M:P Sel: [железный, подковный гвоздь] / Nagel, Eisennagel, Hufnagel; M:Ur Jurtk: [железный гвоздь] / Eisennagel; M:Čemb: [деревянный гвоздь] / Holznagel), (FS(E) E:Kad Kažl M:Pš Čemb Tamb Alk Sučk Ur Jurtk auch:) [колышек] / Pflock, (M:P auch:) [(железный) зубец] / (Eisen-)Zinke. si͔ńć ṕiĺg(e) alo, jaḱit́ ṕŕast laŋkso. – ḱem(e) alo eskńe E:Mar (254) Sie sind unter dem Fusse, gehen auf dem Kopfe. – Die Nägel in der Stiefelsohle. kavto ṕet́, kavto vaŕat, kunčkasonzo esḱe. – vasońṕejeĺt́ńe E:Mar (234) Zwei Enden, zwei Löcher, in der Mitte ein Nagel. – Die Schere. maši͔nnoj e͔skse͔ čav́ińźi E:Hl (1162) Mit einem Fabriksnagel schlug er sie fest. doskat́ńä šavfkat darago·j äśksa M:Kars (IV344) Die Bretter sind mit teuren Nägeln beschlagen. i karmaś [vaŕʿmed́em] jotkə̑va [navśeḿä] äskt́ [M:Mam] (IV884) Und er begann in der Morgendämmerung einen Nagel einzuschlagen. | eskse͔ čavoms [E:Mar] [прибивать гвоздями] / annageln.
jäśkəńä M:P, eskəńä· M:Jurtk (Nom. Pl. eskəńa·t) (Dem. zu jäśḱä, esḱä).
jäśkəd́əms M:Pš, äskəd́əms M:Alk [прибивать гвоздями] / an-, festnageln (M:Pš); [задерживать (вора)] / (einen Dieb) festnehmen [M:?Pš ?Alk]. ḱeŋkšt́ jäśkəd́ińä M:Pš Ich nagelte die Tür zu. | t́evs äskəd́əms [M:Alk] [заставлять работать] / (jdn.) zur Arbeit nötigen.
eś E(allg.), äś E:Ba Nask Kažl ― eś M(allg.) [собственный] / eigen; [сам] / selbst, selber. eś ojḿet v́eśeḿed́e ṕit́ńej E:Mar (275) Dein eigenes Leben ist das teuerste von allem. svatne͔[‑]kudat́ńe tuśt́ eś kuduvast E:Kal (2137) Das Hochzeitsgeleite war auseinandergefahren, [jeder nach Hause]. udi͔ eś kucə̑nza M:P Er schläft zu Hause. moĺi eś kudə̑znza M: Sel Er geht nach Hause. vaśńa [pańt́t́a] tańt́ej śukort eś ojeze͔t́, eś lovcozot! E:Mar (142) Backe zuerst süsse Kuchen in Butter von dir selbst, in Milch von dir selbst! pat́t́ [eś-loftssə̑t t́śukə̑rńa·t] [M: Mam] (IV864) Backe in deiner eigenen Milch Kuchen! af [ĺeśeva·n eś-mastə̑rə̑zə̑n] [M:P] (IV857) Ich kann nicht [aus der Unterwelt] in meine eigene Welt hinaufsteigen. ton skalᴉ͐ńt́ ḱiŕcak äś pakšat turʿtu E:Nask (III245) Du hältst die Kuh deinen eigenen Kindern zuliebe. eś pa·ŕsti͔ndɛ͔ ta·rkśindɛ͔ E:Šir (Chr27, II421) Aus ihrem eigenen Kasten hat sie das hervorgezogen. už duḿiń[‑]aŕćiń eś pačkan E:Vez (V4) Ich habe bei mir erdacht und erwogen. parknojś arśe eś pačkanza E:Kal (2128) Der Schneider denkt bei sich. tuśt́ eś robotavast E:Mar [Jeder ging an seine Arbeit]. moń i žaĺ i žaĺ eś storonaźe E:Jeg (1102) Meine Heimat dauert mich sehr. son jam vakant apak uši͔d́ boki͔t́ koda v́äĺufcaz äś čiŕᴉzᴉ͐nza E:Kažl (2150) Er wendet geschwind die unberührte Seite der Grütze zu sich. [ĺišt́eźä eś-šiŕezə̑nza] [M:P] (IV858) Er brachte ihn so auf seine eigene Seite. vakan jamt́ äś bokᴉ͐nza ṕeĺᴉda lamᴉ͐nza śävsaza E:Kažl (2150) Er isst mehr als die halbe Schale mit Grütze von seiner [der ihm zugekehrten] Seite. si͔ń śemb́ä ńjet [ḿäśt́ńᴉń] äś marʿtᴉ͐st tujiź E:Kažl (III296) Sie hatten alle jene Sachen mitgebracht. ḿiń kajataŋk śuro, avuĺ eś ḱise͔ńeḱ, eŕv́ejḱeń ḱise͔ E:Mar (219) Wir werden Getreide werfen, nicht (nur) für uns [selbst], (sondern) für jedermann. ṕiŕǵiḿ(e) ińazurs eś ḱisi͔nze͔ i mazi͔ damajt́ sońćinze͔ sodamut́ ḱise͔ ḱiĺć sońćinze͔ alašet́ńiń E:Kal (2136) Fürst Pirgime spannte für sich [selbst] und seinen Schwiegersohn, den schönen Damaj, seine Pferde vor. sońźe sodamut́ maze͔ damajt́ se͔fca, a sońźe śt́iŕt́ saśsa eś ekšizi͔ń E:Kal (2137) Seinen Schwiegersohn, den schönen Damaj, werde ich aufessen und seine Tochter mir [selbst] zur Frau nehmen. si͔t́ eśist v́eĺev E:NSurk Sie kommen in ihr eigenes Dorf. — [Kasusartige Bild.:] eśiń polaks saimak [E:?Bug] (V422) Nimm mich zu deiner Frau! | eś jakaj nurda M:Kr [Mam] [самоходные сани] / selbstfahrender Schlitten. tuś [eś-jakaj-nurdə̑ńäńants] marʿta [v́iŕi] [M:Mam] (IV893) Er ist mit seinem selbstfahrenden Schlitten in den Wald gegangen. | eś jutkovast E:Mar, äś jutkuvast E:Kažl [между собой] / untereinander. eś jutkovast kortaśt́ E:Mar Sie sprachen untereinander. v́eŕǵezde͔ńt́ ḿejĺe korti͔t́ eś jutkovast E:Mar (2117) Als der Wolf fort ist, sprechen sie untereinander. si͔ńś äś jutkuvast taga [ḿäśt́] toškaśt́ E:Kažl (III296) Sie flüsterten miteinander etwas. | eś ḱiganza [M: Mam] [своей дорогой] / seines Weges. praśtša·ndaś pabat́ marʿta i tuś [eś-ḱiga·nza] (IV881) Er verabschiedete sich von der Alten und ging seines Weges. | eś kod́amə̑n M:P [похожий на меня] / mir ähnlich. muś [eśt́iinza] kafta jalgat, [kaftśḱä eś-ko·d́amə̑nza v́ii pə̑gati͔rʿt] [M:Mam] (IV870) Er suchte sich zwei Freunde, zwei gleich starke Helden wie er. postufś ńäjsi͔, oćazə̑rś šurə̑sta, škajś jofśi af ńäjsi͔. – eś kod́amə̑nza M (IV662) Der Hirt sieht es, der Kaiser selten, Gott sieht es überhaupt nicht. – Seinesgleichen. | eś kudńä·źä M (Dem.) [мой собственный домик] / mein eigenes Haus. | eś ĺeməzt ChrM [для тебя, на твоё имя] / in deinem Namen. a eś [ĺeḿeze͔m] t́ejeźeĺ E:Mar (1196) Derselbe ist [war] nicht für meinen Namen [= für mich] bereitet. | eś ĺii ḱeńd́ä M:P [ковёр-самолёт] / ein selbstfliegendes Filzstück. | eś maronzo sajems E:Mar [брать с собой] / mit sich nehmen. | eś orma E:Mar Večk Is Kad, äś o·rma E:Kažl ― eś ərma M:Kr, eś ə̑rma (Gen. -ń) (~ ez ə̑rma) M:P, eś urma· ~ eś urma M:Čemb Sel, iś u·rma M:Jurtk горячка / hitziges Fieber (E:Mar Večk Is SŠant M:Jurtk); судорога / Krampf (E:Kažl M:P Čemb); родимчик, припадок / Epilepsie, Fallsucht (E:Kad M:P Kr Čemb Sel); [кровоизлияние в мозг, обморок] / Schlaganfall, Ohnmacht (M:P). kulə̑ś es ə̑rmasta M:P Er starb am Schlaganfall. eś ərma prafti͔ soń M:P Er fällt in Ohnmacht, verliert sein Bewusstsein. soń muźä es ə̑rmaś M:P Er fiel in Ohnmacht, verlor das Bewusstsein [wurde von Fallsucht getroffen]. [v́išḱä] es ərmaś [tapaźä] M:Kr (IV154) Ein heftiger Krampf befiel ihn. [eś urma·ś] targaźä lomańt́t́ M:Čemb Der Krampf durchfuhr den Mann. | es ə̑rma-t́išä M:P [применяемое от падучей болезни растение, мята] / eine gegen Fallsucht (Krampf) gebrauchte Pflanze, Minze. | eś parastə̑nza M:Sel [вовремя, в своё время, своевременно] / zu rechter Zeit, zu seiner Zeit. | eś pat́̀ińem ChrE [= E:NSurk] [моя сестра] / meine eigene Schwester. | eś poravam E:Mar [со мной одних лет, ровесники] / in gleichem Alter (gleichaltrig) mit mir. moń eś poravam jalǵińem E:Mar (1168) Meine Freundinnen, die Altersgenossinnen. | eś ṕŕa E ― eś ṕŕä M [собственная голова / eigener Kopf; (wird auch anst. des Refl.-Pron. gebraucht:) самого себя / sich selbst]. oᵪ, eś ṕŕa·sunuk, svaᵪa·m[‑]paro·m, ṕŕev́i·ńiḱ, oᵪ, eś ku·rksunuk, bojar-a·vat, ḱeĺi·ńiḱ [E:Šir] (II416) Oh, wir haben die Vernunft, meine schöne Svacha, in unserem Kopfe, oh, wir haben die Zunge, Bojarinnen, in unserem Mund. vaj, babakaj, eś pŕazot! E:Mar (1234) O, du Alte, es werde dir selbst zuteil! si͔ń, äś ṕŕast apak pomńa, kona kov kona kov, soract E:Kažl (2152) Besinnungslos [eig.: Ohne sich bewusst zu sein], liefen sie einer hierhin, der andere dorthin auseinander. eś pŕanc a ńäji M:P Er ist bescheiden (eig.: sieht sich nicht (hoch)). eś ṕŕants af ńɛjs̀i͔ ChrM Sieht sich selbst nicht. eś pŕanc šnaj M:P Rühmt sich selbst. | eś sodafḱäźä M мой знакомый / mein Bekannter. | äś v́id́ga E:Ba ― eś vəd́əva· ~ eś v́ed́eva· (Nom. Pl. -t) M:P свой собственный / eigen. moń uĺä äś v́i·d́gam äjka·kšum E:Ba [Ich habe ein (eigenes) Kind]. toń uĺi eś vəd́əva· it́ćä (eś v́ed́eva· it́t́śä) [M:P] Hast du auch ein eigenes Kind (nicht nur Pflegekinder)? t́ä moń eś vəd́əva· orźä [M:P] Dies ist mein eigener Pelzrock. [eś-ved́eva· pakśäńats] M:Kr (IV256) Er hat doch ein eigenes Feld. pakśava jakaᵪ́t́ [eś-ved́eva·] stadanzə̑n [M:Mam] (IV256) Auf dem Felde weiden seine eigenen Herden. | eśt́eń E:Mar Hl, äśt́äń E:Kažl ― iśt́e·iń [All., eś + t́ej- + Poss.-Suff.] M:Pimb [мне самому] / mir selbst. ad́a ńej, okśa, ton eśt́eń polaks! E:Mar (160) Komm doch jetzt, Oksja, mir als Gattin! eśt́eń kojiś eź v́et́aft E:Hl (1158) Ich selbst (aber) könnte keinen (neuen) Gebrauch einführen. äśt́äń dumadnan E:Kažl Ich denke bei mir selbst. iśt́e·iń kandan štralkśḱä M:Pimb (IV802) Ich trage einen Spinnwirtel für mich selbst. | eśt́et́ ChrE E:Mar ― eśt́it́ ChrM, iśt́ejt́ M:Temn [тебе самому] / dir selbst. ad́a sajimak ton eśt́et́ polaks! E:Mar (160) Wohlan, nimm mich dir zur Gattin! vaj, ćori͔ńem, eśt́et́! E:Mar (1234) O, mein Söhnchen, es werde dir selbst zuteil! toń iśt́ejt́ avaj af ḿäŕǵi M:Temn (VIII304) Zu dir selbst sagt sie nicht ‘Mutter’. iśt́ejt́ ḿeḱi sə̑rʿkama, iśt́ejt́ ḿeḱi ĺadə̑ma M:Temn (VIII396) Einsam (bei dir selbst) musst du zurückkehren, einsam (bei dir selbst) musst du zurückbleiben. | eś̀enze͔ ḱis̀e͔ ChrE [для самого себя] / für sich selbst. | eśt́enze͔ ChrE E:Bug Mar, eśt́enʒe͔ E:Večk, äśt́ä·nza E:Ba, äśt́a·nza E:Kažl ― eśt́ijənza ChrM, *eśt́ijənza (: eśt́ienza) M:P Kr, eśt́ijənza ~ eśt́inza M:Patra, eśt́einza M:Sel, iśt́e·jənza M:Čemb Kars, iśt́ejnza M:Temn [ему самому] / ihm selbst; [себе] / sich, für sich selbst. son sajiźe koźejkaks eśt́enze͔ E:Mar (2104) Er nahm sie sich zur Frau. eśt́enze͔jak a lamo E:Mar (1234) Auch für sie selbst gibt es wenig. eŕva lomańńe eśt́enʒe͔ [E:?Bug] (V240) Jedem Menschen. iśt́e·jənza əŕva·ks śävəźä M:Kars (IV321) Er nahm sie zur Frau. v́eši iśt́ejnza dobraj zdarov́ijanc M:Temn (VIII376) Er erbittet sein gutes Wohlbefinden zurück. [eśt́ienza] araj soń aš [kuĺińats-maŕäjńats] [M:?P ?Kr] (IV333) Er glaubt keinen Zuhörer, keinen Zuschauer zu haben. eśt́inz(a) aram [odəŕv́äńät́] maŕäjc aš M:Patra (IV94) Die junge Frau glaubte, dass niemand sie wahrnehme. iśt́ejnza aramu aš kuĺińac ĺisań ńäińac M: Temn (VIII320) Ihres Erachtens hat Lisa keinen Hörenden, keinen Sehenden. | eśt́enze͔ kortams E:Mar, eśt́enʒe͔ kortams E:Večk, äśt́ä·nza korʿtams E:Ba [бредить] / irrereden (eig.: für sich selbst reden). korʿtaj eśt́einza M:Sel (IV808) Er spricht für sich [selbst]. | eśt́eńek ~ äśt́ińiḱ ChrE, eśt́eńeḱ E:Mar ― eśt́ińek M: Kr [нам самим] / uns selbst (Dat.); [к нам] / zu uns. moĺan, avaj, t́eŕci͔ń eśt́eńeḱ ob́idamo E:Mar (2106) Ich gehe, Mutter, rufe sie zu uns her, Mittag zu essen. ńej śado jutaś eśt́eńeḱ E:Mar (154) Ja, hundert (Rubel) sind für mich aufgegangen [? Hundert (Burschen) sind an uns(erem Hause) vorübergegangen]. moĺan [t́äŕäj] pańtsa [eśt́ińek] [M:Mam] (IV862) Ich gehe, Mutter, und treibe es zu uns! | äśt́äst E:Nask [им самим] / für sie selbst. ṕäjsᴉ͐st poŕćt́ i poŕᴉź, äśt́äst t́äjśt́ ḱi (III247) Sie bissen mit ihren Zähnen und bissen sich hindurch, sie machten [bahnten] sich einen Weg. | eśt́edə̑n ChrM [Abl. + Abl. + Poss.-Suff.] [с, от меня самого / von mir selbst]. | eśt́edə̑n ᵪužaj ChrM [хуже, чем я сам] / schlechter als ich selbst. | eś este͔d́inde͔ E:VVr [eś + El.-Abl. vom Pronom.-St. e- + Poss.-Suff.] [о самом себе] / von sich selbst. karma·ś [jovtńe·ḿe] bo·baska eś-e·ste͔d́inde͔[‑]pŕadondo (III267) Sie begann ein Märchen von sich selbst zu erzählen. | äźᴉzᴉ͐nza [? äś-] E:Kažl ― eśəzənza M:P [Ill. + Poss.-Suff.] [в него, к нему самому / in sich, zu sich selbst] (soll nach P. dasselbe bedeuten wie äśt́a·nza [он себе, ему самому] / er für sich, für ihn selbst) (E:Kažl); [само собой] / von sich selbst (M:P). konań štatolə̑c eśəzənza kə̑ŕv́ä·źi M:P Wessen Kerze sich von selbst anzünden wird. | eś ezə̑nza M:Pš, esə̑zst M:Sel [eś + Ill. vom Pronom.-St. e- + Poss.-Suff.] [само собой] / von sich selbst. puškasa af šavə̑v́i, eśezə̑nza sradi͔. – lov M:Pš (Bars.) Es kann nicht mit Kanonen vernichtet werden, verschwindet (aber) von selbst. – Der Schnee. voratat́ńä kšńəńń i pańdžɯśt́ esə̑zst M:Sel (IV814) Das Tor [eig.: Die Tore] war[en] aus Eisen, es [sie] öffnete[n] sich von selbst. | eśkat E:Mar [Prol. + Poss.-Suff.] [у самого тебя, для самого тебя / bei dir selbst, für dich selbst]. | eśkanzo E:Mar [сам с собой, про себя] / bei sich, für sich. či͔ze͔ čopoć, korti͔ eśkanzo (282) Der Tag wurde dunkel, es [das Mädchen] spricht für [zu] sich. juti͔ torgovoj di͔ korti͔ eśkanzo E:Mar (294) Es geht ein Handelsmann da vorüber, spricht bei sich. duḿi eśkanzo E:Mar (294) Er denkt bei sich. si͔ńć eśkast korti͔t́ E:Mar (295), si͔ńst korti͔t́ eśkast E:Mar (295) Sie sprechen bei sich. si͔ńst ḿeŕit́ eśkast E:Mar (294) Sie sprechen bei sich [untereinander]. eśkast ḿeŕit́ E:NSurk Sie sagen für sich (bei sich). | eś eškanzo E:MKly [eś + Komp.-F. vom Pronom.-St. e- + Poss.-Suff.] [? одинаковой величины с ним, подобный ему / ? so gross wie er, von seiner Grösse]. eśeškanzo paro ruśań ćorazo, eśeškanzo mazi͔ ruśań t́ejt́erze͔ (VII16) Von seiner Grösse ist der Sohn des trefflichen Rusja, von seiner Grösse ist die Tochter der schönen Rusja.
eśiće(ś) [E:?Bug] [твой собственный, принадлежащий тебе] / dein eigen. loma ava v́ečkat, eśićeńt́ jomavsak (VI226) Liebst du eine fremde Frau, bringe dann deine eigene um.
eśĺəḱ M:P Sučk [само собой] / von selbst. | eśĺəḱ ardi͔ M:P [?Sučk] [бегающий само собой] / von selbst laufend (= eś ardi͔). | eśĺəḱ ardi͔ nurda M:P [сани-самокаты] / ein von selbst fahrender Schlitten. | eśĺəḱ lakaj śakańä M:P [самокипящий горшок] / ein selbstkochender Topf.
śkam(o)- ~ śkam(u)- ChrE, śkam(o)- E:Mar Večk, śkam(u)- E:Ba, skam(u)- E:VVr, iśkam(u)- E:Kad Kal ― skamə̑ ChrM, śkam(ə̑)- ~ skam(ə̑)- M:P, śkam(ə̑)- M:Pš Ur, śkamə- M:Sučk Jurtk (Prol.-F. eśka + Poss.-Suff. 1. Sg., das jedoch seine Bed. verloren hat; wird mit Poss.-Suff. gebraucht) [один, одиноко, сам] / allein, einsam. mon skamun E:VVr Ich bin allein. | skamə̑n M [я один] / ich allein. | śkamonzo E:Mar SŠant, śkamonʒo E:Večk, śkamu·nza E:Ba, iśkamunza E:Kal ― skamə̑nza M:P [он один] / er allein. tuś kudov śkamonzo E:Mar (2122) Er begab sich allein nach Hause. korti͔ śkamonzo E:Mar (2116) Er spricht bei sich [selbst]. | śkamost E:Mar ― skamə̑st M:P [они одни] / sie allein. si͔ń tuśt́ śkamost E:Mar (2107) Sie gingen allein.
śkamńe- E:Mar SŠant [Dem.] (mit Poss.-Suff.) [один, одиноко, сам] / allein, einsam. mon koda eŕan śkamńeń kudoso E:SŠant (I189) Wie lebe ich allein zu Hause? kadovkšnoś nasta ńej da śkamńenze͔ E:Mar (142) Anastasia blieb allein zurück. ańd́amo ćoraś śkamńenze͔ E:Mar (162) Andjamo ist der alleinige [einzige] Sohn.
ske͔mńenźe E:Sl [он один, одинокий / er allein, einsam]. kuva jaḱi v́äjḱińeś avard́i, koso ašči ske͔mńenźeś ḿeĺavti͔ (VII166) Der Einzige (Bruder) weint beim Gehen, der Alleinige ist traurig, wo (immer) er weilt.
eśap M:Pš, äśam M:Čemb [способность, умение] / Fähigkeit, Geschick. soń aš eśapə̑ts śormadə̑ms M:Pš Sie hat kein Geschick zum Sticken. soń aš äśamə̑c kšt́əŕd́əma [M:Čemb] Sie kann nicht spinnen. — Tat. [isäp, isäb < arab.].
*eśḱeŕd́ems ~ *eśḱeŕd́ams E:StMokl [следовать, слушаться / befolgen, gehorchen]. už [eśḱeŕd́ińʒ́e] t́ejt́eŕ[‑]ejt́ d́iŕiń t́et́anʒo valonʒo (V114) Das Mädchen befolgte die Worte ihres lieben Vaters.
eśkəńd́əms M:Pš, eśkəńd́əms ~ eśḱäńd́əms M:Čemb [вывихиваться] / (etwas) verrenkt od. verstaucht werden (vgl. M: Čemb v́eĺams, M:Pš v́eĺaftə̑və̑ms).
eśḱäńt́ft́əms M:Čemb (Kaus. zu eśḱäńd́əms) [вывихивать] / verrenken.
eśḱiĺd́ams E:Mar, eśḱeĺdams E:Atr Večk, eśḱeĺd́ams E:[Petr], äśḱeĺd́ems E:Gor, äśḱi·ĺd́ams E:Ba, iśḱiĺd́ams E:Kad, aśḱiĺd́ams ~ aśkᴉĺd́ams E:Kažl ― aśkə̑ldams ~ *eśkə̑lda·ms (: eśkə̑lda·n, eśkə̑lda·j) M:P, aśkə̑ldams M:Čemb, *aśḱəldams (: aśḱəldan, -aj) M:Sel, äśkə̑ldams M:Sučk Prol (Mom.) [шагнуть] / einen Schritt machen, schreiten, (E:Atr Večk auch:) [сделать большой шаг] / einen grossen Schritt machen. ańćak avaś [kavkśt́-kolmkśt́] eśḱeĺd́aś čej [čiŕisti͔ńt́] E:Petr (VIII246) Kaum dass die Alte zwei-drei (ein paar) Schritte vom Rande des Röhrichts hervorgekommen war. pupoŕd́amo čuftojat eśḱeĺd́amo kandojat pupoŕd́id́iź juti͔d́iź eśḱeĺd́id́iź kadi͔d́iź E:Večk (II274) Du bist ein Baum, über den man springt, du bist ein Baumstamm, über den man schreitet. Springend über dich geht man an dir vorbei, schreitend über dich lässt man dich (hinter sich). v́eśt́ aśkə̑ldaj v́eĺəsa, ombə̑ćəd́ä v́iŕəsa śiśəm mastə̑r v́eĺf́ jotaj. – jondə̑lś M (IV688) Macht einen Schritt im Dorfe, den zweiten im Walde, geht über sieben Länder. – Der Blitz.
eśḱeĺd́amo E:Večk [перешагиваемое / das zu Überschreitende]. eśḱeĺd́amo kandojat (II274) Du bist ein Baumstamm, über den man schreitet.
eśḱeĺd́avoms E:Atr (Refl.-Pass. zu eśḱeĺd́ams) [мочь перешагнуть] / überschreiten können. naksać kandoń troks a eśḱeĺd́avat [Einen morschen Baumstamm kann man nicht (auf ihn tretend) überschreiten].
? *eśḱiĺd́avtoms E:StŠant: duḿit́ i aŕćit́ t́e kolavtto, proᵪoctondo, śt́i stanctondo možot́ odraso eśḱiĺd́avtoń (III95) Sie denken und erwägen diese kolavt-Krankheit aus seinem Körper, aus seinem Leibe (zu entfernen), die vielleicht davon gekommen ist, dass man (den Kranken) hat mit einem (Stück) Leichentuch herumlaufen lassen.
eśḱiĺams ML75(E) E:Mar, eśḱeĺems E:Atr, eśḱeĺams E:Večk, iśḱiĺams E:Kad Kal, aśḱiĺams ~ aśkᴉĺams E:Kažl ― aśkəĺams ML75(M), *aśkə̑ĺams (: aśkə̑ĺan, ‑äj) M:P, aśkə̑ĺams M:Čemb, äśkə̑ĺams M:Prol [?Sučk] (Frequ. zu eśḱiĺd́ams usw.) [шагать] / schreiten. ŕiv́iźś iḱiĺijak mazi͔ŋǵiste͔ iśḱiĺeź arde͔ E:Kal (2136) Der Fuchs läuft voraus mit hübschen Schritten.
eśḱeĺks E:Mar Večk, iśḱiĺks E:Kad ― aśkə̑lks M:P Čemb Sel (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -t) [шаг] / Schritt. kota aśḱəlkst aśḱəldaj, [ḿeḱi] śaka vastt́i saj. – šit́ńä (tə̑ ńed́äĺäś) M (IV636) Nimmt sechs Schritte, kommt immer auf dieselbe Stelle zurück. – Die Tage (und die Woche).
aśkə̑lksḱä M:P (Dem. zu aśkə̑lks) id.
eśḱeĺkse͔ŋ E:Atr ― aśḱəlksu ~ aśkəlksu M:P [ходящий большими шагами] / mit langen Schritten gehend, einen langen Schritt habend.
äśkəlma M:Sučk [шаг] / Schritt.
[eščo] eštšo ~ e͔štšo ~ ištšo ChrE, eščo ~ e͔ščo ~ iščo E:Mar, ešt́o E:Atr, ešt́a· [~ ešt́a] E:Ba, ešto E:Nask, iščo E:Kal Kažl, išta E:Šokša, išt́o E:Večk, ešt́o [~ išt́o] E:SŠant, iščo ~ iščo· E:Jeg [ещё] / noch. ladna eščo ḱiskat́ńe part god́avśt́, orgod́ev́śt́ E:Mar (2121) Schon gut, dass meine Hunde [so] gut waren, [dass] sie entflohen. e͔ščo araś pat́am[‑]sazorom E:Mar (1200) Auch habe ich keine Schwestern. mon iščo san t́et E:Mar (29) Ich werde noch (einmal) zu dir kommen. | eščo v́eśt́ E:Mar [ещё раз] / nochmals. — Russ. ещё.
ešḱems [~ e͔šḱems] E:Mar, ešḱems E:Atr VVr Večk, äšḱems E:Gor, äšḱi·ms E:Ba, išḱims E:Melc ― eškəms M:Pš Čemb Sel An, ešḱems M:Ur ударить / schlagen (M:Pš: [рукой, дубиной] / mit der Hand, Keule usw.; M:Čemb: бить рычагом / mit einer Hebestange schlagen) (E:Mar Atr Gor Melc Ba M:Pš Čemb); [бросать, толкать] / schleudern, stossen (E:Mar Večk); оттолкнуть / von sich stossen (E:VVr); ушибить / etw. abschlagen (E:Večk); [разбивать, разрушать] / zerschlagen, zertrümmern (E:Mar VVr Večk NBajt [Bug]); [грести] / rudern (M:Sel An Ur); [шлёпать] / paddeln (M:An); [плавать] / schwimmen (beim Schwimmen mit den Händen das Wasser zerteilen) (M:Sel); [наталкиваться, встречать] / auf jdn. stossen, treffen ([E:Bug]). koda ešksa, jalgaj[‑]dugaj, [parḿišča] tumos! E:Mar (14) Wie ich, liebe Freundin, ihn gegen eine gewaltige Eiche schleudere! už kundi͔kaja ṕiĺǵed́e, ton ešḱikaja ugolṕes (-b́es) E:Večk (I248) Fasse ihn am Fusse, schleudere [schlage] ihn gegen die Ecke! a-paro aŕćiń ešḱik kunct komado E:Večk (II160) Den Übelgesinnten schlage kurz und klein! moŕa uśijas ńe sudnań ešḱińʒ́e E:NBajt (I131) [Das Wasser] zerschmetterte die Schiffe an einer Meeresinsel. a paro aŕćićan kunct komado ešḱik [E:Bug] (VI68) Schlage den Übelgesinnten kopfüber nieder! eś ṕiŕińem mańija, ḿiĺań jaᵪ́ims ešḱija [E:Bug] (V400) Ich liess mich betrügen, ich tat mich mit Miljas Jachim zusammen. jäŕma ozaś uji v́enškas, śävś ḱäd́əznza ešḱi [v́esla] M:Sel (IV20) Järjma setzte sich in ein schwimmendes Boot, er nahm ein schlagendes Ruder in die Hand. | ava äšḱi·ms E:Ba [переспать с женщиной] / eine Frau beschlafen. | äšḱems mastor vaksc E:Gor [сбросить на землю] / etw. auf den Erdboden schleudern. — ? Türk., vgl. dschag. eškek Schaufel, Ruder.
ešḱev́ems E:Mar [Gor Škud MKly Večk Ta] (Refl.-Pass. zu ešḱems) ушибиться / gegen etw. schlagen, sich stossen, sich verletzen (E:Mar Bug Gor); [попадать, встречать, наталкиваться] / irgendwohin geraten, auf jdn., etw. treffen, stossen (E:MKly Ta Večk). konań ṕŕazo ešḱev́i E:[?Bug] Wessen Kopf (bei der Abfahrt in den Krieg) den Türpfosten berührt (der wird zurückkehren). śe kšńiń stolbańt́eń domaša ešḱevś E:Gor (Škud) (VII248) Gegen diesen eisernen Pfahl schlug Doma. ŕev́eń stadas ešḱev́iń E:Ta (V396) Ich bin in eine Schafherde geraten. and́ań f́iĺa laŋks ešḱev́i E:Večk (V248) Sie stösst auf Andjas Filja (trifft ihn zufällig).
*ešḱevkšne͔ms E:Večk (Frequ. zu ešḱev́ems) [случайно встречать, наталкиваться] / zufällig treffen, auf jdn., etw. stossen. tond́et́ paro lomańc eźiń ešḱevkšne͔ (VIXII) Einen besseren Menschen als dich habe ich niemals getroffen.
*ešḱəńd́əms (: ešḱe̥nd́an, -i) M:Sel (Frequ. zu eškəms).
eta·ž ~ jäta·ž M:Sel, ata·ž M [этаж] / Stockwerk, Etage. eŕäj v́äŕćä ata·žsa M (IV617) Es wohnt im obersten Stock. vet́ət́śeks jäta·žt́ esa juva·d́iᵪ́t́ M:Sel (IV827) Aus dem fünften Stockwerk ruft man. | kolmə̑ jäta·žsa ~ kolmə̑ eta·žsa M:Sel [трёхэтажный] / dreistöckig. kolmə̑-eta·žsa kuttńəń pŕasa [juva·d́iᵪ́t́] (IV826) Auf dem Boden des dreistöckigen Hauses ruft man. son kə̑da v́ät́əź kolmə̑-jäta·žsa kuttńəń pŕas, son ozə̑ntś (IV826) Als man ihn auf den Boden des dreistöckigen Hauses gebracht hatte, bekreuzigte er sich. | v́et́e jäta·žsa M:Sel [пятиэтажный] / fünfstöckig. — Russ. эта́ж.
et́ E [ведь / ja, doch]. eᵪ, et́ kodamo jon! [Ach, es ist doch gut!]. — [? Russ. ведь].
ev́eś [E:Mar NSurk], iv́eś E:Kozl, ev́ś E ― jävəś ~ jäv́əś (Gen. jäv́əźəń) ~ [ävəś] M: P, ävəś M:Alk, ävś M:Čemb [прострел] / Hexenschuss, “Feuersflug” (personifiziert); [муж и жена, супруги] / Mann (at́ä-jävəś) u. Weib (ava-jävəś), Ehepaar, dem jedes Jahr 77 [bedeutet wohl nur: eine unzählbare Menge] Kinder geboren werden; zum Glück erschlägt jedoch der Donner jedes Jahr die Eltern u. alle Kinder bis auf zwei, denen wieder im folg. Jahre 77 Kinder geboren werden usw., dasselbe wiederholt sich Jahr um Jahr. puvan ev́eźd́e, puvan id́eḿevśt́e E:NSurk (III85) Ich behüte (dich) durch Blasen vor Bösen, ich behüte (dich) durch Blasen vor bösen Geistern. [v́ädu·nə̑ńd́i śiv(e)mat, äveźeńd́i] kalgamat M:Mam (IV508) Du bist einer, den die Hexe fressen sollte, du bist einer, den der Teufel benagen sollte. | at́ä-jävəś M (s. oben). | ava-jävəś M:Pš (s. oben). ṕiĺǵä ṕesə̑nza tušma·nć av́əźəc, tušma·nć av́əźəc ava jäv́əźəc (IV123) Ihr zu Füssen (stand) ihre Schwiegermutter, der böse Geist, ihre Schwiegermutter, der böse Geist, ihr Teufelsweib. | ev́eźiń ćuralks E:Mar [трава, вылечивающая полученную от пагубного ветра болезнь] / ein Kraut, womit die von einem verderblichen Winde namens ev́eź-varma verursachte Krankheit geheilt wird. | ev́eźeń tol E:Gor Sob, iv́eźiń tol E:Kozl [прострел] / Hexenschuss. možot saś t́änʒe͔ varma-t́ät́asto, ev́eźeń tolcto E:Sob (III100) Vielleicht ist sie [die Krankheit] ihm vom Windvater, von einem Irrlicht gekommen. | iv́eźeń toldo kortaftuma E:Kozl [заклинание против “огня злого духа”] / Zauberspruch gegen das “Feuer des bösen Geistes”. | ev́eź-varma E:Mar [пагубный ветер] / ein verderblicher Wind. | id́em evś ~ id́em ev́ś (Gen. -iń) E:Mar, id́em evś E:Atr Is Bug Večk, id́eḿ ev́ś E:Kozl Vez NSurk [Bag], id́im e·vś E:Ba, id́im ev E:Gor, id́əm ävəś ~ idəm ävś E:Nask ― id́əm jä·vəś M:Pš, id́əm jävəś ~ id́əm jä·v́əś (ed́em jä·v́es [Gen. jäv́eźen, Nom. Pl. -t] ~ id́en jäv́es) M:P, id́əm ävəś M: Alk, id́əm ävś M:Čemb Sučk [колдун / Hexenmeister], frisst die Eingeweide des Kindes; streut man Asche unters Fenster, kann er nicht hereinkommen; wenn er vorüberfliegt, reisse sogleich dein Hosenband entzwei, u. er wird als Katze vor dir niederfallen; schlage ihn so viel du willst, er stirbt nicht; wenn du ihm die Nägel od. das Ohr abschneidest, so ist der Hexenmeister (koldun) auch als Mensch, wenn er sich wieder in einen solchen verwandelt, ohne das Ohr od. ohne Zehen (E:Nask); um sich vor dem id́im e·vś zu schützen, sagt man: ćur-pas koŕḿe·ńeć od. ćur pašt́a·ŋgot́ Weg damit, Gott, Ernährer! od. Weg damit, helfe Gott! (E:Ba); “чёрт” / ‹Teufel” (E:Atr); [дьявол, сатана (ругат.)] / Teufel, Satan (Schimpfw.) (E:Mar); [прострел] / Hexenschuss, “Feuersflug” (personifiziert; = jävəś) (M). vani͔k od-ojḿeń v́edundo, id́em-evśt́e! E:Večk Behüte die neue Seele (= das Neugeborene) vor Hexen und Teufeln! id́eḿevśeń ṕiŕazo, pali͔ toloń pulozo E:Bag (VI128) [Er hat] den Kopf des bösen Geistes, sein Schwanz besteht aus brennendem Feuer. puvan ev́eźd́e, puvan id́eḿevśt́e E:NSurk (III85) Ich behüte (dich) durch Blasen vor Bösen, ich behüte (dich) durch Blasen vor bösen Geistern. śńardo dušman̄ne͔ń, id́im-evńeń sajev́eze͔ lomańeś ivan E:Gor Erst dann möge dieser Mensch Ivan von einem bösen Zauberer, von id́em-ev gepackt werden! kortaftuma id́eḿevśt́e E:Vez (III140) Zauberspruch gegen böse Geister. pŕä ṕeńasə̑nza ṕiń(ä) at́äv́əźəc, ṕiń(ä) at́äv́əźəc id́əm jä·v́əźəc M:Pš (IV123) Ihr zu Häupten (stand) ihr Schwiegervater, der Hund, ihr Schwiegervater, der Hund, ihr Teufel. | id́em evśeń ḱeĺ E:Bug Vez [язык колдуна / Zunge (? Flamme) des id́eḿ evś]. iśt́a jutafti͔ḱ i potafti͔ḱ id́em evśeń ḱeĺeń, v́eŕga juti͔ toloń E:Bug [So lass vorübergehen und schlage zurück die Zunge (? Flamme) des id́em evś, das in der Luft fahrende Feuer!]. puvan id́eḿevśeń ḱeĺd́e E:Vez (III140) Ich heile durch Blasen von der “Zunge des bösen Geistes”. | id́eḿ evśeń ĺift́ E:Vez [причинённая колдуном болезнь / eine von id́em evś herrührende Krankheit]. | id́em evśeń saft E:Večk, id́eḿ evśeń saft E:Vez id. | id́eḿ evśeń tol E:Vez [“огонь злого духа” / ‹Feuer des bösen Geistes”]. iśt́a jafti͔ḱ andŕejeń šači t́elastonʒo, [id́eḿevśeń] ḱeĺeń, id́eḿevśeń toloń, id́eḿevśeń ĺift́eń, id́eḿevśeń saftoń E:Vez (III140) So entferne aus dem wachsenden Körper Andrejs die Zunge des bösen Geistes, das Feuer des bösen Geistes, die ĺift́‑Krankheit des bösen Geistes, die saft‑Krankheit des bösen Geistes! | ḱiĺej-pŕa-evś E:Večk Is Vez, ḱiĺi·j-pŕa-evś E:Ba ― ḱelu-pŕä-ävś M: Sučk [чахотка, сухотка в детском возрасте] / Schwindsucht, Auszehrung im Kindesalter (E:Večk Vez); [накожная болезнь] / eine Hautkrankheit, die die Haut rot macht (E:Is); [детская болезнь] / eine Kinderkrankheit (E:Ba). [ḱiĺej-pŕa-evś] paŕan, sobačej starośt́ paŕan E:Vez (III136) Ich bade die Birkenwipfel-evś-Krankheit, ich bade die sobačej-starośt́-Krankheit. moń id́əźä ćok ḱelu-pŕa-ävś araś M:Sučk [? Mein Kind ist wie an der Birkenwipfel-ävś-Krankheit erkrankt od. ? Mein Kind ist (böse) wie Birkenwipfel-ävś geworden]. | v́ed́-jävəś-t́išä M:P (bot.) [какое-то растение / irgendeine Pflanze]. — Vgl. tat. jawə̑z ‘злой’.
evĺa E:Sulli [женское имя] / ein Frauenname. ad́aka, evĺa, ton mońe polaks (VII82) Komm, Elja, werde meine Gattin! — [? Russ. Эля (Dem. zu Эвели́на)].
evt́̀ems ~ eft́ems ~ äft́ims ChrE, ev́t́ems ~ eft́ems ~ eft́ims E:Mar, ev́t́ims E:VVr, evt́ims [E:NSurk], eft́ems E:Atr Kad, äft́i·ms E:Ba ― ef́t́əms M, *eft́əms (: eft́an, -i) M:P Sel мотушку делать, мотать / weifen, haspeln. a ḿiń ĺonośt́ ev́t́ińeḱ E:VVr (II52) Wir haspelten den Flachs. ḱesak evt́i kodamo [E:NSurk] (II117) Was für Strähnen haspelt er?
ef́t́əma ChrM [мотание] / das Haspeln. | eft́ima-čev E:Atr [? лучина для вращения мотовила / ? Span zum Drehen des Haspels] (vgl. evt́eḿe-lovaža). | evt́eḿe-lovaža E:VVr Is [? кость для вращения мотовила / ? Knochen, mit dem man den Haspel dreht] (vgl. eft́ima-čev E:Atr). | äft́əma-pakaŕ M:Čemb id. | evt́ima-ṕenš E:SŠant [ложка для вращения мотовила] / Löffel zum Drehen des Haspels. | ev́t́eḿe-ščeŕe E:VVr, evt́ima-št́eŕe E:SŠant ― äft́əma-kšt́əŕ M:Čemb [веретено мотовила] / Spindel der Garnwinde. | evt́ima-št́eŕińe E:Večk, eft́ima-št́eŕińe E:Atr (Dem.) id.
eft́ekšne͔ms E:MKly (Frequ. zu eft́ems). ḿejs alamo eft́ekšni͔t́? (VII48) Warum hast du (so) wenig gehaspelt?
ev́t́ńems ~ [?] ef́t́ńems E:Mar, efńems E:Kad ― *efńəms (: efńan, -i) M:P (Frequ. zu evt́̀ems, eft́ems, ef́t́əms).
*efńəkšńəms (: efńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu efńəms).
*eft́f́t́əms (: eft́f́t́an, -i) M:P (Fakt. zu ef́t́əms).
*eft́f́ńəms (: eft́f́ńan, -i) M:P (Frequ. zu eft́f́t́əms).
*eft́f́ńəkšńəms (: eft́f́ńekšńan) M:P (Frequ. zu eft́f́ńəms).
ez- (Pronom.-St.):
ä͔zdă E:Kažl ― ezdă ChrM M:Kr (Abl.) [из / aus]. jɛvət́śt́ ezdə̑n ChrM Sie erschraken vor mir. ezdə̑t af ḱeĺgan M:Kr [Ich liebe dich nicht]. v́it́it́ ä͔zdi͔nza kujińd́i śä͔vums E:Kažl (III219) Man bringt sie (gerade) einem Lindwurm zum Frasse. śeźan poni͔ŋgi͔t ä͔zdi͔st E:Kažl (III219) Ich reisse ihnen die Haare aus. śed́ ala traks śäŕi, ezdə̑nza naro·d śimi. – poćḱäś M (IV666) Unter der Diele pisst eine Kuh, davon trinkt das Volk. – Das Fass. | ezd-ḱijä M:Sel [сейчас же, сразу] / sogleich. son [ezd-ḱijä ḱeṕəd́əźä] plat́entśät́ (IV826) Er hob sogleich das Handtuch auf. | v́eĺət́ ezdă ChrM [из деревни] / aus dem Dorfe.
ezdə̑da M:P Katm (zweifacher Abl.) [от, из, с] / von etw., (auch temp.:) [в] / an. kula·n t́ät́akaj kula·n pat́uškaj, očəžəń maźi šińä·t́ ezdə̑da M:Katm (IV298) Ich werde sterben, Vater, ich werde sterben, Vater, an dem schönen Ostertage. kolm(a) aršə̑tt ezdə̑də̑n, məźa·rdə̑ŋga af ńäjsa. – kalmaf lomańć M:P (IV633) (In einer Entfernung von) drei Arschinen von mir, niemals sehe ich ihn. – Der beerdigte Mensch.
ejs̀e͔ (< *ezse͔) ~ esne͔ ChrE, ejse͔ E:Mar, esne͔ E:VVr Atr SŠant (Iness.) [в / in]; [dient auch zum Ausdruck von Instr. u. Obj.]. karmaśt́ kajamo ejse͔nze͔ E:Mar Sie begannen ihn zu entkleiden. v́e·ŕǵis uči· esne͔·ńt́ E:Atr (III278) Ein Wolf wartet auf dich. utšit́ ejs̀e͔ŋk ChrE Sie warten auf euch. uči torgovoj ćoranzo esne͔ E:SŠant (I318) Der Kaufmann wartet auf seinen Sohn. son v́e·d́i e·sne͔nze͔ kudo·ŋ E:Atr (III340) Er führt ihn [den Bären] nach Hause. ḱevśńi·t́ esne͔nde͔ E:VVr (III283) Sie fragen sie [das Mädchen]. nu koźejkazo a ḱeḿi esne͔nde͔ E:VVr (III277) Allein seine Frau glaubt ihm nicht. davaj čavmo esne͔nde͔ E:VVr Wohlan, er begann ihn zu prügeln. lavśńeń esne͔ ćora kakat E:SŠant In den Wiegen gibt es Knaben. | buk̀aśt́ ejs̀e͔ ~ esne͔ ChrE E:VVr [в быке, на быке] / in, mit dem Ochsen. soḱi robot́ńiḱeś bukaśt́ esne͔ E:VVr (III275) Der Arbeiter pflügt mit dem Ochsen. | moń esne͔(m), ejs̀e͔(m) [во мне] / in mir; [меня] / mich.
ejste͔ ChrE E:Kozl (El.) [из, с, от / aus, von]. kadi͔ja ejste͔ŋk eśiń mastorom E:Kozl (I99) Ich habe euretwegen mein eigenes Land verlassen. | ejste͔st ChrE [из, с, от них] / aus ihnen, von ihnen. | v́eĺeńt́ ejste͔ ChrE [из деревни] / aus dem Dorf.
este͔d́e E:VVr [El. + Abl.] [из, с, от / von]. ṕeĺt́atk este͔d́iń? (III278) Habt ihr Angst vor mir? “sakšnoś azoroś pakśas, kortaś”, ḿeŕi, “este͔d́it́” (III276) “Der Herr kam auf den Acker und sprach von dir”, sagt er. moń kardas ćeloj este͔d́iŋ́ḱ (III277) Ich habe den Hof voll von euch.
eze͔ze͔ń, eze͔ze͔t́ usw. ChrE E:Bag VVr (Ill. mit Poss.-Suff.) [в меня, в тебя и т. д.] / in mich, in dich usw. śurojak v́id́iĺt́ eze͔ze͔ń, šačiĺ E:Bag (I2) Getreide wurde auf mich gesät, es wuchs. iĺa· ra·duvakšno eze͔·zi͔ń E:VVr (III283) Freu dich nicht über mich! ezə̑znza pańǯəv́i, ezə̑zst pańǯəv́iᵪ́t́ M:Sel Es öffnet sich von selbst, sie öffnen sich von selbst. | eśəzə̑nza M:P [само собой] / von selbst. | eś ezə̑st ~ eśəzə̑st M:P id. eś ezə̑st kə̑ŕv́ä·źśt́ štatolʿnä Die Kerzen zündeten sich von selbst an. eś ezə̑st jäŕʿćt́ pajkńä Die Glocken begannen von selbst zu läuten.
ezga ChrE E:Kozl SŠant, äzga E:Nask ― ezga ChrM (Prol.) [в, по, вдоль / in, entlang]. lavśḱet́ńeń ezga ćora kakat E:Kozl (I127) In den Wiegen (liegen) Söhne. varštaś sonze͔ sazorzo vaĺmaśt́ ezga E:SŠant (I60) Seine Schwester sah zum Fenster hinaus. äzga·nza ḱija·k a [kuźᴉv́ä] E:Nask (III248) Niemand kann ihn [den Berg] übersteigen [besteigen]. | v́eĺeńt́ ezga ChrE ― v́eĺət́ ezga ChrM [вдоль деревни, по деревне] / das Dorf entlang, im Dorfe.
ezi͔·ŕ E:Šir [нагрудная вышивка] / eine Bruststickerei. a to·n śalǵu·vĺiḱ, ava·kuda, ezi͔·ŕzi͔n (II438) Wenn du, Ava-kuda [Mutter des Bräutigams], sie [die Spange] an meiner Bruststickerei festgesteckt hättest. | eze͔ŕ-ṕeĺ E:VVr, izi͔ŕ-b́e·ĺ E:Kad [украшенный вышивками дов. широкий пояс] / ein zieml. breiter mit Stickereien verzierter Gürtel, der (vormals) um den Leinwandrock gebunden wurde (E:VVr); [двусторонняя вышивка на груди холщового платья] / eine Stickerei am Leinwandmantel zu beiden Seiten der Brust (E:Kad). | eze͔ŕ-ṕeĺńe E:VVr (Dem.) [вышивка на воротнике / Kragenstickerei]. valk v́ijet́ lavtom-ṕŕińezi͔ń, kapud́evk eze͔ŕ-ṕeĺńezi͔ń (II411) Lass dich auf meine rechte Schulter herab, fasse meine Kragenstickerei an! — Tat. ezär.
ezna M:Aleks Kars (Anr. M:Aleks -kaj, M: Kars -j ~ -kaj), e͔zna (Gen. -ń, Anr. -j ~ ‑kaj) ~ eznai (Gen. -n) M:P [зять, муж старшей сестры] / Schwager, Mann der älteren Schwester (M:P); [так молодая называет шафера] / so nennt u. redet an die junge Frau ihr Leben lang den bei der Hochzeit als torə̑ŋ gandi͔ [“Säbelträger”] fungierenden Mann (M). eznaj(ə)ŋḱäńd́i t́aška v́əźksḱä·t́ afə̑ĺit́ [t́i] [M:P] (IV67) Du hättest unserem Schwager die so grosse Schande nicht machen sollen. | moń eznajźä M:P [муж моей старшей сестры] / der Mann meiner älteren Schwester. — Tat. jiznä.
ezraj M:Pš Temn (Nom. Pl. M:Temn -ᵪ́t́), äzraj M:Sučk большой, крупный / gross, stattlich. alašaś ezraj M:Pš Das Pferd ist stattlich.
eźem ~ iźim ChrE, eźem ~ eźeḿ (Gen. -iń, Nom. Pl. -t́) E:Mar, eźem E:Hl Gor Kočk Kozl Jeg, eźe·m E:Ba, iźi·m E:Kad, iźim ~ iźiḿ E:Kal, eźiḿ ~ eźᴉḿ E:Kažl ― eźəḿ ~ ɛźəm ~ jɛźəḿ ChrM, eźəm ~ eźem ~ äźem (Gen. -en, Nom. Pl. äźept) ~ jäźəm M:P, eźəḿ ~ jäźəḿ ~ jäźəm M:Pš, eźəḿ M:Saz, äźəm M:Čemb Ur, äźəḿ M:Sel, äźə·m M:Prol, eźə·m (Nom. Pl. -t) ~ äźə·m M:Jurtk [место] / Platz, Stelle; [скамейка у стены в морд. избе] / wandfeste Bank in der mordw. Stube (E:Mar: [задняя скамейка] / Hinterbank; [скамейка у боковой стены напротив печи] / Bank an der Seitenwand gegenüber dem Ofen). [ḿiń] tarkas[‑]eźems puci͔ńeḱ E:Mar (1152) Wir wollen sie auf ihren Platz, auf ihre Stelle setzen. koso daŕušań tarkazo, koso daŕušań eźemze͔? E:Kočk (VII54) Wo hat Darjuscha ihren Platz, wo hat Darjuscha ihre Stelle? ašt́eze͔ tarkasonʒo, ašt́eze͔ eźemse͔nʒe͔ E:Kozl (III209) Er möge auf seinem Platze bleiben, er möge an seiner Stelle bleiben. anan ḿilə̑śt́ vascta-eźəmsta vastə̑ń ḱiŕd́ista M:P Ich bitte den Platz und die Stelle [des Unfalles], den Schutzgeist des Platzes um Verzeihung. ĺijasta [čapuĺt́] srupḱe kandi͔laz eźems E:Petr (VIII224) Bald wurde für ihn anstatt des Sarges eine Einfassung gezimmert. eźemga jaḱit́ ṕiĺǵińest E:Mar (140) Längs der Bank bewegen sich ihre Füsschen. eźemga či͔jńit́ E:Hl (180) Sie laufen an der Bank hin. sońd́ä· iźi·m naŋs ḿińi·ḱ jalga·t́ eźi·ḱ o:zafńiḱ [E:Šir] (II427) Man hat unsere Freundin (als kleines Kind) nicht sich auf die Bank setzen lassen. šabań̄t́t́ä uĺiš́t́ jolmań̄t́t́(ä) uĺiš́t́ eźəm laŋksə̑nə̑nt M:Saz Ihr habt kleine Kinder auf euren Bänken. śivə̑ĺenc maraź aĺanc äźeḿi M:Temn (VIII330) Ihr Fleisch häuften sie auf die Bank ihres Vaters. | äźəm-al M:Sel, äźəḿ-al M:Sp место под лавкой / Raum unter der Bank (M:Sel: an der rechten Seitenwand). | iźim a·la potmar E:Kal [шкафчик под скамейкой у стены] / Truhe unter der wandfesten Bank. | eźem-či͔ŕe E:Mar [край скамейки] / Rand der Bank. | eźem-kraj E id. | eźem-krajńe E:Mar (Dem.) id. | eźəm-o·zä E:Nask, eźeḿ-ozaj E:Petr ― äźəm-ozaj M:Sučk [заместитель покойника на поминках] / Stellvertreter des Verstorbenen bei den Gedächtnisfeiern (er wird von dem Sterbenden selbst bestimmt) (M:Sučk: Stellvertreter des Verstorbenen bei der Gedächtnisfeier am 40. Tage nach dem Tode (Gedächtnisfeiern werden am 40. Tage nach dem Tode, nach sechs Wochen u. nach einem halben Jahre begangen); nur alte Männer u. Frauen haben einen Stellvertreter (eine Stellvertreterin); dem Stellvertreter werden bei der Gedächtnisfeier am 40. Tage nach dem Tode im Namen des Verstorbenen ein Hemd u. eine Hose geschenkt, aber bei dieser Gelegenheit hat er eigene Kleider an; die Frauen singen ihm Klagelieder; er sitzt auf dem Ehrenplatz (äźəm-pŕä); zuletzt wird er von zwei Männern auf die Strasse hinausgetragen, von der er jedoch selbst zurückkehrt, um als gewöhnlicher Mensch mit den anderen weiterzufeiern; vormals soll er noch mit dem Lieblingspferde des Verstorbenen um den Hof herumgeritten sein). | iźim-potmar E:Kal [шкафчик под скамейкой у стены / Truhe unter der wandfesten Bank]. | eźem-ṕŕa ChrE, eźem-pŕa (-bŕa) ~ eźem-ṕŕa ~ eźem-ṕiŕa E:Mar, eźe·m-ṕiŕa· E:Jeg, iźim-pŕa- E:Šokša ― eźəḿ-ṕŕɛ ~ eźəḿ-b́ŕɛ ChrM, eźəm-pŕa- M:P, eźəm-ṕŕa- M:Saz, jäźəm-pŕa- M:Alk, äźəḿ-pŕa- M:Sel, äźəm-pŕa- M:Sučk [конец большой скамейки (почётное место)] / das hintere Ende der grossen Bank (Ehrenplatz). | eźem-pŕa(-bŕa)-akśalks E:Mar [место под концом большой скамейки] / Raum unter dem Ende der grossen Bank. | eźəm-pŕä-at́äj, eźəm-pŕä-avaj M:Sel: [e·źempŕä-a·t́ä, e·źempŕä-ava, t́iŋǵä praśt́i·ndaśt́] (IV786) Vorderbank-Vater, Vorderbank-Mutter, verzeiht auch ihr! | jäźəḿ-b́ŕä-at́ävəś [M:?P] An [свадебный доверенный] / so nennt die junge Frau ihr Leben lang den Mann, der auf ihrer Hochzeit als Beauftragter namens əŋgəĺd́ä jakaj (M:An iŋgəĺd́ä jakaj) dient (Anr. -at́äj). | eźəm-pŕä(-bŕä)-śt́ena M:P [боковая стена, у которой стоит большая скамейка] / Seitenwand, an der die grosse Bank steht. | eźəm-pŕä-ugə̑l M:P [угол в конце большой скамейки] / die Ecke am Ende der grossen Bank. | eźem-pŕińe E:VVr ― äźəḿ-bŕäńä M:Temn (Dem. zu eźem-ṕŕa usw.) id. | iḱeĺće eźem E:Mar [задняя скамейка] / Hinterbank (eig.: Vorderbank) (= eźem). | karks-eźəm [M:P] [талия / Gürtelgegend]. jordaź ‒‒‒ soń karks eźəmǵä ravža modat́i (IV38) Sie wurde bis zum Gürtel in schwarze Erde geworfen [gesteckt]. | ḱerč-ṕeĺks-eźem E:Mar ― ḱerš-päĺ-eźəm M:P [скамейка на левой стороне избы] / Bank auf der linken Seite der Stube (an der Wand gegenüber dem Ofen). | kotf-äźəṕt́ (Pl.) M:Sel [ткацкий станок] / Webstuhl. | kuz-eźem E:Mar [еловая скамейка] / Bank aus Fichtenholz. | lavć-äźəḿ M:Sel [? скамейка на левой стороне избы] / ? Bank auf der linken Seite der Stube. | mə̑rga·-eźəḿ ~ mə̑rga·-eźəm M:P, mə̑rg-ä·źəm M:Čemb Sel [скамейка у стены напротив печи] / Bank an der Wand gegenüber dem Ofen. | oć-äźəḿ ~ oć-äźəm M:Sel [скамья у боковой стены в морд. избе] / Bank an der rechten Seitenwand in der mordw. Stube. | potmar-eźəm M:P [скамейка-шкафчик в избе перед печью] / Bank mit eingebauter Truhe in dem Stubenteil vor dem Ofen. | vast-eźəḿ ChrM, vast-eźem M, vast-eźəm M:P Mam, vast-äźəm M:Sel [место] / Platz, Stätte; (M:P:) [место какого-л. несчастного случая] / Stelle, wo einer vom Pferd gefallen ist od. wo überh. ein Unglück geschehen ist (ChrM M:P); [спальное место, полати] / Schlafstätte, Schlafpritsche, Bank, worauf man schläft (M:Sel). [vast-eźem, mastə̑r-at́ä, mastə̑r-ava, praśt́i·]! M:P (IV779) Sturzstelle, Erdvater, Erdmutter, verzeihe du! | v́eĺ-eźem E:Mar [обычаи и нравы села] / Sitte u. Brauch des Dorfes (= koj). | v́eŕćä eźiḿ ~ v́eŕć eźᴉm E:Kažl [скамейка на левой стороне избы] / Bank auf der linken Seite der Stube. | v́ešḱeźem E:Mar VVr, v́ešḱeźem ~ v́išḱeźem E:Večk, v́eške·źem E:Ba [скамейка перед печью] / Bank vor dem Ofen (E:Mar: wandfeste Bank im Raum vor dem Ofen, Bank zwischen der Ofenmündung u. der (gegenüberliegenden) Hinterwand; E:VVr Ba: an der Seitenwand), (E:?Ba auch:) посудная лавка / Gericht. | v́ešḱeźem-akśalks E:Mar [место под скамейкой перед печью] / Raum unter der Ofenbank. | v́ešḱeźem-alks E:Mar id.
eźems ~ äźems M:P Pičep Mam (Postp.) [вместо] / anstelle, statt. mandə̑ń äźems toń [eŕv́äńakaj śäveńźä] M:Mam (IV575) Er nahm dich, Schwiegertochter, anstelle eines Stocks. son služaj moń eźeḿezə̑n M:P Er leistet die Militärpflicht an meiner Statt ab (vgl. 2vastă: vastə̑sa, vastə̑za). śoranzə̑n äźems saldaks maksə̑źä M: Pičep (VIII264) Er gab ihn anstatt seines Sohnes zum Soldaten. | śäń eźems M:P [вместо этого] / statt dessen.
eźemǵe E:VVr (Dem. zu eźem) id.
eźemńe E:Mar ― eźəḿńɛ ChrM, eźəmńä M:P (Dem. zu eźem, eźəm) id. | mə̑rg-e·źńä [? < -eźəmńä] M:P [скамейка у стены в предпечье] / wandfeste Bank der Ofenecke.
eźəŕ (~ eźäŕ ~ eźeŕ) M:P Sel Pš ? спор / ? Gezänk, ? Schelte, ? Streit (vgl. ṕeźäŕ). eś rad́ńa·də̑t eźəŕ uĺi, ṕeźəŕ aš (~ eź-rad́ńa·də̑t eźer uĺi, ṕeźer aš) M:P (Sprw.) Von Seiten deiner Verwandten erfährst du Schelte, aber keine Kälte (Verachtung). e·źəŕ-b́e·źəŕ eŕäᵪ́t́ M:P Sie (z.B. Mann und Frau) leben in schlechter Eintracht (in Zwietracht). eźəŕ-bəźəŕ eŕäj M:Pš Er lebt in Zwietracht mit anderen Mitgliedern der Familie. eźəŕ-ṕeźəŕ eŕan M:Sel Ich lebe armselig, schlage mich mit Not und Mühe durch. — Vgl. azar-.
eźəŕd́əms M:Sar [бранить / schelten]. t́ata eźəŕd́ä škań t́äd́äńadə̑n, t́ata ṕeźəŕd́ä śt́iŕ śəstra·ńadə̑n (IV182) Schelte nicht wegen meiner lieben Mutter, mäkele nicht wegen meiner unverheirateten Schwester!
eźńe ~ e͔źńe ~ e͔zńe E:Mar, eźńä· E:Ba, iźńä· E:Šokša (Nom. Pl. iźńi·t́) ― jäźńä ~ jäzńä (Gen. jäzńen, Nom. Pl. jäzńet) M: P, äźńä M:Sel, äźńä· M:Prol, äźńä M:Ur (Gen. äźńəń) [член, сустав] / Glied, Gelenk (E:Mar: auch in Stengeln der Pflanzen). si͔ŕńeń eŕǵe eźńeva E:VVr (II349) Zwischen Knoten [der wachsenden Strohhalme], die wie Goldperlen sind. iźńiń iźńe śiźńit́adi͔ź! E:Šokša (VII454) Wir werden dich Glied um Glied zerreissen! | jäźńä-pakaŕ M:Pš [позвонок] / Wirbelknochen (= kaŕas-polda M:Pš, kop-ḱäŕas M:Sel). | kut́ḿeŕe-lovaža-eźńe E:Is [позвонок] / Rückgrat (Wirbel). | sur-eźńe E:Mar [сустав пальца] / Fingergelenk, [Fingerknöchel]. udalo ṕeĺd́e a ńejav́it́, iḱeĺe ṕeĺd́e ńejav́it́. – sur eźńet́ńe da ḱenšńe (263) Von der vorderen Seite können sie gesehen werden, von der hinteren nicht. – Die Gelenke und Nägel der Finger.
e͔źńińe E:Mar ― jäźńeńä M:P (Dem. zu eźńe, jäźńä) id.
eźńese͔ E:Mar ― eźńesa M:Temn [Iness.; Adj.]: 77-eźńese͔ E:Mar: ńiĺ(e) ugolco śiźǵeḿeń śiśem eźńese͔, v́eśe dolḱiś laŋksonzo. – ščotkat́ńe (247) Viereckig, mit siebenundsiebzig Gelenken, alle Schulden liegen auf ihm. – Die Bürste. v́et́ä ṕesa, tat́u jalgaj, kota eźńesa M:Temn (VIII320) Es hatte fünf Enden, Freundin Tatju, sechs Gelenke. | v́et́e e͔źńese͔ ~ v́et́e e͔zńese͔ E:Mar [пятичленный] / fünfgliederig. v́et́e e͔zńese͔ todovom (1230) Mein Kissen ist fünfgliederig [= Hand als Kissen].
eźńev́t́eḿe E:Mar (Karit.) [без суставов] / ohne Gelenke. sońć kaŕastomo, eźńev́t́eḿe, a sońć ṕeḱ susḱi. – ṕejeĺiś (255) Es ist selbst ohne Rücken, ohne Gelenke, aber es beisst doch sehr. – Das Messer.
ežana M:Pš Pläj весёлый / froh, heiter, munter, fröhlich. son af ežana, moŕana, son urə̑kə̑di͔ avaŕd́i M:Pläj Sie (die trauernde Hopfenmutter) ist nicht heiter, sie ist mürrisch, sie heult und flennt. — [Vgl. ežəlgə̑də̑ms].
ežems E:Atr SŠant, äžems E:Vač, *ežems (: ežan) E:Jeg ― *ežəms (: ežan, -i) M: P, ežəms M:Čemb Jurtk нагреться, согреться / warm werden, sich erwärmen (E:SŠant Jeg M:P Jurtk); слечь / durch langes Liegen unbrauchbar werden (z.B. das Mehl) (E:Atr SŠant). iśt́a mašadojak ḱeĺḿeze͔ śed́ejeze͔, iĺazo eže ṕiŋǵeń ṕiŋks E:StŠant (III200) So möge auch sein Herz gegen Mascha erkalten, möge es sich nie und nimmer erwärmen! źardo v́äŕest[‑]sä͔ŕest čovŕavśt́, i śäd́ejest[‑]maksost v́ä tarkas äžest! E:Vač (III191) So wie ihr Blut und ihre Leiber sich zusammengemischt haben, so mögen auch ihre Herzen [ihre Lebern] eins werden und sich lieben.
ežd́ams ChrE E:Atr [Bug NBajt Bag StŠant] SŠant, ežǯe͔ms ~ ežǯems E:Mar, ešt́amks E:VVr, äžd́ams E:Gor [Škud Vač], äžd́a·ms E:Ba, ežǯims E:Kad, äžd́ums E:Kažl, [?] eždams ~ [?] ežǯems E:Večk, eščams E:Is, ? *ešt́ams (: ešt́an) E:Jeg ― ežd́əms ChrM M:P Čemb [Kars Pimb] Sučk Ur Jurtk, ežža·ms M:Prol нагреть / wärmen, erhitzen (ChrE E:Mar Atr VVr Gor Škud Vač Bag [?Ba] Kad Kažl Večk Is StŠant SŠant Jeg ChrM M: P Čemb Kars Pimb Prol Jurtk); [приваривать] / anschweissen (kšńi Eisen) (M: P); [влюбить, присушить, приворожить] / durch Zauberei Liebe entzünden, jdn. verliebt machen (E:Mar Večk NBajt [?Bug] M:P Sučk Ur Jurtk); [слечь] / durch langes Liegen unbrauchbar werden (Mehl, Korn, Heu) (M:?Sučk). ojḿe-koštḱese͔ń ava-utḱińeśt́ mon ešt́i E:VVr (II341) Ich wärmte die Mutter-Ente mit meinem Atem. äžd́ak, uŕińem, ton ĺemb́e v́äd́ńe! E:Škud (VII242) Wärme, meine Schwägerin, warmes Wasser! v́edra-potmaksso v́ed́ kańńeś [kot́ol]-potmaksso ežd́iźe E:Bag (I296) (Nur) den Eimerboden voll holte sie Wasser, (nur) den Kesselboden voll wärmte sie auf. źńardo či-pas ežd́asi͔ E:StŠant (III199) Wenn die Sonne ihn [den Eisberg] erwärmt. sak mon [ežt́t́ä]! M:Pimb (IV806) Komm, ich wärme dich! eśinʒe͔ laŋks ežd́asi͔ [E:?Bug] (V504) Er bringt sie dazu, ihn selbst zu lieben. ežd́amojak mokot́ koloĺ E:NBajt (V374) Mokotj war ein Meister darin, Liebe zu entzünden. śorə̑ś ežd́i M Das Korn verdirbt beim Liegen.
ežd́ińä M:Kars (Dem. zu ežd́i) [нагревающий] / einer der wärmt. aš gali͔·š laŋgə̑ń ĺovań ežd́ińac (IV374) Ljova hat keinen [niemand], der ihm den nackten Leib wärmt.
ežd́amo ChrE E:Večk NSurk StŠant, ežd́ima E:Kozl, äžd́amo E:Vač [возбуждение любви колдовством] / das Wecken der Liebe durch Zauberei, Liebeszauber. | se͔ŕiń ešt́amoń tarḱińe E:VVr [место обогрева тела / Platz zum Erwärmen des Körpers]. araś ‒‒‒ se͔ŕiń ešt́amoń tarḱińet́ (II514-5) Du hast ‒‒‒ keinen Platz, um den Körper zu wärmen.
*ešt́akšnomks E:VVr (Frequ. zu ešt́ams). ešt́a·kšnośt́ mulka· ščolokḱe (II355) Sie wärmten Seifenlauge.
ežd́evt́ems [E:?Jeg] (Fakt. zu ežd́ems).
*ežd́əvə̑ms (: ežd́evan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu ežd́əms).
*ežəńd́əms (: ežeńd́an) M:P Sel (Frequ. zu ežəms) [нагреваться] / sich wärmen. — [Vgl. ežńəms (unten)].
*ežəŋkšńəms (: ežeŋkšńan) M:P (Frequ. zu ežəńd́əms).
eškstams E:Mar VVr Večk Is, äšksta·ms E:Gor Ba ― ežkstams M:Sučk, eškstams M:Jurtk слечься / vermodern, durch Liegen unbrauchbar werden (z.B. Mehl od. Korn, wenn sie lange im Speicher aufbewahrt werden, Heu); загореться / anfangen zu brennen (? = in Fäulnis geraten).
äškśńi·ms E:Ba (Frequ. zu äšksta·ms).
ežńems E:Mar Atr VVr Kad Petr Večk Is NSurk, äžńems [E:?Gor], äžńi·ms E:Ba, äžńums E:Kažl ― *ežńəms (: ežńan) M:P, ežńəms M:Jurtk (Frequ. zu ežems, ežəms) [греться] / sich wärmen (E:Mar Atr VVr Kad [Ba] Večk Is NSurk); [греть] / (etw.) wärmen; погреть / ein wenig wärmen (E:VVr Petr M:P); [приваривать (железо)] / (Eisen) anschweissen (M:P). noldamak ežńeḿe! E:Mar (2116) Lass mich hinein, damit ich mich erwärme! kuma, nolda·mak ‒‒‒ ežńe·ḿe! E:Atr (III279) Gevatter, ‒‒‒ lass mich ein, damit ich mich wärme! lotkaśt́ ežńeḿe E:NSurk (III314) Sie machten Halt, um sich zu wärmen. noldamaka, avakaj, ḱed́eń-ṕiĺǵiń ežńeḿe! E:Petr (VIII18) Lass mich ein, Mutter, um meine Hände und Füsse (Beine) zu erwärmen! — [Vgl. ežəńd́əms (oben)].
ežńima-tarka E:Mar [теплушка] / Platz, wo man sich wärmen kann. oᵪ ḱeĺmeń t́elań ežńima tarka a mujat (1214) O, du wirst keinen Platz finden, um deinen kalten Körper zu erwärmen. | ešńima-tarḱińe E:Mar (Dem.) id. śet́eś ešńima tarḱińet́ (1220) Das wird dir ein Platz sein, um dich zu erwärmen.
*ežńəkšńəms (: ežńekšńan) M:P (Frequ. zu ežńəms).
*ežńəvə̑ms (: ežńevan) M:P (Refl. zu ežńəms).
ežft́ims E:Kad (Kaus. zu ežems) [зажечь любовь колдовством] / durch Zauberei Liebe erwecken.
ežəd́əms M:P [побаиваться] / bange sein, sich fürchten (weniger als ṕeĺəms; soń estə̑də̑nza vor ihm).
ežət́kšńəms M:P ‹Lemd› (Frequ. zu ežəd́əms) [бояться] / sich fürchten. [ḿiklań vaĺḿät́i] ṕińəś ńežət́kšńi, jofśi [vaĺḿät́i] ṕińəś ežət́kšńi M:Lemd (IV71) Der Hund nähert sich dem Fenster Miklas, ganz nahe ans Fenster fürchtet sich der Hund (zu gehen). śäśḱä ežət́kšńi śäśḱä ṕeźət́kšńi [M:P] (IV62) Die Mücke verschmäht (sie).
ežəḱ M:P Pš: soń ežəḱ-ṕežəkəc aš M:P Pš Er hat keine Scham und Furcht, handelt rücksichtslos, ist frech, rücksichtslos. ćab(a) at́ä uĺś para t́ä lomańńəń, jotaftə̑źəń ežəkənzə̑n-ṕežəkənzə̑n, ḱećamanzə̑n-ŕećamanzə̑n M:Gumny [Der Tsjaba-Alte ist diesem Menschen gefällig gewesen und hat ežək-ṕežək (des Kranken) (?) Furcht und Angst (? vor dem Fieberanfall) (? sein Freuen) beseitigt] (kośḱä mašti͔ksta in einem Zauberspruch gegen das kalte Fieber).
ežəks M:Pal [? милость, ? жалость, ? прощение / ? Gnade, ? Erbarmung, ? Verzeihung]. jurʿt-at́ä, ‒‒‒ jurʿt-ava, maksi͔jəńt́ t́iŋ́ǵä ḿilə̑źəńt́əń-ežəksə̑ńt́əń [Jurten-Vater, Jurten-Mutter, gebt auch ihr eure Gnade, eure (?) Erbarmung!]. — [Vgl. ežəḱ (oben)].
ežəkstə̑ms M:Pš [начинать побаиваться] / sich zu fürchten anfangen (soń ezdə̑də̑nza vor ihm).
ežəlgə̑də̑ms ~ ežə̑lgə̑də̑ms M:P, ežəlgə̑də̑ms M:Pš, ežə̑lgə̑də̑ms M:Čemb, ožə̑lgə̑də̑ms ~ ožəlgədə̑ms [ožəlgadə̑ms] M: ?Kr, ožə̑lgə̑də̑ms M:Gor [Katm] обрадоваться / sich freuen, froh werden. son ežəlgə̑tś mońd́ińä [M:?P ?Čemb] Er freute sich über mich. esta v́eśalgatś v́eĺä-ṕeś, esta ožəlgatś śiŕ v́eĺəś M:?Kr Dann wurde das Dorf-Ende froh, dann freute sich das Altdorf. son śas [v́eśalgatś], son śas ožə̑lgə̑tś M:Katm (IV470) Darum ist er froh geworden, darum ist er fröhlich geworden. — [Vgl. ežana].
ežəlgə̑tkšńəms ~ ežə̑lgə̑t́kšńəms M:P (Frequ. zu ežəlgə̑də̑ms).
ežəlgə̑ftə̑ms ~ ežə̑lgə̑ftə̑ms M:P (Kaus. zu ežəlgə̑də̑ms) [обрадовать] / froh machen, erfreuen.
ə̑davo·j ~ odovoj M, və̑davoj M:Temn [вдовец, вдова] / Witwer, Witwe (M). | udavoj-ava E:Kal ― və̑davoj-ava M:Temn [вдова] / Witwe. kudńät́ esa eŕäj və̑davoj ava, kat́i və̑davoj, šačə̑mda udaloj M:Temn (VIII306) Im Hause wohnt eine Witwe, wenn auch eine Witwe, eine wohlgestaltet Geborene. | udavoj-ćora E:Kal [вдовец] / Witwer. — Russ. вдовый.
ə̑rna·ms M:P Čemb Sučk [рычать] / knurren (Hund); [шипеть] / fauchen (Katze). [kud-iŋgəĺä ṕińä] ə̑rna·j. – [ḱevś] M (IV637) Im Hausflur murrt ein Hund. – Der Mühlstein.
ə̑rnə̑śəms M:P (Frequ. zu ə̑rna·ms).
*ə̑rnə̑śəkšńəms (: ə̑rnə̑śekšńan, -i) M:P (Frequ. zu ə̑rnə̑śəms).
ə̑rna·źəvəms M:P (Inch. zu ə̑rna·ms) [зарычать, зашипеть] / zu knurren, fauchen anfangen.
əśkəĺams M:Pš [льстить, обольщать / schmeicheln, verführen]. son əśkəĺa·si͔ moń ḿiŕd́əźəń Sie (eine fremde Frau) schmeichelt meinem Manne (will ihn verführen).
ə̑škə̑ldams ~ [?] škə̑ldams M:Pš (Mom.) хлестнуть / (mit der Peitsche, Gerte) einen Schlag geben, einen Hieb versetzen.
ə̑škə̑ĺams ~ [?] škə̑ĺams M:Pš (Iter.) [хлестать / (mehrmals mit der Peitsche, Gerte) schlagen].
ə̑zgə̑rdə̑ms M:P Pš, izgə̑rdə̑ms M:Čemb Sučk [порицать] / tadeln (anständig, nicht anschnauzend) (soń laŋgə̑zə̑nza ihn) (= uńźərdə̑ms) (M:P); [ворчать, роптать] / murren, brummen (M:Pš: z.B. der Bauer seinen Arbeitern; leise, insgeheim, soń laŋgə̑zə̑nza ihm) (M:Pš Čemb Sučk), (M:Čemb Sučk auch:) [злиться] / zornig sein. — Vgl. azaŕć E; < tat. ə̑zɣə̑.
ə̑zgə̑rdə̑ma· M:P (Gen. -n) [брань, ворчание] / Tadelei, Gebrumme.
ə̑zgə̑rks M:P [выговор] / Schelte.
ə̑zgə̑rksu M:P, izgə̑rksu M:Čemb Sučk [задиристый, ворчливый] / zänkisch, zanksüchtig, mürrisch.
ə̑zgə̑rkšu M:P [задиристый, ворчливый] / zänkisch, zanksüchtig, mürrisch.
ə̑zgə̑rkšńəms M:P (Frequ. zu ə̑zgə̑rdə̑ms).
fad́e·jńä M:Cjatn (Dem. zu *fad́ej) [мужское имя, Фад(д)ейка] / ein Männername. kaŕźisa morśiś [ḿiklań] fad́e·jńäś (IV187) Geigenspieler ist Miklas Fadej. — Russ. Фаде́й [allt. zu Фадде́й].
faĺak M:P ‹Lemd› Kr [? хвалёный / ? vielgerühmt]. ḱeĺgan suzmań [varańät́], ‒‒‒ faĺak šamańät́ M:Lemd (IV201) Ich liebe Susmas Vara, ‒‒‒ das vielgerühmte Gesicht. mat́ŕonaś, [kud́ŕä· pŕä-ponaś], faĺak [šamańäś] M:Kr (IV118) Matrjona, die mit Lockenhaar, die mit viel gerühmten Gesicht.
fana M:Pš [мужское имя, Фана] / ein Männername. f́iĺista [ḿäńəń] kunda·mań fana (IV421) Ich bin Fili entflohen, (aber da) hat mich Fana gepackt. | fanaŕäś [M:P] [жена Фаны] / Fanas Frau. kuca rabo·taj [ḿiń] pajar ava fanaŕäś (IV91) In der Stube arbeitet die Frau unseres Fanas, die Bojarin. — [Russ. Фана (Dem. zu Нифонт)].
fanańä [M:P Sel] (Dem. zu fana). vaj śuduf śuduf śuduf [ḿiᵪ́e·jəń fanańäś] [M:P] (IV90) Ach, der Arme, der Arme, der Arme, Michejs Fana! [aŕt́om fanańäś] pańǯi kalat́śäńń šamańäś [M:Sel] (IV337) Arjtoms Fana, der mit einem Gesicht wie ein gut aufgegangenes Weizengebäck!
fana·ŕ E:Kažl, konaŕ E:Mar VVr, ᵪona·ŕ E:Atr, ona·ŕ E:Ba, ᵪana·ŕ E:Kad Kal ― fana·ŕ ML(M) M:P Čemb Sel [фонарь] / Laterne. — Russ. фона́рь.
fantal E:Mar [фонтан] / Fontäne. ṕiže͔ń fantal ṕese͔nze͔. ṕiže͔ń fantali͔ńt́eń ṕiže͔ń ḱeče͔ putoźeĺ (1170) Eine metallene [kupferne] Fontäne an ihrem Ende. An die metallene [kupferne] Fontäne war eine metallene [kupferne] Schöpfkelle gelegt. — [Russ. фонта́н].
1fata E:Mar (Gen. -ń), ᵪvata ~ fata E:Večk Jeg, ᵪvata E:Sulli ― fata M:P Pš Kr [Mam], ᵪvata M:Sel фата / Kopftuch (E:Mar Jeg: der verheirateten Frauen; M:P Sel: auf dem Basar gekauft) (E:Mar Jeg M:P Pš Sel); [покрывало, носимое молодой в течение года в праздничные дни] / Schleier, den die junge Frau ein Jahr lang an den Feiertagen trägt (E:Večk). kudo kunčkaso ṕiže͔ fata. – nolgoś E:Mar (238) Inmitten der Stube ein grünes Tuch. – Der Rotz. [śävmak] ‒‒‒ akša parot́škań fata ramama [M:Mam] (IV134) Nimm mich mit, ‒‒‒ um einen Schleier aus weissem, feinen Tuch zu kaufen! fata pulo śomka-ńize͔! E:Mar (1224) Sjomkas Frau mit lang herabhängendem Kopftuch! — Russ. фата́. — [Vgl. fatu·n].
fatańa E:Gor (Dem. zu fata). fatańa poco kat́ań ṕiŕazo (VII216) Mit einem Schleier verhüllt ist Katjas Kopf.
fati͔ńe E:Večk (Dem. zu fata). fati͔ńe poco ṕiŕazo (I246) In einen Schleier gehüllt ist ihr Kopf.
fatu·n M:Vert [головной платок] / Kopftuch.
*fau̯ka M:Jurtk [немножко, минутка / ein wenig, ein Weilchen]. fau̯ks aštək Warte ein wenig! fau̯ks aštəź ĺefə̑·ts nolksta·j kudu Nach einer Weile läuft sein Löwe nach Hause.
*fau̯kəńä M:Jurtk (Dem.). fau̯kə·ńas aštək Warte ein wenig!
f́edor E:Večk, ᵪ́v́edor E:NSurk ― f́odə̑r ~ f́odor [M:Mam] [мужское имя, Фёдор] / ein Männername, Theodor. satoć žeŕeb́ej f́edor at́ańe E:Večk (I43) Das Los fiel auf den alten Fedor. suka· suka· f́odə̑rə̑ń uĺa·šaś [M:Mam] (IV276) Fjodors Uljascha, die Hündin, die Hündin! — [Russ. Фёдор].
f́odorńä [M:Mam] (Dem. zu f́odor). korʿtamstə̑nza kapstat vali͔, [śet́śä· t́ergań f́odorńäś] (IV450) Er begiesst beim Sprechen Kohle, das ist Tergas Fjodor [Gregors Theodor].
f́ed́a E:Ba Jeg Bug ― f́ed́ä M:P [мужское имя, Федя] / ein Männername. — [Russ. Федя (Dem. zu Фёдор)].
f́ed́äńä M (Dem. zu f́ed́ä) id. vaj ṕińəś ṕińəś šiv́e·čt́ f́ed́äńac (IV68) Ach, der Hund, der Hund, Schneiders Fedja!
f́ed́u M:Pičep [мужское имя, Федю] / ein Männername. f́ed́uń sašə̑ndə̑jᵪ́t́ ə̑ŕv́äjaftə̑ma ḱizə̑nza (VIII284) Dem Fedju nahen die heiratsfähigen Jahre. — [? Dem. zu russ. Фёдор; vgl. Федю́ка, Федю́ня].
f́ed́uńä M:Pičep (Dem. zu f́ed́u) id. śorańac f́ḱäńä, ĺeḿńac f́ed́uńä (VIII284) [Er hat nur] einen einzigen Sohn, er heisst Fedju. oᵪaj, f́ed́uńäj, f́ed́u drugə̑ńäj! (VIII286) Ach, Fedju, Fedju-Freund! — [Vgl. russ. Федю́ня (Dem. zu Фёдор)].
f́et́ka E:Ba ― f́et́ka M:Pš [мужское имя, Федька] / ein Männername. v́iška bratᴉ͐ś ĺämᴉnza f́et́ka E:Ba (III225) Der jüngere Bruder hiess Fedja [im Texte f́ed́a ~ f́et́ka]. — [Russ. Kurzf. zu Фёдор)].
kv́ed́o E:Bug [мужское имя] / ein Männername. od́iŕvaś mako, sodamoś kv́ed́o (VI20) Die Braut ist (heisst) Mako, der Bräutigam Kvedjo. — [? Russ. Федя (Dem. zu Фёдор)].
f́edośe·ja E:Andr ― f́edo·śiä [M:Mam] [женское имя, Федосея] / ein Frauenname, Theodosia, (E:Andr auch:) [покровительница скота] / eine Schutzheilige des Viehs. śuduf [f́edo·śiät́ juksta·źä] [M:Mam] (IV150) Er hatte die arme Feda [Theodosia] vergessen. v́äń pas makśi·mka, ska·lᴉ͐ń-pas f́edośe·ja E:Andr (VII382) Gott der Nacht, Maksimka, Gott der Kühe, Fedosejka! — [Russ. Федосе́я (allt. zu Феодо́сия)].
f́eda [M:Mam] Katm [женское имя, Феда] / ein Frauenname. [f́eda] śormadi͔ [koŕeńt́śasa] [M:Mam] (IV40) Feda stickt in einer Kammer. f́eda paba raduvaś M: Katm (IV469) Die alte Feda ist froh geworden. — [Russ. Феда (Dem. zu Феодо́сия)].
f́edańä [M:Mam] (Dem. zu f́eda). kudə̑zə̑nza iĺa·ts mazi͔ f́edańats (IV143) Zu Hause blieb seine schöne (Tochter) Feda. suka· [kə̑rma·jeń f́edańäś, f́edańäś pajar-avańäś] (IV40) Die Hündin, Kormajs Feda, Feda, die Bojarin!
ḱv́edaj E:VVr [женское имя, Федосья] / ein Frauenname, Fedosja. — [? Russ. Феда (Dem. zu Феодо́сия)].
f́ekla E:Gor ― f́äko·la M:Cjatn [женское имя, Фёкла] / ein Frauenname, Thekla. vaj t́e pari͔ńeś f́ekla dugaźeń! E:Gor (VII218) Dies Gut ist das meiner jüngeren Schwester Fekla (Thekla)! vaj v́ädu·nć[‑]tušma·nć aržań f́äko·laś M:Cjatn (IV186) Ach, die Hexe, Arshas Fäkola! — [Russ. Фёкла].
f́äka M:Cjatn [женское имя, Фёкла] / ein Frauenname, Thekla. śiŕä ṕäšks kujəń f́äka śeĺməńäś (IV186) Fäkola hat Augen wie eine Blindschleiche. — [Eine Variante zu russ. Фёкла].
f́iće·r M:Sel офицер / Offizier.
f́iće·rńä M:Sel (Dem.) id.
f́iĺa E:Bug, f́ila E:Kozl [мужское имя, Филя] / ein Männername. vaj šačumado t́e bojar f́iĺa udalaś E:Bug (V348) Wohlgeraten war dieser Bojar Filja geboren. iśt́a f́ila śokań v́ečḱese͔ E:Kozl (III190) So soll Fila die Sjoka lieben. — [Russ. Филя (Dem. zu Фили́пп); f́ila ? von russ. Фила́т (volkst. zu Феофила́кт)].
f́iĺi M:Pš [мужское имя, Филя] / ein Männername. f́iĺista [ḿäńəń] kunda·mań fana (IV421) Ich bin Fili entflohen, (aber da) hat mich Fana gepackt. — [? Russ. Филя].
f́iĺka M:Temn (Dem. zu f́iĺa) [мужское имя, Филька] / ein Männername. f́iĺkań kuĺinaś, ordža kaĺinaś (VIII312) Filjkas Kulina, die bittere Massholderbeere! — [? Russ. Филя].
f́iĺu M:Temn Vert [мужское имя, Филю] / ein Männername. f́iĺuń nad́uńäś, katə̑ń mad́uńäś M:Temn (VIII314) Filjus Madju, das Katzenpfötchen! ivanań f́iĺuś! M: Vert (VIII464) Ivans Filju (Filip Ivanov)! — [? Russ. Филя].
kv́iĺo E:Večk [мужское имя, Филя] / ein Männername, Filipp. — [? Russ. Филя].
f́imańä M:Temn (Dem. zu *f́ima) [женское имя, Фимочка] / ein Frauenname, Euphemia. suka garaźeń f́imańäś (VIII304) Eine Hündin ist Garazj’ Fima! toń ə̑ŕv́äńäćä, zafarń f́imańäś (VIII262) Deine jüngere Schwiegertochter, Zachars Fima. — [Russ. Фима (Dem. zu Ефи́мия)].
foka M:Patra [мужское имя] / ein Männername. vaj vata moran fok(a) at́äń (IV22) Wohlan, ich singe von dem Foka-Alten! — [Russ. Фока].
foma [M:P] Temn [мужское имя, Фома] / ein Männername, Thomas. makśi·məń fomaś [vaĺḿät́i] komaś [M:P] (IV286) Maxims Foma bückte sich zum Fenster (hinein). fomań maŕäś polaźä M:Temn (VIII262) Meine Frau ist Fomas Marja. | ᵪoma-baba E:Večk [жена Фомы] / Thomas’ Weib.— [Russ. Фома́].
frol-lavrol E:Ba [бог лошадей] / Gott der Pferde. frol-lavro·l, alašań-pa·s koŕḿe·ńeć! (III38) Frol-Lavrol, Gott der Pferde, Ernährer! — [Russ. Фрол + Лавр; vgl. ᵪrola; krolov; lavra].
f́śegda· M:P всегда / immer, stets, beständig. — [Russ. всегда́].
ftaroj M:Vert [фамилия, Второв] / ein Familienname. iĺet́ madi͔ ftarojt́ maŕac avaŕd́i (VIII450) Am Abend legt sich Marja Vtorova zu Bett und weint. — [Russ. Второв, второ́й].
ftorńik ~ ovtoŕńiḱ (ovtoŕńik) E:Mar, ovto·ŕńik E:Kal, oftoŕńiḱ E:Petr, oftoŕńik E:Večk ~ voftoŕńik [E:?Večk] вторник / Dienstag. nuima ĺiśima čiks kočḱet́ oftoŕńiḱ E:Petr (VIII176) Als Tag, wo man zu ernten beginnt (geht), wählt man einen Dienstag. — Russ. вторник.
fu E:Nask [звукоподраж. плевать или дуть (во время ворожбы)] / Spucken od. Blasen nachahmendes Wort in Zaubersprüchen. fu aḿe·ń! (III133) Pf! Amen!
furka·d́ims E:Kad фыркнуть / schnauben (vom Pferde).
1-ga ChrM (enklit.) [также, тоже, и] / auch; [даже] / sogar.
gaburdams E:Mar VVr, gabu·rdams E:Ba (Mom.) [схватить, сгрести] / schnappen, plötzlich etw. (an sich) nehmen.
gabuŕams E:Mar, gabu·ŕams E:Ba (Iter.) подбирать, [сгребать] / (mehrmals) schnappen, grapschen, zusammenscharren, aufnehmen, aufsammeln (z.B. Ähren). — Vgl. bagordams: bagoŕams.
gad-: gad-v́äĺe E:Sob [село-сброд] / Gesindel-Dorf (als Schimpfw.). suro v́äĺe – vor v́äĺe, davud-v́äĺe – gad v́äĺe! (VII304) Das Dorf an der Sura [l.: Das Dorf Sura] ist ein Diebesdorf, das Dorf Davud (Davydovo) ist ein Schurkendorf! — Russ. гад.
gadajams E:SŠant (Par.-Wort zu dumams) [думать, мыслить, полагать, гадать] / denken, sinnen, überlegen, [vermuten]. vaj i dumai a son gadai Er denkt und sinnt. son čokšńe mad́i od́ʒ́ora dumai, vaj valsḱejak śt́i ańd́amo gadai (I149) Abends legt sich der junge Mann zu Bett und sinnt, morgens steht Andjamo auf und überlegt. vaj si͔ń dumait́ ḱipańat[‑]okśat vasov ḱiv, si͔ń i gadait́ ḱipańat[‑]okśat jaiḱev (I156) Kipanja und Oksja denken weit (zu gehen), Kipanja und Oksja denken nach Jaik (zu gehen). — Russ. гада́ть.
gador E:MKka [мужское имя] / ein Männername. gador orožija laŋga [javšekšńeś] (II57) Gador hat sie unter die Zauberer verteilt.
gad́ams ChrE E:Mar Hl Atr Gor Petr Večk ― kad́ams M:P, kad́əndams M:Kr, *gad́əndams M:Temn марать, пачкать, гадить / beschmutzen, verunreinigen, beflecken, (M:P auch:) [портить] / verderben. iĺadu ṕäĺ gad́amdunzu E:Hl (1160) Fürchtet (auch) nicht, dass ihr sie beschmutzen werdet! mazi͔·t́ arti͔·ńeń ej [gat́śi] E:VVr (II395) Sie beschmutzt meine schönen Stickereien. ṕäĺiń matrań koct-ašk ṕiĺǵem gad́amdo E:Gor (VII104) Ich fürchtete, dass sich meine Beine (wie) gepresste Leinwandballen besudeln würden. gad́asi͔ńiḱ, t́ejt́eŕ-ejt́, ḿiń toń t́uža eźeḿet E:Petr (VIII44) Wir werden, Mädchen, deine gelbe Bank besudeln. šät [ab́e·daĺet́, stolt́śeń kad́äś] [M:P] (IV781) Vielleicht hast du zu Mittag gegessen, (vielleicht) hat er deinen Tisch beschmutzt. kosə̑ŋga af lad́äj, koza moĺi, [kad́äj] M (IV452) Nirgends verträgt sie sich, wohin sie auch geht, verdirbt sie (alles). t́at gad́enda bańäźeń M:Temn (VIII312) Beschmutze nicht meine Sauna! — Russ. гадить.
kad́äj M:P [портящий] / Verderber. śiŕä šarža·ncna t́ev́əń lad́äjsna, t́ev́əń lad́äjsna ĺićä·ń kad́äjsna (IV391) Ihr alter Sergeant, der die Sache macht, der die Sache macht, der das Gesicht verdirbt.
gad́ića E:Mar [загрязняющий] / einer der etw. beschmutzt. kavto paĺäń gad́ićat (1128) Zwei Hemden beschmutzen sie.
kad́af M:P [портящий зерно туман] / Nebel [heisser Dunst, ? Hitze] (bei heissem, klarem Wetter), der das Getreide verdirbt.
gad́avoms E:Atr SŠant ― *gad́əndavə̑ms M:Temn (Refl.-Pass. zu gad́ams) [пачкаться, запачкаться] / schmutzig werden, sich beschmutzen. paĺam gad́av́i E:Atr (I452) Mein Hemd wird schmutzig. vaj valsḱeń rosas gad́av́it́ E:SŠant (I283) Im Morgentau werden sie schmutzig. t́aza gad́endav gajtanca arńef́kac M:Temn (VIII346) Damit sein mit einem Band geschmückter (Hut) nicht schmutzig werde.
kaćəms M:P [Frequ. zu kad́ams].
*kaćəkšńəms (: kaćekšńan, -i) M:P (Frequ. zu kaćəms).
gaga M:Temn (Nom. Pl. -t) [гусь] / Gans. morkšlaŋkt́ acaźä akša gagasa (VIII274) Er bedeckte den Tisch mit weissen Gänsen.
gagańä M:Sel Jurtk (Dem. zu gaga) [гусёк (детское слово)] / Gänschen (ein Kinderw.).
gaǵińe E:Mar (Dem. zu *gaga) [гусёк] / Gänschen. v́eŕga ĺiv́t́i gaǵińe, kurksonzo saltomo paŋgo. – puromoś (270) Oben fliegt ein Gänschen, in seinem Schnabel ein ungesalzener Schwamm. – Die Waldbiene. — [Vgl. gagams].
gagams E:Jeg ― gagams M:Sel, kagams ~ gagams ML18 [гоготать, крякать] / schnattern.
kagaźi M:P [“гоготун”, гусь] / “Schnatterer”, Gans (in einem Rätsel).
kagaźińä M:P (Dem.) id.
gagakstoms E:Mar ― *kagakstə̑ms (: kagakstan, -i͔) M:P (Mom.) [гоготнуть (гусь)] / schnattern (Gans).
gagakśńems E:Mar, *gagakśńims E:Ba ― *kagakśńəms (: kagakśńan, -i) M:P, *gagaksńəms (: gagaksńi) M:Sel (Frequ. zu gagakstoms, kagakstə̑ms) [гоготать] / schnattern. v́ä·śij ga·lat́ńä gaga·kśńit́ E:Ba (VII426) Alle Gänse gackern.
gagaźəvə̑ms (: gagaźəv́i) M:Sel (Inch. zu gagams) [загоготать] / zu schnattern beginnen.
*gagardə̑ms (: gagardi͔) M:Temn ругать / schelten, tadeln.
1gaj E:Mar Bug Večk [эхо, отзвук, резонанс] / ein das Echo, das Klingen, das Schallen beschreibendes Wort; [звонкий, звучный / schallend, klangvoll]. [ḿiń] kuva, kuva arttanok? ‒‒‒ [ḿiń] gaj pačalgo ḱijava E:Mar (1112) Auf welchem Wege werden wir reisen? ‒‒‒ Auf dem Wege hin, welcher (eben) ist (wie) eine klingende Bratpfanne. ombo ṕese͔nze͔ gaj ṕiče͔ń kudo E:Mar (142) An seinem anderen Ende [ist] ein widerhallendes tannenes Haus. gaj bajaganzo śulḿiźe, karsto rakšanʒo tarǵiźe E:Bug (V258) Er band seine klingende Schelle an und führte sein Pferd aus dem Stall heraus. gaj[‑]gaj bajaga, gaj bajaga povoska E:Večk (II272) Kling, klang Schelle, kling, Schellenwagen. | gaj mańej E:Mar [очень ясная погода] / sehr heiteres Wetter.
gajńe E:Gor (Dem. zu gaj) id. tundoń ḿäkšḱeń gajńese͔ (VII104) (Wie) das Summen der Biene im Frühling.
*kajakə̑də̑ms M:Jurtk [зазвенеть / zu klingen anfangen]. pəĺə·ńä kaja·kə̑tśt́ Mir fingen die Ohren an zu klingen.
gajńems ChrE E:Mar VVr [звенеть, звучать] / klingen, schallen. bajakaś gajńi E:VVr Die Glocke klingt (tönt).
gajńekšńems E:Mar (Frequ. zu gajńems).
gajńevt́ems ~ gajńeft́ems E:Mar (Fakt. zu gajńems) [заставлять звучать, з. гудеть] / zum Dröhnen, Klingen, Schallen bringen.
gajńefńems E:Mar (Frequ. zu gajńeft́ems).
2-gaj, -kaj: pańǯav-gaj M:Čemb, panžav-kaj (panžau̯-kaj) M:Sel [муравейник] / Ameisenhaufen. — (Vgl. panǯuma: pańžam-kav́əś).
gajǵems ~ kajǵems ChrE, gajǵems E:Mar Večk, kajǵems [E:?VVr], gajǵi·ms E:Ba ― kajgəms ChrM M:P Sučk, gajgə̑ms M:Jurtk (onomat.) [звонко звучать, звенеть] / einen hellen Laut geben, hell klingen, schallen (ChrE E:Mar ChrM M:P Jurtk); [громко говорить, кричать] / laut sprechen, schreien (z.B. im Zorn) (M:P Temn); [отапливаться / geheizt werden (Haus, Stube)] (M:Sučk). jarmakoś gajǵi E:Mar Das Geld klirrt (eine echte Silbermünze). pəĺə·źä gajǵi· M:Jurtk Mein Ohr klingelt. ḿeź ton kajgat? M:P Was schreist du so? šə̑ra· laŋkćä vaji, esta kutcä kajǵi M (IV706) Hast du auf deinem Tisch Fett, dann schallt dein Haus. t́ada v́eńä tuganə̑źt́i ṕäk kajgə̑ma! M:Temn (VIII420) Diese Nacht hat mein Brüderlein viel zu schreien! suva·ś kudu, kudə̑c kajǵi M: Sučk (IV840) Er trat in die Stube hinein, die Stube wurde [eben] geheizt [eig.: die Stube schallt vom Feuer im Ofen].
gajǵi E:Mar Jeg, gajǵi ~ gajǵä E:Ba ― kajǵi M:P Saz Sel Sučk [звучный, звенящий, громко звучащий] / schallend, knallend, laut klingend od. tönend (z.B. Glocke). gajǵi bajaga vaĺǵejet́ E:Mar (1140) [Wie] eine lautklingende Glocke [ist] deine Stimme. kolmot́ks čuftuś mazi͔j čuftuś, gajǵi ṕičińä E:Ba (VII434) Der dritte Baum ist der schöne Baum, die sausende Kiefer. gajǵä śŕipka, balabajka ḱecᴉ͐nza E:Ba (VII434) [Er hat] eine klingende Geige, eine Balalaika unter dem Arme. [gajǵi·] ruži͔·jazo lavtomonzo· laŋkso E:Jeg (190) Sein lautschallendes Gewehr liegt auf seiner Schulter. t́äńi kadə̑ń kajǵi maźi eś kudńä·źəń M:Saz (IV487) Jetzt habe ich mein eigenes schallend-schönes Haus verlassen. kajǵi ružja·ts oᵪ akĺakaj oᵪ matuškaj ḱjätsə̑nza [M:Sel] (IV341) [Er hat] eine knallende Flinte, o, Schwägerin, Mütterchen, in seiner Hand. fat́äźä šapkanc, jordaźä kajǵi ṕätnagə̑tt́i M:Sučk (IV840) Er ergriff seine Mütze und warf sie in den sausend brennenden Ofen. | kajǵista M:P (Adv.) [звонко, звучно] / laut od. hell klingend.
gajǵida E:Mar, kajgᴉ͐da E:Kažl звонкий / hell, laut, wohl klingend, voll tönend, laut schallend. vasoldoń bajaga gajǵida E:Mar (279) Eine aus der Ferne erworbene Glocke klingt laut.
gajǵi·ća E:Ba звучный / laut, hell klingend, hell tönend.
gajǵeḿe E:Večk, kajǵeḿe E ― kajgəma M:P (Gen. -ń), kajgə̑ma M:Alk, kajgə̑ma M:Temn (Nom. Pl. -t) [звучание, звон] / Ton, Klang (E:Večk); ругань, брань с криком / Geschimpfe, Schimpfen, Wortstreit (M:Temn); [старинное имя] / ein alter Name, der einem Kinde gegeben wurde, wenn zur Zeit der Geburt jmd. mit einer Deichselschelle am Hause vorbeifuhr.
gajk E:Mar: gajk ḿeŕems [гулко раздаваться, зазвучать, гудеть] / dumpf schallen, erschallen, dröhnen.
gajkst E:Petr ― kajkf M:Pš [крик] / Geschrei (E:Petr); [звон] / Geläute (M:Pš). masti͔r laŋga ze͔ŕkste͔za, ḿeńeĺ alga gajksti͔za E:Petr (VIII24) Die Erde entlang (rollt) sein Getöse (hin), dem Himmelsgewölbe entlang (rollt) sein Laut (Lärm) (hin). vata jäŕʿt́an pajǵəńəń. v́eĺəń ṕeŕf kajkfsna śorat́ńəńd́i tańtfsna M:Pš (IV422) Siehe, ich schlage meine Glocken: durch das (ganze) Dorf (geht) ihr Geläute, zu den Burschen ihre Süsse.
gajt́ḱe E:Gor ‹Škud› (Dem. zu *gajt́) [шумок, гул] / Lärm, Getöse. mastoroń ḱäĺes [ze͔ŕt́ḱeze͔], ḿäńeĺeń ḱäĺes gajt́ḱeze͔ E:Škud (VII324) Über die ganze Erde hin (hört man) ihr(es Fahrens) Gedröhn, bis zum Himmel hin (hört man) ihr(es Fahrens) Lärm.
gajt́e·ŋ́ E:Atr, gajt́ev E:Večk, kajt́ev E:[?]Kal (Adj. zu *gajt́) громкий, звонкий, звучный / laut, laut klingend, hell klingend od. tönend (z.B. Glocke, Topf). pas maksozo v́iŕeń gajt́e [< gajt́ev] vajǵeĺńe E:Večk (II467,469) Gott gebe (mir) eine wie im Walde schallende Stimme.
*kajgəńd́əms (: kajǵeńd́an, -i) M:P (Frequ. zu kajgəms).
gajǵeźev́ems E:Mar ― *kajgəźəvə̑ms (: kajǵeźevan, -i) M:P Sel (Inch. zu gajǵems, kajgəms) [зазвенеть] / zu läuten anfangen (eine Glocke).
gajt́an E:Mar Večk ― kajt́a·n M:P, kajt́an M:Pš, gajta·n M:Sel, gajtan M:Temn гайтан / Schnur, Band, (E:Večk M:P auch:) [кайма] / Bandbesatz (am Hemde), Einfassband. šarə̑ šĺapańanc, gajtanca arńef́kanc M:Temn (VIII346) Seinen rundkrempigen Hut, der mit einem Band geschmückt ist. | kŕos-kajt́a·n M:P [тесьма с крестом и образом Иисуса] / Halsband, an dem das Kreuz mit Jesu Bild hängt (auf der Brust getragen). — [Russ. гайта́н, <] türk. gajtan ‘Schnüre’ (Zenk. S. 653,2), arab. kaitân ‘Schnüre’ (Zenk. S. 728,3).
*gajt́anne͔ E:Petr (Dem. zu gajt́an) [гайтанчик / Schnürchen]. čijań-pat́ańt́iń paŋgi͔ks raḿit́ ‒‒‒ gajt́anni͔t́ (VIII8) Für eine Haube für die Braut kauft man ‒‒‒ Schnürchen.
-gak E (enklit.) [и, также] / auch; [даже] / sogar. ńišḱe pazgak stufńiḿiź (V232) Uns vergass auch Nischke-pas.
gal: gal-gal-gal E:Večk [приман. для гусей] / Lockruf für Gänse.
gala E:Mar Kažl Atr Gor Ba [приман. для гусей] / Lockruf für Gänse (E:Mar Kažl); [гусь] / Gans (E:Atr Gor Ba). galat́ńä gagakśńit́ E:Ba Die Gänse schnattern. | at́aka-gala E:Ba [гусак] / Gänserich. | avaka-gala E:Ba [гусыня] / weibl. Gans. | gala-gala E:Večk [приман. для гусей] / Lockruf für Gänse. | galań polk E:Ba Škud [гусиная стая / Gänseschar]. äĺi juti͔ galań-polk E:Škud (VII122) Eben fliegt vorüber eine Gänseschar. | gala-polkḱe E:Atr (Dem.) [id.]. t́e kozo valǵi t́e gala-polkḱeś? (I326) Wohin lässt sich die Entenschar herab? | id́ᴉm gala E:Ba [дикий гусь] / wilde Gans.
gali͔ńe E:Pavl, gali͔ńä E:Ba (Dem. zu gala) [гусёк] / Gans.
galab́oška M:Čemb [пожар, горящий кусок дерева] / Brand, brennendes Holzstück. — Russ. голове́шка.
gala·j M:Jurtk [маленькое листовое железо] / kleines Blech. — Tat. kalaj; osm. kalaj Zinn (B.-O.); alt. kola жёлтая медь.
galdaj E:VVr [мужское имя] / ein Männername. lati͔š i galdaj, ḿiśej i ḿiḱej, ti͔ń uĺńid́e koŕennojt́ orožińet́ (III157) Latysch und Galdaj, Misej und Mikej. Ihr seid wahre Zauberer gewesen!
galk̀a ChrE, galkat (Pl.) E:Večk [Atr] [галка] / Dohle (ChrE); [летающие охапки горящей соломы] / die fliegenden brennenden Strohbündel (E:Večk); [искра / Funken (E:Atr)]. ḿeńeĺ jožova galkat kańt́ĺeśe da v́ijeŋ́ požar kudont pultaso! E:Atr (I140) Bis zum Himmel sollen die Funken sie tragen, eine heftige Feuersbrunst soll deine Häuser niederbrennen! — Russ. галка.
galtus E:Mar Kozl (Gen. galtuzi͔ń) [ошейник собаки] / Halsband des Hundes (Halstuch!) (E:Mar); [бусы] / Perlenschnur (E:Kozl). — Vgl. галту́ска (Dal).
galtusḱe E:Mar Kozl (Dem. zu galtus) [ошейник (лошади)] / Halsband (eines Pferdes)]. burojeń ḱiŕgaso son galtusḱe E:Kozl (I405) Um den Hals des Braunen (hängt) ein Halsband.
galuška E:Petr ― galə̑ška M:Sučk галушка / Mehlklösschen (eine Art Speise) (= kovaŕaš M:P). ḱiza ḿiḱilasta oznoma latksa galuškat [kajaĺt́] E:Petr (VIII78) Zu Sommer-Michaelis kochte man im Opfertal Mehlklösschen. ḿejĺe karḿit́ galuškada (salmada) jarcama E:Petr (VIII146) Darauf beginnt man Mehlklösschen zu essen.— [Russ. галу́шка].
gaĺaška E:Mar VVr Večk [бедро] / Oberschenkel (E:VVr); [нижняя сторона подколенной впадины] / Unterseite der Kniekehle (E:Mar); [икра] / Wade (E:Večk). śeźńi·ź gaĺa·škando ovto·śt́ E:VVr (III290-1) (Diese) zerrissen dem Bären die Oberschenkel. | gaĺaškań čeft́a·ks E:Kal [икра] / Wade. — Russ. голя́шка.
gamud́ems E:Mar, gamad́ems E:Večk [ударить, стукнуть] / (einmal) schlagen, pochen.
gamujems E:Mar (Frequ.) [ударять, стучать] / (mehrmals) schlagen, pochen.
gańa E:Večk [импр. паралл. слово] / ein impr. Par.-Wort zu guńa [‘разорванное платье’] / ‘zerrissenes Kleid’. ḿejs guńasat, norov ava, gańasat? Warum bist du in Fetzen, Getreidemutter, in Lumpen?
garaś M:Temn [мужское имя, Герасим] / ein Männername, Gerassim. suka garaźeń f́imańäś (VIII304) Eine Hündin ist Garazj’ Fima (Evfimija). — [Russ. Гара́ся (Dem. zu Гера́сим)].
garaśim [E:MKka] [мужское имя, Герасим] / ein Männername, Gerassim. apak sodak burav [śeĺme] garaśim (II135) Das unbekannte Bohrauge Garasim! — [Russ. Гара́сим (umg. zu Гера́сим)].
garə̑s M:Sel An (Gen. garə̑zəń) [ожерелье] / Halsschnur (M:Sel: die dicke Schnur, an der das kleine Kreuz auf der Brust getragen wird; M:Alk: im Laden gekaufte geflochtene Halsschnur aus Seide). | garə̑s-kŕostḱä M:Sel [нашейный крест] / ein auf der Brust an einer Schnur getragenes kleines Kreuz. tosa ton [śäv́it́] garə̑s [kŕostḱäźeń] (IV233) Dann nahmst du mein Kreuz mit Schnur. — Russ. гарус.
gargaĺićka E:VVr (Nom. Pl. -t) [дискообразная игрушка] / ein scheibenartiges Spielzeug; (Pl.) [палочки на ткацком станке] / Klötzchen am Webstuhle (am russ. Webstuhle; am ers. Webstuhle gibt es an deren Statt Knöchelchen).
gargaĺka E:VVr [женское имя] / ein Frauenname (so heisst eine, die hervorstehende Augen hat).
garkstams E:Atr Ba Večk Jeg ― karkstə̑ms M:Sel (Mom.) рыгнуть / rülpsen (E:Atr); [откашляться] / sich räuspern (E:?Večk M:Sel); гаркнуть / aufschreien, aufkreischen (E:Ba); [каркать, хрипеть] / krächzen, krähen (E:Jeg).
garksĺems E:Atr (Frequ. zu garkstams).
karkśńəms M:Sel (Frequ. zu karkstə̑ms) [откашливаться] / sich räuspern.
garo E:SŠant [имя] / ein Vorname. garo-baba (III82) [? Garos Weib] (Name einer Alten aus Staraja Schantala, der P. mehrere Zaubersprüche verdankt).
gaŕd́ej M:Sel [? русское имя] / ? ein russ. Name. [gaŕd́ej] vaĺm alu morama lotkaś (IV232) Unter dem Fenster Gardejs blieb er stehen, um zu spielen [singen].
gaŕźi (? gaŕʒ́i) M:Sel [высохший, худой, тощий (человек)] / ausgemergelt, vertrocknet, hager, mager (Mensch).
gaśńiḱ E:Mar [MKka] ― kaśńi·k M:P (Gen. -en), gaćńək M:Sel гашник / Riemen od. Schnur zum Festbinden der Hosen, Hosenband, Hosengurt. [ḱemgavtovo gaśńiḱende͔] [E:MKka] (II134) Sie hat zwölf Hosenbänder. | poŋks-gaśńik E:Večk Bag id. poŋks gaśńikse͔ b́eŕań ava son śulḿiźe E:Bag (II132) Das böse Weib band ihn mit dem Hosengurt. — Russ. гачник.
gavda·j E:VVr [мужское имя] / ein Männername.
gavdan E:Mar VVr NSurk [прошлогодняя трава] / vorjähriges Gras (E:Mar NSurk); [длинные растрёпанные волосы] / langes, struppiges Haar (E:VVr). tundoń gavdani͔ś toń alksot E:Mar (1220) Das vorjährige Gras des Frühlings wird dein Ruhekissen sein. luga pali͔ gavdanga E:NSurk (II145) Wiesen brennt ihr vorjähriges Gras. pŕazo gavdan E:VVr Er ist solch ein Strubbelkopf. | gavdan-pŕa E:VVr Večk [растрёпа] / Strubbelkopf.
gavdanne͔ E:Mar (Dem. zu gavdan) [прошлогодняя трава] / vorjähriges Gras.
gavnams E:Kad [ворковать] / girren. — [Vgl. guvnomks].
gavŕila M:Temn [мужское имя, Гаврила] / ein Männername, Gabriel. soń kuĺeńd́eźä f́iĺkań gavŕilaś (VIII316) Filjkas Gavrila vernahm sie. — [Russ. Гаври́ла (umg. zu Гаврии́л)].
gaŕka M:Pičep [фам. краткая форма русского имени Гавриил / eine fam. Kurzf. aus dem russ. Männernamen Gawriil, Gabriel]. śt́eŕt́ lad́äj jalgac gaŕkań šavi͔źä (VIII270) Garjutas Mädchenfreier-Rivale erschlug ihn.
gaŕu M:Pičep [фам. краткая форма русского имени Гавриил / eine fam. Kurzf. aus dem russ. Männernamen Gawriil, Gabriel]. d́äd́ac žuŕf́ńesə̑ gaŕuń karńesə̑ (VIII268) Die Mutter tadelt Garjuta und versucht ihn daran zu hindern. eᵪ, laśkś v́äŕd́ä vastə̑nc gaŕuvń vardžaźä (VIII270) Sie lief die hohe Stätte Garjutas zu schauen.
gaŕuta M:Pičep [фам. форма русского имени Гавриил / eine fam. F. aus dem russ. Männernamen Gawriil, Gabriel]. gaŕuta tonać v́äŕd́ä ṕev uĺćav (VIII268) Garjuta war daran gewöhnt, ins obere Dorf auf die Strasse (zu gehen).
gava E:Mar [фам. краткая форма русского имени Гавриил / eine fam. Kurzf. aus dem russ. Männernamen Gawriil, Gabriel]. | gava-baba E:Mar [жена Гавриила] / Gawas Frau. | gava-ńize͔ E:Mar id.
gavŕuška E:Kozl [фам. уменьш. форма русского имени Гавриил] / ein Männername (Dem. zu Gawriil, Gabriel).
-gaž: guž-gaž E:Mar (onomat.) [подраж., вероятно, грохотанью, дребезжанию] / ahmt wohl Rasseln od. Klappern nach. guž[‑]gaž uži͔ń ṕŕa. – kumb́ŕäś (228) Gush, gash ein Unkenkopf. – Das “kumb́ŕa” (eine Muschelart, die bei den mordw. Weibern als Schmuck sehr geliebt ist; sie gleicht in der Tat einem Schlangenkopfe, was auch das Wort kumb́ŕa (= kujiń ṕŕa) urspr. bedeutet).
-ǵä ChrM (enklit.) [и, также] / auch; [даже] / sogar.
ǵäbams E:Kad Kal [играть (в Петров день)] / ein Spiel (am Petrus-Tage) spielen, bei dem die Spielgenossen einander mit Baststreifen (Streifen aus Lindenrinde) schlagen.
gə̑laĺo·d E:Kad ― kə̑laĺo·t M:Pš, kə̑vaĺo·t M:P [гололёд] / Glatteis. — Russ. гололёд.
gə̑ldə̑r M:Temn (Nom. Pl. -ʿt) “подонок человечества”, [опустившийся человек, безалаберная девчонка] / “Bodensatz der Menschheit”, heruntergekommener Mensch, Lotterbube, liederliches Mädchen. aš ṕijlst gə̑ldə̑rśḱä [? Bei ihnen gibt es keine Schurken].
gə̑lkna·ms M:Sučk [течь булькая, булькать] / glucksend fliessen, gluckern.
gə̑lta·d́əms M:Čemb (Mom.) [? глотнуть одним глотком / ? einmal gluckend schlucken, einen Schluck nehmen]. — (Vgl. ǵilne͔ms).
gə̑lti͔·jəms M:Čemb (Iter.).
-ǵi, -ǵij: ṕičä-ǵi E:Ba, ṕiči-ǵi·j E:Sl [лесная чёрная] птица [величиной с галку] / ein Vogel, von der Grösse der Dohle, etwas kleiner, schwarz, (lebt) im Walde (= ṕičä̆-at́akš) (E:Ba); [дятел] / Specht (E:Sl). — [Vgl. ḱivǵe].
ǵiga· E:Karaguž [гусь] / Gans.
ǵiǵi [? Part. Präs. zu einem unbel. Verb *ǵigams]: ǵiǵi maćej E:VVr [дикий гусь] / Wildgans. ti͔ń lotkado-jak, ǵiǵi maćijńat (VII50) Haltet an, ihr Wildgänse!
ǵiga·kstoms E:Ba, ǵigakstoms E:Večk Is ― ḱiga·kstə̑ms M:P [? гоготнуть (гусь)] / ? (einmal) schnattern (Gans).
ǵiga·kśńims E:Ba, ǵigakśńems E:Večk Is ― ḱiga·ksńəms M:P (Frequ.).
ǵigaga E:VVr (altert.) [вид вышивки] / eine Stickerei an der Stelle der eĺźiŕe-Stickerei.
ǵikńet́ems [E:Bug] [Pass. zu einem unbel. Verb ? *ǵikńems] [? восхищаться / ? entzückt sein, ? entzückt werden]. son ḱeńarkšni͔ bojar ava sanońt́ laŋks, už ǵikńet́i azor ava d́uŕt́eńt́ laŋks (V492) Sie ist, die Bojarin, froh über das Glied, sie ist, die Herrin, entzückt von der Rute.
ǵilgad́ems E:VVr [Mom.] [? глотнуть, ? хлебнуть / ? glucken, ? einen Schluck mit einem Gluck nehmen, ? einen Gluck hören lassen]. — [Vgl. ǵilkad́ems].
ǵilgajems E:VVr [Iter.] [? пить глотками, ? булькать / ? schluckweise trinken, ? gluckern]. — [Vgl. ǵilkad́ems: ǵilkajems].
ǵilkad́ems E:Mar Večk, ǵilka·d́ims E:Ba [onomat.] (Mom.) [глотнуть, проглотить] / hinunterschlucken, einen Schluck trinken (so dass es in der Gurgel einen gluckenden Laut gibt). — (Vgl. ǵilgad́ems; ǵilne͔ms).
ǵilkajems E:Mar (Iter.) [пить глотками, булькать / schluckweise trinken, gluckern].
ǵilne͔ms ~ gi͔lne͔ms E:Mar, ǵilnᴉ͐ms E:Ba (onomat.) [булькать] / glucken, gluckern (E:Mar: auch beim Gurgeln des Halses), (E:Mar auch:) [полоскать] / gurgeln (den Hals mit Wasser); [глотать, пить глотками] / hinunterschlucken, schluckweise trinken (so dass es in der Gurgel gluckert). v́ed́ ǵilnan E:Mar Ich gurgle mit Wasser. — [Vgl. gə̑lta·d́əms; ǵilgad́ems; ǵilkad́ems].
ǵira E:Mar Večk ― ḱiŕä M:P (Nom. Pl. ḱiŕat), ḱira·t (Pl.) M:Čemb [гиря] / Gewicht (E:Mar Večk); гири / Gewichte (M:Čemb); [отвес, грузило] / Lot (M: P). — Russ. гиря.
ḱiŕäńä M:P (Dem. zu ḱiŕä).
ǵirgad́ems E:VVr [глотнуть] / (mit einem Male) austrinken, auf einen Schluck hinuntergiessen (z.B. ein Glas) (= ǵilkad́ems E:Večk Ba).
ǵirkad́ems E:VVr [рыгнуть] / rülpsen, aufstossen (= ḱirgakstoms E:Mar Večk, ḱirga·kstums E:Ba, kə̑rga·kstə̑ms M:Sučk, garkstams E:Atr).
ǵirkajems E:VVr (Iter.) [рыгать / mehrmals rülpsen, aufstossen].
ǵirka·d́ims E:Ba Gor ― gə̑rka·d́əms M: Sučk [чиркнуть (напр. спичкой)] / streichen (z.B. Streichhölzchen beim Anzünden) (= kə̑rkšta·d́əms M:P Čemb); [царапать] / kratzen. — [Vgl. ḱirgams: ḱirkad́ems].
ǵirka·ims E:Ba ― gə̑rḱi·jəms M:Sučk (Iter.).
glad́ E:Mar [гладкий] / eben. glad́ tarḱińes, ĺeĺakaj (1208) [Wählt den Platz] an einem ebenen Ort, Brüderchen! — [Russ. гладь].
glavnoj E:Večk [главный] / Ober-, Haupt‑. vaj v́iŕga jaḱi glavnoj oᵪot́ńiḱ sonʒo ńeiźe (I346) Ein in Wäldern gehender Hauptjäger sah ihn. — [Russ. главный, главно́й].
gli͔ba E:Večk [глыба] / Scholle, Klumpen. — Russ. глыба.
gluᵪoj E:Mar, glukoj E:VVr Is ― kə̑lᵪo·j ~ kə̑lfo·j M:Sar, kə̑lᵪo·j ~ kə̑lfo·j ~ kəĺfo·j M:P, gluᵪo·j M:Sel [?Čemb] [глухой] / taub. pańžik glukoj vaĺḿińet́ E:VVr (II409) Öffne dein blindes Fenster! | glukoj ḱeĺej E:Is [глухарь, глухарка] / Auerhahn, Auerhuhn. | kə̑lfo·j pəŕḿe·č M:P [вид голубей] / eine Taubenart [“taube Taube”]. — Russ. глухо́й.
gluᵪojgadoms E:Mar Jeg ― kə̑lᵪo·jgə̑də̑ms [~ kə̑lfo·jgə̑də̑ms] M:P [глохнуть] / taub werden. eĺi gluᵪojgadi͔t́? E:Mar (283) Oder bist du taub geworden! ṕiĺeń gluᵪojgaćt́ ruži͔jań vajgeĺc E:Jeg (1100) Meine Ohren sind von der Stimme der Gewehre taub geworden. od ḱizə̑da [ḿeĺä] paśńat af azə̑ŋkšni͔št́, kə̑lfo·jgə̑dat [M:P] (IV726) (Gleich) nach dem Neujahrstag erzählt man keine Märchen, (sonst) wird man taub.
gluᵪojgavtoms E:Mar ― kə̑lᵪo·jgə̑ftə̑ms M:P [оглушать, сделать глухим] / taub machen.
gluš E:Mar [пустынный, глухой] / öde. vaj gluš v́iŕ kunčkas vačkakšnoś (170) Inmitten eines öden Waldes wurde es [das Dorf Maresewo] errichtet. si͔ń pačkućt́ ńej i gluš tarkas (170) Sie gelangten nun an einen öden Ort. — [Russ. глушь].
glušams E:Mar [оглушать] / jdm. die Ohren betäuben, jdn. taub machen. — [Russ. глуши́ть].
glušavoms E:Mar (Refl. zu glušams) [оглушиться] / betäubt werden (die Ohren, z.B. von lauter Musik). mon raŋksti͔ńd́eŕan, ti͔ń v́ed́ glušavtado (2101) Wenn ich aufschreie, so werden ja eure Ohren taub.
glupoj E:Mar Večk NSurk Af [глупый] / dumm (= dutoj). uŕva, uŕva glupoj uŕva, ejd́em ejd́em dutoj ejd́em E:Večk (I116) Schwiegertochter, Schwiegertochter, dumme Schwiegertochter, mein Kind, mein Kind, mein unvernünftiges Kind! | glupoj-či(ńe) E:Sob [глупость] / Dummheit. mo·žot juma·ś[‑]a·ra·ś glu·poj či·ńe·ze͔nze͔, pro·stoj či·ńe·ze͔nze͔ (VII358) Vielleicht ist er durch seine eigene Dummheit angesteckt worden, durch seine eigene Einfalt. — Russ. (dial.) глупо́й.
gnoj E:Atr Kad Kal Večk [гной] / Eiter (= si͔j). — [Russ. гной].
gńedoj E:Mar ― kə̑ńado·j ~ kəńado·j M: P, kəńado·j M:Pš [Mam], gə̑ńado·j M: Čemb, gəńado·j M:Sel, gəńodo·j M:Jurtk [гнедой] / braun (von Pferden) [das braune Pferd, der Braune]. esta [ḱiĺd́eźä kośt́ä at́ä] para [ḱeńado·jt́] [M:Mam] (IV136) Da spannte der alte Kostja das Paar Braune an. — Russ. гнедо́й.
gńezda E:Mar Sob Nask SŠant ― kńazda M:P (Gen. -ń) [пара связанных веников или мётел] / ein Paar zusammengebundene Badequäste (Birkenreiser) od. Besen (M:P: wenn man sie im Walde macht u. je zwei zusammenbindet) (E:Mar M:P); [гнездо] / Nest (E:SŠant); [дражайшая половина] / “Nestgenosse, -genossin”, Ehepartner(in) (E:Sob Nask). čud́i v́ecte͔ muś ṕize͔, son čud́i v́ecte͔ muś gńezda E:SŠant (II68) Im Flusse fand er ein Nest, im Flusse fand er ein Nest. nat́ mońäń polaś äź čačńe, nat́ mońäń gńezdaś äź kasno E:Sob (VII126) Für mich (aber) ist wohl kein Gatte geboren worden, für mich (aber) ist gewiss kein Nestgenosse gewachsen. vaj ad́a·, pola·j, ton säŕi· v́iŕi, vaj ad́a·, gńezda·j, čopə̑·da v́iŕi E:Nask (I237) Komm du, Gattin, in den hohen Wald, komm du, Hausgenossin, in den dunklen Wald. | gńezda-jalga E:Atr Nask [член семьи / Hausgenosse od. ‑genossin; дражайшая половина / Ehepartner(in)]. mon sajd́an[‑]źeŕaj mon ṕiže-polaks, mon sajd́an[‑]źeŕaj mon ǵńezda-jalgaks E:Atr (I451) (Denn) ich möchte dich zur jungen Frau nehmen, ich möchte dich zur Hausgenossin nehmen. ivań polaza ovśi b́eŕä·ńńä gńezda-jalgaza ovśi osa·lnä͔ E:Nask (I236) Ivas Gattin ist sehr böse, seine Hausgenossin ist sehr untüchtig. — Russ. гнездо́.
kńazdaftə̑ma M:P [неженатый, незамужняя] / unverheiratet (Mann od. Frau).
gńot E:Mar гнёт / Heubaum, Pressbaum, Packstock (= ḱeṕä M). — Russ. гнёт.
gńotams E:Mar [гнести гнётом / mit dem Pressbaum festdrücken] (krandas, t́ikše-krandas Karrenfuhre od. Heufuhre). — [Russ. гнёт ~ гнета́ть].
gobatə̑r (? < bogati͔r): gobatə̑rška M:Temn [богатырский, гигантский] / reckenhaft (gross), riesen-. mon vardžakstə̑ń, ə̑ŕv́äńäźä, ošatə̑rška, ošatə̑rška, ə̑ŕv́äńäźä, gobatə̑rška (VIII420) Ich habe einen Blick geworfen, meine Schwiegertochter, (deine Fotze war gross) wie ein Zuber, gross wie ein Zuber, meine Schwiegertochter, gross wie ein Riese.
gobŕi·ḱ E:Atr [погреб] / Keller. | kobŕiḱ-laŋgo E:Atr [? амбар / ? Speicher] (= kav E:Kal) [vielleicht doch: Dach des Erdkellers]. — [Russ. погреб]. — [Vgl. poᵪ̀aŕam].
-goč, -guč: sur-goč E:Mar, sur-gu·č E:Ba ― sur-guč M:Sučk [напёрсток] / Fingerhut (= sur-kə̑d M:Pš, sur-gud M:Ur). — Russ. [? кочь].
god ChrE E:Mar Večk [год] / Jahr [meist nur in der Volksd. als Par.-Wort zu ije]. godozonzo čači͔ i kasi͔ E:Mar (228) In einem Jahre wird es geboren und wächst es auf. źaro ijenze͔[‑]godonzo ‒‒‒ śńaro kaźńenze͔ E:Mar (25) So viel als es [das Geld] Jahre hat, ‒‒‒ so viel enthält es Schätze. alne͔ń tapasi͔ź godom jomavsi͔ź E:Večk (II30) Sie werden meine Eier zerschlagen, mich um mein Jahr bringen. | a šačuma-god E:Večk [неурожайный год] / Missjahr. | vačo god E:Večk [голодный год] / Hungerjahr. — Russ. год.
godne͔ E:Mar Večk NBajt Kozl NSurk Jeg (Dem. zu god) id. uš kavto ijet́ kat́a eŕakšnoś, uš kavto godne͔t́ kat́a eŕakšnoś E:Mar (128) Nun, Katja verlebte zwei Jahre, Katja verlebte zwei Jährchen. oᵪ či͔ńeś uĺńeś či͔ńeška, pazi͔ń paro godne͔ška! E:Mar (1210) O, dieser Tag ist ein langer, langer Tag gewesen, so lang wie des Gottes ganzes Jahr.
godovoj E:Mar Večk [годичный, ежегодный] / jährlich, einmal jährlich vorkommend; [годовой праздник] / jährliche Feier. koda si͔ ti͔ŋḱ godovoj praźńiḱeŋḱ, śeste͔ šĺasa[‑]nardasa E:Mar (21) Wenn euer Jahresfest kommen wird, dann werde ich ihn waschen, trocknen. t́eči čize͔ godovoj praźńik E:Večk (I116) Heute ist die jährliche Feier. iščo a moĺat, jalǵińem, pokš praźńiḱeń samosto, godovojeń uĺḿeste͔, ḿińeḱ maro ton nalkśeḿe[‑]čaramo E:Večk (II169) Du wirst auch nicht mehr, meine Freundin, wenn ein grosser Feiertag kommt, wenn es ein jährliches Fest gibt, mit uns spielen und dich tummeln gehen. — [Russ. годово́й].
godovojńe E:Kozl (Dem. zu godovoj) [годовой праздник / jährliche Feier]. koda sakšnoś praźńiḱeń či, koda sakšnoś godovojńe (I127) Als der Feiertag kam, als die jährliche Feier kam.
god́ams E:Ba Petr NBajt ― god́ams M: Temn [случайно встречать] / zufällig treffen; [приспосабливать] / anpassen; [приспосабливаться] / sich anpassen; [годиться] / taugen. jarcamńi·d́ä god́a·tan, suskumu·zut poŋga·ftan E:Ba (VII426) Finde ich dich mit Essen beschäftigt, so werde ich dich mit deinem Mundbissen ersticken machen. žeńeᵪ́eś ćeŕkovav [moĺemańt́] god́ase͔ alamuda [ńev́estadi͔ńt́] ḿejĺe E:Petr (VIII48) Der Bräutigam passt seine Ankunft zur Kirche ein wenig nach der (Ankunft der) Braut an. eŕva t́evńes god́iĺiźe, udalakšnoś son se͔ŕńeva E:NBajt (V372) Sie verhielt sich (gut) zu allen Dingen (passte sich jeder Sache an). Sie war wohlgeraten am Wuchs. dušman jakuś, zlad́ej jakuś god́äś jotamńada M: Temn (VIII412) Der Bösewicht Jaku, der Übeltäter Jaku ist zufällig vorbeigegangen. — [Russ. годи́ть(ся)].
god́avoms ChrE E:Mar VVr Kočk Mečk Večk Kozl ― god́avə̑ms M:Temn (Refl. zu god́ams) [встречаться, случайно находиться (оказаться), намереваться что-л. делать] / sich treffen, sich von ung. finden, zufällig im Begriff sein, etw. zu tun (z.B. abgehen, abfahren, tujeḿed́e); [годиться, быть пригодным, быть приличным, быть подходящим, подобать, случаться] / taugen, tauglich sein, sich schicken, sich passen, geziemen, geschehen (E:Mar). ortaś god́avś panǯado E:Mar (2115) Das Tor stand zufällig offen. ladna eščo ḱiskat́ńe part god́avśt́, orgod́ev́śt́, a ĺija ḱiskat bu avuĺt́ orgod́ev́t́ E:Mar (2121) Schon gut, dass meine Hunde gut waren, sie entflohen, aber andere Hunde hätten nicht entfliehen können. god́a·vśt́ t́ende͔· tŕaḿi·ńet́ odǵet́ E:VVr (III283) Da kamen ihr junge Teufel entgegen. od avaś god́avś ḱežejńe E:Kočk (VII62) Die Stiefmutter war zufällig (ein) zornig(er Mensch). son god́avś si͔ŕe bojarne͔, si͔ŕe bojaroń ćorańe E:Večk (I307) Sie passte dem alten Bojaren, dem alten Bojarenmann. ińazorne͔ ton koźejkaks god́avat E:Večk (II43) Du wirst dem Kaiser zur Gemahlin taugen [? geraten]. kaźevə̑da, god́avə̑da, lad́avə̑da, jarcada! M:Temn (VIII376) Seid genug beschenkt, seid befriedigt und zufrieden und esst! śeḿb́ä uĺeda i god́aft, i lad́aft, i kaźef́t́ i śimə̑ft M:Temn (VIII374) Seid alle damit zufrieden, seid damit genug beschenkt und getränkt! — Russ. годи́ться.
gof M:Sel [мяч из ветоши] / aus Lumpen gemachter Ball [mit dem man in einem Spiel nach Eiern wirft] (= oska E:Mar).
goga E:Večk, doga E [камыш] / Schilf, Simse, Binse (rund, von der Dicke des Fingers) (= kuga· E:Ba, kuka· M:Čemb, v́ed́-uŕe E:Is). — ? Kas. kakə̑, tschuw. ᵪu̬ᵪə̑, alt. koɣo.
gogo E:VVr жук / Käfer; [также женское имя] / auch als Frauenname gebraucht (falls das Mädchen schwarz wie ein Mistkäfer ist). | navozi͔ń gogo E:VVr [навозный жук] / Mistkäfer.
golau̯ ~ golav M [какая-то рыба] / ein Fisch; головень, головль, голавль / Döbel (M:Čemb). — [Russ. гола́вль]. — Vgl. 1golovńa.
goldordoms E:Atr [греметь, шуметь] / klappern, poltern.
golob́eć E:Mar [надгробный памятник] / Grabmal, Grabdenkmal. — Russ. голубе́ц.
golobuška E:Atr [голубушка] / Täubchen. da moĺit́[‑]źeŕaj ĺed́eḿe, ṕeĺuma-[šumńes] v́ed́ a ḱiŕd́i bojar-avaks-čim, t́ejt́eŕks-čim, golobuškaks-čim oĺaks-čim (II493) Aber wenn mähen gegangen wird, erträgt ja nicht das Sausen der Sense mein Bojarinnentum, meine Jungfernschaft, meine Täubchenzeit, meine Freiheit. — [Russ. голу́бушка].
goloj E:Mar Andr, gole͔j E:Petr ― kolaj M:P Patr голый / kahl, bloss, nackt, (E:Mar auch:) [плохо одетый] / schlecht bekleidet. gole͔j-gole͔j ḱiĺijńe, śed́ijak gole͔j ḱiĺijńe E:Petr (VIII14) Eine nackte, nackte Birke, eine sehr nackte Birke. tuva· jaḱi·t́ puṕi gu·jᵪ́t́, go·loj gujᵪ́t́ E:Andr (VII398) Dort kriechen beissende Schlangen, unbehaarte (nackte) Schlangen. [śt́opań] orta laŋksa kolaj[‑]kolaj ḱeluńä M:Patr (IV497) Beim Tor Stjopas (steht) eine kahle Birke. — Russ. голый.
golojǵe E:VVr (Dem. zu goloj) [голенький, обнажённый, непокрытый] / nackt, kahl, bloss, unbedeckt.
golojńe E:NSurk (Dem. zu goloj) id.
gološkom E:Kal (Adv.) [голышом] / nackt. son kuruksta kajinze͔ oŕʿčatni͔ń v́et́t́es i gološkom uś [v́et́t́es] (2135) Er warf rasch seine Kleider im Wasser ab und schwamm nackt ans Ufer. — Russ. голышо́м.
kolajgadə̑ms M:P Gor Katm [оголиться, обнажиться] / kahl, nackt, bloss werden. kal ufa·mńaks kolajgadi͔ M:Katm (IV462) Es wird kahl wie eine Fischblase.
golova E:Mar Petr Kozl Vez NŠant Jeg ― gə̑lava M:Temn Pičep [старший, старшина, сельский староста, общинный начальник] / Ältester, Dorfältester, Dorfschulze, Gemeindevorsteher. śe [škańt́] v́eśe ńe v́eĺet́ńesa uĺńiś v́e golova [ĺovońt́ej] E:Petr (VIII72) Zu dieser Zeit hatten die Dörfer ein und denselben Vorsteher (Vorgesetzten) Ljovontej. golovań ḱed́ laŋks ĺutoj torgovoj maksi͔źe E:Vez (I179) Der grausame Kaufmann lieferte sie den Händen des Gemeindevorstehers aus. ṕińä, ṕińä trojćäń gə̑lavaś M:Temn (VIII302) Ein Hund, ein Hund ist der Gemeindevorsteher von Troitsja. śä ḿeĺä suvaś eŕźäń gə̑lavaś M:Pičep (VIII274) Danach trat der ersänische Dorfvorsteher ein. — Russ. голова́.
1golovńa E:Mar [какая-то рыба] / ein Fisch; головень / Döbel, Grosskopf. — Russ. голо́вень. — Vgl. golau̯.
2golovńa E:Večk ― gə̑la·vńä M:Sel [головня] / Feuerbrand (= kalbo·š). | goluńa-ṕe E:Kad [? сгоревшее наполовину полено / ? halbverbranntes Holzscheit] (= ṕeŋǵe-ṕekš E:Jeg). — Russ. головня́.
goluška E:Drak телега / Karren, Bauernwagen. — ? Russ., wohl коле́ска.
goĺe·ć E:Večk, goĺe·ć ~ goĺeć E:Ba ― gaĺe·ć M:Čemb, gaĺe·c M:Sučk голец / Gründel, Schmerle (Cobitis). — Russ. голе́ц. — Vgl. goĺo·n.
goĺeńišča E:Mar [голенище] / Stiefelschaft. — Russ. голени́ще.
goĺeva (Gen. -ń) ~ goĺev́ E:Kirdž [женское имя] / ein Frauenname. dumajä·ś go·ĺev́ t́e·ĺeń a·št́iḿä (VII428) Golev dachte den Winter verbringen zu gehen. a pa·ndžan t́ät́, go·ĺeva (VII428) Ich öffne (es) dir nicht, Golev! — Vgl. kaĺuva.
goĺo·n E:Atr голец / Gründel, Schmerle (Cobitis) (= goĺe·ć E:Večk Ba, gaĺe·ć M: Čemb, gaĺe·c M:Sučk). — Russ. ? голья́н. — Vgl. goĺe·ć.
gomad́ems E:Večk, goma·d́ims E:Ba [нанести сильный удар, убить (тайное слово)] / einen starken Hieb versetzen, totschlagen, erschlagen (Geheimw.).
gonnoj E:SŠant [охотничий] / Jagd-. son kavto gonnojt́ ṕińenze͔ saińźe (I351) Er nahm seine zwei Jagdhunde. — Russ. гонный.
gońćej E:Ta [гончий] / Jagd-; [гончая собака] / Jagdhund. v́eśeḿed́e ṕek ṕeĺan, pat́aj gońćej ṕińed́e (V394) Am meisten fürchte ich mich, Schwester, vor Spürhunden. ružijazo ḱece͔nʒe͔, gońćejeze͔ ḿeĺganzo (V394) Er hat seine Flinte in der Hand, sein Spürhund läuft hinter ihm her. — [Russ. гончий].
gora E:VVr [гора] / Berg. | gora-ṕŕińe [вершина горки] / Berggipfel. ṕeḱ t́uŕma mazi͔ tarkasoĺ, ašt́eś gora-ṕŕińese͔ (II366) Das Gefängnis lag an einer sehr schönen Stelle, es lag auf einem Berggipfel. — Russ. гора́.
gori͔ńe E:VVr (Dem. zu gora) id.
gorbun E:Mar Atr ― korbə̑n (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. korbə̑tt) ~ [?] korbə̑na (Gen. korbə̑nəń, Nom. Pl. korbə̑tt) M:P, korbə̑n M:Pš Čemb, garbu·n M:Sel ?Čemb, gorbu·n M:Jurtk [горбатый] / buckelig (E:Mar Atr M:P Mam ?Čemb); [горбун] / Buckeliger (M:Pš Sel ?Čemb), (E:Mar M:P auch:) [горб] / Buckel. sońć gorbun tuvoška E:Mar (255) Selbst ist es von der Grösse eines buckeligen Schweines. gorbun purcos, kšni͔ń purcos, śado moĺi, kundasi͔. – ḱeŋkš kundamoś E:Mar (228) Ein buckeliges Ferkel, ein eisernes Ferkel, es gehen hundert, fassen es an. – Der Türgriff. vaj [ṕińä ṕińä] korbə̑n [šeńd́ä·ń ḿišańäś] [M:Mam] (IV330) Ein Hund, ein Hund ist des buckeligen Schindjas Mischa! pakśasa [kuft́śi] garbu·n at́äńä. – sokaś M (IV657) Auf dem Felde seufzt ein buckeliger Alter. – Der Pflug. — Russ. горбу́н.
gorbunne͔ E:Mar ― korbə̑nnä M:P, gorbə̑ńńä M:Temn (Dem. zu gorbun, korbə̑n) id. v́ešḱińe gorbunne͔, v́eśe [ḱit́ńeń] sodasi͔ńźe. – ćokańʒ́uroś E:Mar (271) Ein kleiner Buckeliger, er kennt alle Wege. – Der Pfriem zum Flechten der Bastschuhe. ftalə̑t ašči šumbra šiška gorbə̑ńńäćä M:Temn (VIII348) Du hast hinten einen Buckel, gross wie ein ganzes Brot.
gorbungadoms E:Mar Večk Jeg, *gorbu·ngadᴉ͐ms E:Ba, *gorbungadums E:Kad ― garbu·ngə̑də̑ms M:Čemb, gorbə̑ŋgə̑də̑ms M:Sučk [сгорбиться] / buckelig werden (E:Mar).
*garbu·ŋkstə̑mə̑ms (: garbu·ŋkstu̥man, -i͔) M:Sel [сгорбиться] / buckelig werden.
gorə̑š M:Temn [? фамилия, ? прозвище] / ? Familienname, ? Schimpfname. śt́eŕd́ä ṕäk lama, gož jaš fkava. ańćek ṕäk gožńä gorə̑žń saluńäś (VIII320) Es gibt sehr viel Mädchen, (aber) kein einziges tüchtiges. Tüchtig ist nur Gorož’ Salu (Salomonida). — [Vgl. korč ‘Eule’].
gormu·ĺat (Pl.) E:Atr ― garmońijä M: Sel гармоника / Harmonika. — Russ. гармо́ника.
gorna E:Mar Večk ― korna M:P (Gen. ‑ń), gorna M:Sučk горн / Schmiedeesse. — Russ. горн.
gornad́er E:SŠant ― kə̑rnad́e·r [M: Mam] [гренадер] / Grenadier. [kə̑rnad́e·rə̑ń t́imań] igaś [śeŕeńäś] [M:Mam] (IV125) Die Gestalt von Timas Iga war die eines Grenadiers. [śt́ak], vattama [kə̑rnad́erə̑ń śeŕeńät́śeń] M (IV573) Steh auf, wir werden deinen Grenadier-Körper schauen! | gornad́er-polk(ḱe) E:SŠant [гренадерский полк] / Grenadierregiment. vaj ṕeŕvoj polkḱeś gornad́er polkḱe (II98) Das erste Regiment ist ein Grenadierregiment. — Russ. гренаде́р, гранаде́р.
gornad́erskoj E:Večk (Adj.) [гренадерский] / Grenadier-. śe tolońt́ krugom saldat v́ij ašt́i, saldat v́ij ašt́i gornad́erskoj polk (I105) Rings um das Feuer weilt ein Heer Soldaten, weilt ein Heer Soldaten, ein Grenadierregiment. — Russ. гренаде́рский, гранаде́рский.
gornama M:Atj [санки] / Schlitten. ḿes ṕäk koźä t́ä maśĺeńćäś, ‒‒‒ soń ṕäk [guŕkśt́ijᵪ́t́] gornamandza? (VIII352) Wie ist diese Faschingszeit so reichlich, ‒‒‒ ihre Schlitten so leicht rutschend?
gornastoj ~ gornasto·j E:Mar Atr Ba Večk Is, gornustaj E:VVr ― kornastaj (Gen. -en) ~ kə̑rnasto·j M:P, kornastaj M:Pš, gə̑rnasta·j M:Čemb Sel, gorna·staj M: Sučk, gə̑rnasto·j M:Ur горностай / Hermelin. gornastojt́ jartsi͔t́ ṕiče͔ńt́ śed́ejste͔ E:Mar (116) Hermeline fressen vom Inneren der Tanne [l.: Kiefer]. — Russ. горноста́й.
gornoj E:Mar горной / die Verwandtschaft der Braut, wenn sie das Hochzeitshaus des Bräutigams besucht. — Russ. горно́й.
gornukš E:NBajt [? фамилия, ? назв. улицы / ? Familienname, ? Strassenname]. gornukš kaĺo (I132) Name einer Gewährsperson aus dem Dorfe Nowy Baitermisch.
gorob́ija E:Mar [Bug], korob́ija E:VVr, gorb́ija E:Škud [ящик, сундук] / Kiste, Truhe. saś kudov, ćela gorob́ija jarmak tuś E:Mar (2103) Es kam nach Hause, brachte einen ganzen Korb Geld mit sich. ṕiže·ń koro·b́ija ṕećḱi·ńet́ E:VVr (II346) (Wie) ein kupferner Kasten ist dein Ofen. korob́ijat nurdi͔ńeń E:VVr (II317) Körbe sind meine Schlitten. gorob́ijas paro tarkas puti͔źe [E:Bug] (V490) Er legte es in einen Korb, an eine gute Stelle. vaj sovavtufti͔k, t́ät́äj, gorb́ijam E:Škud (VII246) Lass, Vater, meine Truhe hereinbringen! | jarmak-gorobija E:Mar [шкатулка для денег] / Geldkasten, Schatzkiste. — Russ. коробья́.
gorod E:Mar VVr Večk Is SŠant Jeg ― gorə̑t M:Čemb [город] / Stadt. goroco kudot čaṕit, a če͔pkat́ńe t́ej ĺiv́t́it́. – śormaś E:Mar (228) In der Stadt zimmert man Häuser, die Späne aber fliegen hierher. – Der Brief. — Russ. город.
gorockoj E:VVr [городской] / städtisch, Stadt-. t́et́ḱeń gorockoj ḱńiǵińet́ (II325) Dein Buch aus der Stadt ist aufgeschlagen. — Russ. городско́й.
gorotka-panda E:Ba [назв. горки вблизи с. Баевка] / Name eines Hügels in der Nähe des Dorfes Bajewka (Opferplatz des Dorfes).
goŕa ChrE E:Mar VVr Večk StMokl SŠant Jeg ― koŕɛ ChrM, koŕä M:P (Nom. Pl. koŕat), goŕä M:Čemb Kars Sel горе, печаль / Kummer, Sorge, Trauer. ṕeḱ, avaj, goŕa [sajiḿim] E:Mar (1200) Mächtig, Mutter, ergriff mich der Kummer. moń [koŕḿińećḱem] araś goŕazo E:Mar (148) Mein Verpfleger leidet an keinem Kummer. esne͔ŋ́ḱ goŕań javavtńan E:VVr (II370) Unter euch vergesse ich meinen Kummer. śed́ejem goŕa sajiźe E:Večk (I248) Sorge hat mein Herz erfasst. jovti͔k nužat ton goŕat ḿeźeń koŕas ton jakat E:StMokl (V214) Erzähle mir deine Sorgen, warum du dich beunruhigst. uži͔·ń azi͔nda·n mon nuža·n[‑]goŕa·n! E:Jeg (190) Warte, ich will dir meine Not, meinen Kummer erzählen! ḿeźəń oću goŕäćä? M:Kars (IV242) Was für einen grossen Kummer hast du? o, [ḿäŕḱś], śiŕä v́ed́ma, eśt́e·iŋǵä goŕä, mašńesamak M:Sel (IV825) “O”, sagte er, “alte Hexe, ohnehin habe ich Kummer, du belästigst mich (nur)”. | śed́ej-goŕa E:Večk [скорбь] / Herzeleid. — Russ. горе.
goŕińe E:VVr (Dem. zu goŕa) id. ušodan v́ijev goŕińeń (II366) Ich beginne meinen heftigen Schmerz (zu schildern).
koŕɛńɛ ChrM (Dem. zu koŕɛ) id.
goŕuvams E:Večk VVr SŠant ― *koŕavams (: koŕavan, -i) M:P, koŕavams M: Katm [печалиться, грустить] / trauern, traurig sein. ĺovań ḱis toskuvazo[‑]goŕuvazo, avaŕd́eze͔[‑]ŕizne͔ze͔ E:VVr (III193) Möge sie Ljovas wegen Schmerz empfinden, leiden, weinen und trauern. iĺazo soda ḿit́ŕań ḱise͔ v́eń udumanʒo, čiń ojmamonʒo, śo goŕuvazo, śo toskuvazo E:Večk (III188) Möge sie wegen Mitrja weder Nachtschlaf noch Tagesruhe kennen, immer soll sie Leid und Kummer fühlen! azə̑r[‑]avat ojäńäńä t́äśt́ä kada paŕʿćiks ašči śt́iŕks šińä·źəń koŕavama [kańźətkšńəḿä] M:Katm (IV459) Herrinnen, meine Gespielinnen, lasst mein Mädchentum, das wie die Seide da ist, nicht zurück, so dass es trauert und betrübt ist! — Russ. горева́ть.
koŕäjaftə̑ms M:P (Kaus. zu *koŕäjams) огорчать / betrüben.
goŕd́aj E:VVr, goŕd́ej E:Temn [мужское имя, Гордей] / ein Männername. — Russ. Горде́й.
goŕd́at ~ goŕʒ́at (Pl.) E:Mar, goŕd́at (Pl.) E:Atr ― goŕʒ́ä M:Ur куриная слепота / Nachtblindheit, Hemeralopie. | sarazi͔ń goŕd́at od. goŕʒ́at E:Mar, sara·zᴉ͐ń koŕʒ́a·t E:Ba, sarazoń kuŕćt́ E:Večk, sarazoń kuŕśt E:Is id. (= sarazə̑ń śeĺḿä M:P, sara·zə̑ń udə̑ma· M:Jurtk).
goŕd́a·kst (Pl.) E:Kad id.
goŕd́ast (goŕd́a·st) (Pl.) E:Kad id.
goŕka M:Temn [мужское имя] / ein Männername. goŕkań nastaś prastoj kapstaś (VIII350) Gorjkas Nasta, der gemeine Kohl! — ? Russ.
goŕńams E:VVr Jeg ― koŕńams M:P Lemd Kr, goŕńams ~ guŕńams M:Temn, goŕńams M:Pičep [звенеть] / klingen (E:VVr M:Temn); [журчать] / rieseln (Wasser) (M:P Lemd Kr); [визжать (пила)] / knirschen (Säge) (M:Pičep). goŕńipovḱińeks goŕńid́e E:VVr (II363) Schellen gleich klanget ihr. pajgə̑nza goŕńäjᵪ́t́ drugə̑nza uŕńäjᵪ́t́ M:Temn (VIII282) Ihre Schellen klingen, ihre Geliebten schelten. uśḱä v́äd́mə̑ńat, goŕäj pajgə̑ńat, guŕńäźńä guŕńäjᵪ́t́, uŕńäźńä uŕńäjᵪ́t́ M:Temn (VIII314) Eine Busenkette und klingende Schellen, die recht hell klingen, die recht laut klimpern. ṕəźəmńa·ftə̑ma jäšińäś koŕńäj M:Lemd (IV202) Ohne (dass es) Regen (regnet) rieselt die Quelle. v́ed́avaś karmaś koŕńama M:Kr Die Wassermutter begann zu rieseln. ṕilaś goŕńäj goŕf́kasa M:Pičep (VIII260) Die Säge kreischt mit Gekreisch. — (Vgl. 1koŕ; 1koŕams).
goŕńi: goŕńi-pov ChrE, goŕńipov ~ gorńipo·v (Gen. -iń) E:Mar, goŕńipov E:Večk Is Kozl, gorńipov E:Hl, goŕńi·pov E:Atr VVr, goŕńe·pov E:Ba, kəŕńipo·v [? ḱiŕńipo·v] E:Kad, ḱiŕńipo·u̯ E:Kal, kə̑ŕńipou̯ E:Kažl ― goŕńəpo·v (< ers.) M:Sučk погремушка / Schelle (E:Ba VVr: am Pferdegeschirr; ChrE E:Kozl: als Zierat an der Frauentracht [ChrE: “kleines Klapperblech (Zierat an der Weibertracht)”]; E:Hl: [трещотка] / Klapper P.) (ChrE E:Mar Atr VVr Hl Ba Kad Kal Kažl Večk Is Kozl M:Sučk), (E:Kozl auch:) [водяной пузырь] / Wasserblase, (E:VVr auch:) [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (“куриная слепота” / ? Trollblume [Trollius europaeus], ? Sumpfdotterblume [Caltha palustris]). koto goŕńipovonʒo E:Kozl (II147) Daran [am Festhemde] sind sechs Schellen. suja v́ed́ čud́i goŕńipoft jorti͔ E:Kozl (II96) Wenn der Sujafluss fliesst, wirft er Wasserperlen auf. valdu gorńipoft si͔ńst valust E:Hl (1162) Helltönende Klappern sind ihre Worte. | goŕńipov-ćeća E:Atr Večk Kl [? колокольчик, ? купальница] / ? Glockenblume, ? Trollblume (eine der ersten Blumen im Frühling, wächst auf Anhöhen). ad́ado jalgat a ḿiń ad́ado ‒‒‒ goŕńipov-ćećań, jalgat, śeźńeḿe E:Večk (I174-5) Wohlan, Freundinnen, lasst uns gehen, ‒‒‒ Glockenblumen pflücken, Freundinnen! ad́ado ‒‒‒ goŕńipov ćećań kočkamo E:Kl (I420) Kommt ‒‒‒ Trollblumen zu pflücken! | ḱiŕńipo·ẃiŋǵe E:Kal (Dem. zu ḱiŕńipo·u̯) [погремушка] / Schelle. | goŕńipovka E:VVr, goŕńipofka E:Večk (Dem. zu goŕńipov) id. | goŕńipovḱińe E:VVr (Dem. zu goŕńipovka) id. goŕńipovḱińeks goŕńide (II363) Schellen gleich klanget ihr. ej pańžit́, ojan, goŕńipovḱińet́ (II37) Es blühen gerade die Trollblumen [auf], meine Gespielinnen. | gorńipovńe E:Mar (Dem. zu gorńipov) [трещотка] / Klapper. gorńipovńet́ pupḱińenze͔ (176) Kleine Klappern [sind] seine Knösplein.
koŕńäń M:Vod: koŕńäń ćäćä [колокольчик] / Glockenblume (= koŕäj-pŕä M:P). tosa [ḿiń] moĺʿt́ama ṕižä lugav jakama, [maźi] lugav pakama, koŕńäń ćäćäń [śäźəḿä] (IV357) Dann gehen wir über grüne Wiesen streifen, auf schönen Wiesen laufen, Glockenblumen pflücken.
*koŕńəśəms (: koŕńeśan, -i) M:P (Frequ. zu koŕńams).
goŕńems E:Mar, goŕńe·ms E:Ba, guŕńems E:Atr Večk Is, guŕńams E:Kal [бурчать (желудок)] / knurren (Magen). potnuś guŕńe E:Kal Der Magen knurrt.
goŕńeźev́ems E:Mar, goŕńe·źev́ems E:Ba (Inch. zu goŕńems, goŕńe·ms) [забурчать] / zu knurren anfangen (Magen).
goŕńića E:Mar VVr SŠant, goŕńica ~ goŕńića E:Večk, goŕińća E:Kažl, goŕi·ńća [E:Šir] ― koŕäńćä ~ koŕeńćä M:P Kr [Mam], koŕəńćä M:Pš, goŕńićä ~ goŕńəćä M:Sel горница / Stube, Zimmer. ivašań ašt́i goŕńićasanʒo E:Večk (II75) Ivascha lebt in seiner Kammer. suva·fti͔źä v́äŕǵizt goŕińt́śav E:Kažl (III222) [Sie] liess den Wolf in die gute Stube herein. [koŕeńt́śazə̑nza] sə̑va·ftə̑ź [M:Mam] (IV151) Sie brachten sie in ihre Kammer. [suva·ftə̑źä goŕńit́śät́i] M:Sel (IV814) Sie liess ihn in die Kammer hineintreten. vaj kolma putə̑ń ivań kudə̑nzə̑n, kudə̑nzə̑n karša kolm(a) koŕäńćanzə̑n, koŕäńćavanza kolma šə̑ra·də̑nzə̑n M:Kr (IV273) Ivan hatte drei gebaute Häuser, in jedem Haus drei Kammern, in jeder Kammer drei Tische. | oš-goŕńića E:Mar ― oš-goŕńəćä M:Sel [городская комната] / Stadtzimmer, städtisches Zimmer. ńej oš goŕńića mokšoń kudozo E:Mar (124) Die Stube des Mokscha[nen] war ein Stadtzimmer. [v́et́ä] oš laŋga oš [goŕńət́śäńä] [M:Sel] (IV293) In fünf Städten habe ich städtische Häuser. — Russ. горница.
*koŕäńćäńä ~ *koŕəńćäńä ~ koŕeńćäńä M: P (Dem. zu koŕäńćä, koŕəńćä) id.
gospod́ ~ (g)ospud́ E:SŠant [господь, бог] / Herr, Gott. moń valdo ojḿem śeste͔ ĺiśi. vaj [gospod́iźńe], avakaj, tui (I314) Meine lichte Seele geht dann fort, geht zu Gott, Mutter. (g)ospud́iźńe si͔ń i ḿeŕit́ (I12) Sie sagen zum Herrn. (g)ospud́iń ḱecte͔ ḿilośt́ v́ešit́ (I12) Sie bitten den Herrn um Gnade. — Russ. госпо́дь.
ospod́i E:VVr SŠant, vospə̑d́i E:Nask (Interj.) [господи!, ради бога! / Herrgott!, um Gottes willen!]. v́idna ospod́i gŕešnojt́ano E:SŠant (I12) Sicher, Herr, sind wir schuldig. — Russ. господи!
gospə̑d́in ~ kospod́in [M:Mam] [господин] / Herr. inza·rə̑ń pajarś [gospə̑d́in palko·vńekś eŕva·t] vanə̑ndi͔ (IV135) Der Insarer Bojar, der Herr Oberst, sieht nach einer Frau aus. [ḿeĺganza] jakaj inzarə̑ń pajarś [kospod́in palko·vńekś] (IV137) Hinter ihr her geht der Insarer Bojar, der Herr Oberst. — Russ. господи́н.
gospockoj E:VVr [господский] / dem Herrn eigen, herrschaftlich. gospockoj ńešḱe-ṕiŕeva (II348) In herrschaftlichen Bienengärten. — Russ. госпо́дский.
gosudaŕevskoj E:VVr [государственный] / dem Staate gehörig, Staats-. gosudaŕevskoj roščava (II348) In den Staatswäldchen. — Russ., wohl Kontam.: госуда́рев + госуда́рский.
gośt́ ChrE E:Mar Atr Sob Kozl [гость] / Gast. vaj gośt́ saś t́eńeḱ E:Mar (2116) O, ein Gast ist zu uns gekommen! si͔ń t́et́ gośt́eks E:Mar (29) Ich bin zu dir zu Gaste gekommen. moĺś ŕev́e gośks E:Atr (III278) Das Schaf ging (zum Fuchs) zu Gaste. roštuvań kuco mońćiń końd́amo [gośt́] araś E:Sob (VII320) In der Weihnachtsstube gibt es keinen mir gleichen Gast. ḱemgaftovo ojk at́ań gośt́enʒe͔ E:Kozl (I341) Der alte Ojka hatte zwölf Gäste. — Russ. гость.
gośt́ḱe ChrE E:Mar (Dem.) id.
gośt́ija E:Mar [NSurk], gośja E:VVr [гость] / Gast (E:Mar: bes. die junge Frau, wenn sie etwa zwei Monate nach der Hochzeit für ung. 6 Wochen ins Vaterhaus kommt). t́e kudosońt́ gośt́ija [E:NSurk] (II116) In diesem Hause ist ein Gast. jarsa·k, jarsa·k, du·rak o·vto, da t́et́a·ńe gośja·ks moĺa·t, pŕaka· katk! E:VVr (III289) Friss, friss (nur), dummer Bär, (aber da) du zu meinem Vater auf Besuch gehst, lass eine Pirogge übrig! — Russ. гостья.
gośt́ińeć E:Mar VVr Večk Kozl ― kaśt́i·ńəć M:Pš Avg, gośt́əńeć ~ gośt́ińeć M: Sel [гостинец] / mitgebrachtes Geschenk eines Gastes, Gastgeschenk, Mitbringsel. ḿiń ramatano gośt́ińećt́ E:Večk (I308) Wir kaufen Gastgeschenke. [ḿeĺəńćät́] alu šabat́ jordaźä son šäjtanə̑ńd́i kaśt́ińəćäńd́i M:Avg (IV30) Sie warf das Kind unter die Mühle dem Teufel zum Geschenk. — Russ. гости́нец.
gośt́ińećḱä [M:Sel] (Dem. zu gośt́ińeć) id. tujan go·śt́ińet́śḱä akša [t́śulka·ńat] (IV262) Ich bringe (dir) als Mitbringsel weisse Strümpfe.
gośt́ińńica E:?Mar [гостиница] / Gasthaus. — Russ. гости́ница.
gośt́ams E:Mar Sob Kirdž Jeg, kośt́ams E:MKly [быть в гостях, гостить] / zu Gaste sein, auf Besuch sein (in Volksd. als Par.-Wort zu aščems). a pat́eńeń [usḱiḿiź], kuvaka t́eĺeń [ašče͔ḿe], lamo ńed́ĺäń gośt́amo E:Mar (1190) Nicht zu der Schwester habt ihr mich hergefahren, (sondern) um den langen Winter zu verweilen, um viele Wochen zu gasten. kaĺuva dumaś aščeḿe, kaĺuva dumaś gost́amo E:Sob (VII264) Kalja gedachte (ihre) Zeit zu verbringen zu gehen, Kalja gedachte zu Besuch zu gehen. äź ja·ka go·ĺev́ ḱi·zᴉ͐ń go·śt́ama E:Kirdž (VII426) Golev war nie den Sommer auf Besuch gewesen. kažnoj ijeste͔ do salda·t ašči͔·t́, kažnoj godne͔ste͔ novabra·nt gośt́i·t́ E:Jeg (192) Jedes Jahr verweilen (da) Soldaten, jedes Jährchen gasten (da) Neuausgehobene. kozo moĺat ašt́eḿe, kozo moĺat [kośt́amo]? E:MKly (VII46) Wohin gehst du verweilen, wohin gehst du zu Besuch? — Russ. гости́ть.
goźd́a ML(E) E:?VVr [гвоздь] / Nagel. — Russ. гвоздь.
goźd́ińe E:VVr (Dem. zu goźd́a) [гвоздик] / Nägelchen. sur-ṕŕaston tarkśan goźd́ińeń (II404) Ich ziehe meinen Fingern die Nägel ab.
goža E:VVr ― kož M:P, gož M:Sel [добрый] / gut. ṕeḱ paro muiń kvat́eraśt́, ṕeḱ goža muiń poḿeśt́jaśt́ E:VVr (II377) Ich habe ein sehr gutes Quartier gefunden, ich habe eine sehr passende Wohnstatt gefunden. | af gož [M:Sel] [недобрый, плохой, злой] / nicht gut, schlecht, böse. af gož onńä ńäjń af [t́śeb́äŕ] t́ev́ uča·n (IV370) Ich sah einen bösen Traum, ich erwarte eine schlimme Sache. — Russ. гоже, гожий.
grabĺa (Gen. -ń) [? ~ gabŕat (Pl.)] E:Mar, grabĺa E:Atr VVr Kad SŠant, gabŕat (Pl.) ML(E)57 ― krabĺä ML(M)57 M:P [Mam] (Nom. Pl. krabĺat), grabĺä M: Čemb Sel, grabĺä· M:Jurtk [грабли] / Rechen, Harke. kavto ḱed́ńed́e si͔ń grabĺat t́ejńit́ E:SŠant (I77) Aus (ihren) zwei Händen machen sie Rechen. koza [ḱäd́], eza [krabĺä] šat́šś [M:Mam] (IV867) Wohin ihre Hand (fiel), da entstand eine Harke. | gabŕa-kolotka E:Mar ― grabĺä-kalotka M:P [колодка грабель] / Harkenhaupt. — Russ. грабли.
grabams E:Mar Kozl SŠant [MKka] грабить / rauben, berauben (E:Mar Kozl SŠant); [? сгребать] / ? zusammenscharren [E:MKka]. grabasa ti͔ḱi ojk at́ań grabasa E:Kozl (I342) Gewiss beraube ich den alten Ojka, ich beraube ihn! vaj śeńgak sajsi͔ź, uk avakaj, ńe bojartne͔ grabasi͔ź E:SŠant (I461) Auch ihn [den einzigen Sohn], Mutter, werden die Bojaren [in Militärdienst] nehmen, werden ihn rauben. dumajakšnoś grabamondo [E:MKka] (II134) Sie dachte es [ihr Gut] zusammenzuscharren. — Russ. грабить.
grabandams M:Temn грабить / rauben, berauben. v́iŕeń b́eglajᵪ́t́ śäń grabandaź (VIII276) Die im Walde lebenden Fahnenflüchtigen beraubten sie.
grabamńä M:Atj (Dem. zu *grabama) [ограбление / das Rauben, Berauben]. mon af ḱeĺksa [izvoščekə̑ń] grabamńäźeń (VIII354) Ich liebe es nicht, Boten zu berauben.
grab́ića E:Mar [грабитель / Räuber].
grać E:Mar (Gen. -iń), grać E:Gor Ba, grač E:Škud ― krać M:P (Gen. -en, Nom. Pl. -t) грач / Saatkrähe. śija ĺivt́i graćeń polk E:Gor (VII280) Da fliegt eine Schar Saatkrähen. vaj äĺi juti͔ gračoń polk E:Škud (VII124) Eben fliegt vorüber eine Schar Saatkrähen. — Russ. грач.
graćḱe E:Mar ― kraćḱä M:P (Dem.) id.
gramka E:VVr [кисть, гроздь] / Dolde, [Traube]. śiśem kunti͔ń gramkando (II352) Sieben Pfund schwer [sind] ihre [der Eberesche] Dolden. — [? Russ. грамка].
grań E:Mar Škud Petr Večk SŠant (Gen. E:Mar -iń) [граница, граница между губерниями] / Grenze, Grenze zwischen den Gouvernements. polandzo kočḱiź ḿežovojks, vaj v́id́e grańeń grańamo E:Škud (VII120) Ihr Gatte wurde zum Grenzscheider erwählt, um gerade (rechtmässige) Grenzen zu begehen. maćkasne͔ [ḿeĺčkaĺiśt́ grańińt́] sokamundza E:Petr (VIII72) Die Matsjkaz-Bewohner hätten die Grenze öffnen (die Grenzlinie aufpflügen) wollen. koda pačkud́at kudad́eń grańeśt́ laŋks E:SŠant (I155) Wenn du an die Grenze von Kudade kommst. | grań-jama E:SŠant [межевой ров] / Grenzgraben. mon śe pakśaźga grań-jamat mon čuvnan (I150) Ich werde in dieser Feldmark einen Grenzgraben graben. | grań-stolba E:SŠant Večk [межевой столб] / Grenzpfahl. už śulmamaka ton od aĺińe grań stolbas E:Večk (V346) Binde mich, Jüngling, an einem Grenzpfahl fest. mon krugomganzo grań-stolbat mon śt́av́ńan E:SŠant (I150) Ich werde um die Feldmark herum Grenzpfähle aufstellen. | pakśa-grań E:Večk Šest [межа в поле] / Feldgrenze. ton kadumaka moń od ćori͔ńe pakśa grańc (V346) Lasse mich, junger Mann, an der Ackergrenze! pakśa-gŕańce͔ kudot[‑]čit E:Šest (III39) Dein Heim (steht) am Feldrande. | pakśa-grań-stolba E:Večk [межевой столб в поле / Feld-Grenzpfahl]. pakśa grań stolbas t́e savrasojeń śulḿiźe (V346) Er band diesen Schecken an einem Grenzpfahl fest. — Russ. грань.
grańića E:Mar ― krajńi·ćä M:P (Gen. -n, Nom. Pl. krajńi·ćat) [граница, граница между губерниями] / Grenze, Grenze zwischen den Gouvernements (= grań) (E:Mar); [заграница] / Ausland (M:P). — Russ. грани́ца.
krajńi·ćän M:P [зарубежный, заграничный] / ausländisch (z.B. Gutsherr).
krajńi·ćḱä M:P (Dem.) id.
grannoj E:Mar [-угольный] / -kantig, ‑eckig. — Russ. -гранный.
grańevoj E:Škud [межевой, пограничный] / Grenz-. | grańevoj stolba E:Škud [межевой столб] / Grenzpfahl. polandzo kočḱiź ḿežovojks ‒‒‒ grańevoj stolbańt́ śt́aftomo (VII120) Ihr Gatte wurde zum Grenzscheider erwählt, ‒‒‒ um Grenzpfähle aufzurichten. — [Russ. граневый].
grańams E:Mar Gor Škud межевать / begrenzen, mit Grenzsteinen (Marksteinen) od. Grenzgraben versehen (z.B. Wald, Feld zwischen zwei Dörfern). polandzo kočḱiź ḿežovojks, vaj v́id́e grańeń grańamo E:Škud (VII120) Ihr Gatte wurde zum Grenzscheider erwählt, um gerade (rechtmässige) Grenzen zu begehen. — [Russ. грани́ть].
gromuška E:Mar [погремушка] / Klapper. ṕiže͔ń kardo, kšni͔ń ajgor. – gromuškaś (251) Ein kupferner Pferdestall, ein eiserner Hengst. – Die Klapper. — Russ. грему́шка.
grop E:Večk SŠant [гроб] / Sarg. živoj grops puci͔ź alka rošt́a se͔ŕińem E:Večk (II177) Lebend wird man meinen Körper, der wie ein niedriger Hain ist, in den Sarg legen. ton mońe grop t́ejt́ ton paŕisovojt́ E:SŠant (I316) Mache mir einen Sarg aus Zypresse! — Russ. гроб.
gropḱe E:SŠant (Dem. zu grop) id. kupaŕisovoj ton gropḱe t́ejt́a (I316) Mache einen Sarg aus Zypresse!
grobne͔ E:MKly (Dem. zu grop ~ grob) id. śijań grobne͔s si͔ń matŕań puti͔ź (VII24) Matrja wurde in einen silber(farbe)nen Sarg gelegt.
grobńića E:VVr [гробница] / Grabmal. t́eŕkaja, śed́ej-ṕeĺksi͔ńem, živoj kalmoń čuv́ićat, živa grobńićań t́eićat! Lade, mein Herzlieber, die, die mir ein lebendes Grab graben werden, die, die mir ein lebendes Grabmal bauen werden! — Russ. гробни́ца.
groš E:Petr Bug Vez NSurk, groša E:VVr грош / Zweikopekenstück. rod́ńat́ńe maksi͔t́ konat koṕejkań-koṕejkań, konat grošeń-grošeń E:Petr (VIII26) Von den Verwandten geben einige je ein Kopekenstück, andere je ein Zweikopekenstück. už źeṕeze͔nʒe͔ putokšnoś radaj ṕižeń groš E:Bug (V302) Radaj steckte eine Kupfermünze in [seine] Tasche. ṕeŕevojs ḱiŕgan groš t́et́ E:Vez (III70) Ich kratze dir für die Reise an einer Kupfermünze [so wird den Verstorbenen Geld geschenkt]. groš ḱiŕǵi E:NSurk Sie kratzt an der Münze. od groša laŋkso tomśid́e E:VVr (II362) Ihr bleutet (sie) [die Wäsche] auf neuen Münzen. | groša-ṕiže E:Is [? медная монета / ? Kupfermünze]. — [Russ. грош].
goraš M:Sel Sp Bar Atj (Gen. M:Sel goražə̑ń) [украшения на грудной застёжке] / kupferne, spielmarkartige Verzierungen an der Brustspange (śulga·m) (M:Sel); [? фишка] / ? Spielmark (= d́äńt́ka M: Temn) (M:Sp). [śeĺḿä v́ed́ńanza] snavńaks [ǵevəŕiᵪ́t́, uśkəks v́eńeḿiᵪ́t́], goražks [ḱeĺeḿiᵪ́t́] M:Sel (IV396) Seine Tränen, wie Erbsen rollen sie, sie verlängern sich zu Draht, sie erweitern sich zu Schmuckmünzen. uśkə̑ks v́eńeḿijᵪ́t́, goražks ḱeĺeḿijᵪ́t́ M:Atj (VIII278) Sie dehnen sich wie eine Kette, sie verbreitern sich wie Ziermünzen. mastə̑ru pə̑raᵪ́t́, goražks ḱeĺeḿijᵪ́t́ M:Bar (VIII296) Sie fallen an den Boden und verbreitern sich wie Ziermünzen. — ? Russ. грош.
gorašḱä M:Pičep (Dem. zu goraš) id. lopańanza goraškanza (VIII258) Ihre Blätter [sind] ihre Ziermünzen.
grošińe (Dem. zu groša): od grošińe E:VVr [новая (блестящая) монетка для украшения] / neue (glänzende) Münze, die als Schmuck gebraucht wird. od grošińet́ loṕińe (II326) Wie neue Münzen [Ziermünzen sind] deine Blätter.
grošḱe E:Mar (Dem. zu groš) [двухкопеечная монетка, грош] / Zweikopekenstück, Geldstück. grošḱe ḱirgan, pondo śija t́et́ jovtan (25) Ich kratze ein Zweikopekenstück, ich weihe dir ein Pud Silber.
gruboj E:Mar [грубый, неуклюжий] / grob, tölpelhaft. — Russ. грубый.
gruda: lou̯-gruda E:Kal [сугроб] / Schneewehe. | moda-gruda E:Kal [куча земли] / Erdhaufen. — Russ. груда.
grud́ E:Mar Ba ― grud M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. grutt) грудь / Brust. popoś ovśe grud́ v́id́ga ĺiśś E:Mar (295) Der Priester streckte sich gar bis zur Brust [zum Fenster] hinaus. grud́ v́id́ga naŕatca E:Ba (VII410) Sie ist bis zur Brust in Schmuckstücken. | grud́-lovaža E:Mar [грудина] / Brustbein (= grud́ina-lovaža). grut́ste͔nze͔, grud́ lovažastonzo ‒‒‒ [čulkśet́ima] orma javtan (212) Von ihrer Brust, von ihrem Brustbein ‒‒‒ scheide ich das Gliederreissen. — Russ. грудь.
grud́ńä· M:P (Dem. zu grud) id.
grud́ev E:Mar [широкогрудый] / breitbrüstig.
grud́ina: grud́inań kambras E:Mar [ключица] / Schlüsselbein. | grud́ina-lovaža E:Mar [грудина] / Brustbein (? Schlüsselbein) (= grud́-lovaža). — Russ. груди́на.
grut́ka E:Mar фуфайка / kurze wollene Unterjacke (= ufa·jka M:Alk). — Russ. [грудка].
gruᵪova E:Mar, gruᵪa E:Večk, bŕuᵪuva (bŕuᵪu·va) E:Atr, bŕukva E:VVr, bukva E:Is, bulka (bulka·) E:Kažl ― bə̑tla· M: Sučk (“irgendwo im Gouv. Samara”) брюква, буква, букла / Kohl-, Steckrübe. — Russ. брюква, бухма, грухва.
gruńa E:Večk [женское имя, Груня] / ein Frauenname, Grunja. — Russ. Груня (Dem. zu Агриппи́на).
gruńka E:Mar (Dem. zu gruńa) id.
gruša E:VVr [женское имя, Груша] / ein Frauenname. gruša bab́ińem (III156) Gruscha, meine Grossmutter! — Russ. Груша (Dem. zu Агриппи́на).
1gruša ChrE E:Mar Večk Kozl [металлический убор на поясе] / Metallzierat (die die Frauen auf eine Schnur aufgezogen an ihrem pulakš [eine Art Lendentuch] tragen). v́eśe čoĺd́eŕd́it́ grušanzo E:Mar (281) Alle ihre Märkchen erklingen. gruša laŋkso pokš ĺeĺakaj lapamka mon E:Večk (I434) Auf Perlen, ältester Bruder, kann es gebleut werden. | gruša-ṕeĺksḱe E:Mar [половинка фишки] / Erzmarkenhälfte]. | ṕižeń gruša E:Mar Kozl [бронзовая фишка] / Erzmarke. ṕiže͔ń grušat, uŕakaj, loṕińenze͔ E:Mar (118) Erzmarken, Schwägerin, [sind] ihre Blättchen. vačkań ṕižeń grušado E:Kozl (II147) Daran [am Festhemde] sind kupferne Schmuckstücke befestigt. — Russ. груша.
gruši͔ńe E:Mar, grušińe E:Večk (Dem. zu gruša) [фишечка] / Erzmärkchen. kańć gruši͔ńet́, eŕǵińet́, b́iśorne͔t́ t́ejt́eŕńeńt́eń E:Mar (281) Sie brachte Märkchen, Perlchen und Glaskorallen dem Mägdlein.
grušińeška E:Večk [величиной с фишку] / so gross wie eine Ziermünze. moń ṕiŕam v́eĺksse͔ grušińeška ńeḿeĺeś (II182) Der Himmel über meinem Haupt war so gross wie eine Ziermünze.
grušića E:VVr [грушица] / Wintergrün (Pyrola). — Russ. грушица.
gruška E:Mar [груша] / Birne. | gruška-čuvto E:Mar [грушевое дерево] / Birnbaum. — Russ. грушка (Dem. zu груша).
gruźd́ams E:Mar [выгружать, разгружать] / ausladen, abladen. — ? Russ. грузи́ть.
gruźd́akšnoms E:Mar (Frequ.).
gŕebala E:Mar [гребло] / Holz, mit dem beim Abmessen des Korns über den Rand des Masses gestrichen wird. — Russ. гребло́.
gŕebuška E:Večk, gŕebuška ~ gŕeb́iška E:Gor, gŕeb́eška E:Ba [Mečk] ― gŕebə̑ška M:Sučk [гребень, гребёнка] / Kamm, Haarkamm (E:Gor Ba Mečk); [льночесалка, гребень] / Flachs- od. Hanfkamm, Hechel (= moćkańd́ama E:Kažl) (E:Večk M:Sučk). ramakat́ kšńińeń gŕebuška E:Gor (VII224) Kaufe (mir) einen eisernen Kamm! kšńiń gŕeb́e·ška pŕasᴉ·nza E:Mečk (VII422) Sie hatte einen eisernen Kamm auf ihrem Kopfe. | moćkań t́ejńima gŕebuška E:Mar, moćka·ń t́äjńi·ma gŕeb́e·ška E:Ba [гребень для льна, чесалка] / Kamm für Flachs u. dgl., Hechel. — Russ. гребешо́к.
gŕebušḱińe E:Naumk (Dem. zu gŕebuška) [петушиный гребень] / Hahnenkamm. vaj zoločinnoj gŕebušḱińeze͔ (VII188) (Wie) vergoldet ist sein Kamm.
gŕebams E:Mar, gŕobams [E:MKka] [грести] / rudern; [выравнивать греблом] / mit einem Holz (Streichholz) das Korn im Mass ebnen (E:Mar). ńe savtne͔ń ńe javtne͔ń ńe šumoń[‑]zdoroń savtne͔ń śijań gropkasońt́ [lut́ńesi͔ńd́e] i gŕobasi͔ńd́e [E:MKka] (III108) Er hackt und reisst diese savt-, diese javt-Krankheit[en], diese von Lärmen und Streiten gekommene[n] savt-Krankheit[en] mit der silbernen Hacke aus. — Russ. [с-, за-]гребать.
gŕebakšnoms E:Mar (Frequ.).
gŕeća E:Mar Atr Večk, gŕeča E:Is [гречиха] / Buchweizen. | ǵŕeća-olgo E [солома, соломинка гречихи] / Stroh, Strohhalm des Buchweizens. — Russ. гречи́ха [греча].
ǵŕeᵪ ChrE, gŕeᵪ E:Mar, gŕek E:SŠant ― ḱŕeᵪ ChrM, kŕeᵪ (Gen. -en, Nom. Pl. -t) ~ kŕef M:P, gŕeᵪ M:Čemb Pičep, gŕef M: Mam Sučk грех / Sünde; [несчастье, беда / Unglück, Elend]. uk puvaź puvams ńej gŕekse͔ lamo E:SŠant (I249) Um sie richtiggehend zu erwürgen, (macht sie zu) viel Geschrei. | gŕeᵪs arams M:Pičep [? попасть в беду / ? ins Elend geraten]. murdzań avaś gŕeᵪs ṕäk araś (VIII258) Die Murdza-Frau geriet in eine grosse Not. | gŕeᵪs sovams [E:Mar] [согрешить] / sündigen. | ḱŕeᵪ́ t́ijəms M:P [совершить грех] / eine Sünde begehen. t́ijan kŕeᵪ Ich begehe eine Sünde. | gŕeᵪ́iń t́ejića E:Mar [грешник] / Sünder. uĺit́ lamo, t́et́akaj, b́eŕeń vali͔ń jovti͔ćat, lamo ǵŕeᵪ́iń t́ejićat (1180-2) Es wird, Väterchen, viele geben, die böse Worte reden, die viel Sünde begehen. — Russ. грех.
gŕekḱe E:SŠant ― kŕeᵪḱä M:P Gor (Dem. zu gŕek, kŕeᵪ) id. mon gŕekḱes sov́iń tońt́ maro E:SŠant (I294) Ich habe mich gegen dich versündigt. śəćä· kŕeᵪḱäś satə̑mań [M:Gor] (IV318) Jenes Unglück hat mich erreicht. t́at jävəd́ä kŕeᵪkadə̑n [M:Katm] (IV457) Erschrick nicht über meine Übeltat!
ǵŕešnoj ChrE E:Mar SŠant Jeg, ǵŕešni͔j E:Kal ― kŕešnaj M:P Saz, gŕešńij M:Sel [грешный] / sündig; [несчастный, бедный] / unglücklich, arm. tosta tužat ṕińit́ koda kuŕńafti͔t́ di͔ ǵŕešni͔j ŕiv́iźt́ śesk se͔v́iź E:Kal (2137) So sprangen daraus gelbe Hunde heraus und [fr]assen auf dem Fleck den armen Fuchs auf. t́otka· ruz[‑]ava, ǵŕešno·j salda·tka, d́ŕiga·ń ńeji·źe avaŕd́imado E:Jeg (1102) Eine alte russische Frau, ein armes Soldatenweib sah Driga weinen. ozaftə̑da kŕešnaj lomań [akańäńt́t́əń] M:Saz (IV482) Lasst den armen Menschen, eure [ältere] Schwester, Platz nehmen! makst t́eiń kulə̑ma, ṕäḱ gŕešńijan M:Sel (IV806) Gib mir den Tod, ich bin sehr sündig! — Russ. грешный.
gŕešnojńe E:Mar (Dem. zu ǵŕešnoj) [бедненький, бедняга (ласк. слово)] / Armer, Arme (Kosew.). oᵪ gŕešnojńem! O mein Armer!
ǵŕešńiḱ E:Mar [грешник] / Sünder. ejse͔nze͔ pazne͔ń ozni͔ćat, ǵŕešńiḱiń [ojḿeń] id́ićat (1166) In ihm [im Kloster] wohnen die Gott Anbetenden, die Erlöser der Seele des Sünders. — Russ. грешник.
gŕešams E:Mar [грешить] / sündigen. — Russ. греши́ть.
*kŕeši·ndams (: kŕeši·ndan, -aj) M:P, *gŕeši·d́əndams (: gŕeši·d́e̥ndan, -aj) M:Sel [грешить] / sündigen. — [Russ. греши́ть].
*kŕeši·ndakšńəms (: kŕeši·ndakšńan, -i) M: P (Frequ. zu kŕeši·ndams).
*kŕeši·ndaftə̑ms (: kŕeši·ndaftan, [?] -aj) M:P (Kaus. zu kŕeši·ndams) [заставлять совершить грех] / jdn. eine Sünde begehen lassen.
*kŕeši·ndafńəms (: kŕeši·ndafńan, -i) M:P (Frequ. zu kŕeši·ndaftə̑ms).
gŕip E:Mar ?Gor (Gen. E:Mar gŕib́iń) ― gŕip M:?Sel [шпат] / Spat (M:Sel: an der Brust). | bojaroń dorogoj ǵŕip E:?Gor [какой-то гриб] / irgendein Pilz (= kuja-paŋgo E:Gor дорогой гриб). — Russ. гриб.
ǵŕiša E:Mar, gŕiša E:Nask ― kŕiša [M: Mam ?Kr] [мужское имя, Гриша] / ein Männername, Gregorius. [kŕišań] savaŕäś [M:?Kr] (IV247) Krischas (Tochter,) Savas Frau [die Frau von Grischas Sava]. — Russ. Гриша (Dem. zu Григо́рий).
ǵŕiška E:Mar [мужское имя, Гриша] / ein Männername (fam. Dem.-F. von Grigori, Gregorius). — [Vgl. russ. Гриша, Гриша́ка, Гришко́ (Dem. zu Григо́рий)].
ǵŕiva E:Večk, gŕiva ( gŕiva·) E:Atr, gŕiva E:Kozl SŠant ― kŕiva· ~ kŕiva (Gen. ‑ń) ~ gŕiva M:P, gŕiva M:Sel Jurtk [грива] / Mähne; бугорок / Anhöhe, Hügel (= gubo·ŕ) (E:Atr). už nučkań paŕćejt́ ǵŕivanʒo E:Večk (I111) (Wie) nach zwei Seiten herabfallende Seide ist seine Mähne. ton kundakaja sur eŕźa gŕivazon E:SŠant (I392) Fasse meine Mähne, Sur-Ersäne! vaj nučk paŕśejńet́ mazi͔ gŕivanzo E:SŠant [(Wie) nach zwei Seiten herabfallende Seide ist seine (des Pferdes) Mähne]. | ṕiče-gŕiva E:Atr [сосновая грива] / mit Kiefern bewachsene Anhöhe, Bergrücken mit Kiefernwald. — Russ. грива.
gŕiv́ińe E:Mar VVr (Dem. zu gŕiva) [грива] / Mähne. si͔ńst targań paŕćejt́ gŕiv́ińest E:Mar (1112) Ausgezupfte Seidenfäden [sind] ihre Mähnen. ḿiśurań śv́eća ǵŕiv́ińesk E:VVr (II318) Glänzend (wie) Silberzwirn ist ihre Mähne.
kŕivańä M:P (Dem. zu kŕiva) [грива] / Mähne.
-gŕivajńä M:?Saz [Dem. zu *-gŕivaj] [грива / Mähne]. esta šarftə̑źä ‒‒‒ tolga gŕivajńanc (IV141) Da wendete sie ‒‒‒ ihre Federmähne.
gŕivna E:Večk Petr ― gŕivna M:Temn, kŕivna· M:P, kŕivna [M:Mam] [гривна] / Zehner (Münze), Zehnkopekenstück. kavkso gŕivnat sajd́ano E:Večk (II234) Acht Zehnkopekenstücke wollen wir haben. putś kafta [kŕivnat] jarmak M:Mam (IV892) Er steckte (dahin) zwei Zehnkopekenstücke Geld. gŕinkań ṕit́ńä kuźät́ mavrac zapə̑ńńä štaj M:Temn (VIII346) Kuzjas Mavra verwäscht Seife im Wert von zehn Kopeken. — Russ. гривна.
ǵŕiv́eńńiḱ ~ ǵŕiv́ińńiḱ E:Mar [гривенник] / Zehner (Münze), Zehnkopekenstück. baba mukorco ǵŕiv́eńńiḱ. – v́eŕmaĺma potomksi͔ś (226) Im Hintern einer Alten ein Grivnik (Zehnkopekenstück). – Der Rauchfangstöpsel. ńiĺ(e) ugolga po ǵŕiv́ńi, kunčkasonzo ǵŕiv́ińńiḱ! (1136) Auf den vier Ecken [des Tisches] je ein Zehnkopekenstück, auf seine Mitte [mitten darauf] ein Grivnik [Zehnkopekenstück]! — Russ. гривенник.
ǵŕiv́ennoj ChrE E:Pičel [гривенный] / zehn Kopeken kostend. | ǵŕiv́ennoj śv́eča E:Pičel [гривенная свеча] / eine zehn Kopeken kostende Kerze. — Russ. гривенный.
poǵŕiv́ńi E:Mar [по гривне] / je ein Zehnkopekenstück. stoĺińt́ ńiĺ(e) ugolonzo, ńiĺ(e) ugolga po ǵŕiv́ńi, kunčkazonzo ǵŕiv́ińńiḱ! (1136) Der Tisch hat vier Ecken, auf den vier Ecken je ein Zehnkopekenstück, auf seine Mitte ein Grivnik! — [Russ. по гривне].
gŕiza E:Mar, ǵŕiza E:Sob, ǵŕiza· E:Kad, gri͔ža E:Kal ― kə̑rə̑ś M:P Pš (Gen. kə̑rə̑źəń), ǵŕiz M:Sel, gŕiza· M:Sučk грыжа / Bruch, Geschwulst. | gŕiza-t́ikše E:Mar “трава от грыжи” / ? Katzenpfötchen (Antennaria dioica) (nach Wied.: [петушиный гребень] / Klappertopf, Hahnenkamm [Alectorolophus l.]). | muškaz-gŕiza E:Kozl грыжа / Bruch. | muškat-gŕizat E:Mar Ba M:P Pš грыжа / Bruch; [гложущая боль, ломота в суставах, резь в животе] / jeder nagende anhaltende Schmerz, Gliederreissen, veraltete Leibschmerzen (E:Mar); кила / Bruch, Leistenbruch (E:Ba). ḱed́ a toḱi, śeĺm(e) a ńeji. – ṕekse͔ muškat ǵŕizat E:Mar (234) Die Hand kann es nicht anrühren, das Auge nicht sehen. – Das Leibschneiden. — Russ. грыжа (грыза, грыз, грызь).
gŕopka [E:MKka] скребок / Hacke, [Schabeisen]. śijań gŕopka ḱeci͔nde͔ (III108) [Er hat] eine silberne Hacke in der (rechten) Hand. śijań [gŕopkasońt́ lut́ńesi͔ńd́e] i gŕobasi͔ńd́e (III108) Er hackt und reisst [die Krankheiten] mit der silbernen Hacke aus. — Russ. гребо́к.
1guba E:Mar ― kuba· [M:Mam], guba M: Temn [губка] / Waschschwamm (E:Mar); губа / Lippe ([M:Mam]). [ńä kuda·t́ńä, kuda·t́ńä, śemb́ä mə̑kə̑r-kuba·t́ńä] [M: Mam] (IV507) Diese Kudas [Brautwerber], diese Kudas, sie haben alle Lippen wie ein Arsch. ava-kuda, paŕ guba, d́iva! M:Temn (VIII406) Brautwerberin-Frau, mit Lippen wie eine Tonne! — Russ. губа́.
gubka E:Večk [губка] / Schwamm. — Russ. губка [Dem. zu губа́].
2guba: śeĺmə-guba M:Sind, śeĺḿä-guba·t (Pl.) M:Sučk [уголок глаза] / Augenwinkel (M:Sind); брови / Augenbrauen (M:Sučk). — Vgl. tschuw. ᵪabaᵪ [ᵪu̬baᵪ, ᵪuʙə̑; vgl. 1kaba < kas. kabak].
1guban E:Mar Gor Al (Nom. Pl. gubat) [тюркское племя] / irgendein türk. Stamm (kommt in der Volksd. als Par.-Wort zu nogaj vor). ńej t́iŕiń t́et́et́ nogajt́ńe polońiź, vaj [koŕḿińećḱet́] gubatne͔ zaᵪvat́iź E:Mar (148) Jetzt haben die Nogajer deinen Vater, den Ernährer gefangen genommen, weh, deinen Verpfleger haben die Gubaner ergriffen. toń t́iŕiń t́ät́ät gubat zaᵪvat́iź E:Al (VII132) Gubaner haben deinen lieben Vater angepackt (gefangen). udal(o) moĺi si͔ŕe guban ńeiźe E:Gor (VII230) Der hinten gehende alte Gubaner sah ihn. | guban-ava E:Gor [кубанская женщина] / Gubanerin. guban ava ejd́ nuŕćeḿe sodi͔źe (VII232) Die Gubanerin nötigte (‘band’) ihn das Kind zu wiegen. | gubani͔ń ejd́ E:Mar [кубанский ребёнок] / Gubaner-Kind. | guban-polkḱe E:Gor [кубанская толпа, орда] / Gubaner-Schar, Gubaner-Horde. guban polkḱe, äŕźäń ćora, ḱäṕet́eć (VII230) Eine Gubanerhorde, junger Ersäne, ist herangerückt. — Vgl. 2guban.
2guban E:Mar Kočk [назв. сказочной горы в народной поэзии] / Name eines fabelhaften Berges in der Volksd. mińeḱ mastorc(o) uĺi guban pando ṕŕa E:Mar (132) In unserem Lande gibt es einen Hügelgipfel Guban. vaj ḿińek uĺi guban pandonok E:Kočk (VII76) Wir haben einen Guban-Berg. — [Vgl. 1guban].
gub́eŕńa E:StDemk SŠant ― kub́e·ŕńä M: Kr, gub́e·ŕńä M:Sel (Gen. -ń) губерния / Gouvernement, (auch:) [? губернский город / ? Gouvernementsstadt]. tujekšne͔ś śumur ćimb́iŕ [gub́eŕńav] tujekšne͔ś śumur ćimb́iŕ ujezdov E:StDemk (VII186) Sjumorge begab sich nach dem Gouvernement Simbirsk, Sjumorge begab sich nach dem Bezirk Simbirsk. araś toń ńej gub́eŕńaso prav́edĺivoj zakonot E:SŠant (I465) Bei dir im Gouvernement ist kein rechtmässiges Gesetz. gub́eŕńste͔ gub́ernatorne͔ń E:VVr (II327) Ihr, meine Gouverneure von Gouvernements! vaj mastə̑rganza soń kub́e·ŕńanzə̑n M (IV39) Ach, in seinem Lande hat er seine Bezirke. nu, fḱä bajar moĺi gub́e·ŕńät́ pačk M: Sel (IV825) Nun, ein Bojar geht durch die Gouvernementsstadt. — Russ. губе́рния.
gub́erskoj E:NSurk [губернский город] / Gouvernementsstadt. śiśem ijet́ t́ejt́eŕ ejd́e kazan ojš eŕaś, vaj śiśem godne͔t́ azravka gub́erskojse͔ ajš (I455) Sieben Jahre lebte das Mädchen in der Stadt Kasan, sieben Jahre lebte die Herrin in der Gouvernementstadt. — Russ. губе́рнский.
gub́ernator E:Beg SŠant [губернатор] / Gouverneur. anćak azdasi͔ ṕenzań bojaroś, ṕenzań bojaroś gub́ernatoroś E:Beg (VII192) Nur der Pensaer Bojar kennt sie nicht, der Pensaer Bojar, der Gouverneur. gub́ernator son saiźe t́e śormaśt́ E:SŠant (I464) Der Gouverneur nahm den Brief. — Russ. губерна́тор.
gub́ernatorne͔ E:VVr (Dem. zu gub́ernator) id. gub́eŕńste͔ gub́ernatorne͔ń (II327) Ihr, meine Gouverneure von Gouvernements!
gubor (Gen. -i͔ń) ~ bugoŕ E:Mar, gubor E:VVr Ba Večk Is, gubor [~ guboŕ] E:Jeg, guboŕ ChrE E:SŠant, gubo·ŕ E:Atr, gubᴉ͐r E:Ba, gubo·r E:Kažl, gubra E:MKly, guboń E:Škud, gobu·r E:Šir ― kubo·r M:P [Mam], kə̑bo·r M:Pš, gubo·r M:Čemb, bugə̑r M:Sel бугор, холм / Hügel, Anhöhe. uš pokš pakśasońt́ da ńej pokš guboŕ, guboŕeń ṕŕaso čopuda v́iŕńe E:Jeg (194) Auf dem grossen Felde ist ein grosser Hügel, auf dem Hügel ein dunkler Wald. kolmo gubońga v́etŕinńićanzo [E:Škud] (VII300) Auf drei Hügeln hat er Windmühlen. pokš pakśasońt́ pokš gubra E:MKly (VII32) In der grossen Feldmark (liegt) ein grosser Hügel. [śä] kubo·rt́ pŕasa [śäĺińä] [M:Mam] (IV42) Auf dem Hügel [steht] eine Ulme. kolma kubo·rga v́ätŕa·ŋkańanzə̑n M:Katm (IV111) Auf drei Hügeln hat er Windmühlen. | guboŕ-ṕ(i)ŕa E:Večk SŠant ― kubor-ṕŕä (kubo·r-pŕä) M:P, bugə̑r-pŕä M:Sel [холм, вершина] / Hügel, Hügelgipfel. śe pokš pakśasońt́ pokš guboŕ ṕiŕa E:Večk (I244) In der grossen Feldmark (liegt) ein grosser Hügel. kalmama·k ‒‒‒ ot́śu ḱi tə̑rva·s, maźi bugə̑r pŕa·s M:Sel (IV292) Begrabe mich am Hauptwege, auf dem Gipfel eines schönen Hügels. po·gž gobu·r ṕŕat a·lksunda E:Šir (I268) Ein grosser Hügel ist sein Kopfkissen. | kubor-ṕŕäńä M:Pš, kubo·r-ṕiŕäńä M:Pal (Dem.) [холмик / Hügel]. pakśä kubor ṕŕäńasa M:Pš (IV418) Das Feld (liegt) auf einem Hügel. potmə̑ń pakśasa kubo·r ṕiŕäńä M:Pal (IV313) In der Feldmark von Potma (liegt) ein Hügel. kosta muźä, tuga·ńäźä, və̑d́ v́ešəźä? maźi bugə̑r, tuga·ńäźä, vaj pŕäńasta M:Sel (IV493) Wo fand mein Bruder sie, (woher) holte er sie? Von einem schönen Hügel, mein Bruder. | guboŕ-ṕiŕaftḱe E:Jeg [холм] / Hügel. pokši͔ńeń pokš pokš pakśaso guboŕ ṕiŕaftḱe (II553) In einer sehr grossen, grossen Feldmark (steht) ein Hügel. — Russ. буго́р.
bugoŕks E:Mar, guborks E:Sar Is, guboŕks E:NSurk SŠant, guborks ~ guboŕks E:Večk, gubo·ŕks E:Ba, gubońks E:Gor God ― gobə̑rks M:Sučk бугор, холм / Hügel. pokš (pogž) [guboŕksse͔ńt́] pokš tumo E:NSurk (III86) Auf dem grossen Hügel (steht) eine grosse Eiche. pokš pakśasońt́ pokš gubońks E:God (III107) In der grossen Feldmark (liegt) ein grosser Hügel. | gubońks-ṕŕa E:Gor [вершина] / Hügelgipfel. gubońks pŕasońt́, uŕkaj[‑]avkaj, si͔ŕe tumo (VII222) Auf dem Gipfel des Hügels, Schwägerin-Mutter, (wuchs) eine hohe Eiche.
guborksḱe E:Sar Kočk, guboŕksḱe [E:StDemk] SŠant, gubońksḱe E:Gor (Dem. zu guborks, guboŕks, gubońks) [холмик] / Hügel. lugańt́ kunčkaso, uŕakaj, pokš guborksḱe E:Kočk (VII66) Mitten auf der Wiese, Schwägerin, (erhob sich) ein grosser Hügel. guboŕksḱeśt́ ṕiŕas samaj son ńej šačś E:SŠant (I251) Gerade auf dem Gipfel des Hügels ist sie [die tödliche Pflanze] gewachsen. pokš pakśasońt́, uŕkaj[‑]avkaj, pokš gubońksḱe E:Gor (VII222) In der grossen Feldmark, Schwägerin-Mutter, (lag) ein grosser Hügel.
bugoŕkse͔v E:Mar [холмистый] / hügelig, reich an Hügeln.
guboŕńe E:SŠant ― kubo·rńä M:P (Dem. zu gubor, kubo·r) бугорок / Hügel.
gudok E:SŠant [музыкальный инструмент] / Musikinstrument, Gudok, eine Art dreisaitige Geige. mazi͔ śḱŕipkaks mazi͔ gudokoks moń t́eimak ńej (II7) Mache mich zu einer schönen Geige, zu einem schönen Gudok! — Russ. гудо́к.
gujgu·ldums E:Ba ― gujgə̑ldə̑ms M: Sučk [шататься, дрожать, колыхаться (мягкая часть тела)] / schwanken, beben, hin u. her schwabbeln (eine fette Stelle am Körper); [извиваться] / sich schlängeln. gujś moĺi gujgə̑ldə̑ź M:Sučk [Die Schlange bewegt sich schlängelnd vorwärts].
guĺ: guĺ, guĺ E:Kažl [приман. для голубей] / Lockruf für Tauben. — Russ. гуль гуль.
guĺajams E:Mar VVr Sob SŠant, guĺadnams E:Kal Šokša ― guĺa·ndams ~ kuĺa·ndams M:P, kuĺa·ndams M:Pš Kr, guĺadə̑ndams M:Čemb, *guĺa·dndams M:Kar Sel [прогуливаться] / spazieren (E:Mar VVr Kal M:P Sel); [шататься] / umherschlendern (E:Sob); [находиться в течке] / brünstig sein (von allen Haustieren) (E:Mar VVr M:P Pš); [быть непристойной (женщина)] / lasziv sein (Frau) (E:Mar VVr); [развлекаться] / sich vergnügen (E:SŠant M:Kar Kr), (M:Kr auch:) [нанести визит, радоваться визиту] / Besuch machen, sich als Gast freuen. ad́adon, jalgan, ad́adon, ojan, ḿiń guĺajamo, jalgan, jakamo E:VVr (II37) Kommt, meine Freundinnen, kommt, meine Gespielinnen, spazieren, meine Freundinnen, umherstreifen. ŕiv́iźś ĺiśś kardajs guĺadnama E:Kal (2137) Der Fuchs ging auf den Hof, um ‒‒‒ zu spazieren. vaj śiśeḿ godne͔t́ od aĺa guĺajaś E:Sob (VII310) Sieben Jahre war der junge Mann umhergestreift. vaj v́ejḱe sutka t́e svad́baś guĺajaś E:SŠant (I482) Einen Tag und eine Nacht wurde Hochzeit gefeiert. jakaś varaś guĺadnama E:Šokša (VII448) Vara ging zu Besuch (schmausen). kosa guĺa·dndaj savańń maŕäś ᵪvaĺi·dndaj [M:Sel] (IV189) Wo spaziert Savas Marja, wo prahlt sie? af kuĺa·ndama sašə̑ndə̑ń M:Kr (IV152) Ich bin nicht gekommen, um Besuche zu machen. esta sajan sodak [aĺäńäźä t́ŕäjńäźä] kuĺa·ndama[‑ṕira·vama] M:Kr (IV556) Dann komme ich, du darfst (es) wissen, lieber Vater, um mich als Gast zu freuen. vaj śiḿiᵪ́t́[‑]jarʿcaᵪ́t́ śiń guĺa·dndaᵪ́t́ M:Kar (IV386) Sie trinken und essen, sie vergnügen sich. — Russ. гуля́ть.
*guĺajaftums E:Petr, guĺäjaftᴉ͐ms E:Ba угостить / bewirten, schmausen lassen (E:Petr); заставить гулять / Gast sein lassen, zu Gaste bringen (E:Ba). žeńeᵪ́eń t́ät́aś purnasi͔ńd́źe sońćendza rod́ńandza di͔ guĺajavsi͔ńd́źe E:Petr (VIII24) Der Vater des Bräutigams ruft seine Verwandten zusammen und bewirtet sie.
guĺäjaftuma: ḿäkš-avań guĺäjaftuma E:Ba [праздник пчеловодов] / “das Gastenlassen der Bienenkönigin” (ein Fest mit diesem Namen wird von Bienenzüchtern zweimal im Jahre gefeiert: am 18. August (am Flora-Tag) u. am 1. Dezember. In jedem Hause wird ein Festtisch hergerichtet u. darauf ein bienenstockförmiger Kuchen aus weissem Weizenteig u. eine zu diesem Anlass verfertigte weisse Salzbüchse gesetzt. Eine junge, schöne Frau wird als “Bienenkönigin” in ihre besten Festkleider gekleidet u. ebenso einige junge, ung. 12-jährige Mädchen als “Bienen”. Mit diesen gehen die Bienenzüchter mit ihren Familien von Haus zu Haus [nach Schuw.]).
*kuĺa·ndakšńəms ~ *guĺa·ndakšńəms (: kuĺa·ndakšńan ~ guĺa·ndakšńan, -i) M:P (Frequ. zu kuĺa·ndams ~ guĺa·ndams).
*kuĺa·ndakšńəft́əms ~ *guĺa·ndakšńəft́əms (: kuĺa·ndakšńeft́an ~ guĺa·ndakšńeft́an) M:P (Fakt. zu kuĺa·ndakšńəms (g-)).
*kuĺa·ndakšńəfńəms ~ *guĺa·ndakšńəfńəms (: kuĺa·ndakšńefńan ~ guĺa·ndakšńefńan) M:P (Frequ. zu kuĺa·ndakšńəft́əms (g-)).
*kuĺa·ndaftə̑ms ~ *guĺa·ndaftə̑ms (: kuĺa·ndaftan ~ guĺa·ndaftan, [?] -aj) M:P (Fakt. zu kuĺa·ndams) заставить гулять / jdn. Gast sein lassen, Besuche machen lassen (E:Ba); [выводить гулять] / jdn. spazieren lassen (indem man ihn mit sich nimmt) (M:P).
*kuĺa·ndafńəms ~ *guĺa·ndafńəms (: kuĺa·ndafńan ~ guĺa·ndafńan) M:P (Frequ. zu kuĺa·ndaftə̑ms ~ guĺa·ndaftə̑ms).
*kuĺa·ndafńəkšńəms ~ *guĺa·ndafńəkšńəms (: kuĺa·ndafńekšńan ~ guĺa·ndafńekšńan) M:P (Frequ. zu kuĺa·ndafńəms ~ guĺa·ndafńəms).
guĺardoms E:Mar [? шататься] / ? umherschlendern; [? вести распутную жизнь] / ? ausschweifen.
guĺńe E:SŠant [безделье] / Müssiggang. kolmoće ije uk čova gńedoj guĺńese͔ (I407) (Schon) das dritte Jahr läuft der schlanke Braune untätig umher. — Russ. гульня́.
guĺka E:Mar Atr VVr Ba Kad Večk Is SŠant, guĺka· E:Kal, kuĺka E, kuĺka· E:Kažl, guĺga· E:Kad ― guĺka· M:Sučk Prol Ur, gulka͔· M:Jurtk голубь / Taube (E:Mar Atr VVr Ba Večk Is SŠant M: Sučk Prol Ur Jurtk); [мужской член] / männl. Glied (E:Mar VVr Ba Večk); [мальчиковый член] / Geschlechtsorgan bei einem kleinen Jungen (E); клюшка / krumme Stange, Stock mit gebogenem Ende, mit dem die Kinder eine runde Holzkugel schlagen, Treibstock (beim Ballspiel) (E:Kad Kal Kažl). | guĺka-ĺevks E [молодой голубь / junge Taube]. | guĺka-umbrav E:Gor [какое-то (маленькое) растение / irgendeine Pflanze, “Taubenampfer” (klein)]. | guĺka-vaće E:Is, guĺka-vaćt́ (Pl.) E:Mar Ba [вышивки уголками] / eckige Stickereien (z.B. an der Seite der iḱeĺga-Stickerei). | v́iŕ-guĺka E:Večk, v́iŕ-gu·ĺka E:Ba ― v́iŕ-gu·ĺka M:Ur дикий голубь / wilde Taube. — [Russ. гулька].
guĺkańä M:Kr, guĺka·ńä M:Sučk, guĺka·ńä M:Prol (Nom. Pl. guĺka·ńat) (Dem. zu guĺka) голубок / Taube.
guĺḱińe E:Mar Vez, guĺḱińi [E] (Dem. zu guĺka) [голубок] / Taube. če͔ḱeńt́ laŋkso guĺḱińe E:Mar (1232) Auf der Haspel [sitzt] eine Taube.
guĺo E:Atr [мужской член] / männl. Glied. — [Vgl. 1kuĺä: kuĺu].
guĺuša E:MKly [мужской член] / männl. Glied. | v́iŕ-guĺuša E:MKly [дикий голубь] / wilde Taube. šačovoĺeń v́iŕ guĺušaks (VII42) Wäre ich (doch) als Waldtaube geboren! — [Russ.].
guma M:Sel (Nom. Pl. gumə̑t) [берестянка] / Körbchen (aus Birkenrinde); [берестяная посуда для питья] / Trinkgefäss aus Birkenrinde (an der Quelle). — ? Russ.
gumə̑ńä (St. gumə̑ńa·-) M:Sel (Dem.).
gumaga E:Mar VVr Večk Jeg, guma·ga E:Ba ― pumaga M:P (Gen. -ń), puma·ga [M:Mam], gumaga M:Sel [хлопчатобумажная ткань] / Baumwolle, baumwollenes Zeug (E:Mar VVr Večk Jeg); бумажная пряжа (холст ткут из него) / baumwollenes Garn (woraus Tuch gewoben wird) (E:Ba); [? купленная шерстяная пряжа] / [?] gekauftes Wollgarn (M: P); [бумага, документ] / Papier, Dokument [M:Mam]. so·n guma·gasa ḿińi·ḱ jalga·ś potni͔·ndä͔ [E:Šir] (II428) Das hat unsere Freundin aus Baumwolle gewoben. [t́śepstə̑nza] targaś [kospod́in palko·vńekś] akša puma·gants [M:Mam] (IV139) Der Herr Oberst zog aus seiner Tasche ein weisses Papier. — Russ. бума́га, dial. гума́га.
pumagańä M:P (Dem. zu pumaga).
gumaška E:Mar, guma·ška E:Jeg ― pumaška M, puma·ška M:P (Gen. -ń) [бумажный денежный знак, банкнот] / Banknote. — Russ. бума́жка (dial. гума́жка).
puma·škańä M:P (Dem.) id.
gumagań E:Mar Ba ― puma·gań M:P (Adj.) [хлопчатобумажный] / baumwollen. aša gumagań ćulkasa E:Ba (VII420) [Sie geht] in Strümpfen aus weisser Baumwolle. akša puma·gań paĺäńäś M: P (IV299) [Jene] mit einem Hemd aus weisser Baumwolle.
gumažnoj E:Mar, gumašnoj E:NBajt NSurk [хлопчатобумажный] / baumwollen, Baumwoll-. ašo gumažnojt́ toń prakstat E:Mar (1206) Von weisser Baumwolle sind deine Beinbinden. a št́eŕd́it́[‑]kodi͔t́ gumašnojt́ kandi͔t́ E:NBajt (II45) Man spinnt und webt nicht, (aber) man trägt (doch) Baumwollenes. — Russ. бума́жный (dial. гума́жный).
guńa E:Večk Ba [оборванное платье] / zerfetztes, zerrissenes, abgetragenes Kleidungsstück. ḿejs guńasat, norov ava, gańasat? [E:?Večk] [Warum bist du in Fetzen, Getreidemutter, in Lumpen?]. | ŕiza-guńa E:VVr [изорванный, разорванный, оборванный] / zerrissen, zerfetzt, zerlumpt. — Russ. гуня. — Vgl. gańa.
gurnoms E:Atr Večk, gurnums E:Ba ― gurna·ms M:Sučk Ur пылать, гореть ярким пламенем / prasselnd brennen, flammen, lohen, lichterloh brennen. toltś gurna·j M:Ur Das Feuer brennt prasselnd. — Vgl. 1gurtḱe.
gurt E:Mar (Gen. -i͔ń), gurt E:Kažl ― kurt (Gen. -ə̑ń) ~ kurʿta (Gen. kurʿtə̑ń, Nom. Pl. kurʿt) M:P [стадо] / Herde, Viehherde (E:Mar: bei den Viehhändlern; M:P: eine von Viehhändlern gekaufte grosse Herde, die durch die Dörfer auf den Markt getrieben wird). | maćijəń kurt M: P [гусиное стадо] / Gänseschar, Gänseherde (eine gew., nicht vom Viehhändler gekaufte). | učań gurt E:Kažl [стадо овец] / Schafherde. pakśasa uča·ń gurtum, śetśiŋgak t́äŋḱ makssa E:Kažl (III234) Auf dem Felde ist meine Schafherde, auch sie werde ich euch geben! — Russ. гурт.
gurtḱe E:Mar (Dem. zu gurt) id.
kurʿtə̑ńä· M:P (Dem. zu kurʿta) id.
1gurtḱe E:Jeg (Dem. zu einem unbel. *gurt) [пламя] / Flamme, Lohe. gurtḱenze͔ marto kačamzo ĺiśi (194) Mit der Flamme steigt sein Rauch empor. — Vgl. gurnoms.
guŕams E:Atr Večk, kuŕams E:VVr Kad Kal Kažl, kuŕa·ms E:Ba ― koŕams M:P Pš, kuŕams (kuŕa·ms) M:Čemb Sučk играть в прятки / sich die Augen bedecken (beim Versteckspielen), ? Blindekuh sein, Versteck spielen. — Vgl. ḱekšems: ḱekšiń kuŕise͔.
guŕića [E:?Večk] [в игре в прятки закрывающий глаза и ищущий других / der, der beim Versteckspielen seine Augen bedecken u. die anderen suchen muss].
guŕd́ä·: kak gu·ŕd́ä ja·kaj M:Jurtk Er geht wie ein g. ([о высоком человеке, идущем согнувшись] / wird von einem hochgewachsenen u. gebückt gehenden Menschen gesagt).
guŕd́äńa E:Mar, guŕd́ańa E:Kal Večk [?]Ba, kuŕd́a·ńa E:Ba, kuŕd́a·ńa ~ kuŕd́ańa E:VVr, kuŕd́ańa E:Kad, kuŕʒ́a·ńa E:Atr, kuŕćańa E:Gor горбатый / gebückt, niedergebeugt, mit vorgebeugten, hängenden Schultern, bucklig (E:Mar Atr VVr Ba Gor Kad Večk); [тощий, сухопарый (человек)] / knochendürr, hager (Mensch) (E:Kal). | kuŕd́ańa tuva E:Kad [свинья с длинным и сгорбленным туловищем] / Schwein mit langem u. krummrückigem Körper.
guŕd́akadoms E:Mar Večk, kuŕd́a·kadᴉ͐ms E:Ba [корчиться, горбиться] / sich krümmen, gebückt werden, bucklig werden (z.B. wenn man alt wird od. vor Kälte).
guŕd́akaĺems E:Večk (Frequ. zu guŕd́akadoms) [корчиться, ёжиться] / sich krümmen, sich zusammenziehen (z.B. Mensch vor Kälte).
guśĺat (Pl.) E:Večk ― kuśĺä· M:P (Nom. Pl. kuśĺa·t) гусли / ein Saiteninstrument [eine Art liegende Harfe von vier Oktaven (mit Drahtsaiten bespannt, die gezupft werden)]. son kuśĺaks moraj M:P Er singt wie eine Harfe. moraj pə̑ta mazi͔ [kuśĺä. – śäźgantś] M (IV673) Es singt wie eine schöne Harfe. – Die Elster. — Russ. гусли.
kuśĺäńä M:P (Dem. zu kuśĺä·) id.
guva·ńd́əms ~ guvańd́ims M:Ur, gufa·ńd́əms M:Sučk вспыхнуть / auflodern, auflohen (z.B. Stroh).
guvańkšńəms M:Ur (Frequ.).
guvkad́emks E:VVr, gufkad́ems E:Atr Večk Ba [со свистом воспламениться] / rauschend auflodern (Feuer), (E:Večk auch:) [щёлкать (бич)] / knallen (die Peitsche).
gufkajems E:Večk [? Iter.].
guvnomks E:VVr, guvnoms E:Večk NSurk, guvnams E:Kad, guvnu·ms E:Ba ― *guvna·ms M:Prol, gunams M:Ur [гореть, полыхать] / (rauschend) brennen, lodern; ворковать / gurren, girren, rucksen (Taube), (E:?Večk ?VVr ?Ba auch:) [лепетать] / lallen (Kind, das noch nicht sprechen kann). puv́i guvńi toldo E:NSurk [Er bläst gegen rauschend brennendes Feuer]. suva·ś kuc, kudə̑c guvna·j, sä͔·vəźə šapkanc, jo·rdaźə guvna·j ṕe·ćkat́i M:Prol (IV837) Er trat in die Stube ein, seine Stube wurde geheizt, er nahm seine Mütze und warf sie in den lodernden Ofen.
guzi͔lat E:Bag [мужское имя] / ein Männername. guzi͔lat at́ań kudat́ńe (I280) Die Brautwerber des alten Gusylat.
guzmoldomks E:VVr, kuzmuldoms E:SŠant ― kə̑zmə̑ldə̑ms M:Pšen Sp Jurtk ползать, шевелиться (черви, муравьи) / wimmeln (Würmer, Ameisen), kriechen, sich schlängeln, sich bewegen, sich rühren.
guznat (Pl.) E:Ba [ржаная солома] / Roggenstroh [der untere Teil der Garbe], das übrig bleibt, wenn der obere Teil (die Ährenseite) mit der Häckselmaschine abgeschnitten worden ist; es wird als Dachstroh verwendet. — Russ. гузно (гузло́).
guž E:Mar [? ономат. слово / ? onomat. Wort]. guž[‑]gaž uži͔ń ṕŕa. – kumb́ŕäś (228) Gush, gash ein Unkenkopf. – Das “kumb́ŕa” (eine Muschelart, die bei den mordw. Weibern als Schmuck sehr geliebt ist; sie gleicht in der Tat einem Schlangenkopfe, was auch das Wort kumb́ŕa (= kujiń ṕŕa) urspr. bedeutet). — [Vgl. 1kuš].
guža E:Atr Večk, guža· E:Ba ― kuža· M:P (Gen. -ń), guža· M:Sučk гуж (гужи) / Kummetriemen. kužət (< kužat) śäźəst uskə̑msta, narmə̑ń laca ardə̑msta M:?P [Mögen die Kummetriemen zerbrechen, wenn (die Pferde) ziehen, wenn sie wie Vögel fliegen]. — Russ. гуж.
kuža·ńä M:P (Dem.).
gužńa E:VVr Kal, *kužńa E:Kažl [берестяной сосуд для питья] / Trinkgefäss aus Birkenrinde; [берестяной сосудик] / kleines Gefäss aus Birkenrinde (E:Kal). kužńa·ks aščä E:Kažl Er sitzt unbeweglich wie ein Klotz [? Trinkgefäss aus Birkenrinde, das gew. neben einer Quelle zu finden ist]. — Russ. кужня́.
gvaŕd́ija E:SŠant [гвардия] / Garde. | gvaŕd́ijań polkḱe [гвардейский полк] / Garderegiment. — Russ. гвардия.
gžńiva E:Mar [жнивьё] / Stoppel. — Russ. жниво.
ᵪad́ijaška E:Bug старинное ругат. слово [значение неизвестно] / ein altes Schimpfw., dessen Bed. nicht bekannt ist. ḿejś jofńesi͔t́ azaŕć ḱiska ńet́ valot tońt́eḿet́kak ᵪad́ijaška sodasa apak jovta a-eŕks ṕińe čaŕkutca (V212) Warum sprichst du, toller Hund, diese Worte, ich weiss es ja ohne dich, du Schurke, ich verstehe es, ohne dass du es sagst, du Strolch.
ᵪajar-t́ikše͔ E:MKka [ландыш] / Maiblume. — Tschuw.
ᵪajdaj E:Jeg [междом. без точного значения] / eine in Liedern vorkommende Interj. ohne genaue Bed. śupav, śupav [d́eḿeńt́ej], koźav, koźav [d́eḿeńt́ej]! ᵪajdi͔m ᵪajdaj du! (1106) Reich, reich ist Dementej, grossbegütert ist Dementej! — [Vgl. ᵪajdi͔m].
ᵪajdi͔m E:Jeg [междом. без точного значения] / eine in Liedern vorkommende Interj. ohne genaue Bed. — Vgl. ᵪajdaj.
ᵪalaḿitnoj E:Večk [прюнелевый] / kalmanken. ᵪalaḿitnoj kušakso (II222) [Er ist] mit einem kalmankenen Gürtel [umgürtet]. — [? Russ.].
ᵪalat E:Mar ― ᵪala·t M:Čemb [мужской пиджак] / eine Art Herrenrock (E:Mar); [домашний халат / Schlafrock (weit, ohne Taille)]. — Russ. хала́т (< türk. < arab.).
ᵪala·tḱä M:Vod (Dem. zu ᵪala·t) id. tarań laŋksa ᵪala·tḱä (IV356) Tara hat einen Rock an.
ᵪaḿiĺija E:Mar, ᵪaḿeĺija E:Kal [фамилия] / Familienname. — Russ. фами́лия.
ᵪaro·šajńä [M:Sel] (Dem. zu *ᵪaro·šaj) [отличный, хороший] / trefflich. [ṕenzań ḱiŕilaś] šačeń [saldatḱäś] novabrannajńäś ras ᵪaro·šajńäś (IV395) Kirila von Pensa, der geborene Soldat, der Neu-Angeworbene, der sehr Treffliche! — [Russ. хоро́ший].
ᵪə̑lstavo·j M [холстяной] / leinen, aus Leinen. poŋkstə̑ma čəsavo·j, oš kańi ᵪə̑lstavo·j (IV662) Eine Schildwache ohne Hosen, trägt eine Stadt aus Leinen. — Russ. холстяно́й.
ᵪə̑rna·ms M:Jurtk [храпеть] / schnarchen. — [Vgl. ᵪornoms; ḱirnams; ki͔rna·ms; ḱirne͔ms; kornoms].
ᵪ́itraj M:Cjatn [умный] / klug. t́iḱi [ᵪ́itrajan] aĺkaj mud́ŕo·nan (IV188) Fürwahr, Brüderlein, ich bin klug und verständig! — Russ. хитрый.
*ᵪ́itrośt́ E:MKka [хитрость] / Schlauheit. ńe ᵪ́itrośńeń ńe mudrośńeń prośt́iḱ! (III68) Befreie ihn von diesen erfinderischen Schlauheiten! — Russ. хитрость.
ᵪĺebńəḱ [M:?P ?Sel] [забор вокруг стога] / Schoberumzäunung. — Russ. [хлебник].
ᵪod E:Večk [? тело] / ? Körper; [? ход] / ? Gang. śe torcońt́ jogoŕeń ḱeŕiźe[‑]ṕečḱiźe ormanʒo[‑]tarvonʒo, t́ejeft́enʒe͔[‑]kolaftonʒo śed́ejste͔nʒe͔[‑]maksostonʒo, ṕičeste͔nʒe͔[‑]taractonʒo, ᵪoctonʒo[‑]ploctonʒo (III94) Mit dem Schwert hieb und schlug sie die Krankheit, die angehexte Krankheit Jogorjs aus seinem Herzen und seiner Leber, aus seinen Nieren und Verästelungen, aus seinem Körper und seinem Samen. — Russ. ход.
ᵪod́ams M:Pš Čemb измучить / (bis zur Erschöpfung) plagen, quälen (z.B. ein Kind seine Mutter durch Weinen).
ᵪoᵪ E:NSurk [междом. без точного значения] / eine im Liede vorkommende Interj. ohne genaue Bed. vaj ńi ᵪoᵪ vajoᵪ vaj ja joᵪ (II21) ‒‒‒.
ᵪoĺams E:Mar ― ᵪoĺams M:P холить / pflegen, betreuen; [(пышно) наряжаться] / sich (prächtig) putzen. pokordań se͔ŕim purni͔ja, mazi͔ se͔ŕim ᵪoĺija E:Mar (1162) Ich schmückte meine niedergebeugte Gestalt, ich putzte meine schöne Gestalt. mońć t́isa·[‑]ᵪoĺasa, mońć ṕeĺan ezdə̑nza. – vaćś M:P (IV652) Ich mache es, ich sorge für es, ich fürchte es. – Die Scheisse. — Vgl. koĺams; koĺańd́ems. – Russ. холить.
ᵪoĺćems E:Mar (Frequ. zu ᵪoĺams).
ᵪoĺńasta M:P (Adv.) [красиво чисто, разряженно] / schön geputzt, ausgeputzt. jakaj ᵪoĺńasta [Er geht schön geputzt]. — Russ., vgl. холеный: холено.
ᵪomut́ina E:Atr Večk, komot́e·na E:Ba ― ᵪamut́i·na M:Pš, ᵪmut́i·na M:Čemb, kamətə̑na M:Sučk, ᵪomut́ina M:Jurtk [хомутина] / Chomuttkissen, -polster. — [Russ. хомути́на].
ᵪorᴉ͐j E:Kažl ~ ᵪori͔j [E:?Kažl] ― ᵪvoraj M:Sel хворый / kränklich. t́iᵪ́t́ ᵪvori͔ks [pŕät́śəń] M:Sel (IV813) Stelle dich krank! avaś t́ejś pŕanza ᵪori͔jsta E:Kažl (III263) Die Mutter stellte sich krank. — Russ. хворый.
ᵪorka·d́ims E:Kad [фыркнуть] / (einmal) schnauben (z.B. Pferd, wenn es sich fürchtet).
ᵪorḱi·ims E:Kad Kal [храпеть] / schnarchen.
ᵪornams M:Jurtk [храпеть] / schnarchen; [фыркать] / schnauben (Pferd, wenn es sich fürchtet). — [Vgl. ᵪə̑rna·ms].
ᵪornoms E:Večk храпеть / schnarchen. — [Vgl. ᵪə̑rna·ms; ᵪornams; karnams; 1karnoms; 1ḱirne͔ms; kornams; kornoms].
ᵪoŕ E:Mar Večk, koŕ E:Ba ― koŕ M:P (Gen. -en, Nom. Pl. -ʿt) хорёк / Iltis. | čińej-ᵪoŕ E:Večk, čińij-koŕ E:Ba ― šińi-goŕ M:Sučk хорёк / Iltis; (? = kažvarč [Maulwurf]). — Russ. хорь. — [Vgl. koŕok].
koŕńä M:P (Dem. zu koŕ) id.
ᵪoźajin E:Mar NSurk, ᵪoźäjᴉn E:Kažl [хозяин] / (Haus-)Herr. kudoś raŋǵi, ᵪoźäjińiś a raŋǵi. – bajagaś E:Mar (239) Das Haus brüllt, der Hauswirt brüllt nicht. – Die Glocke. saśt́ si͔ńć ᵪoźajintne͔ E:NSurk (III326) Die Herrschaft und ihre Leute kamen selbst. — Russ. хозя́ин.
koźejk̀a ChrE, koźejka E:Mar Večk SŠant, koźe·jka E:VVr, koźe·jka ~ koźäjka E:Ba, koźäjka E:Nask, koźejka· E:Kad, koźejka ~ koźijka E:Kal, koźᴉka ~ koźijka E:Kažl, koźajka E:Vez, ᵪoźäjka ~ ᵪoźajka E:Jeg [женщина, супруга, жена, хозяйка] / Frau, Gattin, Hausfrau. — Russ. хозя́йка.
ᵪrola E:NSurk Petr ― krola M:Kr, ᵪrola M:Sel [мужское имя] / ein Männername; (E:Petr:) [святой-покровитель лошадей] / Schutzheiliger der Pferde. iŋǵəĺənz(a) ašči krola ṕäĺńäńac [M:Kr] (IV229) Vor ihr steht Krola, ihr [jüngerer] Bruder. ᵪrolań uĺä·ńäś kudń guĺäńä·ś [M:Sel] (IV336) Chrolas Ulja, die Haustaube! | ᵪrola-baba E:NSurk [жена Фрола / Chrolas Weib]. | ᵪrolat-lavrat (Pl.) E:Petr [Фрол и Лавр / Flora u. Laura. ᵪrolat-lavrat vani͔ŋḱ alašani͔k (VIII86) Flora und Laura (Frola und Lavra), schützt unsere Pferde! — [Vgl. at́̀a: at́at-babat; frol-lavrol; krolov]. — Russ. Фрол (umg. F. zu Флор).
krolańä M:Patra, ᵪrolańä M:Sel (Dem. zu krola, ᵪrola). [ṕekmań] krolańäś ćeb́äŕ śorańäś M:Patra (IV180) Pekmas Krola, der treffliche Mann! [ḿit́äń] ᵪrolańäś ščogə̑ĺ [t́śorańäś] M:Sel (IV232) Mitjas Chrola, der Geck.
ᵪrop E:NSurk (onomat.) [бац!] / plauz! ᵪrop praś (III313) Plauz! da fiel sie nieder.
ᵪropstad́əms M:Čemb [фыркать] / schnauben (Pferd, wenn es sich fürchtet).
ᵪ́ŕäščo·n: ᵪ́ŕäščo·n v́era M:Čemb ‹Kars› [христианская вера, христианство] / der christliche Glaube, Christentum. [mokšəń ćorańä] kŕimka šapkasa ᵪŕäščo·n-v́erasa M:Kars (IV210) [Ein junger Mokschane] mit Krimermütze, mit christlichem Glauben.
ᵪŕista rad́i E:Mar VVr, ḱŕista rad́i E:VVr [Христа ради] / um Christi willen. prośt́i moń ᵪrista-rad́i! E:Mar (214) Verzeihe um Christi willen! ᵪŕi·sta-ra·d́i, pazi͔ń ḱis purni͔·ḱ rodǵem[‑]porodǵem E:VVr (II360) In Christi Namen, um Gottes willen rufe meine Verwandtschaft zusammen! ḱŕista rad́i, d́ečḱińem, ṕŕimak t́ejt́eŕ-se͔ŕińeń (II375) In Christi Namen, mein Grossvater, nimm meinen Mädchenleib entgegen! — [Russ. Христа́ ради].
*ᵪŕišt́ad́ems E:MKly [нанести удар] / einen Schlag versetzen. lokšo ṕese͔, okśa dugaj, [ᵪŕišt́at́t́anzat] (VII14) So schwippt er dich, Schwester Oksja, mit der Peitsche nieder.
ᵪunt E:Mar Atr Gor Sob Kad, kunt E:VVr, funt E:Kal ― funt M:P Temn фунт / Pfund. v́ä ḱece͔ndze͔ ᵪunt kalaća, omboćese͔ńt́ ᵪunt ṕŕäńika E:Sob (VII134) In der einen Hand (hat sie) ein Pfund Semmeln, in der anderen ein Pfund Honigkuchen. kolmo kunt śv́etkando E:VVr (II352) Drei Pfund schwer [sind] ihre Blüten. gašč́eńjä vaga: v́et́ä funtt bŕäńka M:Temn (VIII376) Sieh die Mitbringsel: fünf Pfund Honigkuchen! — Russ. фунт.
ᵪuntḱe E:Mar Atr Gor Kad (Dem. zu ᵪunt) id. ramakat́ ṕižeń surćäḿe i v́ä ᵪuntḱe sapuńńe! E:Gor (VII224) Kaufe (mir) einen kupfernen Kamm und ein Pfund Seife!
ᵪuži E:NBajt ― ᵪužaj ChrM [хуже] / schlechter. a škastonʒo gośt́ ᵪuži tatardo E:NBajt (VI218) Ein unzeitiger Gast ist schlimmer als ein Tatar. — Russ. хуже.
ᵪvaĺba· ~ faĺba· M:P [хвастовство] / Prahlerei; [хвастун] / Prahler, Grosssprecher. — Russ. хвальба́.
faĺbo·j M:P Bar [хвастаясь, хвастовством] / prahlend, mit Prahlerei. suka, suka, durak suka, faĺboj śt́apańń annańäś! M: Bar (VIII290) Eine Hündin, eine Hündin, eine dumme Hündin ist Prahler-Stjapans Anna! — [Aus russ. Instr. хвальбою].
faĺbańä M:Kr Bar (Dem. zu faĺba) [хвастовство] / Prahlerei. pavə̑l at́äń sandańac, ṕižä, pusta faĺbańac! M:Bar (VIII300) Des Pavol-Alten Sanda, (der Gegenstand) seiner grellen, leeren Prahlerei!
poᵪvaĺiška E:Mar [хвастун] / Prahler. — [Russ. (Dal) бахва́лишка].
kvaĺnoj E:VVr SŠant [знаменитый, известный] / berühmt, gerühmt. pozdorovtado kvaĺnoj t́ejt́eŕks-čiń v́iińeń E:VVr (II337) Guten Tag, ihr mit dem hochgerühmten Mädchentum! son mastor laŋgoń udalnoj, da ujezd aldoń ṕek kvaĺnoj E:SŠant (I282) Auf Erden ist sie die schönste, innerhalb des Bezirks ist sie die meistgerühmte. — [Russ. хвальный].
ᵪvaĺəndams ~ *ᵪvaĺndams (: ᵪvaĺndan, -aj) M:P, faĺəndams M:Cjatn, faĺədə̑ndams ~ *faĺədndams (: faĺədndan) M:Kr, ᵪvaĺəndams [M:Mam], ᵪvaĺi·dndams ~ ᵪvaĺi·d́əndams (: ᵪvaĺi·d́əndan, -aj) M:Sel хвалить / rühmen, preisen; [хвалиться, хвастаться] / prahlen, sich rühmen. i [ĺiśś śä aĺäś], kona [ᵪvaĺendaś] [M: Mam] (IV873) Und der Mann, der geprahlt hatte, trat hervor. vaj kuva· jakaj akśuta suka·ś faĺədə̑ndaj [M:Kr] (IV192) Wo sie geht, prahlt die Hündin Aksju. kuva kšt́i[‑]moraj suka·ś faĺəndaj M: Cjatn (IV188) Beim Tanzen und Singen prahlt die Hündin. oj son guĺa·dndaj savańń maŕäś ᵪvaĺi·dndaj [M:Sel] (IV189) Sie spaziert, sie prahlt, Savas Marja. — [Russ. хвалить(ся)].
*ᵪvaĺəndakšńəms (: ᵪvaĺəndakšńət́) ~ *ᵪvaĺndakšńəms (: ᵪvaĺndakšńan) M:P, *faĺəndakšńəms (: faĺəndakšńət́) [M: ?Kr] (Frequ. zu ᵪvaĺəndams).
ᵪvastun E:NSurk [хвастун, бахвал] / Prahler, Maulheld. v́e v́eĺese͔ńt́ eŕaś[‑]ajš ᵪvastun ḿiḱit (III308) In einem Dorfe lebte der Maulheld Mikit. — Russ. хвасту́н.
ᵪvat́̀ams ~ kvat́̀ams ChrE, fat́ams E:Mar Nask Petr, kvat́ams E:VVr SŠant, ᵪvat́ams E:Hl Večk NSurk ― fat́ams M:P Pš Kr [Mam] Čemb Jurtk, ᵪvat́ams M: Sel, fatə̑ms M, fatams M:[?]Sučk [замечать] / bemerken; [постигать] / begreifen (E:Mar: mit All. od. Ill. mońeń od. moń valozom mich od. meine Worte) (ChrE E:Mar Hl VVr Nask Petr Večk NSurk SŠant M:Pš Sel); [очнуться] / zur Besinnung kommen (ChrE); хватать / fassen, ergreifen (M:P Pš Kr [Mam] Sel Čemb Sučk Jurtk); [обнимать] / umarmen (M:P). mon eźiń fat́a toń ejze͔t́ E:Mar (1212) Ich habe dich nicht verstanden. fat́it́ eźit́, šḱińekaj, mońćiń valne͔ze͔m? E:Mar (1174) Hast du, Erzeugerin, meine Worte erraten oder nicht? vaśkamuś uŕäś son ᵪvat́äś E:Hl (1162) Mein Verzärtler, der Bruder, begriff (es). kvat́aśt́ ezi͔nde͔ E:VVr Sie bemerkten od. fanden ihn. jaga[‑]ba·bań t́äjᵪ́t́eŕe·za fat́ä·ś, ḿäks pakšä·t́ńä sprava·śt́ E:Nask (III237) Da bemerkte die Tochter der Jaga-Alten, dass die Kinder [gut] gediehen waren. śeste͔ fat́iń ejze͔ze͔nk E:Petr (VII200) (Erst) da erkannte ich euch. kuli͔ńd́äŕaj [lomańć] apak fat́a todov laŋks E:Petr (VIII186) Wenn ein Mensch unbeachtet auf einem Kissen stirbt. śeste͔ ᵪvat́aś lukjan at́a E:Večk (I117) Da begriff der alte Lukjan. son ᵪvat́i a eŕks vastazo E:Večk (V246) Es sieht seine verfluchte Gattin voraus. jeśĺi kurok kona ᵪvat́i E:Večk (III166) Wenn jemand das schnell bemerkt. eź ᵪvat́a E:NSurk (III331) Sie merkte es nicht. kvat́aś ravž-ava polazo son araś E:SŠant (I259) Das schwarzbraune Weib verstand: ihr Gatte ist nicht (mehr am Leben). pabats [fat́äś poḿela] [M:Mam] (IV412) Ihre Grossmutter ergriff einen Ofenwisch. šə̑ra·sta fat́äś suka·ś ṕejəĺńä M:Pš (IV103) Die Hündin ergriff ein Messer vom Tische. son esta fat́äś kajǵi ružjä·ńanc [M:?Kr] (IV40) Da ergriff er seine knallende Flinte. fkava fat́atanza, kaftə̑va [śäśt́anza] [M:Kr] (IV882) Er wird dich mit einem Male ergreifen und entzweireissen. [komĺä] šiškańaks [fat́äźä] [M:?Mam] (IV11) Er [der Sturm] ergriff sie wie eine Hopfenfrucht. ᵪvat́ak kot́äńń šiŕət́ M:Sel (IV815) Nimm einen Hinterschinken! fatan [ṕeŕimazə̑n] M:P Ich umarme (ihn). — Russ. хвата́ть, хвати́ть(ся).
ᵪvat́akšnoms E:Bug NBajt (Frequ. zu ᵪvat́ams). t́ejt́eŕ t́akat́ńe ᵪvat́akšnośt́ E:Bug (V262) Die Mädchen bemerkten (sie). śeste͔ odʒ́oraś ᵪvat́akšnoś E:NBajt (I131) Da verstand der junge Mann.
ᵪvat́äd́ums E:Kažl (Mom. zu ᵪvat́ams) [постигать, разгадывать] / begreifen, erraten (sonza valᴉ͐nza seine Worte).
fat́ńəms M:Pš Kr (Frequ. zu fat́ams). tə̑rva· ṕeńada akaj fat́ńəsi͔ M:Kr (IV365) Er wollte ihn am Maul packen, Schwester.
faćəms M:Sučk (Frequ. zu fat́ams) хватать / fassen, greifen, ergreifen.
ᵪvat́era E:Mar, kvat́era E:VVr, ᵪvat́er E:Sar Kočk Oz Večk, ᵪot́e·ra E:Kal ― fat́e·ra M:Sel квартира / Quartier, Wohnung. son śese͔[‑]śese͔ krajse͔ kudońt́ ejse͔ ᵪvat́eraso E:Mar (2123) Er wohnt dort und dort, im äussersten Hause einquartiert. ajdo, ad́ado, jalǵińeń, eśt́eń kvat́era v́ešńeḿe E:VVr (II373) Kommt, lasst uns gehen, meine Freundinnen, Quartier für mich zu suchen! ᵪvat́ers sovamsto – dugaks joftatan E:Kočk (VII52) Wenn wir in die Kaserne eintreten, nenne ich dich (meine) jüngere Schwester. koda· pačko·ćt́ ošo·ńt́e, sova·śt́ ᵪvat́e·rc E:Večk (III318) Als sie in die Stadt gekommen waren, traten sie in eine Herberge. — Russ. кварти́ра.
1i E(allg.) ― i M(allg.) [и] / und; [также, тоже, и] / auch. bajagaś i bajagań ḱeĺksi͔ś E:Mar (232) Die Glocke und der Klöpfel. aĺäćä i t́äŕäćä M (IV625) Der Vater und die Mutter. ḱizə̑ś i t́alə̑ś M:P Pš (IV618) Der Sommer und der Winter. śas i [ṕeksə̑ma·ń] M:P (IV849) Darum hat er mich geprügelt. | i – i E:Mar ― i – i M [и – и, как – так и] / sowohl – als auch. i kuźi i valǵi E:Mar (229) Es steigt hinauf, es steigt herab. i targasa, i [t́äĺasa] M (IV619) Ich rupfe es aus und dresche es. | i to E:Mar SŠant, i to· E:Kažl, i tu E:Nask Vez ― i to· M:Sel [всё-таки, несмотря на то, тем не менее] / doch, trotzdem, dessenungeachtet. a śiḿi, a jarci͔, i to ṕešḱśe. – ṕešče͔ś E:Mar (225) Trinkt nicht, isst nicht, und dessenungeachtet ist es voll. – Die Nuss. ito· af azsa aĺäźń kaznants [M:Sel] (IV263) Ich gebe trotzdem nicht den Schatz meines Vaters an.
ib́ŕams E (im östl. Teile des Bez. Buguruslan) [глотать, жрать] / schlingen, fressen.
ickavtoms E:Mar [ударить (с глухим звуком)] / schlagen (wobei es einen dumpfen Laut gibt). — [Vgl. ičkavtoms].
ickavtńems E:Mar (Iter.).
ićkə̑l M:P Čemb Sel ластовица, клин / dreieckiger Tuchlappen im Hemde unter dem Arme, Zwickel am Ärmel, Schweissblatt (M:P: gew. aus Kumatsch; auch am Beinansatz in der Hose); drei- od. fünfeckig (nicht viereckig; M:P: drei‑, fünfeckig od. mit ganz unregelmässigem Umriss, russ. клин) (wird nur vom Ackerstück (uma) gebraucht). it́śkə̑lks aš́tši M:P Ist von unregelmässiger Form. — Tat. öč-kə̑l, vgl. tschuw. təvat-kə̑l.
ičaksams E:Večk Is, iča·ksams E:Ba поколотить / jdm. eine Tracht Prügel verabreichen, jdn. durchprügeln; (E:Ba:) [трепать за волосы] / jdm. den Kopf zausen, jdn. an den Haaren ziehen. iśt́a ičaksasi͔ńek – omboćed́e salamo a sav́i už [E:?Večk] Wir werden ihn so verbleuen, dass er ein anderes Mal nicht mehr zum Stehlen kommen kann. — [Vgl. ičkavtoms].
ičaksakšnoms E:Večk (Frequ. zu ičaksams).
[ičems] itšems ChrE E:Mar VVr Kad Večk Kozl SŠant Jeg, iči·ms E:Ba ― itšəms (1. Sg. Präs. M:P eč́a·n, 3. Sg. ič́i) ChrM M:P Sučk Sel Jurtk месить (тесто), замесить / kneten (Teig), (E:Mar auch:) [поколотить] / durchprügeln. son čapaksḱenʒe͔ ičesi͔ E:Večk (V244) Sie knetet ihren Teig. v́eĺese͔ńt́ voźńeśeńijań [čiste͔] ičesi͔ź počńeń čapaksoks E:Kozl (III24) Am Himmelfahrtstag kneten sie im Dorfe das Mehl zu Teig. mon ĺemńe marto mon i ičisi͔ń E:SŠant (I253) Ich knete sie [die Kuchen] mit Fett.
ičińe E:VVr (Dem. zu iči) [месильщица] / die Knetende, Kneterin. pozdorovtado ŕaco kše-očkoń ičińeń (II340) Einen Gruss euch, Ihr Meinen, die ihr jeder zu eurer Zeit den Brotbottich knetet!
ičekšńems E:Mar, ičikšńims E:Kad (Frequ. zu ičems).
*ičəkšńəft́əms (: eč́ekšńeft́a·n, -i) M:P (Fakt. zu ičəkšńəms).
ičńems E:Mar (Iter. zu ičems).
ičśəms (1. Sg. Präs. M:P eč́śa·n [əčśa·n], M:Sel ič́śa·n, 3. Sg. M:P Sel ičśi) M:P [Sel] (Frequ. zu ičəms) месить / kneten.
*ičśəft́əms (: eč́śeft́a·n, -i) M:?Sel [?P] (Fakt. zu ičśəms).
*ičśəfńəms (? *ičəfńəms) (: eč́(s)efńa·n, -i) M:?Sel [?P] (Frequ. zu ičśəft́əms).
*ičśəfńəkšńəms (: eč́śefńekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ičśəfńəms).
*ičft́əms (: ičft́an, -i) M:Sel (Fakt. zu ičəms).
iči͔ńed́ (ičińet́) E:Mar Sar: iči͔ńed́eń čarčavso E:Mar (1150) [Sie sitzt] unter einer (?) schöngeschmückten Brautwagendecke. [Im obigen Satze ist offenbar nicht vom Brautwagen die Rede, sondern von der darin sitzenden Braut, somit mag ičińet́ od. iči͔ńed́ Name eines Tuches sein].
ičkavtoms E:Mar, ićka·ftoms E:Ba Večk Is [ударить (с глухим звуком)] / schlagen (wobei ein dumpfer Laut entsteht; mit einem Holzscheit, mit einer Keule). — [Vgl. ickavtoms; ičaksams].
ičkavtńems [E:?Mar], ićka·fńems E:Večk (Iter. zu ičkavtoms, ićka·ftoms).
id́em ~ v́id́em E:Mar, id́em E:Atr, id́im E:Gor, id́i·m E:Ba, id́em ~ id́im ~ v́id́im ~ v́id́iḿ E:Večk, v́id́iḿ E:NSurk ― id́əm (~ id́em) M:P, id́əḿ M:Pš, ińd́əń M:Sel [дикий] / wild. | id́em eĺd́e E:Mar ― id́əm äĺd́ä M:Alk, id́em ä·ĺd́ä M:P [“дикая кобыла” (ругат. гневной женщины)] / ein von einem zornigen Frauenzimmer gebrauchtes Schimpfw. (eig.: wilde Stute). | id́em evś, id́im ev, id́im evś, id́əm ävś, id́əm (j)ävəś, s. ev́eś. | id́em gala E:Atr Večk, id́ᴉm gala ~ id́im ga·la E:Ba дикий гусь / wilde Gans. | v́id́e maći ~ v́id́e maćij E:Mar ― id́maći [< id́əm maći] M:Sučk id. | id́im skal ~ v́id́im skal E:Večk, id́im ska·l (zga·l) E:Ba лось / Elentier, Elch. | id́em śeja E:Mar, id́im śeja [E:?Bug] [дикая коза] / wilde Ziege (in einer Fabel) (E:Mar); [косуля / Reh] (E:Bug). | id́em tuvo E:Mar, id́im tuvo E:Bug Kozl, v́id́iḿ tuvo E:NSurk ― id́em tu·va M:P, id́em tuwa [M:Mam], ińd́əńń tuva ~ ińd́əń tuwa M:Sel дикая свинья / Wildschwein. | v́id́em utka E:Mar, id́im utka E:Večk, id́im u·tka E:Ba [дикая утка] / Wildente.
id́imka E:Gor ‹Sob›, id́i·mka E:Ba ― ud́ə·mka M:Jurtk [дикий] / wild (? = id́i·m) (E:Ba); [дикий зверь, ? дикая птица / wildes Tier, ? Wildvogel (E:Gor)]. ono koso id́imkat! E:Sob (VII256) Sieh, dort (‘wo’) sind Wildenten! | id́i·mka gala E:Ba дикий гусь / Wildgans. | id́i·mka utka E:Ba дикая утка / wilde Ente.
id́eḿe E:Večk [рождённый ребёнок] / geborenes Kind (Bed. unsicher). v́eśeḿe·ńe kaźi·ja, v́eśeḿe·ńe lov́i·ja[:] i svato·t́e, i brato·t́e, makso·ń[‑]saje·ń t́ejt́e·ŕet́e, soda·mot́e, id́e·ḿet́e, laśḱe·t́e[‑]buje·t́e (II509) Ich habe alle beschenkt, ich habe allen gegeben: deinem Schwager und deinem Bruder, deiner gegebenen und genommenen Tochter, deinen Schwiegersöhnen [deinem geborenen Kinde] und deinem Urenkel.
id́ems ChrE E:Mar Kad [MKly Večk Vez SŠant Ta], id́amks E:VVr, id́ims E:Petr ― id́əms ChrM M:P [Kr Mam Patra] Jurtk выручить, выкупить / auslösen, loskaufen, freikaufen (ChrE E:Mar VVr Petr Večk Vez MKka SŠant ChrM M:P Kr [Mam] Patra Jurtk); [помочь выйти] / heraushelfen (ChrEM); [спасти] / retten, erretten (E:Mar MKly); [избавить] / erlösen (E:Kad). i kolmo lomat́ kuńćit́ t́ejt́eŕenze͔ id́eḿe E:Mar (288) Und die drei Männer nehmen es auf sich, seine Tochter zu retten. id́ikaja stoĺ ekše͔t́ E:Mar (1136) Gewinne dir den Platz hinter dem Tische! ńe čajot́e id́amon E:VVr (II405) Denkt ihr nicht mich auszulösen? ńišḱeś id́iḿem moń śe nužastońt́ E:MKly (VII46) Nischke rettete mich aus dieser Not. karḿit́ orta id́iḿe E:Petr (VIII32) (Diese) beginnen das Tor mit Geld aufzumachen (‘auszulösen’). ton id́imaka stadańt́ udaldo E:Večk (I449) Kaufe du mich (vom Laufen) hinter der Herde los! vaj śado kajan pat́kań id́esa [E:MKka] (I334) Hundert zahle ich und kaufe meine Schwester frei. uk aźo id́ik sonze͔ se͔ŕńenze͔ E:SŠant (I195) Geh, löse ihn aus! dumśan id́eḿe, vastaj, mon ućaska E:Ta (V156) Ich gedenke, Gattin, uns Erfolg zu schaffen. mon [tuga·nnäń id́ińä] [M:Mam] (IV148) Ich habe meine jüngeren Brüder losgekauft. ton koda id́ət́ vajməćəń M: Patra (IV26) Wie hast du dein Leben ausgelöst? | pŕa(nʒo) id́ems E:Mar [спастись / sich retten].
-id́i: t́ejt́eŕ-id́i E:Mar [покупатель девушек / Mädchenkäufer]. t́ejt́eŕ id́i ućaskav! (1138) Du glücklicher Mädchenkäufer!
id́ića E:Mar [спаситель] / Erlöser. ejse͔nze͔ pazne͔ń ozni͔ćat, ǵŕešńiḱiń [ojḿeń] id́ićat (1166) In ihm [im Kloster] wohnen die Gott Anbetenden, die Erlöser der Seele des Sünders.
id́ev́ems E:Mar Bug ― *id́əvə̑ms (: ed́eva·n, id́ev́i) M:P, *id́əvə̑ms M:Sel (Refl.-Pass. zu id́ems, id́əms) [мочь выкупиться] / losgekauft werden können; [выкупиться, избавиться] / ausgelöst, erlöst werden. nat́ a id́ev́i [ḿińeńeḱ] ṕiśi śeĺv́ece͔ E:Mar (1218) Offenbar kann er von uns nicht mit heissen Tränen erlöst werden. ḱeĺńe ḱed́ id́ev́i, ḱed́ńe ḱeĺ a id́ev́i E:Bug (VI222) Mit der Zunge kann die Haut losgekauft werden, (aber) mit der Haut kann die Zunge nicht losgekauft werden. ṕet́ä [t́śorats] iź id́ɯ M:Sel (IV281) Sein Sohn Petja wurde nicht ausgelöst.
*id́əńd́əms (: ed́end́a·n, id́eńd́i) M:P (Frequ. zu id́əms).
iće·ms E:Mar ― *it́ćəms M:P, *ićəms (: ića·n, ići) M:Sel (Frequ. zu id́ems, id́əms) выкупать / loskaufen (M:P).
id́eŕd́ams ~ id́eŕd́ems E:Atr, id́iŕd́ams ~ id́i·ŕd́ims ~ id́i·rdams ~ id́i·rdums E:Ba, id́i̬ŕd́ams E:Kad [стирать, вытирать] / abwischen, abstreichen (z.B. Staub) (E:Atr Ba); [сметать, выметать] / ab-, wegfegen (E:Ba); [нанести удар] / einen Streich versetzen (E:Ba); [выбрасывать, скатывать, отталкивать] / wegschleudern, wegrollen, wegstossen (z.B. einen Ball, einen Apfel, Knöpfe im Rechenbrett) (E:Kad). — Vgl. ad́irdams.
id́eŕams E:Atr, id́iŕams ~ id́i·ŕams E:Ba, id́i̬ŕams E:Kad (Frequ.).
iga [M:P] [мужское имя, Игнатий] / ein Männername, Ignati. vaj śuduf śuduf igań śt́opańäś (IV351) Ach, der arme, arme Stjopa Igas. | igaŕäś [M:Mam] [жена Игнатия] / Igas Frau. [igaŕäś] udi͔ [škajeń] śudufś [äźemńä] laŋksa (IV128) Igas Frau, die Gottverfluchte, schläft auf der Bank. śuduft́ [igaŕät́ vaśä] marʿta kutst(a) ušu jordaź (IV132) Sie warfen die arme Frau Igas mit Vasja aus dem Hause hinaus.
igaj E:Mar [мужское имя] / ein Männername. ašo guĺkaś igaj-ńize͔! (1226) Igaj’s Frau, die weisse Taube!
igajńe E:Mar (Dem. zu igaj). v́eška igajńe kućka jutkso nalkśi. – v́iŕezi͔ś avanzo alo [pot́i] (270) Der kleine Igaj spielt zwischen Tümpeln. – Das Lamm saugt unter seiner Mutter.
igańä(ś) M:Pš (Dem. zu iga). vaj śuduf[‑]śuduf t́imań igańäś (IV405) Ach, der Arme, der Arme, Timas Iga! vaj služaś ḱiza igańä kafta (IV406) Iga diente ein Jahr, zwei (Jahre).
*iga·š [M:Mam] [мужское имя, ласк. форма имени Ига] / ein Männername, Kosef. von Iga. [iga·žeń śt́epa·ńt́] mon štšan[‑]kaŕan (IV443) Igasch’ Stepan werde ich bekleiden.
igna E [мужское имя, Игнатий] / ein Männername, Ignati. | igna-at́a E:SŠant [старик Игна] / Name einer Gewährsperson P:s im Dorfe Stepnaja Schantala, “Igna-Greis”.
igla E:Mar [Ba] (Gen. -ń) засов, засовка / Querholz, mit dem die Türöffnung des Stalles versperrt wird (E:Mar); [ворота] / Pforte (E:Ba). — Russ. игла́.
igra M [игрушка] / ein Spielzeug. igra, igra [totmakə̑ńä, id́-nalʿkśem-ṕäĺńä. – pot́äś] (IV619) Ein Spielzeug, ein Spielzeug, ein Dickes, ein Kinder-Spielzeug. – Die Mutterbrust. — Russ. игра́.
igə̑rka· M:P [ярмарка] / Jahrmarkt. — Russ. иго́рка.
igŕi·č́a E:Kad, iǵŕiš́ča E:Kal ― igə̑rʿča· M:P Kr Sandr (Gen. M:P -n), iǵŕəščä ~ igŕəščä (Gen. -n) ~ [igŕišča-] M:Sel [ярмарка] / Jahrmarkt. mon iśa·k jakań oźazu, kat́i oźazu pazaru, kat́i pazaru igə̑rʿča·v M:Sandr (IV226) Gestern ging ich nach Osjas, nach Osjas, auf den Markt, auf den Markt, auf den Jahrmarkt. maŕi·naś jakaj oš igŕiščava [M:Sel] (IV236) Marina geht (immer) zum Stadtjahrmarkt. — Russ. игрище.
iᵪa·nams M:Sučk [петь весенние песни] / ḱizə̑ń śe·ŕəma-Lieder singen. — [Vgl. ujanams].
iᵪ́eĺd́ems E:Atr [хихикать] / kichernd lachen, kichern.
ije ChrE E:Mar Atr VVr MKly Večk, ij E:Kad Šokša (Nom. Pl. iᵪ́t́), i E:Kal, ijä E:Kažl ― ij M:Jurtk год / Jahr. ḱemgavtovo ij(e) eŕakšnoś E:Mar (112) Sie verlebte zwölf Jahre. moń kolmo ijes parom v́eśe tuś [E:?Bug] (V147) In drei Jahren war all mein Gut vergangen. son tuś i jakaś kolma iᵪt́ E:Šokša (VII466) Sie zog los und wanderte drei Jahre umher. t́i:ń śiśi·ḿ i:iń svaᵪa·m pa·rom, kapa·sta E:Šir (II442) (Ihr habt das Mahlgetreide) von einem sieben Jahre alten Schober, meine schöne Svacha. | čačuma-ije E:Mar, šačuma-ije E [урожайный год] / fruchtbares Jahr. vaj čačum(a) ijeń tovźuroń E:Mar (1122) [Diese Pirogge ist] aus dem Weizen eines fruchtbaren Jahres. | kasuma-ije E:Mar id. vaj kasum(a) ijeń v́išavań (1122) [Kuchen] aus dem Spelte eines erntereichen Jahres. | od ije E:Mar [новый год] / Neujahr. | ḱemźiśḿeje-ijeń E:Večk [семнадцатилетний] / siebzehnjährig. ḱemźi·śḿeje i·jeń t́e·jt́eŕks v́eĺa·ftan (III321) Ich verwandle mich in ein siebzehnjähriges Mädchen. | (v́e, kavto, ńiĺe) ijese͔ E:Mar [(одно-, двух-, четырёхгодичный, -летний] / (ein-, zwei-, vier-)jährig. | eŕva ijeste͔ E [каждый год] / jedes Jahr. | ijeze͔nze͔ E:Mar MKly [Ill. + Poss.-Suff. 3. Sg.] [в течение одного года] / im Jahre. uš ijeze͔nze͔ kolmunst ḱeńeŕśt́i E:Mar (132) In einem Jahre bringt er die Früchte dreimal zum Reifen. ijeze͔nze͔ kolmśt́ ĺevksi͔i E:MKly (VII34) Dreimal im Jahre wirft sie Junge.
ijuĺ E:Mar Atr ― juĺ M:P [июль] / Juli. — Russ. ию́ль.
ijuń E:Mar Atr VVr ― juń M:P [июнь] / Juni. — Russ. ию́нь.
ikad́emks E:VVr [рыгать, отрыгивать] / aufstossen, rülpsen; [икать / schlucken]. — [Vgl. ikne͔ms].
ikajemks E:VVr (Iter.).
iḱ̀eĺ- E(allg.) ― iŋgəĺ- M(allg.):
iŋgəĺ (~ iŋǵel) M:P, iŋgəĺ [M:Mam] [передняя сторона] / Vorderseite, (M:P auch:) beim Weben der Teil vom Gewebe, der im Webstuhl noch nicht auf den Baum gewunden worden ist. toń [ingeĺt́śä ftalt́śä lopad́eza] altsä [M:Mam] (IV508) Dein Vorderes und dein Hinteres, möge dein Unteres nass werden [l.: bersten]. saś va t́ejńt́ daŕäś prač́eŋgas, šumbra-para-š́inc, škafə̑nzə̑n-tŕäfə̑nzə̑n, iŋgə̑ĺenzə̑n-ḿeĺenzə̑n v́ešema M:Pičep (VIII376) Seht, Darja ist zu euch zur Versöhnung gekommen, um sich gute Gesundheit, Leibesfrüchte und Nachkommenschaft, erstes und letztes Kind zu erbitten. | kotf-inǵel M:Sel [ненамотанная часть холста на ткацком станке / beim Weben der Teil vom Gewebe, der im Webstuhl noch nicht auf den Baum gerollt worden ist]. | kudə̑ŋgəĺ ChrM, *kudə̑ŋgəĺ (: kudinǵel, Gen. -en, Nom. Pl. -ʿt ~ kudə̑ŋǵel, Gen. -en, Nom. Pl. -ʿt) M:P [сени, передняя, прихожая] / Vorhaus, Vorstube, Vorzimmer. kudi͔·ŋǵeĺt́ ḱeŋkšḱät́ aĺats pondaźä [M:Sel] (IV224) Ihr Vater hatte die Vorstubentür verschlossen. | kudiŋ́ǵəĺä ~ kutt́iŋ́ǵəĺä ~ kundi·ŋǵəĺä ~ kud́iǵəĺä M: Sel (Lok.) [в сенях] / im Vorhause. | kudə̑ŋǵəĺsta M:Čemb (El.) [из сеней] / aus dem Hausflur. kudə̑ŋǵəĺsta ĺiśəmsta kośkśt́ soń kafta ḱäd́ənzə̑n [M:Čemb] (IV292) Als er aus dem Hausflur hinausging, verdorrten ihm beide Hände. | kudə̑ŋǵəĺi M:Pa (Lat.) [в сени] / ins Vorhaus. lapańäńəń kudə̑ŋǵəĺi akśalu (IV217) (Ich warf) meine Flachskämme im Vorhaus unter die Bank. — (Vgl. kudi͔ḱ̀eĺks; unten).
iḱ̀eĺe ChrE, iḱeĺe ~ iḱiĺe ~ ikᴉĺä ML113(E), iḱeĺe E:Mar Kal Večk NSurk SŠant Kut, iḱiĺe E:Kal, iḱiĺä E:Nask, iḱi·ĺä E:Ba Kad, iḱᴉĺä E:Kažl ― iŋ́gəĺɛ̆ (~ iḱ̀əĺɛ̆) ChrM, iŋgəĺä ML43,113(M), ingəĺä (iŋǵeĺä) M:P, ikəĺə M:Prol, ikə·ĺä M:Ur, ikə̑ĺä [M:?Sučk ?Jurtk] (Lok.; Postp.) [перед (где?)] / vor (wo?), ([также врем.] / auch temp.); (Adv.) прежде / früher, zuerst; [mit Poss.-Suff. verwendet hat der Lok. auch lat. Bed.]. buḱińe uštuma iḱeĺe E:Mar (2116) Der Ochs befindet sich vor dem Ofen. udalo śaŋgo, iḱeĺe uro, alo ašo sukna, laŋkso se͔ń sukna. – ćanavaś E:Mar (263) Hinten eine Heugabel, vorn ein Pfriem, unten ein weisses Zeug, oben ein blaues Zeug. – Die Schwalbe. tarkańt́ iḱeĺe lukšt́ad́eń lavśḱeze͔ E:Kut (V264) Vor der Schlafstätte ist ihre Schaukelwiege. t́eit́ ton mońd́eń v́iźks mazi͔ damajt́ tońt́ sodamut́ śeĺḿit́ńiń iḱiĺe! E:Kal (2136) Du hast mich beschämt vor deinem Schwiegersohn, dem schönen Damaj! d́ŕiga·ń ava·ŕd́i ‒‒‒ ṕŕijo·m iḱe·ĺe E:Jeg (1102) Driga weint ‒‒‒ vor der Rekruten-Empfang[s]stelle. pućt́ iḱeĺem ḿed́, varšti͔ja – v́ed́! E:Mar (2117) Sie reichten mir Honig dar, ich schaute ihn an, – es war Wasser gar! saka, dugaj, iḱeĺem! E:Gor (VII102) Komm, Schwester, zu mir! iḱeĺiń t́ikšeń stoǵińe E:Večk (II404) Vor mir (erhebt sich) ein Heuschober. śijań luńka iḱeĺet́ E:Mar (1170) Eine silberne Rinne ist vor dir. iḱeĺenze͔ ḱeḿeń utkat pańi E:Mar (271) Er treibt zehn Enten vor sich her. varkśijś valkś tatar-avat́ iḱiĺinze͔ E:Kal (2145) Die Krähe liess sich vor der Tatarin (zur Erde) herab. putńəś fśakaj jarʿtsamə̑[-ṕäĺ] iŋǵeĺnza M:Sel (IV829) Er legte allerlei Speisen vor ihn. iḱeĺest pakśa E:Mar (267) An ihrer Vorderseite ist ein Feld. ĺiśi či͔ pazuś iḱiĺist E:Hl (1162) Der aufgehende Sonnen-Gott ist vor ihnen. ikᴉĺä ešta uĺä ŕisks E:Nask (III255) Es wird noch Kummer geben! moń końeś ardi͔, uŕakaj, navśeks iḱeĺe E:Kočk (VII68) Mein Pferd, Schwägerin, läuft vor anderen. ot́śu šid iŋǵeĺä kota šid́ä iŋǵeĺä M:P Sechs Tage vor Ostern. často iḱeĺe sokoldo ḱeńeŕś E:SŠant (I498) Er kam eine Stunde vor dem Falken an. tońćit́ ejste͔ iḱeĺe ardi͔t́ kudov E:Mar (2121) Früher als du werden sie gelaufen nach Hause kommen. iĺa kapša ḱeĺet́ marto, a iḱeĺe t́ev́et́ t́ejt́! E:Mar (275) Beeile dich nicht mit deiner Zunge, sondern verrichte zuerst deine Arbeit! konata iḱeĺe ṕešt́asi͔ pargondo, śeń iḱeĺe makssa ḿiŕd́eńe E:NSurk (III258) Welche [von euch] zuerst ihren Korb füllt, die gebe ich zuerst einem Mann. son ńef́ńä ṕŕanza iḱᴉĺä, bᴉ͐ta araś ḿeĺᴉza ozams E:Kažl (2150) Er stellt sich [zu]erst an, als ob er sich nicht setzen möchte. | ašolgadumado iḱeĺe E:Večk [до рассвета] / vor Tagesanbruch. | iḱeĺe jaḱi E:Večk [сват / Brautwerber, der mit dem Vater des Bräutigams die erste Brautfahrt macht u. sich schon früher nach der Braut erkundigt hat]. [Vgl. iḱi·ĺga jaḱića E:Ba]. | iḱeĺe laco E:Mar [как прежде, по-прежнему] / wie früher, in der früheren Weise. | iḱi·ĺä paća E:Ba, iḱeĺ paća E:StDemk [образец] / Muster (E:Ba); [фартук / Schürze (E:StDemk)]. kolmo putovco iḱeĺ paćazo E:StDemk (VII170) Dreistreifig ist ihre Schürze. | iḱeĺe ṕeĺd́e E:Mar [с передней стороны] / von der vorderen Seite. udalo ṕeĺd́e a ńejav́it́, iḱeĺe ṕeĺd́e ńejav́it́ (263) Von der vorderen Seite können sie gesehen werden, von der hinteren nicht. iḱeĺe ṕeĺd́e vanomstom (1172) Von vorne betrachtet [Wenn ich (es) von vorne betrachte]. | *əŋgəĺə ṕä·ĺəń (: eŋǵeĺe pä·ĺen) M:P (Adj.) [впредь, в будущем] / künftig, zukünftig. | *əŋgəĺə ṕäĺəńd́i (: eŋǵeĺe ṕä·ĺeńd́i) M:P (All.) [ещё раз (в будущем)] / noch einmal (in der Zukunft) (z.B. wird es dir noch taugen). | iḱeĺe ṕeĺev E:Mar ― eŋǵeĺ ṕä·ĺi M:P, iŋgəĺä ṕäĺi M:Čemb (Lat.) [в будущем] / in der Zukunft (E:Mar M:P); вперёд / im voraus, von vornherein (M:Čemb). iḱeĺe ṕeĺev [ḿeŕeze͔] pazi͔ś t́e tarkas(o) uĺemd́e! E:Mar (1196) In der Zukunft heisse (dich) Gott, auf diesem Platze zu sein! | kaštom iḱeĺeńt́ E:MKly (best. F.) [перед печью] / vor dem Ofen. kaštom iḱeĺeńt́ – novobrannojt́ńe (VII44) (Da) vor dem Ofen (standen) die Neugeworbenen. | śed́e iḱeĺe E:Mar ― śad iŋǵeĺä ~ śad ə̑ŋgəĺä M:P [прежде, раньше, ранее] / vor (von der Zeit), zuerst. ži͔voj lomańńeń kalmo iĺa čuvt, tońć śed́e iḱeĺe ejze͔nze͔ prat E:Mar (277) Grabe nicht einem lebendigen Menschen ein Grab, (sonst) wirst du selbst zuerst hineinfallen.
iḱ̀eĺeń ChrE, iḱeĺeń E:Mar [прежний, бывший] / ehemalig, vormalig. iḱeĺeń lomań strojiźe E:Mar Ein Mensch aus früheren Zeiten erbaute es. | śed́(e) iḱ̀eĺeń ChrE, śed́iḱeĺeń E id.
iḱeĺe-či E:Večk [будущее] / Zukunft. araśt́ pŕev́et́ sodavksot, iḱeĺe-čiń dumamot (V432) Du hast (wirklich) keinen Verstand, keinen Gedanken über die Zukunft.
iḱ̀eĺd́e ChrE, iḱeĺd́e E:Mar, iḱᴉĺd́ä E:Kažl ― iŋ́ǵeĺd́ɛ̆ ChrM, iŋgəĺd́ä (~ iŋǵeĺd́ä) M:P (Abl.) [спереди] / von vorn, vor – weg, (M:P Kr auch:) пред, при / vor, in Anwesenheit jds., vor Augenzeugen. iŕəctə̑ń ṕŕäńat aĺanc iŋgəĺd́ä moraźuvś M:P Sie begann im Rausch vor ihrem Schwiegervater (ein Spottlied über diesen) zu singen. koda [śḿendat stańä] korʿtams moń [iŋǵeĺd́en] M:P Wie wagst du es, in meiner Gegenwart so zu sprechen? ton [ṕejetsamak] ‒‒‒ lomań [iŋgeĺd́ä] M:Kr (IV135) Du machst mich ‒‒‒ zum Spott [Gespött] vor den Leuten. pot́ada iŋgəĺd́ənza M:P Saugt (od.: Melkt) in seiner Gegenwart, vor ihm, vor seinen Augen. | əŋǵəĺd́ə a·rdi͔ M:P [старший из поезжан (во время свадьбы) / Führer der Werbeschar]. | əŋgəĺd́ə ja·kaj (: eŋǵeld́e ja·kaj) M:P, iŋgəĺd́ə ja·kaj M: Čemb [старший из поезжан (едущий впереди свадебного поезда)] / Führer der Werbeschar, der voranfährt (gew. Bruder od. Onkel des Bräutigams). | iŋǵeĺd́ä kud M:P, iŋgəĺd́ä kud M:Mam [передняя комната (окна на улицу)] / Vorderstube (deren Fenster nach der Strasse gehen). | *iŋgəĺd́ä ṕäĺi (: iŋǵeĺd́ä ṕäĺi) M:Sel [на будущее] / künftighin, in Zukunft. | *i·ŋgəĺd́ä ṕi·ĺǵä (: i·ŋǵeĺd́ä ṕi·ĺǵä) M:P [передняя нога] / Vorderbein. | iḱᴉĺd́ä śäĺi E:Kažl [передняя часть саней] / Vorderteil des Schlittens. | eŋǵeĺd́e śo·rma M:P (Gen. ‑ń) [род вышивки] / eine Stickerei, die von der Ärmelnaht (dem oberen Rande) heruntergeht. | iŋǵeĺd́ä v́id́i ṕiĺǵä M:P [правая передняя нога] / das rechte Vorderbein.
iŋgəĺd́əń (: iŋǵeĺd́eń) M:P, iŋgəĺd́əńń ~ iŋgəĺt́əńń M:Sel [первый, прошлый, прежний, предыдущий, бывший] / erst, früher, vorig, ehemalig. t́ä lomańt́ś vśegda iŋǵeĺd́eń M:P Dieser Mensch ist immer der erste. | śadiŋgəĺd́əńń ~ -t́əńń M: Sel Pš [предыдущий, предшествующий, прежний, прошлый, бывший] / diesem vorhergegangen, vorherig, vorig, früher, ehemalig. | t́adiŋǵeĺd́eń M:P [более ранний, прежний] / früher (Adj.).
iḱ̀eĺej ~ iḱ̀eĺev ~ iḱ̀eĺeŋ́ ChrE, iḱeĺej ~ iḱeĺev E:Mar, iḱeĺej E:Večk NSurk Kut, iḱeĺev E:Gor Jeg, iḱiĺi E:Kal, ikəĺəj E:Nask ― iŋgəĺi ChrM M:P (Lat.) [перед чем-л. (куда?)] / vor (wohin?); [вперёд] / vorwärts (E:Mar Jeg); [вперёд, заранее] / vorher, voraus (E:Mar Večk); [впредь, в будущем] / in der Zukunft (E:Mar [NSurk]); [сначала, сперва] / zuerst (M: P). koda moĺan t́iŕiń t́et́eń iḱeĺej? E:Mar (1178) Wie werde ich vor meinen Vater, den Ernährer hintreten? iḱeĺej varšti͔ń, – ravžo [ṕeĺ] E:Mar (18) Ich schaute vorwärts, [da war] eine schwarze Wolke. bańa iḱeĺev pačkud́at, iĺa sova! E:Mar (2122) Du gelangst vor der Badestube an, tritt nicht hinein! iḱeĺev šaga šagaka E:Mar (1140) Vorwärts mache einen Schritt! uŕaŋk iḱeĺev kortavti͔ńḱ! E:Mar (1146) Erzählt euren Brudersfrauen von ihr! [ḿeźńeń] śiv́ed́iŋḱ kolmo ńed́ĺat iḱeĺev ńet́ ćepse͔ sodoń sukat́ńeń? E:Mar (1192) Wozu habt ihr vor drei Wochen diese Kettenhündinnen gemietet? puti͔k paz-avańt́ iḱeĺev E:Gor (VII108) Setze [es] vor das Heiligenbild. kaja·tana čufca, kona·ńᴉń satä͔ ikᴉ·ĺᴉj ḱečke·ŕd́ᴉms E:Nask (III257) Lass uns losen, wem es zukommt, zuerst zu stossen! iḱiĺi avat́ očkut́i lad́iź E:Kal (2144) [Zu]erst legten sie die Mutter in den Trog hinein. kučiźe iḱeĺej E:Večk Er sandte es voraus. iḱeĺej noldataŋk ḿiń pali͔ tolne͔ E:NSurk (I6) Wir werden zuerst (P.: in der Zukunft) brennendes Feuer senden. koŕä uĺi iŋgəĺi M: P Der Kummer ist vor uns (wird auf uns zukommen). v́ənča·ndamsta kona ḱeńəŕi iŋǵəĺi kotfti͔ ṕiĺgə̑nc M:P (IV711) Wer bei der Trauung zuerst mit seinem Fuss auf das Gewebe tritt. | iŋgəĺi sodams M [предсказывать / wahrsagen]. | iŋgəĺi sodaj M [предсказатель / Wahrsager].
iḱiĺijak ~ iḱiĺak E:Kal, iḱᴉĺᴉja·k E:Kažl [раньше, сначала, впереди / früher, zuerst, voran, voraus]. oftuś iḱiĺijak ṕeḱ ḱežafć E:Kal (2147), ofta iḱᴉĺᴉja·k ṕeḱ ḱežᴉjafć E:Kažl (2148) Der Bär wurde noch böser als früher. vaga t́ese͔ ḱŕež ešče, iḱiĺijak sońźe lasi͔ńiḱ, ad́a! E:Kal (2129) Sieh, hier ist ein Klotz, wohlan, zuerst wollen wir ihn spalten! ŕiv́iźś iḱiĺijak mazi͔ŋǵiste͔ iśḱiĺeź arde͔ E:Kal (2136) Der Fuchs läuft voraus mit hübschen Schritten. davajt́e kundatama, konańi sate͔ iḱiĺak moĺims! E:Kal (2129) Lasst uns losen, wer zuerst an die Reihe kommt!
iḱeĺga ~ iḱiĺga (Gen. -ń) E:Mar, iḱeĺga E:VVr Večk, iḱi·ĺga E:Ba ― əŋgəĺǵä· M:P Kr (Prol.) [перед, впереди] / vor, vor etw. hin, vorn entlang, (E:Mar Ba Večk auch:) [род вышивки] / eine Stickerei zwischen den Stickereien namens eĺʒ́iŕe-pŕa u. ḿešče-laŋk an der Vorderseite [des Hemdes], (E:VVr auch:) [кумачовый нагрудник рубашки] / Kumatsch vorn am Hemde. iḱeĺgajak t́uža jan E:Mar (1148) [Auch] längs der Vorderseite (des Hauses) ist ein gelber Fusssteig. iḱeĺgam noldaś čud́i v́äd́ E:Gor (VII104) Er hat vor mir fliessendes Wasser losgelassen. uŕv́ińinza iḱiĺganza E:Ba (VII368) Sie hat vor sich ihre jungen Frauen. koda kaźik ton moń rodom eśiń śeĺḿem ton iḱeĺga E:Kut (V332) Wie du meine Sippe beschenkt hast vor meinen eigenen Augen. lomań əŋgəĺga·t jotaj M:P Ein Mensch geht an dir vorbei. [eŋgəĺäga·st šari͔ ṕäĺńeŕva·ts] M:Kr (IV151) Vor ihnen betätigt sich die Frau ihres jüngsten Bruders. ŕeb́ina-lopat iḱeĺgan E:VVr (II371) (Wie) Ebereschenblätter [ist] meine Stickerei vorn. | iḱi·ĺga ja·ḱića E:Ba [старший при сватовстве] / Führer der Werbeschar beim Werbungsverfahren (= uŕi·d́iv nach der Trauung). | iḱeĺga paća E:MKly Večk Mar Pavl ― iŋgəĺǵä· paćä ~ iḱəĺgä· paćä ~ əḱəĺgä· paćä M:Sučk, iŋgəĺgä paćä M передник / Schürze (E:Večk: Schürze, befestigt an der Gürtelgegend, bestickt, im Schosse ein gewobenes Band (śuks) u. (miteinander zusammengebundene) Troddeln, oberhalb deren es eine Reihe Metallplättchen (plašča) u. darüber noch “zwei Reihen Tressen aus Flittergold [kavto ŕad ḿišurań śuks]” gibt [“die Schürze der alten Weiber besteht aus fünf Tuchstreifen, die der jungen Frauen aus dreissig Tuchstreifen”]; wird nur von verheirateten Frauen getragen). iḱeĺga paća uĺań ṕeŕkanzo E:MKly (VII32) Eine Schürze hat Ulja um sich. ruća laŋga ḿiń karkśńińek ḿiń iḱeĺga-ńej paćińet́ E:Pavl Über dem Hemdgewand tragen wir Schürzen. | iḱiĺga putuma E:Kal [передник] / Schürze. | iḱeĺga targavkst (Pl.) E:Mar Večk [вышивки на передней стороне рубашки / Stickereien auf der Vorderseite des Hemdes]. — [Vgl. i͔ksa: iŋksa].
iḱ̀eĺks ChrE, iḱeĺks E:Mar [Gor (Ščuk) Večk Bag Kut], iḱi·ĺks E:Ba [Šir] ― iŋ́gəĺks ChrM, iŋgəĺks M:P [находящийся впереди, перед чем-л.] / das vorn od. vor etw. Gelegene (ChrE E:Mar ChrM); [передняя сторона] / Vorderseite (E:Kut); [полоса земли / der Streifen des Ackerstücks (uma), den die Erntearbeiter, in einer Reihe nebeneinander in Querrichtung gehend, auf einmal schneiden] (E:Gor (Ščuk) Ba Šir Večk Bag); задаток / Vorschuss, Handgeld, Pfand (E:Ba). panaronʒo ḱeṕed́iźe, iḱeĺkśenʒe͔ ćapad́iźe E:Kut (V330) Sie erhob ihr Hemd und klatschte auf ihr Vorderes. pokš iḱeĺkse͔ń, ĺävksḱem, pańeḿe E:Gor (Ščuk) (VII300) Um breite (‘grosse’) Schnittstreifen, mein Kind, zu schneiden. ḱäĺij iḱiĺksᴉ͐ń pańiḿä E:Ba (VII368) Zum Führen breiter Schnittstreifen. a moĺat ton ḿińek maro kuvaka umas ḱeĺej iḱeĺkse͔ń pańeḿe E:Večk (II168) Du gehst nicht (mehr) mit uns zum langen Ackerstück, um breite Ackerstreifen abzuernten. | avuń-iḱeĺks E:Mar, avuń-i·ḱiĺks E:Ba [навес перед овином] / Schutzdach vor der Darre. | iḱeĺks ḱeĺe E:VVr, iḱi·ĺks ḱeĺä E:Kad [передняя полоса на рубашке] / Vorderstück des Hemdes. | iḱeĺks ṕe E:Večk Bag SŠant, iḱi·ĺks ṕä ~ iḱeĺks ṕe E:Ba [полоса земли] / der Streifen des Ackerstücks (uma), den die Erntearbeiter, in einer Reihe nebeneinander in Querrichtung gehend, auf einmal schneiden (die Breite des Streifens hängt von der Zahl der Erntearbeiter ab) (E:Večk Bag SŠant); “постать” / die Fläche, über die der Schnitter mit einer Sichelbewegung fährt (E:Ba). śeḿija pačkoć, avakaj, iḱeĺks ṕes E:Bag (II12) Die Familie, Mutter, kam zu dem (zu erntenden) Streifen. | kudi͔ḱ̀eĺks ~ kude͔ḱ̀eĺks ChrE, kude͔ḱeĺks E:Mar ― ku·diḱi·ĺks M:Prol, kudə̑kə·ĺks M:Ur, kud́ikəĺks M:Jurtk (kudo + iḱ̀eĺks) сени / Vorhaus. v́eśe kude͔ḱeĺkse͔ńekak ṕśḱiźiźe E:Mar (2117) Er hat sogar unser Vorhaus vollgedreckt! – Die Lokalkasus werden ohne ‑ks-Suff. gebildet: kudi͔ḱeĺe E:Mar Kal Večk ― kudiḱiĺə M:Prol (Lok.) [в сенях] / im Vorhaus; kude͔ḱeĺd́e E:Mar (Abl.) [из сеней] / von (aus) der Vorstube; kude͔ḱeĺej ~ kude͔ḱeĺev ~ kudi͔ḱeĺev E:Mar, kudi͔ḱeĺej E:VVr (Lat.) [в сени] / in die Vorstube. kudi͔ḱeĺe ejkakšḱet́ E:Mar (1236) In der Vorstube sind Kinder. vaj kudi͔ḱeĺe od́iŕvań tarkazo E:Kut (V264) Im Hausflur hat die junge Frau ihre Schlafstätte. tos(a) i tosa kudi͔ḱiĺe at smaĺitvi͔j komaftuź suslań očka E:Kal (2128) Dort und dort in der Vorstube ist ein ohne Segen umgekippter Bierwürzentrog. kud-iḱiĺə ašši M:Prol Es ist im Hausflur. raŋǵi kude͔ḱeĺd́e E:Mar (281) Er schreit von der Vorstube hinein. praś kudi͔ḱeĺev E:Mar (1234) Er fiel in der Vorstube. konań čačti͔, śeḱeń babuškaś kude͔ḱeĺej jorci͔ E:Mar (2104) Wen sie gebiert, den wirft die Hebamme in die Vorstube. sovat kude͔ḱeĺev E:Mar (2122) Du trittst hinein in die Vorstube. svatośt́ kudi͔ḱeĺej sov́ińeḱ E:VVr Wir sind ins Vorhaus des Svats eingetreten. kud-iḱeĺga son jutakšnoś E:Kut (V330) Sie ging in den Hausflur. | kudiḱeĺks-ḱeŋkš E [дверь в сени / Tür zum Vorhaus]. (Vgl. kudo: kudə̑ŋgəĺ). | nurdo-iḱeĺks E:Večk [? передняя сторона саней / ? Vorderseite des Schlittens]. | pańä-iŋgəĺks M:P [предбанник] / Vorraum der Sauna. | pazav-iḱeĺks E:VVr божница / Ecke, wo die Heiligenbilder sind. | uštuma-iḱeĺks E:Mar [часть комнаты между печным устьем и противолежащей стеной] / Stubenteil zwischen der Ofenmündung u. der Wand gegenüber. | utə̑m-iŋgəĺks M:P Pš [навес] / vom Traufdach des Speichers hervorspringendes Schutzdach, das den Raum vor dem Speicher vor Regen schützt (= ḱeŋkš-ṕŕä (von innen) M:Pš).
iḱeĺksḱe E:VVr (Dem. zu iḱeĺks) [полоса поля] / Ackerstreifen. koda buvala živala ‒‒‒ ḱeĺej iḱeĺksḱet́ pańśekšni͔ń (II349) Einst war es, da ‒‒‒ erntete ich breite Ackerstreifen ab. | pazav-iḱeĺksḱe E:VVr [божница] / Ecke, wo die Heiligenbilder sind.
iḱeĺće E:Mar, iḱiĺśe E:Šokša ― iŋǵeĺćä M:P, ikə·ĺśəś M:Jurtk [передний] / vorderer; [прежний] / früherer. iḱeĺćet́ńe nuŕḱińet́, udalćet́ńe kuvakat. – numoloś E:Mar (229) Die Vorderen kurz, die Hinteren lang. – Der Hase. maksi͔nde͔ sońende͔ śeḿb́e jarmakńiń, iḱiĺśe orčamut́ ḱise͔ śada i omot́ińt́ ḱise͔ v́et́e śadut E:Šokša (VII460) Er gab ihm all das Geld, einhundert für die vorige Kutte (Tracht) und fünfhundert für die andere. moń iŋgəĺt́śä ḿiŕd́eźä M:P Mein früherer Mann (sagt eine Witwe). | iḱeĺće ardi͔ E:Gor ‹Sob› [старший поезжанин] / Führer der Werbeschar (“Voranfahrender”). iḱeĺće ardi͔ks, kudat, mońć moĺan E:Sob (VII286) Ich selbst, Brautwerber, gehe als Botin. | iḱeĺće eźem E:Mar [передняя скамейка] / Hinterbank [eig.: Vorderbank] (= eźem). | iḱeĺć(e) jaḱi E:Mar [первый сват] / erster Brautwerber. iḱeĺć(e) jaḱiś tońć uĺńit́ (1150) Du selbst warst es, die (uns) zuerst besuchte [= die erste Werberin für dich]. | iḱeĺś ḱeĺe E:Atr, iḱeĺć ḱeĺe E:Večk Is, iḱiĺć ḱä·ĺä E:Ba [передняя сторона рубашки] / Vorderseite des Hemdschosses, Vorderstück am Hemde. | iḱeĺć(e) ṕiĺǵe E:Mar, iḱeĺć ṕiĺǵe E:Večk [передняя нога] / Vorderfuss. iḱeĺć ṕiĺkse͔ń, t́ejt́eŕ t́aka, saija E:Večk (I422) Mit meinen Vorderbeinen, Mädchen, habe ich ihn gepackt. | iḱeĺć śeĺej E:Večk, iḱi·ĺćä śe·ĺej E:Ba [передняя часть саней] / Vorderteil des Schlittens.
iḱeĺćeń E:Mar [прежний, бывший] / vormalig, einstig.
*-əŋgəĺńä· (Dem. zu əŋgəĺ): kudə̑ŋǵeĺńä ~ kudenǵeĺńä· M:P [передняя] / Vorhaus.
iḱeĺd́ems E:Mar, iḱeĺd́ams E:Atr VVr Večk, iḱi·ĺd́ams E:Ba, iḱiĺd́ams E:NSurk, iŋǵiĺd́ams E:Kal ― *əŋgə̑lda·ms (: eŋgə̑lda·n, əŋgə̑lda·n, -aj) ~ *iŋgə̑lda·ms (: iŋgə̑lda·n, -aj) M:P, ə̑ŋgə̑ldams M:Pš, iŋgə̑ldams M:Čemb, *iŋgə̑lda·ms (: iŋgə̑lda·n, -aj) M:Sel обогнать, обгонять, опередить, перегнать, опередить / jdm. zuvorkommen, jdn. beim Laufen usw. überholen (M:Pš: beim Wettlauf zuerst ans Ziel kommen u. sich umwenden, um zurückzukehren), (M:P auch:) [препятствовать] / jdn. hindern; [прерывать] / unterbrechen. eŋgə̑lda·n soń moĺemsta M:P Ich komme ihm zuvor (z.B. indem ich einen anderen, kürzeren Weg gehe). iŋgə̑lda·n švatańä M:P Ich komme dem Vieh zuvor (sagt der Hirte, wenn er eine Kuh daran hindert, sich von der Herde zu entfernen, indem er vor ihr her läuft). eŋgə̑lda·n soń moĺemd́ä M:P Ich hindere ihn am Gehen (Ich lasse ihn nicht auf dem Wege weitergehen, den schon ein anderer genommen hat; vgl. krat́i·ndams). eŋgə̑lda·n soń korʿtamda M:P Ich unterbreche ihn sofort (noch ehe er ein paar Worte gesagt hat). iŋgə̑lda·n soń moraftamsta M:P Ich breche sein Lesen ab. mašfca, iŋgə̑ldasa M:Temn (VIII384) Ich werde ihn ausrotten (vernichten), ich werde ihm voreilen [zuvorkommen].
əŋgəĺams M:Pš (Iter. zu əŋgəldams) [опережать всех во время пробега] / beim Wettlauf zuerst ans Ziel kommen.
*əŋgə̑lda·kšńəms (: eŋgə̑lda·kšńan, -i) M:P (Frequ. zu əŋgə̑ldams) [препятствовать, удерживать] / jdn. hindern, jdn. abhalten (z.B. pazaru moĺemsta zum Bazar zu fahren; moĺemd́ä (auf einem Weg) zu gehen (den schon ein anderer genommen hat; vgl. krat́i·ndams).
iḱeĺst́ams E:Mar, iḱeĺśt́ams [E:Atr VVr Večk] (Kaus. zu iḱeĺd́ams) обогнать, опередить, перегнать / zuvorkommen, überholen.
iḱiĺd́avoms E:NSurk (Refl.-Pass. zu iḱiĺd́ams) [(мочь) обогнать кого-н. / jdn. überholen (können)]. ton moń maro ᵪočoš čijḿe, moń iśeń šačovt bratom tońe a iḱiĺd́av́i (III328) Du willst mit mir laufen, (und) könntest nicht (einmal) meinen gestern geborenen Bruder überholen!
ikne͔ms ~ ikńems E:Mar, ikńems E:VVr, iknᴉ͐ms E:Ba, ikne͔ms E:Večk Is Jeg [всхлипывать (при плаче)] / schluchzen (beim Weinen) (E:Mar Večk Is); [икать] / (den) Schlucken (Schluckauf) haben (E:Mar VVr Ba Jeg). — [Vgl. iksnams; ḱikne͔ms].
ikńeźev́ems E:Mar, ikńeźev́emks E:VVr (Mom.) [икнуть] / (einmal) schlucksen.
ikra E:Mar VVr Večk Is, ikra· E:Kad ― ikra· M:P (Gen. -n) [икра] / Laich, Fischrogen. | ṕiĺǵe-ikra E:Večk ― ṕeĺǵe-ikra· M:P, ṕiĺǵe-ikra M:Sučk икры / Wadenmuskel (ohne Haut darum; vgl. ṕiĺǵe: ṕeĺǵe-ṕe·ḱeńä Wade (im ganzen)) (M:P). | ikra kajams E:VVr, ikra· kajams E:Kad [метать икру] / laichen. | ikra purgams E:Mar Večk, ikra porgams E:Is id. — Russ. икра́.
ikra·ńä M:P (Dem. zu ikra·) id.
i͔ksa ~ iksa E:Kažl ― iŋksă ChrM, iŋksa M:P Kr [Mam] Sel, iksə̑- [mit Poss.-Suff.] M:Sučk (Iness. zu einem vorauszusetzenden N. *iŋgă; Postp. mit Gen. u. Nom.) [за, из-за, ради, для, вместо] / wegen, nach, für, anstatt (oft mit dem Hauptwort zusammengeschmolzen). valə̑nci͔ŋksa valf anaj M:P (IV451) Für ihre Worte bittet sie um Rubel. [f́edaźeń] iŋksa tozk [sə̑va·śt́] [M:Mam] (IV144) Sie stiegen Fedas wegen dort hindurch ein. kə̑da moĺi v́iŕń tuvə̑ńń śiv́əĺ iŋksa, śäźntsaź tozk tuvə̑t́ńä M:Sel (IV814) Wenn dieser aber nach dem Fleisch des Wildschweins geht, zerreissen die Schweine ihn auf der Stelle. [kučəḿä·ń] kulə̑ v́e·d́ i äŕək v́ed́ iŋksa M:Sel (IV817) Sie sandte mich nach Todeswasser und Lebenswasser. kudə̑ń putə̑msta eźəm pŕä ugə̑lt́i jarmakt putńišt́ koźakadə̑maŋksa [M:P] (IV728) Wenn man ein Haus baut, legt man in die Ecke beim Bankende Geld, damit man reich werde. [kut́šśema·ń ‒‒‒ av́en iŋgəĺi] salaf kotfə̑ŋksa [M:Mam] (IV284) Er sandte mich ‒‒‒ vor die Darre ein gestohlenes Tuch zu holen. śivmajt́ ‒‒‒ af i [ḿirə̑ŋksa] af narodə̑ŋksa [M:P] (IV392) Du hast mich aufgefressen ‒‒‒ nicht wegen der Dorfgemeinde, nicht wegen der Leute. ozaś [ĺišmə̑nts] laŋks, tuś ĺeft́ksa M:Sel (IV818) Sie setzte sich auf ihr Pferd und machte sich auf wegen des Löwen. tuś t́ät́anz i͔ksa oᵪo·ti͔j služama E:Kažl (II112) Sie ging gern anstatt ihres Vaters zum Dienst. son tuś śestrancksa (śestrat́ksa) M:Sel Er ging anstatt seiner (der) Schwester. | alašaŋksa M:Sel [ради лошади] / des Pferdes wegen. | ḿeźiŋksa M:P Sel, ḿeźəŋksa M:Čemb Sučk за что / weshalb (auch rel.). ḿeźiŋksa moń pəksśəmajt́? M:P Weshalb hast du mich geprügelt? | moń iksə̑n, toń iksə̑t usw. M:Sučk [ради меня, тебя и т. д.] / meinetwegen, deinetwegen usw. moĺʿt́ moń iŋksə̑n M:P Geh du an meiner Statt! mon lama valnä iŋksə̑t [kuĺeńd́eń] [M:Mam] (IV398) Ich habe deinetwegen viele (böse) Worte gehört. ozə̑ndə̑n toń iŋksə̑t M:P Ich habe für dich gebetet. suva·śt́ iŋksə̑nza M:Kr Sie traten ein ihretwegen (um sie zu holen). śävan iŋksə̑nza śada valf M:Kr Ich fordere für sie hundert Rubel. karmaś son [f́iga·r] tsaŕe·v́it́ś avaŕd́ema iŋksə̑nza M:Sel (IV818) Figar Tsarevits fing an seinetwegen zu weinen. kuda·lašti͔ iŋksə̑nza koźä [jäŕḿi·laś] M:Sel (IV81) Der reiche Järmila wirbt um sie. [śestra·sna] iŋksə̑st služə̑nda·j [M:Mam] (IV147) Ihre Schwester wird ihretwegen die Kriegsdienstpflicht ableisten. | sonźiksa E:Kažl [за неё] / an ihrer Statt, für sie. | śɛń iŋksa ChrM, śäń iŋksa ~ śaŋksa M, śaŋksa M:P Kr [Mam] Čemb [поэтому] / deswegen. af [ot́śuńä polańät́śä], śaŋksa t́at lažna [M:Mam] (IV97) Dein Mann ist nicht erwachsen, (aber) weine seinetwegen [deswegen] nicht! śaŋks(a) avaŕd́an M:Čemb Deshalb weine ich. | vaśaŋksa-polaŋksa M:P [ради супруги] / des Gatten, der Gattin wegen. | v́ed́ŋksa M:Sel [за водой] / des Wassers wegen, nach Wasser (z.B. gehen). — Vgl. iḱ̀eĺ-: iŋgəĺ-.
iksnams E:Kažl [икать] / den Schluckauf haben. — [Vgl. ikne͔ms].
iksnama E:Kažl [икота] / Schluckauf. iksnamam saś Ich habe den Schluckauf.
*iksnaźuvums (: iksnaźuvś) E:Kažl (Inch.) [заикать] / den Schluckauf bekommen.
il E:Mar Večk Kozl ― (j)il M:P (Gen. ‑ə̑n, Nom. Pl. -ʿt), il M:Aleks, jə̑l M: Sučk, jul M:Ur ил / Schlamm, (M:P auch:) [слизь] / Schleim (bei Fischen u.a.). se͔ŕej ili͔ń ḱeĺića E:Mar (23) Du Durchwater des tiefen Schlammes! źardo śiźǵeḿeń śiśem ĺiśma-pŕań potmakssto ilt[‑]ṕesokt tarǵit́ E:Kozl (III206) Wenn man vom Grunde der siebenundsiebzig Quellen Schlamm und Sand herauszieht. il potmə̑va ḱäšəńd́an M:Aleks (IV185) Ich verstecke mich im Schlamm. — Russ. ил.
ile͔ń E:Kozl (Adj.) [илистый, из ила] / aus Schlamm bestehend. źardo ile͔ń[‑]ṕesokoń ṕikst poni͔t́ (III206) Wenn man Seile aus Schlamm und Sand dreht.
(j)ilńä· M:P (Dem. zu (j)il).
ile͔v E:Mar, ile͔ŋ́ E:Atr ― ilu M:P (Gen. ‑wə̑ń), julu M:Ur [илистый] / schlammig.
ila E:Večk Vez StMokl SŠant Ta, ila· E:Ba (Gen. -n) ― ila· M:P [Mam] Vert Pläj Gor Katm Jurtk (Gen. -n) обряд / Zeremonie, zeremonieller Akt (E:Večk); [обрядовая часть свадьбы] / zeremonielle Umrahmung der Hochzeit (M:P: beteiligt sind die Kudas, der Taufvater u. die Taufmutter, überh. jeder, der auf der Hochzeit irgendeinen Auftrag hat) (M: Jurtk); [свадьба] / Hochzeit (E:StŠant); [свадебное пиршество] / Hochzeitsgelage (E:StMokl); пир / Schmaus (allg., z.B. der der Getreidemutter) (M:Pläj); [обычай, образ жизни, нрав] / Gebrauch, Lebensweise, Charakter (E:Bug Vez M:Jurtk). son ilas poŋkś E:Večk Er hat auf der Hochzeit eine Rolle gespielt. paro t́evńes naŕažaś, paro ilas son purnaś E:Večk (II222) Zu einem trefflichen Tun kleidete er sich, zu einem trefflichen Brauch schmückte er sich. vana ĺova at́a t́ejś mazi͔ paro ila E:StŠant (III205) Seht hier, der alte Ljova hat ein schönes Fest [= Hochzeit] gemacht. karmaśt́ ilań t́ejeḿe, si͔ń v́inado śiḿeḿe E:StMokl Sie richteten einen Hochzeitsschmaus her und fingen an Branntwein zu trinken. lomat́tńəńd́i śəmənća·sta praźńəkt́[‑]ila·t M:P Pš (IV384) Für die Leute (wurde) wegen der Freudenbotschaft ein Fest (gefeiert). toń ṕeńäćaka iśa·kə̑ń t́ijəń ila·ćt́i M Beklage dein gestern veranstaltetes Gelage. kormat-ila·t ṕid́ət́ama, puŕət́-ṕiva·t́ńiń t́išt́a·ma M:Vert [Wir werden Speisen und (?) Getränke bereiten, Met und Bier brauen]. od kojńese͔, od ilaso ḱitaj at́a son t́ei E:Bug (V128) Nach neuem Brauch, nach neuen Sitten handelt der Kitaj-Alte. son aŕćeś kojeń t́ejeḿe, mastor laŋks ilań noldamo E:Vez (V2) [Er (Gott)] gedachte eine Lebensform zu machen, eine Lebensordnung auf Erden zu schaffen. eŕan oĺaks čińese͔, bojar avaks ilason E:Ta (V398) Ich lebe in Freiheit (= unverheiratet), in meinem eigenen Bojarinnentum. mon soń ila·ns so·dasa M:Jurtk Ich kenne seine Sitten od. seinen Charakter. | ila-bala E:Večk Bug [обряд, обрядовое поручение] / Zeremonie, zeremonieller Auftrag (E:Večk). mon tondav́iń śe ilańt́e[‑]balańt́e E:Bug (V308) Ich geriet (zufällig) auf ihr [dieses] Hochzeitsgelage. od ćora jaḱiĺ ilava, od aĺa jaḱiĺ balava E:Bug (V318) Der junge Mann besuchte Feste, der junge Mann besuchte Gelage. mon t́e iladońt́[‑]baladońt́ a loma valco mon kortan E:Bug (V262) Von diesem Hochzeits-Gelage (diesem Schmaus) erzähle ich nicht vom Hörensagen (‘mit den Worten der Leute’). | ila·-kə̑rda· M:P Pläj Jožka Katm [обрядовая часть свадьбы] / zeremonielle Umrahmung der Hochzeit (M:P). iśak t́ijəńd́ət́ ton ila·t-kə̑rda·t M Gestern gabst du einen Schmaus. ḿäs ašət́ moĺä ila·zə̑n, ton ašət́ jaka kə̑rda·zə̑n M:Pläj Warum kamst du nicht auf mein Gelage, warum warst du nicht zu meinem Schmaus? mon ila·va jakśəkšńəń, ‒‒‒ mon kə̑rda·va jakśəkšńəń M:Katm (IV466) Ich habe (früher) Hochzeiten besucht, ‒‒‒ ich habe (früher) Festgelage besucht. | potamo-ila E:Večk Is, po·taftuma-i·la E:Ba ― potaftə̑m-ila· M:P Pš Sučk [первый визит молодой в свой родной дом] / der erste Besuch der jungen Frau in ihrem Elternhaus: einige Monate (M:Sučk: Wochen) nach der Hochzeit begibt sich die junge Frau für einige Wochen (M:P: etwa vier Wochen; M: Sučk: eine Woche od. zwei) in ihr Elternhaus, um für sich eine Haube namens paŋga zu verfertigen (M:Sučk: um für sich zu handarbeiten). | potaftə̑m-ila·s moĺəms M:P Pš [совершить вышеописанный визит] / den oben beschriebenen Besuch machen. moĺan potaftə̑m-ila·s M: P Ich gehe auf Besuch zu den Eltern. moń potaftə̑m-ila·źä jotaś M:P Mein Aufenthalt bei den Eltern ist vorüber. — [Vgl. kas. (Radl.) jyᴨa].
ili͔ńe E:Bug Kirdž (Dem. zu ila) id. vaj pokš ili͔ńet́ si͔ń t́ejńeśt́ E:Bug (V326) Sie richteten ein grosses Hochzeitsgelage her. a·vkaza si͔·rgakšnᴉ͐ś pa·ra i·li͔ńis E:Kirdž (VII424) Ihre Mutter machte sich auf nach dem guten Gelage.
ilkams E:Mar [ошибиться, оговориться, обсчитаться] / sich irren, sich versprechen, sich verrechnen, falsch rechnen. — [Vgl. iĺvams].
1iĺa E:Ba [мужское имя, Иля] / ein Männername, Iljuscha. vaj ružijaza iĺäń ḱecᴉ͐nza (VII420) Iljuscha hat in der Hand seine Flinte. — [Russ. Иля (Dem. zu Илья́)].
iĺeĺejka E:Škud, iĺiĺejka E:NPyrma [мужское имя] / ein Männername. čačumńado iĺeĺejka udalaś E:Škud (VII270) Wohlgeraten war Ilelejka geboren. kot́ śkamńenze͔ iĺiĺejkaś udalaś E:NPyrma (VII70) Obgleich das alleinige (Kind), war Ilelejka wohlgeraten.
iĺija E:Mar Sob Večk ― iĺǵä· M [мужское имя, Илия] / ein Männername, Elias. t́et́ań ĺemze͔ bašḱir-ava iĺija E:Večk (I216) Mein Vater, Baschkirin, heisst Ilija. puŕǵińe-pas iĺija E:Večk (III17) Donnergott Ilija! iĺǵä·ńd́ä [ḿeĺä] śejəĺś v́et́t́i śäŕi, v́eć [ḱeĺḿi] M (IV724) Pisst der Igel nach dem Eliastage ins Wasser, wird das Wasser kalt. — Russ. Илия́ (veralt. F. zu Илья́).
iĺka E:Mar Ba Bug [мужское имя, Илия] / ein Männername, Elias. son ružija·za iĺkań ḱecᴉ͐nza E:Ba (I325) Iljuscha hat in der Hand seine Flinte. iĺka jaḱä udalga E:Ba (VII420) Iljuscha geht hinten. | iĺka-ńize͔ E:Mar [жена Илии] / Ilkas Frau.
iĺu M:P Lemd Temn [мужское имя] / ein Männername. šĺapaźəń kacan iĺu pradə̑źt́i M:Pš (IV402) Ich lasse meinen Hut meinem (jüngeren) Bruder Ilju zurück. t́at ṕeĺ, iĺu, t́at ṕeĺ, pat́äj M:Lemd (IV173) Fürchte dich nicht, Ilju, fürchte dich nicht, Bruder! | iĺu-və̑ŕäś M:Temn [жена Илю] / Iljus Frau. azə̑r-ava, bajar-ava, iĺuvə̑ŕäś, af iĺuvə̑ń ṕiŋgə̑vaĺet́, paravaĺet́ (VIII416) Herrin, Bojarin, Iljus Frau, du bist nicht gleichaltrig, keine Altersgenossin dem Ilju gewesen.
iĺuša E:Ba Bag Kozl [мужское имя, Илюша] / ein Männername, Elias. udalga·nza jaḱä mazi͔·ń i·ĺuša E:Ba (I325) Ihr geht der schöne Iljuscha nach. puŕǵińe paz iĺuša! E:Bag (VI136) Donnergott, Iljuscha! — [Russ. Илю́ша (Dem. zu Илья́)].
iĺuška E:Kozl [мужское имя, Илюша] / ein Männername, Elias. — [Russ. Dem. zu Илю́ша)].
2iĺa ~ ĺa Е(allg.) [отриц. глагол] / Vern.-Verb; kommt im Imper., Opt. u. Konjunktiv vor; wird auch objektivisch konjugiert; (2. Sg. Imper. ChrE E:Mar Jeg iĺa, E:Kal Kažl ĺa; 2. Pl. Imper. iĺado). | iĺa (ĺa, iĺak(a)) pala(k), vano(k), ńiĺe od. ńiĺt́ E [Küsse nicht, betrachte nicht, verschlinge nicht]. lama ĺa korʿta E:Kal (2134) Du sollst nicht viel sprechen [Sprich nicht viel!]. ĺa ĺiśńä E:Kažl Komm nicht heraus! iĺavaŕd́e [iĺa + avaŕd́e] [E:?Bug] (V124) Weine nicht! už kona jonov iĺa tuk [E:?Bug] (VI42) (Aber) in welche Richtung man auch geht (eig.: in welche Richtung gehe nicht). iĺaka mańćä, polaj bat́ɯškaj M:Katm (IV113) Betrüg (mich) nicht, Gatte, Väterchen! | iĺado pala(k), vano(k), ńiĺe od. ńiĺt́ E [Küsst nicht, betrachtet nicht, verschlingt nicht]. (Obj.-Konjug.:) iĺamak pala(k) ChrE Küsse mich nicht! iĺaḿiź (iĺiḿiź) pala(k) ChrE Küsst mich nicht! iĺak pala(k) ChrE Küsse ihn nicht! iĺiŋk [iĺańka] pala(k) ChrE Küsst ihn nicht! iĺańka kat, jalgat, [moń] ćećkam, iĺińka kat lamo varmańeń puvśems E:Petr (VII198) Lasst nicht, Freundinnen, meine Blume stehen, lasst sie nicht den vielen Winden zu wehen! iĺaḿiź (iĺiḿiź) pala(k) ChrE Küsse uns nicht! iĺiŋk pala(k) ChrE Küsst uns nicht! iĺit́ (iĺi) pala(k) ChrE Küsse sie nicht! iĺiŋk [iĺaŋk] pala(k) ChrE Küsst sie nicht! iĺaŋk lovnoft ivań ḱecta v́eśe tolgat́ńiń E:Petr (VIII186) Nötigt Iva nicht, alle (jene) Daunen zu zählen! (3. Sg. Opt. ChrE:) iĺazo: iĺazo pala(k) Möge er nicht küssen, damit er nicht küsse, (3. Pl. ChrE:) iĺast: iĺast pala(k) Mögen sie nicht küssen, damit sie nicht küssten. (Obj.-Konjug.:) iĺas̀o (iĺas̄so) pala(k) ChrE Möge er ihn od. sie nicht küssen usw., damit er ihn od. sie nicht küsse usw. iĺiź pala(k) ChrE Mögen sie ihn od. sie nicht küssen, damit sie ihn od. sie nicht küssten. iĺińźe (iĺinde͔, ĺindɛ͔) pala(k) ChrE Möge er od. sie sie (Pl.) nicht küssen, damit er od. sie sie (Pl.) nicht küsse. iĺiź pala(k) ChrE Mögen sie sie (Pl.) nicht küssen, damit sie sie (Pl.) nicht küssten. (Konjunktiv, Obj.-Konjug.:) ĺavĺis̄sɛ͔ pala(k) ChrE [E:?Kad] Hätte er od. sie ihn od. sie nicht geküsst. ḿiźarda son moń kraśsamam, ańćiḱ bu ĺaĺize͔ puvśiḱ varmava moń kuluvt́ E:Kal (2137) Wenn er mich verbrennt, er mag nur nicht meine Asche im Winde auseinanderwehen. ĺavĺiź pala(k) ChrE [E:?Kad] Wenn sie ihn od. sie nicht küssten, hätten sie ihn od. sie nicht geküsst. ṕäĺan, [ḿeŕan], alašam tata·rʿt ĺäĺiź salak E:Kažl (III293) Ich hatte [habe] Furcht, ich sagte [sage] (mir), die Tataren könnten mein Pferd stehlen. ĺavĺindɛ͔̆ pala(k) ChrE Wenn er sie (Pl.) nicht küssen würde, hätte er sie nicht geküsst. ĺavĺiź pala(k) ChrE Wenn sie sie (Pl.) nicht küssen würden, hätten sie sie nicht geküsst.
1iĺams E:Mar Atr Gor Ba Večk SŠant ― iĺams M:P Pš Čemb Sučk Ur Jurtk [пропадать, кончаться] / verlorengehen, ein Ende nehmen (E:Gor Večk); задыхаться / ganz ausser Atem kommen od. sein, am Ersticken sein (E:Atr Ba Večk: [от плача] / vom Weinen) (E:Atr Ba Večk M:P Pš Čemb Ur); [всхлипнуть] / (einmal) schluchzen (E:Mar); [быть при смерти, бороться со смертью, быть без сознания] / in den letzten Zügen liegen, mit dem Tode ringen, bewusstlos sein (M: Jurtk). pakśäń t́ävńeze͔ a mašti͔, poĺań t́ävńeze͔ a iĺi E:Gor (VII222) Ihre Ackerarbeit nimmt kein Ende, ihre Feldarbeit bleibt nicht beiseite. iĺa·n (iĺä·j) M:P Ich bin (Er ist) ganz ausser Atem. vajmə̑ts iĺäś M:P, vajməc iĺä·ś M:Čemb Er ist ganz ausser Atem gekommen (eig.: Sein Atem ist verlorengegangen). moń iĺä·ś vajməźä (iĺäś vajmə̑źä) M:Pš Ich war ganz ausser Atem (vom schnellen Laufen).
iĺakadə̑ms M:Pš, iĺa·kə̑də̑ms M:Jurtk [чуть не задохнуться от плача] / am Ersticken sein vom Weinen (M:Pš); [расплакаться так, что трудно дышать] / in ein so heftiges Weinen ausbrechen, dass man kaum Atem holen kann (M:Jurtk).
iĺa·kə̑ftə̑ms M:Jurtk (Fakt. zu iĺa·kə̑də̑ms).
iĺćems E:Mar Večk, iĺśems E:Atr VVr, iĺći·ms E:Ba ― *iĺśəms (: iĺśa·n, iĺśi) M: P, iĺśəms M:Čemb [Jurtk], iĺśəms ~ iĺćəms M:Ur (Frequ. zu iĺams) [громко рыдать, задыхаясь от плача] / laut schluchzen, am Ersticken sein vor Weinen; [так громко плакать, что трудно дышать] / so laut weinen, dass es schwer ist, Atem zu holen (E:Mar: = rokańʒ́ems, letzteres nur von kleinen Kindern gebraucht) (E:Mar Atr VVr Ba Večk M: Čemb Ur). vajməc iĺśi M:Čemb Er ist am Ersticken (vor Weinen). id́ńe·ś iĺśi M: Jurtk Das Kind ist am Ersticken (vor Weinen).
iĺćekšńems E:Mar Večk (Frequ. zu iĺćems).
iĺaftoms E:Večk Ba Kad ― iĺaftə̑ms M: Čemb (Kaus. zu iĺams) задушить / zum Ersticken führen (Weinen); (E:Kad:) мешать, помешать / stören (jdn. bei der Arbeit).
2iĺa·ms M:P Pš: iĺa·ms-alams [наслаждаться, развлекаться] / sich ergötzen, sich amüsieren. iĺa·n-alan (iĺäj-alaj) M: P Ich ergötze mich (Er ergötzt sich) daran. — (Vgl. eĺäńćams). — [Vgl. 1iĺams].
iĺanaz E:VVr (veralt.), *ĺijanas (? -z) E:Petr, ĺana·s E:Kad Kal, ĺanaz (? -s) E:Šokša ― iĺa·nas M:P Čemb Ur (Gen. M:P iĺa·nazə̑ń, Nom. Pl. -t), iĺa·nas ~ iĺana·s M:Sučk, iĺana·s M:Prol (veralt.), ĺanas M:Sel, ĺana·z M:Jurtk [лён] / Flachs, Lein. tosa koda ĺiśe ĺanazs, karḿit́ kočkuma E:Šokša (VII454) Dann, wenn der Flachs aufkeimt, beginnt man ihn zu jäten. | ĺanas-ko·mur E:Kad [пучок, связка льна] / Flachsbündel. | iĺanas-kott E:VVr [полотно, холст / Leinentuch, Leinwand]. iĺanas-kotti͔ń šušpanne͔m (II370) Mein Hemdgewand ist aus Leinwandtuch. [iĺana·z] kotti͔·ń šušpa·nǵem (II356) [Aus] Leinwand [ist] mein Hemdgewand. | iĺa·nas-moćḱä M [мочка из льна / Flachsflausch]. | iĺa·nas-muška M [волокно, пакля из льна / Werg von Flachs, ? gerösteter, aber nicht weiter bearbeiteter Flachs]. | iĺa·nas-poŋkst M:Kr [льняные порты] / Leinwandhose. | ĺana·z-v́id́ḿä E:Kad [семена льна] / Leinsamen.
ĺijanazoń E:Petr ― iĺa·nazə̑ń M:P Pš [льняной] / leinen, aus Flachs. avuĺt́ gad́av ĺijanazoń paĺińenk E:Petr (VII200) (Damit) eure Leinwandhemden nicht besudelt werden. akš(a) iĺa·nazə̑ń maŕä šäjäŕńäś M:Pš (IV122) Marja mit weissem Flachshaar.
iĺa·nasḱä M:P (Dem. zu iĺa·nas) id. t́ift́əń[‑]t́ift́əń iĺa·nasḱä, kaĺs ṕed́i pĺasḱä. – [ḿešńä] (IV681) Einzelne Flachsfasern, eine an der Weide haftende Hohlaxt. – Die Bienen. [t́if́t́eń, t́if́t́eń iĺa·nasḱä], salmə̑ksška [pĺasḱä. – lokstəmś] M (IV681) Einzelne Flachsfasern, so gross wie eine Nadel ist das Loch. – Das Sieb.
1iĺä·-: iĺä·ńń zaŕä M:Sel [вечерняя заря / Abendrot]. | iĺä·ńń zaŕat M:Sel [на вечерней заре / ums Abendrot]. iĺä·ńń zaŕat kasi͔ (IV751) Sie wächst bei der Abendröte. oj iĺäń zaŕat kutsta tuj (IV280) Ums Abendrot geht er von Hause weg.
iĺa·m M:Sel (Nom. Pl. iĺa·pt) [вечер] / Abend. | aŕ iĺa·mńä ~ äŕ iĺamńä· M:Sel [каждый вечер] / jeden Abend. | iśä·ń iĺa·mńä M:Sel [вчера вечером] / am gestrigen Abend. | t́it́ iĺa·mńä M:Sel [сегодня вечером] / diesen Abend, heute abend. | vandi͔ iĺa·mńä M:Sel [завтра вечером] / morgen abend, am morgigen Abend.
*iĺamba: t́äĺamba [t́ä + iĺamba] M:P Kr Cjatn (Adv.) [прошлой ночью] / letzte Nacht. t́äĺamba šačftə̑ń śora t́akańä M: Cjatn (IV167) Ich habe letzte Nacht ein Knäblein geboren.
iĺɛ·t́ ChrM, iĺä·t́ ~ iĺä·t M:P (Gen. iĺä·d́en, Nom. Pl. iĺätt), iĺä·t́ M:Pš Sel, iĺä·d́ M: Čemb Sučk Prol Jurtk, iĺäd́ ~ iĺä·t́ M:Ur [вечером] / am Abend, abends (ChrM M:P Pš Sel Ur [iĺä·t́]); [вечер] / Abend (ChrM M:P Pš Čemb Sel Ur [iĺä·d́]). | äŕ iĺäd́ńä M:Sel (Lok.) [каждый вечер] / jeden Abend. | iĺäc M:P (Ill.) [до вечера, для вечера] / zum Abend, für den Abend. | *iĺä·d́əńd́i (iĺäd́eńd́i ~ iĺä·d́ińd́i) M:P (All.) [пополудни] / nachmittags. | iĺäd́ malat́i M:P [почти до вечера / beinahe bis zum Abend]. iĺäd́ malat́i ščakšńi-kaŕakšńi [Beinahe bis zum Abend rüstet sie sich (immer) aus]. | iĺä·d́ń ṕäĺt́i M:Sel к вечеру / gegen Abend. iĺä·d́ń [ṕäĺt́i] saś (IV808) Er kam gegen Abend. | iĺä·dəń saŕä M:P, iĺäd́əń zoŕä M:Ur [вечерняя заря] / Abendrot. | iĺäd́eń zaŕat M:Pičep [на вечерней заре] / zur Zeit der Abendröte. iĺäd́eń zaŕat vastə̑zə̑nza matə̑źä (VIII286) Bei der Abendröte liess er sie sich auf sein Bett legen. | iĺä·t́ šobdava M:P [по вечерам и утрам] / abends u. morgens. | iśa·k iĺä·t́ M:Sel [вчера вечером] / gestern abend, am gestrigen Abend. | t́ä iĺä·t́ M:Pš, t́äči iĺä·t́ M:Sel [сегодня вечером] / heute abend. son saj t́ä iĺä·t́ M:Pš Er wird heute abend kommen. t́ä· iĺä·t́ś śet́ḿä M:Pš Dieser Abend ist windstill. | vandi͔ iĺä·t́ M:Sel [завтра вечером] / morgen abend, am morgigen Abend.
iĺćad́ems E:Večk SŠant, iĺća·d́ems E:Ba ― vəĺʿćä·d́əms (v́əĺʿćä·d́əms) M:P, vəĺʿćä·d́əms M:Pš, iĺʿćä·d́əms ~ əĺʿćä·d́əms M:Sučk, iĺćä·d́əms M:Ur [привязывать, мотать, обвивать] / etw. irgendwo festmachen, um etw. winden, schlingen (z.B. die Zügel) (E:Večk M:P Sučk); [гнуть] / biegen (z.B. einen Gegenstand so, dass das eine Ende quer über das andere kommt) (M:P); задеть, “захлеснуть” / (die Schlinge) einhaken (E:Večk SŠant M:P Sučk Ur); [путаться (нитки)] / sich verfitzen (Garn) (M:Ur); [? выпить, вылакать / ? austrinken, auflecken] (E:Ba); [(однократно) срезать (ножницами)] / mit einem Schnapp abschneiden (mit Schere od. Schafschere); [повторно раскрыть и закрыть задний проход после испражнения] / das Arschloch wiederholt öffnen u. schliessen nach dem Verrichten der Notdurft (M:Pš). əĺʿćät́ḱ vožjat́ńəń nurdă-pŕät́i M:Sučk Winde die Zügel um das Schlittenvordere! — Vgl. uĺʿt́e·d́ims.
iĺćajems E:Večk ― vəĺʿćijəms (: vəĺʿćija·n, ‑ii) M:P, vəĺʿćijəms M:Pš, iĺćijəms M:Ur (Iter. zu iĺćad́ems usw.) [привязывать, мотать, обвивать] / etw. irgendwo festmachen, um etw. winden, schlingen (M:P Sučk); [путаться (нитки)] / sich verfitzen (Garn) (M:Ur); [подстригать] / scheren (mit Schere od. Schafschere); [повторно раскрывать и закрывать задний проход после испражнения] / das Arschloch wiederholt öffnen u. schliessen nach dem Verrichten der Notdurft (M:Pš). alašaś mə̑kə̑rə̑nts vəĺʿt́śiji M:Pš Das Pferd öffnet wiederholt sein Arschloch (nach dem Verrichten der Notdurft).
iĺćeḱ: iĺćeḱ-ṕiĺćeḱ E:Mar, iĺćiḱ-ṕi·ĺćiḱ E:Ba, iĺćᴉḱ-mäĺćᴉḱ E:Kažl, iĺćeḱ-ḿeĺćeḱ E:Večk SŠant ― iĺćəḱ-ṕäĺćəḱ M, əĺćəḱ-ṕä·ĺćəḱ [M:Pš], iĺćəḱ-ṕäĺćəḱ M:Sel, iĺćək-ṕäĺćək M:Ur, iĺćək-ṕäĺćək ~ iĺśə·k-ṕeĺśə·k M:Jurtk [вперемешку, шиворот-навыворот, вверх дном] / (kunterbunt) durcheinander, kreuz u. quer, krumm, schief in verschiedene Richtungen (M: Jurtk: z.B. Getreide, wenn es nach allen Richtungen gelagert liegt) (E:Mar Kažl Večk SŠant M:Pš Jurtk); [(обуть) не на ту ногу)] / das Schuhzeug verkehrt an die Füsse [ziehen] (E:Mar Ba M:Pš Jurtk); [ногами друг против друга] / mit den Füssen gegeneinander (beim Liegen) (M: Sel). ṕejenze͔ iĺt́śek-ṕiĺt́śek tuśt́ (gŕebuškań) E:Mar Die Zähne des Flachskammes stehen ganz schief. iĺćiḱ-ṕi·ĺćiḱ udi͔t́ E:Ba Sie liegen mit den Beinen kreuz und quer übereinander. iĺćəḱ- (əĺćəḱ- M: ?Pš) ṕäĺćəḱ udi͔t́ M:Sel [?Pš] Sie liegen die Füsse gegeneinander. əĺt́śəḱ-ṕä·ĺt́śəḱ aštšiᵪ́t́ M:Pš Sie sind ganz durcheinander. | iĺćeḱ-ṕiĺćeḱ (ḱemt́, kaŕt́) kaŕćems E:Mar ― iĺśə·k-ṕeĺśə·k kaŕśə·ms M:Jurtk [навыворот обуться] / das Fusszeug (Stiefel, Bastschuhe) verkehrt anziehen.
iĺej ~ iĺij ML32(E), iĺej [E:?Mar] (Nom. Pl. -t́), iĺev E:Atr, iĺev́e ~ iĺev E:VVr, iĺi·j E:Kad Ba, iĺu E:Nask, iĺi· E:Kal, iĺov ~ iĺou̯ E:Večk, iĺov ~ iĺovo E:Jeg, iĺeu̯ ~ iĺou̯ E ― iĺi ML32(M) M:Čemb Ur, iĺi (Gen. -in, Nom. Pl. -št) ~ iĺi· M:P, iĺi· M: Sučk Prol, uĺu· (Nom. Pl. -t) ~ iĺu· M: Jurtk прут / Rute, Gerte (ML(E) E:Mar VVr Kad Nask Jeg ML(M) M:P Čemb Sučk Prol Ur Jurtk); [растущая берёзка] / wachsende kleine Birke (E:Ba); [било цепа] / Klöppel am Dreschflegel (E:Kal). | kasks-iĺij E:Ba [побег, ветвь / Sprössling od. Zweig] von kasks-čufta (s. unter kasks). | kudu-pŕa-iĺij E:Ba ― kud-pŕä-iĺi M:P переметина / Stange(n) auf den Strohdächern zum Festhalten des Strohes (vom Firste zum Traufdach, früher wurden dafür ḱärʿt [Rindenstücke] verwendet). | olgo laŋga iĺij E:Ba переметина / Stange(n) auf den Strohdächern zum Festhalten des Strohes. | ṕivsuma-iĺev́e E:VVr, ṕifćima·-iĺi E:Kal [било цепа] / Klöppel am Dreschflegel. | uĺma-iĺov E:Večk ― uĺm-iĺi M:Čemb, uĺəm-iĺi M:Sel [удилище] / Angelrute. — [Vgl. jolo E].
iĺejiń E:Mar ― iĺiin M:P (Adj.) [прутяной] / aus Ruten bestehend. | iĺejiń ḱept́eŕ E:Mar ― iĺijəń ḱeṕt́əŕ M:Pš [прутяная корзина] / Flechtkorb aus Ruten. | iĺiiń kut́ec E:Kad котец / Fischreuse aus Weidenruten, die in die Öffnung des Fischzaunes gelegt wird. | iĺi·jəń ńerata M:Sučk id.
iĺiŋ́ǵä E:Kad (Dem.) прутик / Rute.
iĺovńe E:Večk ― iĺińä· M:P, uĺuńä· M: Jurtk (Dem. zu iĺov, iĺi, uĺu·) [прутик / Rute]. v́et́e ṕiže kakanʒo iĺovńese͔ tokšińʒ́e E:Večk (V428) Seine fünf kleinen Kinder liess er die Rute schmecken. ožu, [t́äŕäj, śävan] tumə̑ń [iĺińä·], aralasa [pŕäźeń] [M:P] (IV869) Wart, Mutter, ich nehme eine Eichenrute und verteidige mich!
iĺəžəms (1. Sg. Präs. M:P eĺeža·n, M:Sel iĺəža·n, 3. Sg. M:P iĺeži, M:Sel iĺəži) M:P Čemb Sel [обнажиться] / sich entblössen (M:P: von selbst, z.B. die Geschlechtsorgane, wenn die Hose zufällig herunterrutscht); [? сдвигаться вверх / ? hochrutschen]. soń ščamə̑c iĺəžś M:Sel Sein Hemd ist hochgerutscht.
iĺištams E:Mar, iĺešt́ams E:Atr, iĺikšt́amks E:VVr, iĺi·št́ams ~ iĺišt́ams E:Ba, ĺiič́ams ~ ĺijščams E:Kad, ĺiščams E:Kal, iĺišt́ams E:Večk, iĺiščams E:Is SŠant Jeg ― *iĺəšt́əms (: eĺešt́a·n, iĺešt́i M:P, iĺešt́a·n, iĺešt́i M:Sel) M:P Sel, iĺəšt́əms M:Pš Čemb, iĺəštə̑ms M:Sučk, iĺəštams M: Ur Jurtk засучить, заворотить / aufschürzen, aufkrempeln, umkrempeln, hochheben (z.B. Ärmel, Hosenbeine, Hemdschoss); (M:Sel:) [обнажить] / etw. entblössen, (E:VVr Kad auch, E:Kal:) взмахнуть / winken, schwenken (mit Hand, Tuch), (E:Kal auch:) [тереть, вытереть] / wischen, streichen, (E:Kal Jeg auch:) [слегка ударять, бить царапая] / leicht schlagen, streifend schlagen, (M:P auch, E:) [срывать, снимать] / niederreissen, abnehmen (Strohdach). iĺikšt́ik tužat odri͔ńet́ E:VVr (II409) Befreie dich von deinen gelben Totenkleidern! laftuvńi· v́i·d́ga ḱe·d́est iĺišt́ä·ź E:Ba (VII424) Ihre Ärmel sind bis an die Schulter aufgeschürzt. iĺešt́ińʒ́e polam kafto ḱed́enʒe͔ E:StMokl (V212) Meine Frau schürzte ihre beiden Ärmel auf. eĺešt́a·n ožańeń, panarźeń M: P Ich streife meine Ärmel, mein Hemd auf. eĺešt́an kudbŕät́ M:P Ich reisse das Strohdach nieder. — Vgl. aĺištams.
iĺešĺems E:Atr (Frequ. zu iĺešt́ams) [подбирать, засучивать, заворачивать] / aufschürzen, aufkrempeln, umkrempeln.
iĺešńems ~ iĺišńems E:Mar Večk, iĺikšńemks E:VVr, iĺišńims E:Ba, ĺišńams E:Kal ― *iĺəšńəms (: eĺešńa·n, ‑i) M:P, iĺəšńəms M:Pš Čemb Jurtk (Iter. zu iĺištams usw.) засучить / aufschürzen, aufkrempeln, umkrempeln, hochheben (E:Mar VVr Ba Večk M:P Čemb Jurtk); махать / winken, schwenken (mit Hand, Tuch) (E:VVr Kal).
*iĺəšńəkšńəms (: eĺešńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu iĺəšńəms).
*iĺəšt́əvə̑ms (: eĺešt́evan, -i) M:P, iĺəštavə̑ms M:Jurtk (Refl.-Pass. zu iĺəšt́əms, iĺəštams) [засучиться, сдвигаться вверх] / hochrutschen (z.B. die Ärmel) (M:P); [? обнажаться] / [?] sich entblössen (= iĺəžəms M:P Čemb Sel) (M:Jurtk).
iĺikšamks E:VVr, ĺiišams ~ ĺijšams E:Kad ― iĺəšams M:Ur (Iter. zu iĺikšt́a- usw.) засучить / aufschürzen, aufkrempeln, hochheben (z.B. Ärmel, Hemdschoss), (E:VVr Kad auch:) махнуть / winken, schwenken (mit Hand, Tuch).
1iĺi E:Kal Kažl Večk ― iĺi M:P Sučk или / oder. ton ṕŕaksni͔ń iĺi alksni͔ń saźit́? E:Kal (2147), ton ṕŕakst iĺi alkst sajsak? E:Kažl (2148) Wirst du das Obere oder das Untere nehmen? | iĺi – iĺi E [или – или] / entweder – oder. — Russ. или. — Vgl. aĺi; eĺi.
iĺi·ḿ E:Tel [мужское имя времён язычества] / ein aus heidnischer Zeit stammender Männername. kalma·-u·šudi͔j, iĺi·ḿ, pokšt́ä·j (VII382) Beginner (Begründer) des Grabes, Ilim, Grossvater!
iĺizor E:Kozl [? ревизор] / ? Revisor; [? император] / ? Kaiser. št́epka-laŋgoń otaman, št́epka-laŋgoń jasaul, št́epka-laŋgoń iĺizor (III103) Ataman des Späne-Platzes, Kosakenhauptmann des Späne-Platzes, Revisor (?) des Späne-Platzes.
iĺt́̀ems ChrE, iĺt́ems E:Mar Atr Is Bag NSurk, iĺt́ems ~ iĺt́ams E:Večk, iĺt́ams E:SŠant, iĺʿt́i·ms E:Kad Kal, iĺʿt́i·ms ~ iĺʿt́ums E:Kažl ― iĺʿt́əms M:Čemb Kars, iĺʿt́emks M:Temn Atjur, iĺt́əms ~ iĺt́ems M:Jurtk провожать, проводить / begleiten, (E:Večk auch:) [откладывать в сторону] / beiseite legen. ḱeŋkš udalov iĺt́iźe E:Bag (I304) Er begleitete sie zur Tür hinaus. kov iĺci͔, kov proužasi͔? E:NSurk Wohin begleitet er ihn? iĺʿt́əma·k M:Kars (IV171) Begleite mich! ĺiśiś eŕav́i, aĺäj, iĺʿt́emə̑ks M:Atjur (VIII360) Der Ausgehende muss, Vater, fortgeleitet werden. ardə̑ź ardə̑, ḱinc af iĺʿt́i M:Atjur (VIII354) Er kommt schnell gefahren, er folgt nicht dem Wege. — Vgl. tat. ilt-, baschk. ilt-, it-.
iĺt́̀it́śa ChrE, iĺt́ića E:Bag [провожатый] / Begleiter. ton iĺa saje iĺt́ića E:Bag (I303) Nimm keinen, der dich begleitet!
*iĺt́akšnoms E:SŠant (Frequ. zu iĺt́ams) [провожать] / begleiten. vaj pakśań grańńes iĺt́akšni͔ź (I224) Bis an die Grenze der (Dorf-)Gemarkung begleiteten [sie sie].
iĺt́ĺems E:Atr (Frequ. zu iĺt́ems) [провожать] / begleiten.
iĺt́ńems E:Večk SŠant, iĺʿńims E:Kad ― iĺt́ńəms M:Jurtk (Frequ. zu iĺt́ems) [провожать] / begleiten.
*iĺćems E:StMokl (Frequ. zu iĺt́ems) [подражать] / nachahmen. karḿiń tago polam turtov kortamo, polam laŋkso ṕejed́eḿe[‑]iĺćeḿe (V210) Ich begann aufs neue zu meiner Frau zu sprechen, meine Frau zu belachen, sie nachzuahmen.
1iĺu M [женское имя] / ein Frauenname. vaj kuva· jakaj iĺu ṕiŕanc šnaj (IV193) Ach, wo immer sie geht, rühmt sich Ilju. — [Vgl. iĺuta].
iĺɯńä M (Dem. zu iĺu). vaj suka·ś suka·ś ci͔bań iĺɯńäś (IV193) Ach, die Hündin, die Hündin, Tsybas Ilju!
iĺuta M:P [женское имя] / ein Frauenname. šobdava ḱiǵä iĺuta muśkəḿä tuś [Früh am Morgen begab sich Iljuta, (Wäsche) zu waschen]. — [Vgl. 1iĺu].
iĺvams E:Mar [ошибиться, оговориться, обсчитаться] / sich irren, sich versprechen, sich verrechnen. a val ṕeńenze͔ iĺvavoĺ (I218) In ihren Worten würde sie sich nicht versprechen. — [Vgl. ilkams].
jälbafks M:P (Gen. -ə̑n), älbafks M:Sel [ошибка] / Irrtum (M:Sel); [маленькая вышивка] / eine kleine Stickerei (z.B. in v́älʿtarda [grosses besticktes Leinwandstück, mit dem das Verdeck des Brautwagens verhüllt wird]), die wie aus Versehen unter die eig. Sternbildungen (t́äšt́ä) geraten ist; [дополнительная примета, приписка к знаку собственности] / ein Zusatz, den man in das gemeinsame Eigentumszeichen (t́äšt́ä) macht, um das eigene Besitztum od. Los z.B. von dem des Bruders zu unterscheiden (M:P).
iĺvavtoms E:Mar [Bug], iĺaftums ~ iĺaftoms E:Kad ― *jäĺbaftə̑ms (: jäĺbaftan, ‑i͔) ~ äĺbaftə̑ms (: äĺbaftan, -i͔) M:P, äĺbaftə̑ms M:Sel (Fakt. zu iĺvams) [запутывать] / verwirren (E:Bug); мешать, помешать / stören (jdn. bei der Arbeit) (E:Kad); [сбить с пути, совращать, обманывать] / jdn. irreführen, missleiten, täuschen; [заставлять заблуждаться] / jdn. irregehen lassen (M:P); [промахнуться] / verfehlen (Weg) (M:Sel); [скрываться в толпе] / in der Menge untergehen (M:P). pŕasto pŕev́enʒe͔ iĺvavti͔t́ E:Bug (VI206) Verwirre ihm den Verstand im (‘vom’) Kopfe. | äĺbaftə̑ms ḱit́ M:Sel [сбиваться с пути] / den rechten Weg verfehlen.
*äĺbafńəms (: äĺbafńan) M:P (Frequ. zu äĺbaftə̑ms).
*äĺbafńəkšńəms (: äĺbafńekšńan) M:P (Frequ. zu äĺbafńəms).
iĺa·ftuvums E:Kad Šokša (Refl.-Pass. zu iĺaftums) [заставить ошибиться] / sich irren [machen].
iĺv́ed́ems (1. Sg. Präs. E:Mar iĺv́ed́an ~ iĺv́id́an, E:Jeg E (Reg.) iĺv́id́an) E:Mar VVr Jeg E (Reg.), eĺv́e·d́ems E:Ba ― jäĺb́äd́əms M:P Pš, äĺb́äd́əms M:Čemb Sp Sel Sučk, *ev́ĺäd́əms (3. Sg. Präs. ev́ĺäd́i) M:Temn, äĺv́ä·d́əms M:Prol, eĺv́e·d́əms ~ äĺv́ä·d́əms M:Jurtk ошибиться, оговориться / sich irren, einen Irrtum begehen, sich versehen, sich versprechen, sich verrechnen; (E:Ba:) [оговориться] / sich versprechen, (M:Jurtk auch:) запутаться / sich verwirren.
jäĺb́ät́ks ~ äĺb́ätks M:P (Gen. -ə̑n) [ошибка] / Irrtum.
*äĺb́ät́kšńəms (: äĺb́ät́kšńan, -i) M:P, *äĺb́äčńəms (: äĺb́äčńan, -i) M:Sel (Frequ. zu äĺb́äd́əms).
iĺv́eĺems E:Mar, eĺv́e·ĺems E:Ba ― eĺv́e·ĺəms M:Jurtk (Iter. zu iĺv́ed́ems, eĺv́e·d́ems) [ошибаться, оговариваться, обсчитываться] / sich irren, sich versehen, sich versprechen, sich verrechnen; (M: Jurtk:) запутаться / sich verwirren.
iĺv́ećt́ems E:Mar ― *jäĺb́ät́f́t́əms (: jäĺb́ät́f́t́an, -i) ~ *äĺb́ät́ft́əms (: äĺb́ät́ft́an, ‑i) M:P (Kaus. zu iĺv́ed́ems, (j)äĺb́äd́əms) [запутывать, мешать] / verwirren, stören; [заставлять оговориться, з. обсчитаться] / jdn. dazu bringen, sich zu versprechen, sich zu verrechnen (E:Mar); [заставлять оговориться, мешать говорить] / jdn. dazu bringen, sich zu versprechen, jds. Sprechen stören (M:P).
imala·v M:Mam [мокш. назв. с. Мамалаево] / der moksch. Name des Dorfes Mamalajewo im Bez. Krasnoslobodsk, Gouv. Pensa.
imatovo [E:Bag] [назв. местности] / ein Ortsname. vaj imatovoń, braci͔, kolkaso, śesi͔ńeń, braci͔, kukut kukurdi͔t́ (II62) Im Wäldchen von Imatovo, Brüder, dort, Brüder, rufen die Kuckucke.
imb́iŕ E:Večk [чёрная жидкость для выведения глистов у животных] / eine schwarze Flüssigkeit, mit der man Würmer aus Tieren vertreibt. | imbəŕ-vaj ~ imbə̑ŕ-vaj M:Sučk “олений рог” / die Flüssigkeit von imbə̑ŕks, die als Medizin für Pferde gebraucht wird, “Hirschhorn”. — [Vgl. russ. инби́рь Ingwer; gelber Safran].
imbə̑ŕks M:Sučk [? какое-то растение / ? irgendeine Pflanze].
iḿeńijams E:Kozl [чествовать (именины)] / (jds. Tag) feiern. jurt-av́ińem, ‒‒‒ valdo śv́eča maro oznutan, valdo śv́eča maro iḿeńijatan (III1) Meine Jurtenmutter, ‒‒‒ ich bete zu dir mit einer leuchtenden Kerze, ich feiere deinen Tag mit einer leuchtenden Kerze. — [Vgl. russ. имени́нничать].
iḿeńijä M:P Kr ‹Mam› (Gen. -n) [имение] / Habe, Vermögen. maksta [aĺät́śeń iḿe·ńijants] [M:Mam] (IV278) Gib mir deines Vaters Eigentum! — Russ. име́ние.
iməd́ ~ imət M, iməd́ ~ iməd ~ iḿed (Gen. imed́en, Abl. iḿett́ä, Nom. Pl. iḿett) M: P потомство / Nachkommen, Kinder. muvə̑za [ŕizəts-]pavazə̑ts, muvə̑za [imed́ets-]vasuvə̑ts M:P (IV790) Möge ihr Wohl und Glück gefunden werden, möge sie Nachkommen haben! — Vgl. pers.-türk. (Zenk.) ümid Hoffnung, Erwartung; tat. ӫ̈mӫ̈t, misch. (P.) ömöt, tschuw. ümüt, kirg. ümüt, osm. (Radl.) ümüd, dschag. (P.) umud Hoffnung, kar. (Radl.) imät Volk, Nation (= ümmät) (< arab. (Zenk. S. 95,2) emed Ende, Ziel des Lebens); vgl. auch wotj. ömit Hoffnung; ı̊mit Bitte. — [Vgl. 1uḿet].
əmət́ḱä· (~ eḿet́ḱä·) M:P, *imə·t́ḱä [M: ?Ur] (Dem.) id. ot́śu· škaj-pa·s koŕma·ńäj, v́äŕä· t́ŕäj-pa·s t́iŕä·ńäj sə̑rga·tan(a) imə·t́kas, sə̑rga·tana vasə̑·t́kas [Grosser Himmelsgott, Ernährer, nährender Gott droben, Ernährer, wir machen uns auf, um Nachkommen (zu erbitten), um Leibesfrucht (? zu erbitten)].
impana·r E:Kad, i·ŋpa·nar E:Šokša [льняное платье] / leinenes Hemdgewand.
inara·l M:P Čemb генерал / General. — [Russ. генера́л].
1inǯe E:Večk, inǯä· E:Ba (Nom. Pl. inǯi·t́) ― inžä (Gen. inžəńń) ~ inǯä (Abl. inšt́ä, Nom. Pl. inšt́) ~ ińžä (Abl. ińšt́ä) ML19 M:Sel ? замок / ? Riegel; [? зубчики] / ? Verzahnung (E:Večk); [прорез, выемка, зарубка, паз] / Einschnitt (Kerbe) an der Tür u. unten an der Tischplatte für eine Querleiste (E:Ba); стропило / Dachstuhlsparren (M:Sel); wenn man [beim Zimmern] in den unteren Balken ein Loch macht u. in den oberen Balken einen passenden Dübel setzt, wird diese Vorrichtung i. genannt [E M].
iŋǵeĺ, iŋǵiĺ: iŋǵeĺ jonks E:Atr, iŋǵeĺ(e) jonks E:Večk, iŋǵiĺ jo·ŋks E:Ba, iŋgoĺonks E:SŠant, iŋgoĺovks E:VVr [нижняя, оборотная сторона, изнанка] / Unterseite, Innenseite.
iŋǵeĺd́e E:Mar Večk [Abl.] [наизнанку, навыворот] / verkehrt, Innenseite nach aussen gekehrt. ḿejs iŋǵeĺd́e panarot orčit́ E:Večk Warum hast du dir das Hemd verkehrt angezogen? | iŋǵeĺd́e v́eĺavtoms E:Mar, iŋǵeĺd́e v́eĺaftoms E:Večk [вывернуть наизнанку] / umkehren, die Innenseite nach aussen kehren.
iŋǵeĺks E:Atr Večk Mar, iŋǵi·ĺks E:Ba [нижняя, оборотная сторона, изнанка] / Unterseite, Innenseite (eines Kleidungsstückes). | i·ńǵiĺgz-bo·k E:Kad id.
iŋks ChrE E:Mar Večk Is (Gen. E:Mar ‑i͔ń), iŋs E:Atr VVr Kad ― iŋks ChrM M:P Jurtk (Gen. M:P -ə̑n, M:Jurtk -əń, Abl. M:P -ta, Nom. Pl. M:P -t), iŋs M:Ur (FS7: iŋks, iŋgs, iŋs [EM] ‘Hobel’) скобель / Schabhobel, Schabmesser (M:P: das vor dem Hobeln gebraucht wird) (ChrE E:Atr Večk Is ChrM M:P Jurtk); [рубанок] / Hobel (E:Mar). | v́id́e iŋks E наструг / Hobel.
iŋksḱe E:Mar ― iŋksḱä M:P (Dem. zu iŋks) [рубаночек] / Hobel (E:Mar); [шпатель, скребок, применяемый перед строганием] / Schabeisen, Streicheisen, das vor dem Hobeln gebraucht wird (M:P).
iŋze͔d́ems E:Atr [VVr], inʒe͔d́ems E:Mar Večk, inʒi͔·d́ᴉms ~ inʒᴉ͐d́ᴉms E:Ba, ińʒ́id́ims E:Kad, *inze͔d́ems (: inzi͔d́an) E:Jeg ― ińᵈ́źəd́əms ChrM, ińʒ́əd́əms M:Pš Čemb Tamb, *ińʒ́əd́əms (: eńʒ́ed́a·n, -i) M:P, *ińʒ́əd́əms (: ińʒ́ed́a·n) M:Sel, inze͔·d́əms M:Prol, ińźəd́əms M:Ur Jurtk [строгать] / hobeln, (M:Čemb auch:) [обдирать, очистить (дерево)] / (einen Baum) abschälen.
ińᵈ́źəd́əma· ChrM [строгание] / das Hobeln.
ińʒ́e·t́ks E:Nask ― *ińᵈ́źət́ks (: ińʒ́etks, Gen. -ə̑ń, Abl. -ta, Nom. Pl. -t) M:P, ińʒ́ət́ks M:Pš Sel, ińźə·t́ks M:Ur [стружка] / Hobelspan.
*əńᵈ́źət́ksḱä· (: eńʒ́etksḱä) M:P (Dem. zu ińᵈ́źət́ks).
ińʒ́ət́fks M:Čemb, ińźəd́əvks M:Jurtk [стружка] / Hobelspan.
ińcks ~ incks (Gen. -ə̑ń) M:P, ińcks M: Čemb, ińśks M:Sel скобель / Schabhobel, Schabmesser, (M:Sel auch:) [? стружка] / [?] Hobelspan.
*ińᵈ́źət́kšńəms (: eńʒ́et́kšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu *ińʒ́əd́əms).
*ińᵈ́źət́ft́əms (: eńʒ́et́ft́a·n, -i) M:P, *insśəft́əms (: insśəft́an, -i) M:Sel (Fakt. zu *ińʒ́əd́əms).
*ińᵈ́źət́fńəms (: eńʒ́et́fńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ińᵈ́źət́ft́əms).
*ińᵈ́źət́fńəkšńəms (: eńʒ́et́fńekšńan, -i) M:P, *insśəfńəkšńəms (: insśefńekšńan) M:Sel (Frequ. zu ińᵈ́źət́fńəms).
inʒe͔ĺems E:Mar (Frequ. zu inʒe͔d́ems).
ino ChrE E:Mar VVr NSurk, ina E:Atr Kal Kažl, eno E:Gor, ena E:Ba ― ina· ~ ə̑na· M:P, ina M:Pš, əna M:Sučk [так, ладно] / nun wohl; [же, разве] / denn, dann; [но, же, однако] / doch, aber. ad́a ino, t́et́ej! E:Mar (281) Gut, Vater! nu ino sovak E:Mar (2116) Nun gut, komm denn herein! no ad́a ino! E:Mar (2104) Nun wohl, komm denn! nu, ino, aźdo id́iŋḱ! E:Mar (288) Nun wohlan, geht, rettet sie! ino, t́et́akaj, kučumak skot́ina laŋga zarazaks E:Mar (1182) Wohlan, Väterchen, sende mich über das Vieh hin als Seuche! i orgat́i·ź: sova·do ino E:VVr (III267) Und man liess sie ein: “Also tretet ein!”. kadi͔ḱ ino E:VVr Lass doch sein! nu ino, noldi͔mak utomo alov! E:NSurk (III311) Na, also, lass mich (dann) unter den Speicher! ḱäŕińźä ina ḱäŕińźä E:Kažl (III269) Wenn sie sie [die Beine des Pferdes] abgeschnitten hat, so hat sie sie abgeschnitten. mon in(a) alksni͔ń saźan E:Kal (2147), mon ina alkst sajsa E:Kažl (2148) Und ich werde [dann] das Untere [vom Weizen] nehmen. ko·da ina· t́ä t́e·v́ś t́ijəma? M:P Wie wäre denn die Arbeit zu machen? art ə̑na· M:P Geh doch weg! (so sagt man ungeduldig, wenn der Befehl, sich zu entfernen, nicht befolgt wurde). son kodam(a) ə̑na t́it́ä lomańt́ś M:Pimb (IV799) Was für ein Mensch ist diese dann? | kodə̑na M:Sel, koda əna M: Sučk как же? / wie denn? də̑ koda· əna? M:Sučk (IV842) Wie denn [hat er es getan]? | kovə̑na M:Sel [куда же?] / wohin denn? t́äńi kow wə̑na (kov ina) kučeńźä (IV817) Wohin hat sie dich dann jetzt gesandt? — Russ. ино.
intaj E:Večk, entaj E:Gor ‹Škud› ― intaj M:Ur, n̥ta·j M:Jurtk [же, ведь, ну так, однако] / doch, dennoch. ton intaj iĺa moĺt́ E:Večk Geh doch nicht! iĺa moĺ entaj, t́ät́kaj, bazarov E:Škud (VII242) Geh doch nicht, Vater, auf den Markt! d́at ja·ka, n̥ta·j ṕiźə·ḿä tu·ś M:Jurtk Nun, wo es zu regnen begonnen hat, weisst du doch nicht zu gehen!
inzara E:Škud Petr ― inzar M:Bar [Mam] [река Инсар] / der Fluss Insar (E:Škud); [уездный г. Инсар] / die Bez.-Stadt Insar (Gouv. Pensa) (M). ad́a, vastaj, počḱińes, inzara v́äd́eńt́ tombaĺev E:Škud (VII220) Komm, Mann, nach Engelwurz, jenseits des Inzara-Flusses! [tuśt́] inzarań [śt́epka] jakamo E:Petr (VII142) Sie begaben sich auf die Insarer Steppe. inzarə̑ń ošsa, ščeńanzə̑n ṕäĺä M:Bar (VIII298) In der Stadt Inzar, bei ihrem Onkel. inza·rə̑ń pajarś [gospə̑d́in palko·vńekś eŕva·t] vanə̑ndi͔ [M:Mam] (IV135) Der Insarer Bojar, der Herr Oberst, sieht nach einer Frau aus. | inzara-pŕä M:[?]Bold [исток реки Инсар / Quelle des Insara-Flusses].
inzarka M [приток реки Инсар (? Инзы)] / Nebenfluss der Insar (? der Insa).
inže E:VVr Večk Is, ińž́ä· E:Kad (Nom. Pl. ińš́t́), inǯe ~ ińǯe· E:Kal, inǯä E:Kažl, ? *ińčä E:Šokša ― inǯi M:P Čemb (Gen. M:P -in, Nom. Pl. -št), ińžä M:Ur (Gen. ińžəń), ińžä· M:Jurtk (Nom. Pl. ińžə·t), ińǯä M:Čemb Sel гость / Gast (M:Ur: [тайное слово] / Geheimw.). aj sorǵe son ińčiks E:Šokša (VII450) Sie macht sich zu Gaste auf (und denkt). annaźä sə̑rʿka·j ṕəŋḱe·d́i inžiks [M:P] (IV212) Anna macht sich auf auf Besuch nach Penked. vaj estańi tuś annaźä inǯiks [M:P] (IV213) Ach, da begab sich Anna auf Besuch. moń ińǯijəźä M:Čemb Mein Gast. śävmak moń ińǯəks M:Čemb Nimm mich als Gast auf! [t́äŕtsi͔ ińdžəks] M:Sel (IV833) Er ladet ihn zu Gast. sojń pŕimə̑dnda·źä šiŕeznza ińdžəks M:Sel (IV834) Er nahm ihn entgegen als Gast. | ińǯəks moĺəms M:P Čemb [идти в гости] / auf Besuch gehen. inǯiks moĺan Ich gehe auf Besuch.
1iń-: iń-kuli͔j (iń-guli͔j) E:Dubr вдовец / Witwer. kočḱet́ iń-kuli͔j (iń-guli͔j) ‒‒‒ ozne͔t́ at́ińit́-bab́ińit́ di͔ dov́ećeś – ińguli͔ś Man wählt einen Witwer aus ‒‒‒, [dann] beten die alten Männer und Weiber und dieser Witwer.
ińal E:Mar какой-то зверь / irgendein grosses Raubtier, das sogar eine Kuh töten konnte, vielleicht Luchs. | ińal-t́ikše E:Mar папоротник / Farnkraut (mit seinem Rauch wird der durch den bösen Blick Krankgehexte geheilt).
ińd́ej E:SŠant, ińd́i·j E:Ba ― ińd́i M: Sučk [? батан] / ? Weberlade (= v́iǵińe-ščoka(t) E:VVr, evgəń-ṕäĺks M:Čemb), (E:Ba auch:) [ягода жимолости] / Beere des Geissblattes. | v́iǵińe-ińd́ej E:SŠant = ińd́ej. – [Vgl. ińd́eŕ].
ińd́ejka E:Atr Večk Is [? батан] / ? Weberlade (= ińd́ej E:SŠant).
ińd́i·jks E:Ba жимолость / Geissblatt (= ińd́i·ŕksna E:Kad) (daraus werden (?) Weberladen verfertigt).
ińd́eŕ E:Mar VVr Gor Večk Is Jeg, ińd́eŕe E:SŠant, ińd́i·ŕ (~ ińd́eŕ) E:Ba, ińd́i·ŕ E:Kad, ińd́əŕ E:Nask ― (v́)ińd́əŕ M:P, v́ińd́əŕ M:Pš Sel, ińd́əŕ M:Sučk Ur клещевник, жимолость / Geissblatt (Lonicera) (E:Mar VVr Is Jeg M:P Pš Sel Ur M (Ahlqu.)); жимолостник (клещевник) / Geissblattstrauch (M:P); [шпиндель в ткацком челноке] / Spindel im Weberschiffchen, Nadel des Weberschiffchens, Spulspindel (E:Gor Ba Kad Večk SŠant M:Sučk). | ašo ińd́e·ŕ E:Is, ašo ińd́eŕe E:NSurk [какой-то куст / irgendein Strauch]. | ińd́eŕ-čuvto E:VVr Is Seledba ? клещевник / ? Geissblatt (E:VVr); = v́eŕǵiz-ĺejks E:Večk [некленник / (eine Ahorn-Art, kleinere), Zwergahorn (Acer tataricum) (E:Is Sel)]. ińd́eŕ-[čuvtoń] srubǵeze͔ E:VVr (II353) Aus Rizinusholz war die Einfassung (der Quelle). | ińd́əŕ-maŕ M:Sučk [ягода кустарника ińd́əŕks / Beere des ińd́əŕks-Strauches]. | raužo ińd́eŕ E:Gor Is, raužo ińd́eŕe E:NSurk ― ravǯ́a v́ińd́əŕ (ravǯ́ə v́ińd́əŕ) M:Pš курослепник / roter Hornstrauch (Cornus sanguinea) (E:Gor M:Pš). — [Vgl. ińd́ej].
(v́)ińd́əŕəń M:P, v́ińd́eŕeń ~ v́ińd́eŕń M: Temn, və̑ńd́eŕń M:Pičep (Gen. = Adj.) [из жимолости / aus Geissblatt-Holz bestehend]. | ińd́eŕeń t́ergala M:P, v́ińd́eŕń d́ergala ~ v́ińd́eŕeń d́ergala M:Temn, və̑ńd́eŕń d́eŕgala M:Pičep смычок / Geigenbogen (nicht in M:Sp). ḱärdži [ḱätsə̑nza ińd́eŕeń t́ergalats] M:P (IV332) In der linken Hand [hat er] seinen Geigenbogen aus Geissblatt.
ińd́eŕka E:VVr, ińd́eŕka ~ v́ińd́eŕka E:Večk затыкальник / Stopfholz (Werkzeug, mit dem man die Hochöfen mit Lehm zustopft; wird gew. aus ińd́eŕ- (клещевник) Holz verfertigt) (E:VVr); [металлическая спица в ткацком челноке] / Spulspindel, im Weberschiffchen Metalldraht, worauf die Spule gesetzt wird (E:Večk).
ińd́eŕḱińe [E:?Večk] (Dem. zu ińd́eŕka) [металлическая проволочка в ткацком челноке] / Spulspindel, im Weberschiffchen Metalldraht, worauf die Spule gesetzt wird.
ińd́eŕks E:Mar ― v́ińd́əŕks M:P, ińd́əŕks M:Sučk Prol ? клещевник, жимолость / ? Spindelbaum, Geissblatt (= ṕińeń papś-čuvto E:Mar usw. [? крушина, вороняшка, клещевник / ? Faulbaum (Rhamnus frangula)]; = v́eŕǵiz-ĺejks E:Večk, v́ińd́əŕ M) (E:Mar M:P); [похожее дерево] / ein ähnlicher Baum (клещевник = ińd́eŕ) (E:VVr); [жимолость / Geissblatt] (der Baum) (M:Sučk Prol). | ravžă ińd́əŕks M:Sučk = və̑ŕga·z-ĺeŋgaks M:Sučk [? шиповник, дикая роза / ? Hundsrose (Rosa canina)].
ińd́i·ŕksna E:Kad жимолость / Geissblatt.
ińd́eŕńe E:Škud ― vəńd́əŕńä· M:P Pš An, v́ińd́əŕńä· M:Čemb, ińd́əŕńä· M:Sučk Ur Jurtk [шпиндель, металлическая проволока в ткацком челноке] / Spindel im Weberschiffchen, Spulspindel, im Weberschiffchen Metalldraht, worauf die Spule gesetzt wird. [śijäń] kajamo, ṕižeń [ińd́eŕńe] domań ḱece͔nze͔ E:Škud (VII240) Ein silbernes Weberschiffchen, einen kupfernen Spulenhalter hat Doma in ihrer Hand.
ińʒ́ej [~ ińźej] E:Mar, ińʒ́ej E:Večk Is, ińźeŋ́ E:Atr, ińʒ́i·j E:Ba, ińʒ́i·j ~ ińd́i· E:Kad, ińd́i·j E:Šokša, ińźe· E, ińi·źi E:Nask ― ińəźi M:Čemb Ur, *ińəźi (: ińeźi, Gen. -en ~ -n, Nom. Pl. -št) M:P, ińəźej M:Sel, ińəźi· M:Prol, ińiźi (Nom. Pl. ‑t) ~ ińəźi M:Jurtk малина / Himbeere; (E:Ba:) чёрная малина, ежевика / Brombeere. | ińəźi-ju·r M:Ur [куст малины] / Himbeerstrauch. | ińʒ́ij-nal E:Kad [заросли малины, малинник / Dickicht von Himbeersträuchern]. | ińʒ́ej-ńet́ks E:Večk, ińźeŋ́-ńet́ks E:Atr ― i·ńeźi-ńe·tks M:P, ińəźi·-ńet́ks M:Prol, ińəźi-ńe·t́ks M:Ur [стебель малины] / Himbeerstengel. | ińʒ́ej-pulo E:Večk Is [заросли малины, малинник] / Dickicht von Himbeersträuchern. | ińiźi-šu·fta [M:Jurtk] [куст малины / Himbeerstrauch]. | jakśt́eŕ ińźej [E:Bugur], eḱśt́i·ŕ ińd́i E:Kad ― jakśt́əŕä ińəźi M:Sučk [малина] / Himbeere. kučsi͔ńek, polaj, iŕiḱev jakśt́eŕ ińźejeń kočkamo [E:Bugur] (V312) Wir werden sie, Frau, nach Irik senden, rote Himbeeren zu pflücken. | masto·r-ińźe·j E:Is [земляника] / Erdbeere. | par ińźi· E:Kal (Nom. Pl. parʿt ińźi·ᵪ́t́) [малина] / Himbeere. | raužo ińʒ́ej E:Večk, rau·žo ińʒ́e·j E:Is, ravž(a) ińd́i· ~ ravž ińd́i·j E:Kad, ravǯ ińʒ́i (Nom. Pl. -ᵪ́t) E:Kažl ― ravžă ińəźi M:Sučk ежевика / Brombeere. | v́ed́-ińźeŋ́ E:Atr, v́ed́-ińźi E:Kad, v́ed́-ińʒ́i· E:Kal (Nom. Pl. -ᵪ́t) ежевика / Brombeere. | v́ed́-ińźeŋ́-ńet́ks E:Atr [куст ежевики / Brombeerstrauch].
ińʒ́ejks E:Mar Večk Is ― ińeźiks M:P (Gen. -en ~ -ə̑n, Abl. -ta, Nom. Pl. -t), ińəźiks M:Čemb Ur, ińəźejks M:Sel [куст малины] / Himbeerstrauch.
ińeźiksḱä M:P (Dem. zu ińeźiks).
ińʒ́i·jksna E:Kad [куст малины / Himbeerstrauch]. | par ińźiksna· E:Kal (Nom. Pl. parʿt ińźiksna·t) id. | v́ed́-ińʒ́i·jksna ~ v́ed́-ińźiksna E:Kad, v́ed́-ińʒ́iksna E:Kal [куст ежевики / Brombeerstrauch].
ińźejńe E:Mar ― ińeźińä· M:P (Dem. zu ińźej) [малинка] / Himbeere. vaj ĺet́ḱe tarkań ińźejńet́ E:Mar (1146) O, ihr Himbeeren an einer feuchten Stelle.
ińeźifks M:P (Gen. -ə̑n) [куст малины] / Himbeerstrauch.
*ińʒ́ina: ravǯ ińʒ́ina E:Kažl [куст ежевики / Brombeerstrauch].
ińe ChrE E:Mar Bug Is, ińi E:Hl ― ińɛ̆ ChrM, ińä M:P Kr Pal (Gen. -n) [большой] / gross. t́imboldi͔, vandoldi͔, ińe kužot vańćkavti͔. – ṕeĺeḿeś E:Mar (262) Es schimmert, es flimmert, es reinigt grosse Waldwiesen. – Die Sense. moĺć v́iŕc, muś ińe narmuń E:Mar (2108) Es kam in den Wald, fand einen grossen Vogel. | ińe at́a E:Mar [предок] / Vorfahr. saśt́ ińe v́ed́iń tombaĺd́e ińe at́at, ińe babat (215) Es sind von jener Seite des grossen Wassers Vorfahren mit ihren Weibern gekommen. (Vgl.: ińe v́ed́iń tombaĺd́e ińe at́a śejŕi. – puŕǵińeś E:Mar (229) Jenseits des grossen Wassers schreit ein grosser Alter. – Der Donner). | ińazoro ChrE E:Mar Večk Kozl Vez NSurk Jeg, ińa·zoro E:Is, ińazuru E:Hl, ińazur E:Kal, ińa·zi͔r E:Kažl, ińa·zə̑r E:Kad ― ińa·zə̑r M:Ur (ińe + azoro) [князь, император] / Fürst, Kaiser. pazi͔ńt́ ejste͔ v́iši͔ńe, ińazorońt́ ejste͔ pokš. – kulumaś E:Mar (249) Geringer als Gott, grösser als der Kaiser. – Der Tod. v́äd́ga jaḱi koṕita, ińazuruń t́äv́ t́äji. – maćijiń tolgaś E:Hl (267) Das Wasser entlang bewegt sich ein Huf, verrichtet kaiserliche Arbeit. – Die Gänsefeder (beim Schreiben). ŕiv́iźś moĺś, moĺś i pačkuć ṕiŕǵiḿ(e) ińazurti͔ E:Kal (2134) Der Fuchs ging, ging und kam bis zu Fürst Pirgime. | ruz-ińazor E, ruz-ińazoro E:Kozl [русский император] / Russenkaiser. | ińazor-ava E:Mar [императрица] / Kaiserin. | ińazor-pas ~ ińazoro-paz E:Mar, ińazoro-pas E:SŠant [бог-император, император] / Kaiser-Gott, Kaiser (= ińazor). kučtadi͔ź ‒‒‒ ińazor pazne͔ń služamo E:Mar (1218) Wir senden dich ‒‒‒ um dem Kaiser-Gott zu dienen [= in den Kriegsdienst]. mon tońt́ ekši͔zi͔t́ v́ešan ṕiŕǵiḿe ińazuru-pazuń śt́iŕ E:Kal (2134) Ich werde dir die Tochter des Fürsten und Gottes Pirgime (= Donner) zufreien. | ińazoroks-či E:Mar [царская власть, царствование] / Kaiserwürde, Kaisertum. | ińazoroń ćora E:Mar [царевич] / Kaisersohn. | ińazoroń ĺikḱe (Dem.) E:Myv Kozl [изображение царя (монета)] / Kaiserbildchen [= Geldstück]. | ińazoroń uŕva E солдатка / Soldatenfrau. | ińe baba E:Mar [Bug] [праматерь, прабабушка] / Vormutter [auch: grosse Alte, grosses Weib] (E:Mar). saśt́ ińe v́ed́iń tombaĺd́e ińe at́at, ińe babat E:Mar (215) Es sind von jener Seite des grossen Wassers Vorfahren mit ihren Weibern gekommen. (Vgl.: ińe v́ed́iń tombaĺd́e saś ińe baba E:Mar (213,15) Von jener Seite des grossen Wassers ist ein grosses Weib (eine grosse Alte) gekommen). ińe babamgak mońe korti͔źe E:Bug (V28) (Davon) hat mir auch meine Urgrossmutter gesprochen. | ińeči E, ińečä E:Nask [пасха] / Ostern. | ińečiń pokš kŕost E:Mar [восходящее с востока созвездие] / ein von Osten her aufgehender Sternhaufen (= ṕetra-kŕost E:Večk). | ińečiń provod́amo E:Sap [обряд проводов пасхи / zeremonielles Wegbegleiten des Osterfestes]. | ińečiń puŕe E:Bag [мужской праздник в пасхальный день] / eine von Männern am Ostertage begangene Feier, auf der Met (puŕe) getrunken wurde. | ińečiń śŕečamo E:Sap [обряд встречи пасхи / zeremonielles Empfangen des Osterfestes]. | ińe ḱeče E:Bug [большой ковш для пива / grosse Schöpfkelle für Bier]. | ińe kńaź E:Večk [“великий князь”] / ‹Grossfürst”, Ehrentitel des Erstbegrabenen auf dem alten, schon verlassenen Friedhofe. | ińe-kńaź-ava E:Večk [“великая княгиня”] / ‹Grossfürstin”, offenbar Frau des Vorigen. | ińekuj M:Sel [прострел] / Hexenschuss. (Vgl.: [parḿiščańt́] ṕŕaso ińe guj E:Mar (164) Auf dem Gipfel des dicken Baumes eine grosse Schlange. ińä kujks v́ešḱišt́ soń ḱeluńanzə̑n M:Pal (IV314) Wie grosse Schlangen zischeln seine Birken). | ińäkuj-ava M:Kr [самка большой змеи / Weibchen der grossen Schlange]. | ińeṕenč E:Mar, ińeṕenš E:Is [большой черпак, ковш для супа] / die grosse Schöpfkelle, mit der man Suppe aus dem Topfe auf die Teller füllt (E:Mar); половник / Schöpflöffel (E:Is). ćorań ḱeńeŕeška, avań kolgašḱeška. – ińe ṕenči͔ś E:Mar (259) Gross wie der Unterarm eines Knaben, gross wie die Hirnschale eines Weibes. – Der Kochlöffel. | ińepokšt́a E:Bug, ińipokšča E:Hl [прадед / Urahn]. vaj ińe pokšt́am mońe jovtńiźe, ińe babamgak mońe korti͔źe E:Bug (V28) Mir hat es mein Urgrossvater erzählt, mir hat (davon) auch meine Urgrossmutter gesprochen. pačkud́izi͔, ńišḱi-paz koŕḿińić, ińi pokščańiń, ińi babańiń, pokš pokščańiń[‑]babańiń! E:Hl (221) Möge es, Nischke-pas, Ernährer, zu den grossen Voreltern, den ehrwürdigen Voreltern hingelangen! | ińä śora M:Pal [сильный мужчина / mächtiger Mann]. mon ińä śorań vaśəń id́əcan [Ich bin eines mächtigen Mannes erstes Kind]. | ińev́ed́ ChrE E:Mar NSurk ― ińä̆v́e·d́ ~ əńä̆v́e·d́ M:P, ińəv́e·d́ M:Sel [большая вода, море] / grosses Wasser, Meer; (E:NSurk:) [Волга] / Wolga.
ińe·ć (< eńe·ć) E:Atr иней / Rauhreif, Reif (auf Bäumen) (vgl. 2ĺekš). čufto laŋso lamo ińe·ć Auf den Bäumen gibt es viel Reif. — Russ. иней.
ińeĺej E:VVr (ińe + ĺej) [эрз. назв. с. Великий Враг] / ers. Name des Dorfes Weliki Wrag, Bez. Arsamas, Gouv. N.-Nowgorod. a ińeĺejse͔ zakaŕiń [t́imo] (II38) (Es ist) Sakars Timo von Inelej. ińeĺejste͔ pońatojt́ (II368) Aus Inelej waren die Zeugen.
ińeĺejka E:Mar VVr [старинное имя в песне] / in einem Liede vorkommender alter Name (E:Mar); = ińeĺej (E:VVr).
ińovo E:Jeg [мужское имя] / ein Männername. aĺaś paro ińovo (II564) Injovo ist ein trefflicher Mann.
ipo E:NBajt [мужское имя] / ein Männername.
ir E:Is Kozl SŠant ― ir M:Pš Ur [маленькая градина] / kleine Hagelschlosse. ir moĺi E:?SŠant, ir ṕiźi [M:?Ur] [Es hagelt]. irks ṕiźi M:Pš Es nieselt (= suvə̑ńa·ks moĺi). | ir-ṕiźeḿe E:Kozl, ir-b́i·źiḿä E:Ba [град / Hagelregen] (E:Kozl); [падение инея] / Fallen des Reifes (E:Ba). ńišḱe-pas noldaś ir-ṕiźeḿe, v́eŕe-pas noldaś prosa-jamksḱe E:Kozl (I99) Nischke-pas sandte einen Hagelregen, Vere-pas sandte Hirsegraupen. — ? Vgl. tschuw. ju̬r.
irks E:Ba иней / Reif (am Baum).
irǯa· E:Ba ― ə̑rža M ржавчина / Rost (E:Ba); [илистый слой на поверхности воды] / Schlammschicht auf dem Wasser (M:Jurtk). — Russ. ржа.
irža·ńa E:Atr, irǯańa E:Večk Is жёсткий / struppig, rauh (z.B. Haar des Menschen nach der Sauna).
irǯa·v E:Ba [ржавый, заржавленный] / rostig, verrostet.
irǯa·kadᴉ͐ms E:Ba, irža·kadoms E:Atr, irǯakadoms E:Večk, irzakadoms E:SŠant [ржаветь] / rosten (E:Ba); косматиться / rauh, zottig werden (E:Atr Večk SŠant).
irᵪa E:Ba Večk ирха / Sämischleder (aus Schafsfell), gegerbtes Schaf- od. Bockfell (nach Art des sämischen Leders) (in der Volksd.). irᵪaso[‑]barᵪaso E:Večk (II222) Mit Sämischleder und Samt [kleidete er sich]. — Russ. ирха.
irne͔ms E:Mar Atr Večk Is, irńims [E:?Hl], irńi·ms E:Ba, ᴉ͐rna·ms E:Kažl [ворчать (собака)] / knurren (Hund); [бурчать, роптать (человек)] / knurren, murren (Mensch).
ᴉ͐rna·źivums ~ ᴉ͐rnazᴉvᴉms E:Kažl (Inch. zu ᴉ͐rna·ms).
irne͔kšńems E:Mar (Frequ. zu irne͔ms).
iržiḱ E:VVr [гриб (рыжик) / ein Pilz], Brätling, Röstling, Reizker [Agaricus deliciosus]). — Russ. рыжик.
iŕd́es (Gen. iŕd́ezi͔ń, Abl. iŕd́ezde͔) ~ iŕd́is E:Mar, iŕd́es E:Jeg (Gen. iŕd́eze͔ń), iŕd́e·s E:Nask Is, iŕd́ez E:VVr, iŕd́i·ks E:Atr Ba Kad Večk, iŕd́iks (Abl. -te͔) ~ iŕd́i·ks ~ iŕd́is (Gen. iŕd́izi͔ń) E:Kal, iŕd́eks E, iŕǵi·s E:Kažl ― ird́es M:P (Gen. -ə̑ń, Abl. ird́ezda, Nom. Pl. -t), iŕd́əs M:Pš Ur (Gen. M:Pš iŕd́əzə̑ń, Abl. iŕd́əzda), iŕd́ə·s M:Ur, iŕd́əz M:Jurtk, iŕd́i·s M:Prol, iŕʿks M:Čemb Sel (Gen. -ə̑ń) ребро / Rippe. iŕd́ikse͔st ejste͔ baĺasa t́ejan E:Večk (I106) Ich mache Geländer aus ihren Rippen. iŕd́əzə̑nzə̑n šuftə̑ń, ṕejənzə̑n kšńiń. – inza·maś M (IV620) Aus Holz ihre Rippen, aus Eisen ihre Zähne. – Die Egge. šuftə̑ń pə̑ka· proks [śiḿi], əŕd́əzga·nza v́eć moĺi. – ḱäĺkśś M (IV679) Ein hölzerner Ochse, trinkt immer, seine Rippen entlang fliesst das Wasser. – Die Fischreuse. | kaŕa·zi͔ń iŕd́iks E:Kal [позвоночник] / Rückgrat.
iŕd́esḱe E:Mar SŠant ― *əŕd́əsḱä (: iŕd́esḱä) M:P, iŕʿksḱä [M:Čemb Sel] (Dem. zu iŕd́es) [рёбрышко] / Rippe. iŕd́esḱed́est baĺasat t́ejńit́ E:SŠant (I77) Aus ihren Rippen machen sie Geländer. śind́ɯwś [iŕʿkskäźä] [M:Sel] (IV234) Meine Rippe zerbrach.
iŕed́ems ChrE E:Mar, *iŕed́ems E:Jeg, iŕid́ems E:Kad, iŕid́ims E:Kal, iŕi·d́ᴉms E:Ba, iŕᴉd́ums E:Kažl ― iŕəd́əms ChrM M:P Pš Sel Ur (1. Sg. Präs. E:Jeg iŕid́an, M:P əŕəd́a·n, M:Sel iŕəd́a·n, 3. Sg. M:P Sel iŕəd́i, 3. Sg. Prät. E:Jeg iŕeć, Inf. E:Mar iŕed́eḿe, ML115(M) iŕəd́əḿä, Inf.-Part. E:Mar iŕid́ima, M:Pš iŕəd́əma·, M: Sel iŕəd́əma) [пьянеть] / berauscht, betrunken werden, (ChrE E:Mar ChrM M:P Ur auch:) угореть (от чада) / an Kohlendunst erkranken. si͔ń di͔ iŕećt́ di͔ v́eśe prakšnośt́ E:Mar (294) Nun, sie wurden berauscht und fielen alle nieder. a jarcan ejste͔nze͔, a śiman, i to iŕed́an. – [ugoŕśt́iś] E:Mar (224) Ich esse nicht davon, ich trinke nicht (davon), und dennoch werde ich betrunken. – Der Ofendunst. kodak son iŕid́e, ḿeśt́ at karḿe t́ejńiḿe, ḿeśt́ at karḿe korʿtama, ton ĺa drožak! E:Kal (2136) Was er auch anfangen wird zu tun und was er auch anfangen wird zu sprechen, wenn er berauscht ist, schweige du nur und rühre dich nicht! ṕiŕǵiḿ(e) ińazurs iŕić E:Kal (2137) Fürst Pirgime wurde berauscht. iŕəć v́ina·t́i (iŕet́ś kŕepkaj v́inat́i) M:P Er wurde vom (starken) Branntwein betrunken.
iŕed́eź E:Mar [пьяный] / betrunken, berauscht.
iŕeć: iŕeć pŕa E:Mar, iŕeć ṕiŕa E:Večk NBajt Bag Kozl Vez, iŕić pŕa· E:Ba [опьянение] / Rausch. iŕet́ś pŕazo jutaś E:Mar Sein Rausch ist verschwunden. iŕeć ṕiŕa sajiźe E:Večk Er wurde betrunken. iŕeć ṕiŕa mon (komuĺań ava) t́ejan E:Večk Ich (die Hopfenmutter) mache einen Rausch. si͔ń iŕeć ṕiŕa bojart sajekšne͔śt́ E:NBajt (II19) Die Bojaren bekamen einen Rausch. iŕeć ṕiŕa b́eŕań ava son sajekšne͔ś E:Bag (II133) Das böse Weib wurde betrunken. pat́anʒo ḱece͔ son iŕeć ṕiŕa sajekšne͔ś E:Kozl (I171) Er bekam bei seiner Schwester einen Rausch. v́eśola šačo mujed́e, iŕeć ṕiŕa sajed́e E:Vez Holt euch ein fröhliches Gesicht, trinkt euch einen Rausch an!
iŕecte͔ E:Mar (Gen. -ń), iŕicte͔ E:Kal, *iŕictă E:Petr ― iŕecta M:P, iŕəcta M:Sel (Nom. Pl. iŕecta·t) (Adv. u. Adj.); (Adv.:) [во хмелю] / berauscht, im Rausch; (Adj.:) [пьяный] / betrunken, (E:Mar auch Subst.:) [опьяневший] / Betrunkener. iŕetste͔ jaḱi E:Mar Er torkelt betrunken umher. t́e iŕetste͔ś ḱije? E:Mar Wer ist dieser Betrunkene? kalmńiń laŋksta sract́ v́ejḱeń ṕes iŕicti͔t E:Petr (VIII134) Vom Friedhof gingen sie alle bis zum letzten betrunken auseinander. ńat lomat(t́)ńä iŕetsta·t M:Sel Diese Leute sind betrunken. i uĺeda iŕectat-topə̑ctat M:Pičep (VIII378) Seid berauscht und satt! | iŕäctań ṕeŕat M:Vert [во хмелю] / berauscht, im Rausch. iŕäctań ṕeŕat od aĺanc marta kortaźuś (VIII452) Im Rausche begann sie mit ihrem Stiefvater zu sprechen.
iŕəcta-ši M:Sel [пьянство] / Sauferei.
iŕid́ima E:Petr [опьянение, хмель] / Rausch, Trunkenheit. śiḿit́-jarci͔t́ iŕid́imazi͔st (VIII138) Sie trinken und essen, bis sie betrunken werden.
iŕit́f E:Kažl ― *iŕət́f (: iŕetf́es, iŕetf́eźen) M:P Pš An [опьянение, хмель] / Rausch, Trunkenheit. iŕit́fi͔za jaŋgaś E:Kažl Sein Rausch ist verschwunden. iŕət́fəźä jaŋgaś M:Pš, iŕət́fə̑źä jaŋgaś M:An Mein Rausch ist verschwunden.
iŕed́ekšńems E:Mar Jeg (Frequ. zu iŕed́ems) [пьянеть] / berauscht werden.
iŕeĺems E:Mar (Frequ. zu iŕed́ems) [пьянеть] / berauscht werden.
iŕeĺekšńems E:Mar (Frequ. zu iŕeĺems).
iŕećt́ems E:Mar ― iŕəft́əms (M:P əŕəf́t́a·n, iŕəft́i ~ eŕeft́an, -i) M:P Patra (Kaus.) [спаивать] / jdn. betrunken machen, (M: P auch:) [отравить угарным газом] / jdn. mit Kohlendunst krank machen, [vergiften]. son iŕəft́əźəń, praftə̑źəń M: Patra (IV22) Er machte sie betrunken und brachte sie zum Fallen.
*iŕəf́t́i M:Pičep Atjur [опьяняющий] / berauschend. tuś t́ejńt́ jarʿcapt[‑]śimə̑pt: iŕef́t́i pojla M:Pičep (VIII376) Sie hat euch Speisen und Getränke gebracht: berauschendes Getränk. ṕäk iŕef́t́ijᵪ́t́ pojlańandza M:Atjur (VIII352) [Wie sind] ihre Getränke so berauschend?
*iŕəfńəms (: eŕefńa·n, -i) M:P (Frequ. zu iŕəft́əms).
*iŕəfńəkšńəms (: eŕefńekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu iŕəfńəms).
*iŕəd́əvə̑ms M:Bar (Refl.-Pass. zu iŕəd́əms) [пьянеть, обеспамятеть] / betäubt werden. ĺeš v́eŕ šińit́i ańćek iŕed́ev́ń (VIII288) Ich wurde nur von Blutgeruch betäubt.
iŕək M:P (Gen. -əń), iŕəḱ M:Pš [фигура, контуры, очертания неясно видимого предмета] / Gestalt, Umriss, Konturen eines Gegenstandes, der nicht klar sichtbar ist (M:P). iŕəkənc ńäjsa M:P Umrisse davon sehe ich.
iŕəkəńä· M:Pš (Dem. zu iŕəḱ) [идея, принцип / Idee, Prinzip]. iŕəkəńa·ts ańt́śak povə̑za, esta məĺəńi af ḿäńi Wenn mir nur die Idee od. das Prinzip (der Noten) klar würde, dann würde ich sie (es) nicht mehr aus dem Kopfe verlieren (sagte mir ein Mordwine, den ich Noten erkennen lehrte).
iŕik [E:Bugur] [назв. местности] / ein Ortsname. kučsi͔ńek, polaj, iŕiḱev jakśt́eŕ ińźejeń kočkamo (V312) Wir werden sie, Frau, nach Irik senden, rote Himbeeren zu pflücken.
isa· ~ isa E:Kažl ― isa· M:P Sind (Gen. ‑ń), isa M:Sel Temn ветла / weisse Weide, Silberweide (E:Kažl M:P Sind); верба / Weide (M:Sel). son isa pŕasa mazə̑ karʿćiganć M:Temn (VIII278) Im Weidenwipfel (sitzt) ein schöner Falke. | akšă isa· M:Čemb белая ветла / weisse Weide (ihre Rinde ist weisslich, daraus macht man Krummhölzer). | jakśt́əŕ isa· M:Čemb краснотал / irgendeine Weidenart.
isańä M:Bar (Dem. zu isa) [верба / Weide]. onctə̑n t́ievś, d́äd́äj[‑]avaj, ṕeŕä ftalu isańä (VIII290) In meinem Traume[, liebe Mutter,] war hinter dem Hofe eine Weide gewachsen.
isajka E:StDemk [мужское имя] / ein Männername. suka, suka isajkań kat́a (VII170) Hündin, Hündin, Isajkas Katja.
isakla E:Is [эрз. назв. с. Исаклы] / ers. Name des Dorfes Issakly (Bez. Buguruslan, Gouv. Samara).
isak-sajak (iśak-sajak) E:NBajt, it́ik-sajak E:Bag [лесная птица, величиной с ворону] / ein Waldvogel von der Grösse der Krähe, hat einen Federbusch auf dem Kopfe (E:NBajt); [какая-то лесная птица (побольше голуби)] / ein Waldvogel (etwas grösser als die Taube) (E:Bag), (E:NBajt Bag auch:) = ŕeḿeźej [иволга] / Goldamsel (Oriolus oriolus).
isə̑lə̑k M:Sučk [отдых] / Rast. — [Vgl. usə̑l].
isə̑lə̑kftə̑ma M:Sučk [деятельный, прилежный, неутомимый] / betriebsam, emsig, einer der sich keine Rast u. Ruhe gönnt.
isə̑lə̑ku M:Sučk (= usə̑lu M:P) [способный] / fähig (śeḿb́əńd́i zu allem).
iskə̑pət́ M:P ископыть / Auskötung, Verrenkung (von Pferden). — Russ. ископыть.
iskra E:VVr SŠant, isḱiŕka E:Mar, isḱirka E:Večk, isḱeŕks E:Atr, iski͔rks E:Kal, iskᴉ͐rks E:Kažl ― iskə̑ra· M:Čemb [?Sel] [искра] / Funke. čeŕ-ṕe·vask iskra·t ej ĺi·vt́ńit́ E:VVr (II384) Von ihren Haaren fliegen Funken. bože iskə̑rsa navə̑ldə̑źä M:Sel (IV763) Er [der Blitz] schälte sie [die Weide] mit himmlischen Funken ab. — Russ. искра.
*ispov́ed́ E:Mar ― ispə̑vəd M:P [исповедь] / Beichte. | ispov́ets moĺems E:Mar ― ispə̑vəts moĺəms M:P [идти на исповедь] / zur Beichte gehen. moĺan ispə̑vəts M:P Ich gehe zur Beichte. — Russ. исповедь.
ispov́edams E:Mar ― *ispav́e·ndams (? *ispə̑v́e·ndams) M:P [исповедовать] / jdm. die Beichte abnehmen (der Pope). — Russ. испове́дать.
issutt (Pl.) M:Sel ? корьё / ? Rinde zum Gerben des Leders, Gerberlohe. — ? Türk.
istožams E:Večk уничтожить / vernichten. dumaś burojeń jomaftomo, aŕćeś burojeń istožamo (I396) Sie dachte den Braunen umzubringen, sie dachte den Braunen zu töten. — Russ. истожа́ть.
ist́innoj E:Sob [истинный] / wahr. kona pazoś ist́innoj v́eras v́et́iźe (III99) Gott, der ihn zum wahren Glauben geführt hat. — Russ. истинный.
isus E:Kozl [Иисус] / Jesus. pśt́ićanok mori͔t́ pazoń ḱińe, pazoń ḱińe isusoń ḱińe (I63) Unsere Vögel singen Gott zu Liebe, Gott zu Liebe, Jesu zu Liebe. — [Russ. Иису́с].
iśak E:Mar Kad ― iśa·k M:P вчера / gestern. iśak jaḱit́ [ḿińeńeḱ] E:Mar (1194) Gestern besuchtest du uns. iśakak jaḱiń t́enst E:Mar (2123) Auch gestern war ich bei ihnen. | iśa·k iĺäd́ińd́i M:P [вчера после обеда] / gestern nachmittag. | iśak iĺä·t́ M:P [вчера поздно вечером] / gestern spät am Abend. | iśa·k ḱiǵä· M:P вчера уж / schon gestern.
iśaḱiń E:Mar ― iśakə̑ń M:P, iśa·kə̑ń M:Pš Ur Jurtk [вчерашний] / gestrig. | iśa·kə̑n šid́ä ikəĺä M:Sučk [позавчера], третьего дня / vorgestern (= kolmə̑čəs M:Pš Čemb).
iśakə̑ńńä M:P [вчерашний] / gestrig. t́ät́ši šiś iśa·kə̑ńńed́ä (od. iśa·kt́śed́ä od. iśa·kt́śeńńed́ä) ĺämb́ä Der heutige Tag ist wärmer als der gestrige.
*iśa·kćä̆ (: iśa·kće(ś)) M:P, *iśa·ćä̆ M:Sel [вчерашний] / gestrig. t́ät́ši šiś iśa·kt́śed́ä ĺämb́ä M:P, t́äči šiś iśa·t́śət́ koŕas śada ĺämb́ä M:Sel Der heutige Tag ist wärmer als der gestrige. | iśa·kćä šińä· M:P [вчера] / am gestrigen Tage. moń aĺäźä kulə̑ś iśa·kt́śä šińä· Mein Vater starb an dem Wochentage, der gestern war.
*iśa·kćəń: iśa·kćeń šińä· M:P [вчера] / am gestrigen Tage.
*iśa·kćəńńä (: iśa·kćeńńä) M:P [вчерашний] / gestrig. t́ät́ši šiś iśa·kt́śeńńed́ä ĺämb́ä Der heutige Tag ist wärmer als der gestrige.
iśeń ~ iśiń E:Mar, iśeń E:MKly VVr Večk ― iśä·ń M:Sel [вчерашний] / gestrig. iśeń sajevt́ od́iŕva E:MKly (VII24) Eine gestern genommene junge Frau. | iśeń či E:VVr Večk [вчерашний день] / der gestrige Tag. iśeń čińe mon jaḱiń, polaj, śiśem kudova E:Večk (V458) Am gestrigen Tage besuchte ich, Mann, sieben Häuser. | iśiń čid́e iḱeĺe E:Mar, iśeń čid́e iḱeĺe E:Večk, iśi·ńž iḱi·ĺd́ä E:Kad [позавчера], третьего дня / vorgestern. | iśiń čokšńe [E:?Atr] [вчера вечером] / am gestrigen Abend. | iśä·ń iĺa·mńä M:Sel [вчера вечером] / am gestrigen Abend.
iśińeń E:Večk [вчерашний] / gestrig. iśińeń sajeft́ od́iŕva (I246) Eine gestern genommene Schwiegertochter [junge Frau]. iśińeń sajeft́, avakaj, poli͔ńem (I147) Meine [erst] gestern genommene Gattin, Mutter.
iśińće E:Mar, iśeńće E:Bug [вчерашний] / der Gestrige. iĺa ŕizne͔ iśeńćeńt́ ḱis, iĺa uče vandi͔ńćeńt́, iĺak kado t́e čińćeńt́ E:Bug (VI220) Gräme dich nicht über das Gestrige, warte nicht auf das Morgige, verlasse [vergiss] nicht das Heutige!
iśä·t́əń M:Čemb Kars [вчерашний] / gestrig. andə̑źä d́äjac andə̑źä škajńac iśä·təń kočkaf oškskada M:Kars (IV170) Ihre Mutter fütterte sie, ihre Gebärerin fütterte sie mit gestern zusammengebrachtem Spülwasser.
iśem E:Bug [мужское имя] / ein Männername. koloĺ iśem t́ejt́eŕ[‑]avań kaĺamo (V474) Isemej war ein Meister im Verführen der jungen Frauen.
iśeḿej E:Bug id. paro, paro ćoraś uĺńeś iśeḿej (V472) Ein tüchtiger, tüchtiger Mann war Isemej.
iśemka E:Bug id. vanoś, vanoś uŕanʒo laŋks iśemka (V476) Isemej schaute und schaute auf seine Schwägerin.
iśəsta [El.-Adv.]: iśəsta staźä M:Pš Sie nähte (das Kleidungsstück) ohne Stickereien zusammen.
išak E:Večk Is SŠant, iša·k E:Ba [осёл] / Esel; (E:Ba:) [лошак] / Maulesel. | išak-alaša E:Večk [осёл] / Esel. — Vgl. tat. misch. išäk, türk. äšäk, osm. ešek, dschag. išek Esel (> wotj. ešak, išak id.); tschuw. ažak Maulesel; vgl. ašak M:Gor Esel.
išä M:Sel (Gen. išəńń) [тонкое полотно для головных платков] / feiner Leinwandstoff, aus dem Kopftücher gemacht werden. | išə-kotf M:Pš, išä-kotf M:Čemb [полотно без красных кайм] / Leinwand ohne eingewebte rote Streifen am Rande. | iš-praksta M:Sučk [портянки из белого полотна] / Beinbinde aus weisser Leinwand. | ŕućä-išä M:Sel = išä. [t́śoraś] ščogə̑ĺan, t́ejń iĺa·nazń ščapt, ‒‒‒ ŕɯt́ś(ä) išəńń prakstat (IV56) Ich bin ein feiner Bursche, ich muss Hemden aus Linnen haben, ‒‒‒ Beinbinden aus Kopftuch-Leinwand.
išəńä M:Sel (Dem. zu išä).
išəs [Ill. zu einem ungebräuchlichen N. *išä]: išəs-šavə̑s M:Čemb напрасно, всуе, попусту / vergebens, unnütz, unnützerweise, umsonst.
išḱibo·jd́ams E:Šokša [прыгать на одной ноге] / auf éinem Fusse hüpfen.
išuńä M:Čemb ‹Kars› (Interj.): t́ut́u[‑]bavu, id́a·kańäj išuńä· M:Kars (IV319) Eia, popeia, Kindlein, Kleines!
it́əms (1. Sg. Präs. M:P et́a·n, M:Pš ət́a·n, 3. Sg. M:P Pš it́i) M:P Pš Čemb Sel An Sučk [вешать (свободно)] / aufhängen (so dass der Gegenstand ganz frei herabhängt, z.B. ńuŕa·m Wiege; M:Sel: nur von der Wiege). [ṕeĺeńd́ed́ä lavt́śas], ‒‒‒ mazi ḱärə̑ń [ńura·mńäńeń it́emńada] M:P (IV515) Ihr habt gefürchtet, ‒‒‒ dass ich ans Wandbrett eine Wiege aus roter Baumrinde hängen werde. ńuŕamə̑źəń ət́a·n M:Pš Ich hänge meine Wiege auf. it́k ńuŕa·mt́ M:Čemb Hänge die Wiege auf! eś pŕäźəń ət́a·n (eś-pŕäźen et́an) M:P Ich hänge mich auf.
ət́əma· (et́ema· ~ ə̑tə̑ma·, Gen. -ń) M:P Pš, it́əma· M:Pläj [верёвка] / Schnur (M:P: solche, die in Kaufläden um die kleineren Sachen gebunden wird, durch Drehen hergestellte Schnur; (M:Pš:) [пряжа в мотках] / Strähnenband, Schnur um die Strähne, damit sie sich nicht verfitzt). ət́əma· ṕäĺd́an M:P Ich drehe Schnur. mon ḱesakt́i ət́əma· ṕäĺd́an M:Pš Ich drehe Schnur zum Strähnenband. muškə̑ń it́əma· ṕeŕfkanza M:Pläj Sie hat eine Schnur aus Hanf um (die trauernde Hopfenmutter, anstatt des Gürtels). | śəŕbo·na-ət́əma· M:Pš [шнурок] / Litzenband. | šari͔ it́əma· M:Pš [разматывающийся моток пряжи] / Schnur um die Strähne, damit sie sich nicht verfitzt.
it́i·f́ E:Kad ― v́it́f ~ v́it́f́ ~ v́itf (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. v́itft) M:P, it́f M:Sučk [сноп] / Garbe (Hanf od. Flachs, vor dem Brechen; vgl. komoro: komə̑r) (M:P), (M:P auch, M:Sučk:) [? связка] / ? Bündel (Hanf od. Flachs; = 1/2 komə̑r M:Sučk, ? = ḱeŕḿe E:Večk, ? = komoro [E]), (M:P auch:) = (kańćt́) komoro E. | paźijń it́i·f́ E:Kad “сноп из поскони” / ‹Garbe von männlichem Hanf”.
v́it́fḱä ~ v́et́fḱä· M:P (Dem. zu v́it́f ) id.
it́ńəms (1. Sg. Präs. et́ńa·n [ət́ńa·n], 3. Sg. it́ńi) M:P (Frequ. zu it́əms).
*it́ńəkšńəms (: et́ńekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu it́ńəms).
it́o E [мужское имя] / ein Männername. moro it́oń d́eńodo (V502) Lied über Itjos Denjo. | it́o-baba E:Večk [жена Итё] / Itjos Weib (Name einer Runensängerin in Wetschkanowo).
iva·ka M:P [Alk] (Gen. M:P -ń, Anr. -j), ? ujvaka M:Sel [iv(a), ujv(a) + aka ‘ältere Schwester’] [жена старшего сына сестры отца] / Frau des älteren Sohnes der Vaterschwester (M:P: iv́ä·ĺä) (M:P Alk); [кузина мужа] / Kusine des Mannes (akĺäj) (M:Sel). [t́ätšiiŋǵä] iva·ka, [vandi͔iŋǵä] iva·ka, pulə̑ts [sońt́śeń] kvaka. – puvə̑də̑ma·ś M (IV681) Heute ist sie Vettersfrau, morgen ist sie Vettersfrau, sie hat einen langen Schwanz. – Die Flachsbreche. (“Sie ist eine Verwandte, jeden Tag habe ich mit ihr zu tun”). — [Vgl. iv́ä·ĺä; ujv́ä·ĺä; russ. увя́, увя́ка].
ivan E:Mar Jeg (Gen. E:Mar -i͔ń, E:Jeg ‑oń) ― ivan M:P, juva·n ~ juwa·n M:Sel [мужское имя, Иван] / ein Männername, Iwan. vaśəń polada juva·nń aĺo·škat́ katfti͔jä [M:Sel] (IV189) Ich habe Juvans Aljoscha seiner Gattin entfremdet. | iva(nə̑)ŕäś M:P (Gen. iva(nə̑)ŕeźeń), iva·nə̑ŕäś M:Sel [жена Ивана] / Frau von Iwan. pokaj [ḱäḿä iva·ńäŕäś] [M:?P] (IV445) Ivans Frau, die mit stapfenden Stiefeln! — [Russ. Ива́н].
juwa·nńä [M:Sel] (Dem. zu juwa·n). [eŕźäńń] juwa·nńäś koźä [kuṕe·t́śḱäś] (IV369) Der Ersäne Juvan, der reiche Kaufmann.
iva E:Nask ― iva M:Katm [мужское имя, Ива] / ein Männername. vaj kolmə̑ćəsa iva sońć eŕäj M:Katm (IV112) Im dritten [Hause] lebt Iva selbst. — [Russ. Ива (Dem. zu Ива́н)].
iva·nᴉ͐č E:Kažl (Gen. -ᴉń) [отчество Иваныч (Иванович)] / russ. Patronymikum Iwanytsch (Iwanowitsch). moń ĺämum kot iva·nᴉ͐č (2151) Mein Name ist Kater Ivanovitsch. karmaśt́ v́eᵪca aŕśuma, koda bᴉ͐ t́änst kot iva·nᴉ͐čᴉń ńejums (2151) Sie begannen sich zu beraten, wie sie den Kater [Iwanowitsch] zu sehen bekommen könnten. — [Russ. Ива́ныч].
ivaŋka E:Mar ― iva·ŋka [M:P] [мужское имя, Иванка] / ein Männername, Iwan. — [Russ. Ива́нка (Dem. zu Ива́н)].
ivaša E:Nask, ivaša ~ ivaš E:Večk ― iva·ša [M:P] [мужское имя, Иваша] / ein Männername, Iwan. kolmə̑·ćä bradə̑st v́iška ivaša E:Nask (I236) Ihr dritter Bruder ist der kleine Iva. ṕeĺe bojaroś eŕʒ́ań ivaša E:Večk (II75) Ein halber Bojar ist der Ersäne Ivascha. vaj mad́ńeś ivaš v́eńeń udomo E:Večk (II76) Ivascha legte sich, die Nacht zu schlafen. vaj suka·ś, suka·ś iva·šań tańäś [M:P] (IV285) Die Hündin, die Hündin, Ivaschas Tanja! | ivaša-baba (~ ivaška-baba) E:Kozl [жена Иваши] / Ivaschas Frau (Name einer Runensängerin). — [Russ. Ива́ша (Dem. zu Ива́н)].
ivašḱä M:Katm (Dem. zu ivaš). [eŕźäń] ivašḱäś akša toźərńäś (IV111) Der Ersäne Iva, das weisse Weizenkorn!
ivaška E:Kozl [мужское имя, Ивашка] / ein Männername, russ. fam. Dem.-F. zu Iwan. | ivaška-baba (~ ivaša-baba) E:Kozl [жена Ивана] / Iwans Frau (eine Runensängerin).
vańa E:Mar ― vańä [M:P] [мужское имя, Ваня] / russ. Dem.-F. zu Iwan. kši͔[‑]sal puti͔ vańa-ńize͔! E:Mar (1226) Vanjas Frau, die Brot-Salz vorlegt! fḱä pajǵəń ṕiksi͔ś vaj ṕińəś vańäń [ḿikala·js] [M:P] (IV300) Der eine Glöckner ist Vanjas Mikalaj, der Hund. — [Russ. Ваня (Dem. zu Ива́н)].
vańka [E:?Bug] ― vańka [M:Kr] [мужское имя, фам. форма к имени Иван] / ein Männername, Wanka (russ. fam. F. zu Iwan, Wanja). v́ece͔ čari͔ čińčaramo vańka [E:?Bug] (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Vanjka. vańkań maŕkaś tat́ɯńäźəń maŕäźä [M:Kr] (IV326) Vanjkas Marja bemerkte Tatju.
vańo [E:?Bug] [мужское имя, фам., уменьш. форма к имени Ваня (Иван)] / ein Männername, Wanjo (fam., “dem.” F. zu Wanja). f́ed́ań vańoń v́ečḱija (V402) Ich liebte Fedjas Vanjo. oᵪ polaj, polaj a vańo (V282) Oh, Gatte, Gatte, Vanjo!
vańuša E:Kočk [мужское имя, уменьш. форма к имени Ваня (Иван)] / Wanjuscha, russ. Dem. zu Wanja (Iwan). vaj ṕičeńt́ alo mašat[‑]vańušat (VII52) Unter der Kiefer (sitzen) Mascha und Vanja.
vańušaŕeś M:Vert [жена Ванюши] / Wanjuschas Frau. vańušaŕeś, t́at avaŕd́e (VIII446) Vanjuschas Frau, weine nicht! učiᵪt́ ši, kafta vańušeŕet́ (VIII446) Sie warten einen Tag und zwei (Tage) auf Vanjuschas Frau.
ivani͔ńka E:Kočk [назв. местности (улицы)] / ein Ortsname (Strassenname). koso, koso ńej kuḱińeś kukordi͔? ivani͔ńkań, jalgaj[‑]dušaj, roščaso (VII58) Wo, wo ruft der Kuckuck? Im Haine von Ivanynjka, liebe Freundinnen.
ivanovka ~ ivanofka E:Večk [назв. местности (села, улицы)] / ein Ortsname (Dorfname, Strassenname). koso ćokoft ćokordi͔t́, uš ivanofkań, bratci͔, kolkaso (II58) Wo singen die Nachtigallen? Im Wäldchen von Ivanovka, Brüder. uš ivanovkań, braci͔, pakśaso (II61) In der Feldmark von Ivanovka, Brüder.
1ivaška E:Mar VVr, iva·ška E:Kad Kal [плохой квас / schlechter Kwas, schlechtes Dünnbier (vom zweiten Aufguss)] (beim Brauen des Kwases od. Dünnbiers) (= ḿejiĺks E:Kal, ḿäi·ĺks E:Ba, kajaš E, sə̑no·k M:P).
iv́ä·ĺä M:P Alk (Gen. -ń, Nom. Pl. iv́ä·ĺat, Anr. -j), iv́ä·ĺä M:Pš, ujv́ä·ĺä (St. ujv́ä·ĺa-) M:Sel [iv-, ujv- + aĺä ‘älterer Bruder’] [двоюродный брат] / Vetter (M:P Alk: [сын сестры отца] / Sohn der Vaterschwester; [M:P ?Alk:] “meine Schwestern u. ich nennen die Söhne unserer Vaterschwester ohne Rücksicht auf die Altersverhältnisse iva·ĺä, die Töchter akaj (falls sie älter sind, sonst nur beim Namen); sie – sowohl die Söhne als die Töchter – nennen mich ščəńä·j (ohne Rücksicht auf das Altersverhältnis), meine Schwestern nur beim Namen (ebenso nennen sich meine Schwestern u. die Schwestern meines iv́ä·ĺä beim Namen)”) (M:P Alk Sel); [двоюродный брат мужа] / Vetter des Mannes (M:P Alk: [сын сестры отца мужа] / Sohn der Vaterschwester des Mannes) (M:P Alk Sel); [сын дочери брата отца] / Sohn der Tochter des Vaterbruders; [сын дочери брата отца мужа] / Sohn der Tochter des Vaterbruders des Mannes; [сын дочери брата деда с отцовской стороны] / Sohn der Tochter des Bruders des Grossvaters väterlicherseits (von einem Mädchen aus gerechnet; dieser Vetter zweiten Grades nennt das Mädchen kuĺakaj [kuĺä + akaj], wenn sie älter ist als er, sonst beim Namen) [M:P ?Alk]. — [Vgl. iva·ka].
iv́ä·ĺäńäj M:P (Dem.; Anr.).
izams ChrE E:Mar VVr Kad ― inza·ms ChrM M:P Čemb [боронить] / eggen. kot́ sokit́[‑]izi͔t́, śuvado jarci͔t́ E:Mar (134) Obgleich man pflügt [und] eggt, isst man Spreu. mon i to pakśäńt́ izi͔ja E:Mar (166) Dennoch habe ich das Ackerfeld geeggt.
izaź E:Mar [взборонённый] / geeggt. vaj v́ejks(e͔) [izamso] son izaź (1122) Mit neun Eggen ist sie geeggt.
izi͔ E:Mar ― inza·j M:P [боронящий] / einer der eggt. ŕendovoj modań izi͔t́ńe E:Mar (1122) Sie sind Egger verpachteten Landes.
inzajškańä M:Vert (Dem.) [величиной с боронильщика, способный к боронованию] / von der Grösse eines Eggers, einer der schon so gross ist, dass er eggen kann. af sokajškańä, af inzajškańä (VIII456) Er war (noch) nicht im Alter eines Pflügers, im Alter eines Eggers.
izi͔ća E:Is [боронящий] / einer der eggt.
izamot (Pl.) ChrE E:Mar Večk, izat [< *izamt] E:Atr, ? *izamu E:Hl, iza·ma E:Kad Kal ― inza·ma ChrM M:P (Gen. M:P -n) [борона] / Egge, (M auch:) [боронование] / das Eggen. a v́e [izamso] son izaź E:Mar (1122) Nicht mit einer Egge ist sie geeggt. v́iŕga ḿeźe a jutav́i? – izamot́ńe E:Mar (271) Was kann nicht durch den Wald passieren [gehen]? – Die Egge. pakśas kaduvśt́ sokam[‑]izamum E:Hl (180) Auf dem Felde blieben meine Pflüge, meine Eggen [richtiger wohl: mein Pflug und meine Egge]. v́ejenst izamon E:Večk Ich habe (nur) eine Egge. | izama-kopᴉ͐ŕ E:Kažl волок / Vorrichtung (Stangen), auf der die Egge auf den Acker geschleift wird. | iza·m-lok E:Kad, iza·ma-olok E:Kal ― inza·ma-lu·k M:P id. | izamo-ṕej E:Večk Is [зуб бороны] / Eggenzinke. | kuz-inzama M:P [еловая борона] / Fichtenegge. kuz-inzamasa inzavat (v́iŕ) Mit einer Fichtenegge kannst du (Wald) geeggt werden.
inza·mańä M:P (Dem. zu inza·ma) [борона] / Egge.
izakšnoms E:Mar ― *inza·kšńəms (: inza·kšńi) M:Sel (Frequ. zu izams, inza·ms).
? *ińćśəms (: əńć[ś]a·n, ińć[ś]i) M:P, *insśəms (: insśa·n, -i) M:Sel (Frequ. zu inza·ms) [боронить] / eggen.
? *ińćśəkšńəms (: əńćśəkšńa·n, ińćśəkšńi) M:P, *insśəkšńəms (: insśəkšńa·n, -i) M: Sel (Frequ. zu ińćśəms, insśəms).
? *ińćśəft́əms (: ənćśəft́a·n, inćśəft́i) M:P (Fakt. zu ińćśəms) [заставлять боронить / (mehrmals) eggen lassen].
? *ińćśəfńəms (: ənćśəfńa·n) M:P (Frequ. zu ińćśəft́əms) id.
*insśəfńəkšńəms (: insśəfńekšńan) M:Sel (Frequ. zu *insśəfńəms) [заставлять боронить (много раз, время от времени) / (mehrmals, dann u. wann) eggen lassen].
*inza·və̑ms (: inza·van, -i) M:P (Refl.-Pass. zu inza·ms) [поддаться боронованию] / sich eggen lassen, geeggt werden (können). kuz-inzamasa inzavat (v́iŕ) Mit einer Fichtenegge kannst du (Wald) geeggt werden.
izavtoms E:Mar ― *inza·ftə̑ms (: inza·ftan) M:P Sel (Fakt. zu izams, inza·ms) [заставлять боронить] / eggen lassen.
*inza·fńəms (: inza·fńan) M:P Sel (Frequ. zu inza·ftə̑ms).
ize͔ŕd́ams ~ ize͔rdams E:Mar, ize͔ŕd́ams E:Atr, izi͔·rda·ms E:Ba (Mom.) оцарапать, царапнуть / kratzen, schrammen (z.B. ein Reis das Gesicht beim Gehen im Walde), ritzen; (E:Ba:) [гладить, приглаживать] / streichen.
ize͔ŕams E:Mar Atr, izi͔·ŕams E:Ba (Frequ. zu ize͔ŕd́ams usw.) [царапать] / (mehrmals) kratzen, ritzen (E:Mar ?Atr); [гладить] / streicheln (z.B. eine Katze), hätscheln (E:Atr Ba).
ize͔ŕavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu ize͔ŕams) [получить много царапин, поцарапаться] / viele Schrammen, Ritzen bekommen. mon ize͔ŕav́iń Ich bekam Schrammen.
ize͔ŕdavoms ~ ize͔rdavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu ize͔ŕd́ams, ize͔rdams) [получить царапину, царапнуться] / eine Schramme, Ritze bekommen. mon ize͔rdav́iń Ich bekam eine Schramme.
izə̑kftə̑ma M:Ur [деятельный, прилежный, неутомимый] / betriebsam, emsig, rastlos; [неустанный] / einer der sich keine Rast u. Ruhe gönnt. — [Vgl. isə̑lə̑k].
izvolok E:Atr VVr ― izvə̑lə̑k M:Čemb, izə̑lə̑k M:Sučk отлогий / abschüssig, schief. mon moĺan na izvolok E:Atr Ich steige den sanften Abhang hinauf. izvolokoń kuvalt ḱiś moĺi E:VVr Der Weg geht den leicht abschüssigen Abhang entlang. — Russ. изволо́к. — [Vgl. valo·ga].
*izvo·sčiḱ E:VVr ― *izvoščək M:Temn [извозчик, возница] / Fuhrmann, Kutscher. sova·śt́ kudo·s izvo·sčiḱńe E:VVr (III267) Die Kutscher traten ins Haus ein. mon af ḱeĺksa [izvoščekə̑ń] grabamńäźeń M:Temn (VIII354) Ich liebe es nicht, Boten zu berauben. — Russ. изво́зчик.
izvo·sčičajamks E:VVr [возить грузы / Fracht befördern, fahren]. ćora·ś tuś izvo·sčičajamo (III265) Der Mann ging kutschieren [ging auf Frachtfahrt]. — Russ. изво́зчичать.
iźǵəĺd́əms M:P Pš [хихикать, смеяться, высмеивать] / kichern, sich über jdn. lustig machen, jdn. verspotten. t́ata iźǵəĺd́ä vaj ton kudə̑ń pŕafks M:Pš (IV19) Kichere nicht, du, Hausälteste! korʿtašt́[‑]ṕejəd́išt́, [ḱäĺsnə̑n] iźǵəĺd́išt́ M: Pš (IV406) Sie sprechen und lachen, sie kichern über ihre Schwägerin.
izgəĺams M:Jurtk издеваться / sich über jdn. lustig machen. si͔ń izgə·ĺejt́ ḿiń la·ŋsə̑nə̑k Sie machen sich lustig über uns.
iźgəĺkšńəms M:Pš (Frequ. zu iźgəĺd́əms) [хихикать] / kichern.
iźid E:Ba [уродливое существо], некрасивый человек / Missgeschöpf, hässlicher Mensch. son čisti͔j i·źid Er ist ein wirkliches Missgeschöpf. | iźi·dᴉ͐ń po·na E:Ba, izjedi͔ń pona E:Sulli id. amazi͔ tatar narań sakalo, narań kakalo, izjedi͔ń pona E:Sulli (VII92) Ein hässlicher Tatar, einer mit geschorenem Bart, einer mit geschorenem Bart, ein Missgebildeter. — [Vgl. russ. изъе́дь, изъе́да].
iźńams E:Mar Nask Kažl Večk SŠant Jeg, izńa·ms ~ iźńams E:Ba, iźńa·ms ~ izńa·ms E:VVr, izńems E:Atr Kad ― eźńams M:P Ur, *eźńams (: eźńan) M:Pš, äźnəms M:Čemb, *eźńəms (? *äźńəms) (: eźńan (? äźńan)) ~ äźnəms M:Sel, iźńa·ms M:Sučk [победить], осилить / siegen, überwinden; сладить / (mit jdm.) fertig werden, zurecht kommen; скорчить / krümmen, zusammenziehen; [искривлять] / verkrümmen; [давить] / quetschen; [калечить] / verkrüppeln; [сбрасывать] / niederwerfen; [овладевать] / sich bemächtigen (E:Mar VVr Ba Kažl Večk SŠant Jeg M:P Čemb Sel Ur); одолеть, повалить / überwinden, überwältigen, übermannen, besiegen, bezwingen, die Oberhand behalten, niederwerfen (E:Nask); усилить / verstärken (? bemächtigen) (E:Večk); [поколотить, отлупить, избить] / durchprügeln, durchwalken, jdn. grün u. blau schlagen (soń [ihn]) (M:P); [раздавить, разбить, разрушить] / zerquetschen, zerschmettern (ein Lebewesen, einen Menschen od. eine Krankheit); [? пробивать] / ? durchbrechen (M:Sel); [тайное слово] / Geheimw. [Bed. geht nicht hervor] (M:Ur). paro kojse͔ son eś iźńa [E:Bug] (V128) Sie konnte nicht im Guten siegen. sakalda soń äźńəźä M:Sel Er drückte (quetschte) ihn am Bart. urma·ś äźńəźä M:Sel Möge ihn die Krankheit überwältigen! äźńəźä M:Čemb (Der Rausch) hat ihn überwältigt (sagt man, wenn ein Betrunkener auf den Boden fällt). matt, äźńənza M:Čemb Lege dich nieder, damit (der Rausch) dich überwältigt (so sagt man, wenn der Betrunkene tobt und man ihn sich zu legen heisst).
iźńakšnoms E:Mar (Frequ. zu iźńams).
*iźńavoms E:?NSurk [Refl.-Pass. zu iźńams] [одолеваться, потерпеть поражение] / besiegt werden. śeste͔ [iźńavozan] kolne͔ń! (III210) Dann mögen meine Gegner mich gewinnen [eig.: Dann möge ich von meinen Gegnern besiegt werden!].
eźńaftə̑ms M:P (Fakt. zu eźńams).
eźńäśəms M:P (Frequ. zu eźńams).
eźńäśəkšńəms M:P (Frequ. zu eźńäśəms).
iźv́e·ska E:Atr ― iźv́o·stka M:Sel, iźv́o·ska M:Sučk, izv́əska· M:Jurtk [извёстка] / Kalk. — Russ. извёстка.
iźv́eśt́ ChrE E:Mar ― izvəs M:P [известь] / Kalk. — Russ. известь.
iźv́eśt́ja E:VVr [известие] / Nachricht. ḿe iźv́eśt́ja a maksat (II515) Was gibst du keine Nachricht? — Russ. изве́стие.
1ja E:Mar Atr VVr Ba Bug NSurk NŠant Af ― ja M:Sučk Ur ([междом., выражающее призыв, ободрение] / Interj. der Aufforderung, Aufmunterung) ну! / sieh hier!, nun (also)!, nun denn!, wohlan! (wird bes. bei Hochzeitsgelagen u. Gedächtnisfeiern gebraucht). ja, rod́ńa·t[‑]raśḱ, śt́akšni͔·da! E:Ba (III49) Nun, Verwandte, steht auf! ja, para, jarca·da[‑]śi·ḿid́ä! E:Ba (VII380) Nun gut, esst und trinkt! ja, v́eĺeń[‑]śadoń osks[‑]anoks! E:NSurk (III12) (Hier ist) das Opfer des Dorfes! ja, pašt́aŋgot́, ńišḱe-pas, ja, pašt́aŋgot́, v́eŕe-pas! E:Bug NSurk (III53) Hilf, Nischke-pas, hilf, Vere-pas! ja, vata t́asa M:Sučk Sieh hier, nimm! ja, jarʿcak M:Ur Sieh hier, iss! | jadə̑ (Pl.) M:Jurtk [вот!, смотрите-ка!, так ведь, ну!] / seht her!, nun (also)! | (An mehrere Personen gerichtet:) jadoja E:Is, jadojak E:Večk (Pl.) id. | jaka E:Večk Is ну-ка! / nun dran! — Tat. jä, tschuw. jɛ < arab. [Anr.-Partikel].
2ja E:Atr [част. без точного значения] / ein bedeutungsloses Füllwort. ja, mazi͔ jablok oĺań tusozo (I138) Olja hat eine Farbe wie ein schöner Apfel. ja, ḱinze͔ polaks sajd́anok, ja, ḱinze͔ vastaks [sajd́anok]? (I503) (Aber) wen nehmen wir zur Gattin, wen nehmen wir zur Frau? ja, čokšńe pozda ašt́ekšńi, ja, valcḱe rana śt́akšnokšńi (I503) Spät abends ist sie wach, frühmorgens steht sie auf. — [Vgl. 1ja].
jabalak E:Vač Škud Ba Is Bug Jeg смешливый человек, [шутник, весельчак] / Spassvogel, drolliger, spasshafter Mensch (E:Vač Škud); дурак, недогадливый человек / schwer von Begriff, Einfaltspinsel, Dummkopf, ein Mensch mit wenig Scharfsinn, [(E:Bug auch:) мужское имя / ein Männername] (E:Ba Is Bug); сова / Eule (E:Jeg). jabalak marto śutarat, si͔ń ĺeĺat[‑]sazort kavońest E:Bug (V462) Jabalak und Sjutara (waren) Bruder und Schwester miteinander. — Tat. jabalak, kirg. ǯapalak сова.
jab́ed́ńića E:VVr [задира] / Streitstifterin. ava· ro·cto jab́e·d́ńićaks koči·ḿiź (II323) Aus der Verwandtschaft der Mutter hat er mich zur Streitstifterin ausersehen. — [Russ. ябедница].
jab́ed́ńiḱ-ava E:VVr id. śovod́ńeń čiste͔ jab́ed́ńiḱ-avaks v́eĺavtan (II335) Ich verwandle mich heute in eine Streit-Stifterin. — [Russ. ябедник].
jablok ChrE E:Atr Večk, jablᴉ͐k E:Ba, jabluk E:Is SŠant [яблоко] / Apfel. sadovoj jabluk tataroń ćorań ĺićazo E:Večk (I459) (Wie) ein Gartenapfel ist des Tatarenjungen Gesicht. | jabluk-čuvto E:SŠant [яблоня] / Apfelbaum. | jabluk-lopa E:SŠant [яблоневый лист] / Apfellaub. | jablᴉ͐k-pal E:Ba [кусок яблока] / Bissen vom Apfel. | jabluk-sad E:SŠant [яблоневый сад] / Apfelgarten. — Russ. яблоко.
jablukḱe E:SŠant (Dem. zu jabluk).
jabuńća E:Večk, jabᴉ͐nća E:Kažl ― jabə̑ńćä M:Pš, jab́eńćä M:P [Mam] (Gen. -n, Nom. Pl. jab́eńćat), japə̑ńćä ~ japə̑ńća M:Sel войлок, кошма / Filz, Filzdecke (M:P: [большое байковое одеяло] / grosse Filzdecke, grosses Filzstück, das im Sommer während der Erntearbeiten, da man nachts auf dem Felde schläft, als Unterlage gebraucht wird (vgl. ḱeńd́e); darauf haben 5-7 Personen Platz zum Schlafen). guboŕ-ṕiŕasońt́ ašo jabuńća E:Večk (I271) Auf dem Hügel (liegt) eine weisse [Filz]decke. alə̑nza atsaś [jab́eńt́śä] [M:Mam] (IV150) Er breitete unter ihr eine Filzdecke aus. jordaś ‒‒‒ ṕiĺǵənza alu akša [jabə̑ńt́śä] [M:Sel] (IV156) [Er] warf unter ihre Füsse eine weisse Filz-Decke. — Misch. jabı̊ncä id.; vgl. dschag. japinǯi Winterkleid der Frauen in Chiva; Pferdedecke.
jab́eńćäńä M:P (Dem. zu jabə̑ńćä).
japončińe E:VVr (Dem. zu *japonča) [байковое одеяло / Filzdecke]. kaśt́a·n i lova·tan ‒‒‒ ašo· japončińe·se͔ (III163) Ich schenke dir ‒‒‒ eine weisse Filzdecke.
jad E:Mar ― jat M:Sel [яд] / Gift. — Russ. яд.
jetə̑v́iti͔j M:Sel [ядовитый] / giftig. — [Russ. ядови́тый].
jadams ChrE E:Bag NSurk Af колдовать / zaubern, behexen. | kajams-jadams E:Bag Af id. mon sakšni͔ń a muśt́amo, a kaśt́amo, a kajamo, a jadamo E:Af (III161) Ich bin nicht gekommen, um zu hexen, um zu zaubern, um zu beschwören. ḱeze͔ŕeń narod a kai[‑]jadi͔ E:Bag (I2) Das Altvolk macht keine Beschwörungen. | kolams-jadams E:Is SŠant [? испортить и колдовать] / ? verderben u. bezaubern (E:Is). — ? Türk., vgl. alt. osm. dschag. jada magischer Stein, Wetterstein (N.-Nowg. Manuskr.: jada колдун / Hexenmeister), kirg. ǯadu колдовство, наговор / Hexerei, Beschwörung, alt. jadala- mit dem Wetterstein Beschwörungen ausführen. — Vgl. pers. džādū Zauberer, aw. yātu- id.; aind. yātuás Spuk, Hexerei, Spukdämon.
jadavks: kajavks-jadavks E:NSurk [заколдованный / bezaubert]. vaj pali͔ toloś ńej pultasi͔ńd́e, a ńe kajavksne͔ń, a ńe jadavksne͔ń (I6) Das brennende Feuer wird verbrennen das Geworfene, Verzauberte.
jadi͔ća: kajića-jadi͔ća E:Surk Af [колдун / Zauberer]. lamo kajićam, lamo jadi͔ćam E:Surk (I5) Viele “Werfer” habe ich, viele Zauberer [Ich habe viele Verschmäher, viele Mäkler (spricht die Erde in einem Liede, weil man viel über sie wegen des schlechten Jahresertrages und Vieherfolges nörgelt]. iĺa nolda kaićat[‑]jadi͔ćat, b́eŕańeń t́eićat E:Af (III31) Lass [über mein Vieh] keine Zauberer kommen, lass keine Hexenden, keine Böses Tuenden kommen!
jadav E:Bug ― jada·v M:Ur, jada·u̯ M: Jurtk [мясо] / Fleisch (E:Bug: [постное мясо] / mageres Fleisch, gekocht od. ungekocht (Sor.); M:Ur Jurtk: [мясо, в противоположность жиру] / Fleisch, als Gegens. zu Schweine-, Schaf- u. Rinderfett); ([общее назв. мяса и жира:] / allg. Ben. sowohl für Fleisch als auch für Fett: si͔v́eĺ). — [Vgl. dschag. (Radl.) jadaɣ ermattet, mager].
jadra E:Mar Večk Ba Petr NSurk SŠant [ядро зерна] / Kern des Kornes, (E:Večk auch, E:Mar:) [шар] / Kugel. suft́em jadra t́eińek E:Večk (II212) Wir machten Graupen ein Sieb voll. suvt́eḿe jadra t́eińek E:NSurk (II487) Ein Sieb voll Graupen haben wir gemacht. saraz-alčka źornaza, al-t́užaška jadraza E:Ba (VII368) (Gross) wie ein Hühnerei sein Korn, (gross) wie ein Eidotter sein Kern. paśiba źornań tańt́ej jadrańeń E:Petr (VII206) Dank sei dem süssen Kern der Körner! škań jadrado sur mokšo ansazo E:SŠant (I389) Mit zerstampftem Korn füttert ihn der Sur-Mokschane. | ṕešče-jadra E:Mar Večk, ṕeščeń jadra E:VVr [ядро ореха] / Nusskern. | pot́ä-jadra E:Ba Večk [железа женской груди] / Drüse der Frauenbrust. | puška-jadra E:Večk Bug [пушечный снаряд, ядро] / Kanonenkugel. štatolks pali͔t́ śeĺḿińeń, puška jadraso targavsi͔ E:Večk (I113) Meine Augen, leuchtend wie Kerzen, lässt du von Kanonenkugeln ausbohren. puška jadraso śeźev́it́ toń kavto jaḱi ṕiĺǵińet́ E:Bug (VI48) Von einer Kanonenkugel werden zerbrochen deine zwei gehenden Beine. — [Russ. ядро́].
jafčams M:Čemb [махать (напр. бумагой в руке)] / schwenken (z.B. ein Papier in der Hand); [вилять (хвостом)] / wedeln (der Hund mit seinem Schwanz). — [Vgl. jaᵪod́ems: jafə̑d́əms].
jaft́äŕ ~ äft́är (Gen. -en) M:P, jäf́t́äŕ ~ jäft́əŕ ~ äft́äŕ M:Pš, äft́äŕ M:Alk, äft́ä·ŕ M:Ur, eft́eŕ ~ eft́e·ŕ M:Jurtk [страдающий недержанием мочи] / einer der sich vollpisst (M:Pš); [бездельник, негодник, негодяй, мошенник] / Taugenichts, Nichtsnutz, Halunke, Schurke (M:Ur Jurtk). (j)äft́äŕks aran (ašt́an) M:P [?Alk] Ich werde (bin) ganz durchnässt (vom Regen). avaś jäf́t́äŕks aš́tš́i M:Pš Die Frau ist wie ein j. (so sagt man von einer Frau, die in ihrem Hemd Spuren der Menstruation hat). panarə̑ts jäft́əŕks aš́tš́i M:Pš Ihr Hemd ist wie ein j. (sagt man, wenn das Hemd Spuren der Menstruation aufweist). eᵪ ton äft́ä·ŕ M:Ur, aᵪ ton eft́eŕ (eft́e·ŕ) M:Jurtk Ach du Halunke! oᵪ, jotksta śt́eŕec, jäf́t́eŕ, ṕäk ćeb́äŕ M:Pičep (VIII286) Aber die mittlere Tochter, die verdammte, ist sehr schön. — [Vgl. 1eft́eŕ].
äft́äŕńä M:Ur (Dem. zu äft́äŕ) id. äft́äŕńaks arań [? Ich wurde vom Regen durchnässt].
jaga M:Pš [личное имя] / ein Vorname. jagań uĺa·šaś uĺćä·ń kuŕv́ä·šaś (IV102) Jagas Uljascha, die Strassenhure!
jaga-baba E:Mar VVr [баба-яга] / Hexe. karčo vasti͔źe jaga baba E:Mar (2104) Ihm begegnete die alte Jaga. ja·ga ba·baś korti͔· t́ejt́eŕe·źńe E:VVr (III228) Die alte Hexe (darin) sagt dem Mädchen. | jaga-babań krandas E:Gor папоротник / Farnkraut. — [Russ. яга́-баба].
jaga·la E:Ba [болтунья] / Klatschbase. — [Vgl. russ. яга́йла].
jagalaj M:P [мужской член] / männl. Rute, Penis ([также в качестве ругат.] / auch als Schimpfw. gebraucht).
jagalajka E:Mar [болтушка, болтун, хвастун (чаще всего о женщинах)] / Plappermaul, Schwätzer, Schwätzerin, Grossmaul (meist von Frauen gebraucht).
jaguda ChrE E:Mar VVr Večk NSurk, jagᴉ͐da E:Ba ― jagə̑da M:P (Gen. -n) клубника / Gartenerdbeere (ChrE E:Mar Večk); [земляника] / Erdbeere [auch als Frauenname gebraucht] (E:VVr); [ягода] / Beere (M:P). at́äś sajiźe [t́ejt́eŕenze͔] v́iŕev jagudań kočkamo E:Mar (280) Der Alte nahm das Mägdlein [seine Tochter] zum Walde mit, damit sie Erdbeeren pflücke. moĺśt́ pat́a·t[‑]jala·kst v́iŕe·j jaguda·s E:VVr (III228) Eine Schwester und ihr [jüngerer] Bruder gingen in den Wald in die [Erd-]Beeren. jagu·da bab́i·ńem E:VVr (III156) Jaguda, meine Grossmutter! [tańt́ej] jagudas mat́ŕoń saiźe E:NSurk (I40) [Sie] nahm Matrjo [mit sich] in die süssen Beeren. | jaguda-ǵiźd́a E:VVr [метёлка, гроздь земляники / Erdbeerrispe]. jagu·da-ǵiźd́a·t ṕiĺe·ksḱeń (II356) (Wie) Beerendolden sind meine Ohrgehänge. v́iŕ-čiŕese͔ jagudań ǵiźd́a. – ṕiĺeks Am Waldrande (liegt) eine Erdbeerendolde. – Das Ohrgehänge. | jaguda-lopa E:Mar Večk [лист земляники] / Erdbeerpflanze (E:Mar). t́ikšińet́ usḱi jaguda-lopat E:Večk (II40) Sie fährt das Heu ein, [es sind] Beerenblätter. | jaguda-pargo E:Mar [корзина для земляники] / Bastkorb für Erdbeeren. | jaguda-t́ikše͔ E:Mar [куст земляники] / Erdbeerstaude. — Russ. ягода.
jagə̑dańä M:P (Dem. zu jagə̑da) [ягодка] / Beere.
jagə̑tḱä M:P [ягодка] / Beere. ad́ä, jalgakaj, krasnaj jagə̑tkas (IV38) Komm, Freundin, in die roten Beeren! | čama-jagotka E:Atr, čama-jagutka E:Večk Is, čama-jagᴉ͐tka E:Ba [щека] / Backe, Wange. — Russ. ягодка (Dem. zu ягода).
jaᵪ́im E:Atr [мужское имя, Иаким, Яким] / ein Männername, Joachim. — [Russ. Иаки́м, Ефи́м].
jaᵪ́imka E:Bug (Dem.) [мужское имя, Якимка] / ein Männername. — [Russ. Яки́мка (Dem. zu Иаки́м)].
jaᵪ̀od́ems ChrE, jaᵪod́ems E:Gor Sar Večk Kozl Vez, jaᵪ́i·d́ims E:Ba, *jafi͔d́ims (: jafi͔d́an) E:Kažl, jakod́ems E:Is SŠant, jaᵪud́ems E:NSurk, *jaᵪud́ems ~ jaᵪod́ems (: jaᵪud́an) E:Jeg ― jaf̀ə̑d́əms ChrM, jafə̑d́əms M:P Kul Čemb Sel Prol Ur, jafə̑·d́əms M:Jurtk (Mom.) [с]махнуть / schwenken, schwingen, winken; [бить, ударить] / (hastig) schlagen (M: P: [?] auch beim Dreschen, das Stroh zuletzt von der Seite schlagen, damit die Körner ausfallen), (M:P Čemb Prol auch:) бросить / werfen, schleudern, (M: P Pš auch:) [подниматься, вдруг начинаться (ветер, буря)] / sich erheben, plötzlich beginnen (Wind, Sturm). jaᵪoć sä͔ń tolgasonʒo E:Gor (III116) Sie hat mit ihrer blauen Feder zugeschlagen. i juᵪad́i[‑]jaᵪud́i [d́ŕigoŕejste͔] čiń ṕŕičań E:Kozl (III173) [Und] schwingend schlägt er (mit der Peitsche) aus Drigorej die Tages-ṕŕiča heraus. śe t́ikšese͔ńt́ juᵪat́cazo, jaᵪot́cazo ĺogoń šači t́elastonʒo E:Kozl (III151-2) Sie schlägt (die Krankheit) mit jenem Kraut aus dem wachsenden Körper Ljogos [heraus]. i juᵪat́si͔ń i jaᵪot́si͔ń [narfot́enʒe͔] E:Vez (III67) So winke ich, so schüttle ich [seine narfot́-Krankheit] fort. jafə̑d́əźəń v́eslańanzə̑n M:Kul (IV48) Sie schwang ihre Ruder. son [jafə̑d́əźä] kolma ṕäĺi [plat́e·ńt́śanc] M:Sel (IV827) Sie schwenkte ihr Handtuch nach drei Richtungen. kodak jafə̑t́ś bajd́əksə̑nza, śäźəźń [kolḿi·t́śḱä] pŕät́ńəń M:Sel (IV811) Als er mit seinem Knüttel schlug, riss er alle drei Köpfe ab. jafə̑d́əźä ḱäd́ənc M: Čemb [Er winkte mit der Hand]. jafə̑d́əźä ĺeft́i M:P Er schleuderte es auf den Löwen. jaf́ed́i varma M:P Es erhebt sich ein Wind. vaj jafə̑ć v́ii, uŕkaj, varmańä [M:P] (IV305) Da erhob sich, Schwägerin, ein heftiger Wind. jafə̑ć v́iji tavə̑lńä M:Pš (IV28) (Da) wirbelte ein starker Sturm heran. jafə̑t́t́ v́iji valna·ńä M:Pš (IV29) Wirbele eine starke Welle auf! — Vgl. aᵪ̀uldams; juᵪ: juᵪ̀ad́ems.
jaf́ijəms M:P Pš Čemb Ur [Iter. zu jafə̑d́əms] махать / schwenken, schwingen, winken, (M:P Čemb auch:) бросать / (mehrmals) werfen, schleudern. jaf́ijan ḱäd́eźeń M:P Ich winke mit der Hand [wörtl.: schwenke meine Hand].
*jaf́ijəkšńəms (: jaf́iikšńan, -i) M:P (Frequ. zu jaf́ijəms).
jaᵪi͔·ĺims E:Ba ― jafə̑·ĺəms M:Jurtk (Iter. zu jaᵪi͔·d́ims, jafə̑·d́əms) махать / (mehrmals) winken, schwenken; бросать / (mehrmals) werfen, schleudern (M:Jurtk).
jaᵪoŕ E:Večk, jaᵪᴉ͐ŕ E:Ba, jakaŕ E:SŠant ― jäᵪ́äŕ ~ (j)äᵪ́är (Gen. -en) M:P, jäᵪ́äŕ M:Bold, jäᵪəŕ M:Pš, äᵪ́äŕ M:Alk Čemb, jäᵪaŕ M:Sp [драгоценный камень яхонт / ein Edelstein: ? Rubin od. Saphir (E:Ba); чистый, без примеси / rein, lauter, ungemischt (E:Ba: [очень, совсем] чистый / sehr rein, ganz rein (z.B. gereinigter Weizen)) (E:Ba M:P Pš Alk Čemb); [звонкий, звучный] / hell, klar (von der Stimme) (M:Pš Bold). t́e roźeś čisti͔j jaᵪᴉ͐ŕ E:Ba Dieser Roggen ist wie lauter Diamanten. jaᵪoŕeń końd́at (‑mo) vańkst (-ks) E:Večk Sie sind (Es ist) rein wie jaᵪoŕ. jakaŕeń koŕamo vańks E:SŠant Er (Es) ist rein wie jakaŕ (Mensch, Brot, Getreide). ḿeńəĺs kući jäᵪ́äŕ vajǵäĺńac M:Bold Bis zum Himmel steigt seine klare (? schrille) Stimme. | (j)äᵪ́äŕ poza M:P [несмешанное слабое пиво] / ungemischtes (unverdünntes) Dünnbier. | jäᵪ́äŕ śijä· M:P, äᵪ́äŕ śijä· M:Čemb чистое серебро / reines Silber, lauter Silber. | jäᵪ́äŕ śora M:P, jäᵪəŕ śorə̑ńä M:Pš [чистое зерно (без мякины и т. д.)] / reines Korn (ohne Spreu usw.). t́ä v́ina·ś jäᵪ́äŕ (M:Čemb: äᵪ́äŕ) śorə̑ń M:P Čemb Dieser Branntwein ist aus reinem Korn (nicht aus Kartoffeln) gebrannt worden. — ? Türk.
jaik E:Is [MKly] [Яик], Уральск [город и район] / Uralsk [Stadt u. Bezirk] (E:Is). jaikste͔ńt́ sajan jaiḱeń t́ejt́eŕ E:MKly (VII12) Vom Jaik-Land hole ich mir ein Jaiker Mädchen. si͔ń i gadait́ ḱipańat[‑]okśat jaiḱev E:Is (I156) Kipanja und Oksja denken nach Jaik (zu gehen). | jaik-mastor E:MKly [“Яикская земля”] / “Jaiker Land”. mon tujan, avaj, jaik mastorov (VII12) Ich mache mich auf, Mutter, nach Jaik-Land. — [Russ. Яи́к].
jaičińka E:MKly [жительница Яика (Уральска)] / eine Frau aus Jaik (Uralsk). jaikste͔ńt́ sajan jaiḱeń t́ejt́eŕ, jaiḱeń t́ejt́eŕ mon jaičińka (VII12) Vom Jaik-Land hole ich mir ein Jaiker Mädchen, ein Jaiker Mädchen, eine Jaikerin. — [Russ. яича́нка].
jaišńića ChrE E:Večk Kozl, jašńića E:Mar [омлет] / Eierkuchen; [яичница-болтунья] / Rührei. t́ejit́ jaišńića E:Kozl (III24) Sie machen [da] Rührei. | al-jašńića E:Mar [яичница-болтунья] / Rührei. — Russ. яи́чница.
-jak E(allg.) (enklit.) [и, также] / auch; [даже] / sogar. [od́ʒ́orajak] moĺć sokamo E:Alešk (V164) Auch der junge Mann ging pflügen.
jakaĺa: jakaĺa-baba E:Is NSurk [“старуха Якаля”, мифическое существо / “Jakalja-Alte”, ein mythisches Wesen, das als Vermittlerin zwischen Menschen u. Gottheiten dient]. t́ev́eń jakavti͔ jakaĺa baba, vana tuś ṕetra pondo jamks, ‒‒‒ ton iḱeĺga jakak, kavańi mastor-avań uŕende͔[‑]vardondo, ṕińende͔[‑]tuvondo, ‒‒‒ uĺeze͔ eŕv́ejḱeń ṕeĺd́e ṕetrańe prošt́eńija E:NSurk (III57-8) Du, die du die Sachen besorgst, Jakalja-Alte, sieh, Petra hat ein Pud Graupen ‒‒‒ gebracht, biete (ihnen) an, bewirte der Erdmutter Sklaven und Diener, Hunde und Schweine ‒‒‒, jeder soll Petra vergeben! — [? Vgl. jakams].
jakaĺt́ej E:VVr NSurk MKka [id.]. t́ev jakavti͔ jakaĺt́ej ‒‒‒ prośt́ik i ḿilośt́iḱ E:MKka (III62) Die Sachen besorgende Jakaltej ‒‒‒, verzeih ihm, erbarme dich seiner!
jakams E(allg.) (3. Sg. Präs. E:Mar Jeg jaḱi, E:Kal jaḱe, E:Kažl jaḱä; 1. Pl. E:Kal jakatama, E:Kažl jakatam; 2. Pl. E:Kažl jakatad), jak̀ams ChrE ― jakams M(allg.), jak̀ams ChrM [пойти (куда-н.)] / (irgendwohin) gehen (M:P: [и вернуться] / u. zurückkommen); [расхаживать, бродить (где-н.)] / (irgendwo) umhergehen, wandern, (E:Mar Gor M:P [Mam] auch:) [ходить, двигаться] / gehen, sich bewegen (z.B. Hand, Fuss, Mund), (E:Mar M:P auch:) [бродить (о напитках)] / gären (von Getränken), (E:Kozl auch:) [обшарить, перерыть] / etw. durchstreifen, durchstöbern, (E:Večk SŠant auch:) [посещать, навещать] / jdn. besuchen, etw. aufsuchen. son kuva jaḱi, avaŕd́i E:Mar (112) Indem sie geht, weint sie immer. uᵪ, či͔ste͔ jaḱi palaj kotaso E:Mar (118) O, jeden Tag geht Pelagia in [Leder-] Schuhen. kovdak a jaḱit́ E:Mar (236) Sie gehen nirgendhin. ton ńej kov jaḱit́? E:Mar (16) Wo bist du gewesen? ḱŕivoj v́ec jakaś E:Mar (26) Ein Blinder [Einäugiger] ging ins [um] Wasser. jalganzo jakaśt́ kat́äń ḱise͔nze͔ E:Mar (126) Die Freundinnen Katjas gingen nach ihr [= um sie herauszuholen]. kudat jaḱit́ E:Mar (124) Freier besuchen uns. iśak jaḱit́ [ḿińeńeḱ] E:Mar (1194) Gestern besuchtest du uns. mastorga jaḱit́ ṕiĺǵińest E:Mar (140) Längs dem Fussboden bewegen sich ihre Füsschen. v́e koŕence͔t karado karčo jaḱit́ E:Mar (268) (Zwei) von derselben Wurzel Ausgehende bewegen sich gegeneinander. kučt ḱijava si͔ń jaḱit́ E:Mar (1172) Sie wandern die Boten-Strasse entlang [= verrichten beauftragte Sachen]. laz laz laŋga jaḱi E:Mar (240) Ein Brett wandert [bewegt sich] auf einem anderen. (Das hölzerne Lukenfenster). [ḿiń] kuva, kuva jaḱińek? E:Mar (1142) Wo, wo sind wir gefahren? jaḱi kaŕej son luga laŋga E Der Braune geht (rennt) auf der Wiese. kurgom jaḱiĺ moń moraź, ḱed́em jaḱiĺʿt́ moń ćapaź E:Gor (VII110) Mein Mund hat sich singend bewegt, meine Hände haben sich klatschend bewegt. v́äd́ga jaḱi koṕita, ińazuruń t́äv t́äji. – maćijiń tolgaś E:Hl (267) Das Wasser entlang bewegt sich ein Huf, verrichtet kaiserliche Arbeit. – Die Gänsefeder (beim Schreiben). jakaśt́, jakaśt́ si͔ń E:Kal (2137) Sie gingen und gingen. karmaś son krauĺamunza, ḱi jaḱe sońźe ojt jarʿcama E:Kal (2134) Er begann dem aufzulauern, der seine Butter zu essen kam [kommt]. jaḱä son v́iŕga· E:Kažl (2151) [Er geht im Walde umher]. ĺiśś v́iŕga· jakama E:Kažl (2151) Er ging in den Wald spazieren. pakśa·va jaḱi si͔ŕe alaša E:Jeg (1100) Das Feld entlang geht ein altes Pferd. ton iĺa· jaka·, tatar, moń [ḿeĺga]! E:Jeg (1100) Geh nicht, Tatar, nach mir! v́iŕi jakaś M:P Er ist im Wald gewesen (ist jetzt schon zu Hause). [kšt́iźńä·] jakast [pəĺgəńä·ńt́t́ä], moraź jakast [kə̑rgə̑ńä·ńt́t́ä] [M:Mam] (IV516) Mögen eure Beine (nun) tanzen [eig.: sich tanzend bewegen], mögen eure Mäuler (nun) singen [eig.: sich singend bewegen]! pozaś (ṕivaś) jaḱi E Das Dünnbier (Bier) gärt. bragaś jaḱi E:Mar Das Dünnbier gärt. v́eśi bojartne͔ń tatar ava jaḱińźe E:Večk (I458) Die Tatarin besuchte alle Bojaren. v́eśe jaḱiźe odʒ́ori͔ńe ravǯo v́iŕeń E:Kozl (I370) Der junge Mann streifte durch den ganzen schwarzen Wald. v́eśe mon eŕkńeń a mon jakasi͔ń E:SŠant (I379) Alle Seen suche ich auf. t́äjᵪ́t́iŕ, t́äjᵪ́t́iŕ, zabavńička, mońśt́äń vastaks jaḱid́iź! E:Ba (VII434) Mädchen, Mädchen, (du kleine) Schelmin, (eben) mir zur Frau hat man dich gelobt! | čijams-jakams E:Ba Večk Is SŠant [женить, выдавать замуж, свататься] / verheiraten, zufreien. čijatan, dočam, śupavńe, jakatan, dočam, koźavńe E:Večk [Ich verlobe dich, meine Tochter, mit einem Reichen, ich verheirate dich, meine Tochter, mit einem Wohlhabenden]. vaj čiiź[‑]jaḱiź t́ejt́eŕeń čej-bučkańe E:SŠant (I482) Die Tochter wurde der Waldschnepfe zugefreit. | jak̀ams-pak̀ams ChrE, jakams-pakams E:Mar Hl MKka ― jak̀ams-pak̀ams ChrM, jakams-pakams M:P [ходить взад и вперёд, бродить, гулять] / hin u. her gehen, herumwandern, spazieren. buvala jaḱiń, paḱiń, t́ese͔ araśeĺ kudi͔ńe, a ńej taḱije kudi͔ńe puć E:Mar (2116) Vormals ging ich (hier) oft hin und her, es gab hier kein Häuschen, jetzt aber hat irgend jemand (hier) ein Häuschen errichtet. jakaś[‑]pakaś kudova E:Mar (230) Es ging hin und her im Hause. ḱi jaḱi-paḱi vaĺmalga? škajbas jaḱi-paḱi vaĺmalga E:MKka [Wer geht unter dem Fenster hin und her? Der Schöpfergott geht unter dem Fenster hin und her]. jakan-pakan M:P Ich gehe hin und zurück od. hin und her. | jakams-šäjams M:P id. | jakams-t́ejems E:Mar [гулять] / umhergehen. jakan-t́ejan Ich gehe müssig umher. | komado jakams E:Mar, komadu jakams E:Hl [ползать, ходить на четвереньках] / kriechen. lomańiś, koda v́išḱińi, jaḱi komadu E:Hl (266) Der Mensch, wenn er klein ist, kriecht auf allen vieren. | laśt́e jakams E:Mar ― laśt́ä jakams M:P ездить верхом / reiten. jakak laśt́ä laŋksə̑nza! M:P Reite mit ihm! | li͔žaso jakams E:Večk [ходить на лыжах] / Ski laufen. | ḿeĺga jakams E:Mar Kad Jeg ― *ḿeĺǵä jakams M:P [идти вслед, следовать] / jdm. nachgehen (E:Mar Jeg); ухаживать / um ein Mädchen scharwenzeln, einem Mädchen den Hof machen (E:Kad M); [ухаживать, заботиться] / pflegen, warten, für etw. sorgen (E:Mar M:P). uš kudat jaḱit́ [ḿeĺganzo] E:Mar (110) Freier fahren nach ihr. kudat jakaśt́ ḿeĺganza E M [Freiwerber liefen ihr nach, schwärmten um sie herum]. ḿeĺganza jakaᵪ́t́ M Freiwerber scharwenzeln um sie herum. jakan ḿeĺganzo E:Mar Ich pflege, warte (es). jakan ḿeĺganza M:P Ich pflege, warte (z.B. ein Wiegenkind). | pŕiśagas jakams E:Mar [идти приносить присягу] / einen Eid zu leisten gehen. | soksco jakams E:Mar ― sokssa jakams M: Sel [ходить на лыжах] / Ski laufen. | śt́adu jakams E:Hl [ходить прямо, стоймя] / aufrecht gehen. pokšto kasi͔, jaḱi śt́adu (266) Wenn er heranwächst, geht er aufrecht.
jaḱi E:Mar Hl Kirdž ― jakaj M:P [ходящий, путник, странник] / gehend, einer der geht, Wanderer. mon [v́eĺavtan], čaravtan, jaḱi ṕiĺǵem polavtan E:Mar (1170) Ich will mich herumdrehen, ich will mich herumwenden, meine gehenden Füsse will ich vertauschen. pokš ḱiń lamo jaḱinze͔ E:Mar (1172) Die grosse Strasse hat viele Fahrende. v́iŕiń lamo jaḱinze͔ E:Mar (1180) Der Wald hat viele Wandernde. kot́ śt́eṕiń uĺit́ ‒‒‒ jaḱinze͔ E:Mar (1214) Wenn die Steppe auch ‒‒‒ Wanderer hat. kaĺga jaḱit́ kaĺ vatrakšt, če͔jga jaḱit́ če͔j vatrakšt E:Mar (1130) [Sie sind] im Weidengebüsch wandernde Frösche, im Riedgrase wandernde Frösche. čavo bańava jaḱit́ńe, odźori͔ńeń manči͔t́ńe E:Mar (1128) Sie besuchen öde Badstuben, sie locken Burschen (zu sich). paśiba ‒‒‒ ṕśiva, kačamga jaḱińeń E:Mar (1118) Dank sei ‒‒‒ ihr, die in Hitze und Rauch hin und her gegangen ist! vaśkamuś ĺeĺäś toćäń mukur, kaftu jaḱi ṕiĺǵim aluv son joraś E:Hl (1162) Mein Verzärtler, der Bruder, schob einen gedrechselten Klotz unter meine beiden gehenden Füsse herbei. | iḱeĺe jaḱi E:Večk ― əŋgəĺd́ə ja·kaj M:P, iŋgəĺd́ə ja·kaj M: Čemb [сват, сваха] / Führer der Bräutigamschar (M:P Čemb: der voran fährt; gew. Bruder od. Onkel des Bräutigams). | iḱeĺće jaḱi E:Mar id. iḱeĺć(e) jaḱiś tońć uĺńit́, val ṕeń maksi͔ś tońć uĺńit́ (1150) Du selbst warst es, die (uns) zuerst besuchte, du selbst warst es, die das erste Wort [Versprechen] gab. | jakaj-jalga M:P [любимый, любимая] / Geliebte(r). | jaḱi-paḱi E:Mar [ходящий туда и обратно, бродячий] / einer der hin u. her geht, herumwandert; [гость] / Gast. jaḱim-paḱim araśt́ Mich besuchen keine Gäste. araś poĺanań jaḱinze͔[‑]paḱinze͔ (138) Auf der Waldwiese gibt es keine Gehenden, Wandernden. śupav́iń lamo, t́et́ej, jaḱinze͔, koźav́iń lamo, t́et́ej, paḱinze͔ (120) Der Reiche, Vater, hat viele Besucher, der Grossbegüterte, Vater, hat viele Gäste. | ḱis jakaj M:P [извозчик] / Fuhrmann, der Korn nach Murom fährt. ḱis jakajan [Ich bin ein Fuhrmann].
jaḱińe E:VVr (Dem. zu jaḱi) [посетитель] / Besucher. torga[‑]bazarga jaḱińeń (II327) Ihr Meinen, die ihr Jahrmärkte und Basare besucht.
jaḱ̀it́śa ChrE, jaḱića E:Mar Večk [ходящий, странник] / einer der geht, Wanderer. ton bud́imks uĺat ‒‒‒ lamo mastori͔ń jaḱića E:Mar (1222) Wenn du ‒‒‒ viel Land durchwandern wirst. avuĺ, ṕiže͔ dugakaj, mastori͔ń ḱeĺes jaḱićan E:Mar (1214) Nicht, kleiner Liebling, bin ich eine, die im Lande umhergegangen ist. kučumak ‒‒‒ v́eĺed́e v́eĺes jaḱićaks, kudodo kudos paḱićaks E:Mar (1184) Entsende mich ‒‒‒ als eine, die von Dorf zu Dorf geht, von Haus zu Haus wandert! bud́imks v́ečḱivan ‒‒‒ ezgat jaḱićaks[‑]paḱićaks E:Mar (1196) Wenn du mich mit Liebe annimmst als eine, die ‒‒‒ an dir vorbei hin- und hergeht. ṕiĺǵe sur v́eĺd́e jaḱićat E:Mar (1128) Sie gehen auf den Zehen [um sich grösser zu machen]. či͔ŕimk[‑]či͔ŕimk jaḱićat E:Mar (1136) Hübsch-trippelnd ist ihr Gang. | aši͔ńeste͔ jaḱića E:Mar [ходящая в белом (чисто одетой)] / eine, die in weissen (reinen Kleidern) geht. | iḱi·ĺga jaḱića E:Ba [сват, сваха] / Führer der Werbeschar beim Werbungsverfahren (= uŕi·d́iv nach der Trauung). | ḿeĺga jaḱića E:Večk [ходящий вслед, позади, ухажор / einer der jdm. hinterläuft, Weiberheld]. araś ḿeĺgan jaḱića Es gibt keinen, der hinter mir her läuft (Bräutigam).
jakajks M:Sel [ребёнок, начинающий ходить] / Kind, das seine ersten Schritte macht.
jakajksḱä M:Sel (Dem. zu jakajks).
jak̀avt ChrE ― jak̀af ChrM, jakaf M:P Vert (Gen. M:P -ə̑ń, Nom. Pl. -t) [ходьба] / Gang (M:P: [походка, манера ходить / Gangart]). toń [jakaft́śä koĺeza] M:P (IV512) Möge dein Gang schlecht werden! ä͔ś jakafsan, šejafsan M:Vert (VIII450) Einen, der gleichen Schritt und Gang mit mir hat.
jak̀afḱɛ ChrM, jakafḱä M:P [Mam] Katm (Dem. zu jakaf ) id. anə̑k saldadə̑ń [t́imat́] igats śudufś [jakafḱäś] M:Mam (IV125) Der Gang von Timas Iga, des Armen, war schon wie der eines fertigen Soldaten. pajarə̑ń ĺišməń tama jakafḱäś M:?P (IV203) Tama mit dem Gang eines Bojarenpferdes. ṕäḱ ardi͔ numə̑l jakafḱä M:Katm (IV254) Mit einem Schritt (wie der) eines flink springenden Hasen.
jakamo E:Mar Večk Bug Kažl ― jakama M:P Kr [хождение, брожение] / das Gehen, Wandern; [ходьба, прогулка, поездка] / Gang, Wanderung, Reise. alašat́ńeńeńd́ak paz maksozo čožda jakamo! E:Mar (218) Auch den Pferden gebe Gott einen leichten Gang! ćori͔ńeś ṕeḱ oᵪot́ńiḱ uĺńeś, ḱiska marto jakamońt́ v́ečḱiĺiśe E:Mar (2121) Der Sohn war ein eifriger Jäger, er liebte es, mit den Hunden herumzustreifen. moń ḿeĺńeste͔ń a jav́i śiśem kudos jakamoś E:Večk (V462) Aus meinem Sinn wird nie verschwinden das Besuchen der sieben Häuser. kadi͔k, ṕińe, t́e kojet́, ava laŋga jakamot E:Bug (V504) Lass ab, Hund, von dieser deiner Sitte, (fremde) Frauen zu besuchen. si͔ń t́eda ḿäĺä jakamda lotkama lotkaśt́ E:Kažl (2149) Danach hörten sie auf zu kommen. ańća·k af ḱeĺǵi pakśav jakamanc [M:P] (IV247) Sie liebt [es] nur nicht, aufs Feld zu gehen. son azə̑ndi͔ eś jakamanc, vaj son šäjamanc M:Kr Er erzählt von seinen Reisen und Wanderungen. | v́ed́ǵä jakamat (Pl.) [M:P] [средства передвижения по воде] / Wasser-Fahrzeuge (= sudnat-karabĺat). moŕas(a) ujəńd́iᵪ́t́ sudńat[‑]krabĺäńat, v́ed́ǵä jakamat, narod uskśəmat (IV388) Auf dem Meere schwimmen Schiffe, Schiffe, Wasser-Fahrzeuge, Menschen fahrende (Schiffe).
jakam-ši M:P [бродяжничество] / Vagabundenleben.
jakaśḱe E:Mar [ходящий туда и обратно] / ein hin u. her Gehender. jakaśḱe, pakaśḱe, ḱeŋkš udalov [ojmaśḱe]. – palkaś (230) Einer, der hin und her geht, hinter der Tür sich zur Ruhe legt. – Der Stock.
jakakšnoms E:MKly (Frequ. zu jakams). eź jakakšno ĺišḿeń karc (VII24) Sie ging nicht in den Pferdestall.
jakśems ChrE E:Mar VVr ― jakśəms M:P (Frequ. zu jakams) гулять / gehen. ravužo v́iŕńeńt́eń t́et́kam eź jakśe E:Mar (148) Mein Väterchen ging nicht in den dunklen Wald. [ḿińćak ḿiń] ṕeĺeź jakśit́aŋk E:Mar (1140) Auch wir selbst gehen mit Furcht.
*jakśəkšńəms (: jakśekšńan, -i M:P, jakśəkšńan, -i M:Sel) M:P Pš Katm Sel (Frequ. zu jakśəms). od [śt́iŕ ḿeĺga] jakśəkšńəń M:Pš (IV196) Ich lief jungen Mädchen nach. śä ŕəźfka·da śeŕi v́iŕńa·s jakśəkšńəń M:Katm (IV461) Wegen des Scheltens ging ich in den hohen Wald. son [ańt́śak] aᵪo·tas jakśəkšńeś M:Sel (IV823) Er ging nur auf die Jagd.
*jakśńəkšńəms [M:Mam] [бежать / laufen]. af [uĺt́śav jakśńəkšńəń] (IV537) Ich bin nicht auf die Strasse gelaufen.
jakaźəvəms M:P Pš (Inch. zu jakams). ćəgu·nńäńac lakaźɯvś, tombam laŋga jakaźɯvś (= šadə̑ma tuś ходить пошел) M:Pš (IV420-1) Ihr Topf begann zu sieden, er begann überzukochen.
*jakatoms E:Bug Večk SŠant (Pass. zu jakams) [свататься, обручиться] / zugefreit werden, verlobt werden. son maŕaś[‑]kuĺaś gŕešnoj učaĺa čijśet́i, už maŕaś radaj pajstomo kaka jakati͔ E:Bug (V302) Er hörte, dass man die arme Utschalja verheiraten will, Radaj hörte, dass man das unglückliche Kind vermählen will. vaj mon čijati͔ń[‑]jakati͔ń, už mon maksoti͔ń[‑]sajet́iń E:Večk (V150) Ich wurde verlobt, ich wurde verheiratet. vaj eź čijato t́ejt́eŕeś śupavne͔, vaj eź jakato azravka eŕḿevńe E:SŠant (I476) Das Mädchen wurde keinem Reichen zugefreit, die Herrin wurde keinem Vermögenden versprochen.
jak̀avoms ChrE, jakavoms E:Mar ― *jakavə̑ms M:Sel (Refl.-Pass. zu jakams) [мочь идти] / gehen können; [обходить, бывать в гостях, посещать] / herumgehen, zu Besuch sein; (ChrE M:Sel:) [добрести] / bis zum Ende wandern. jak̀avś rodonok ChrE Bei allen Verwandten sind wir zu Gaste gewesen. jakavś rodonok-ṕĺemanok E:Bag Wir haben alle unsere Verwandten besucht [Unsere Verwandtschaft ist besucht worden]. šumbra·st(a) ə̑ĺi jakavə̑t́ M:Sel (IV816) Bist du gesund gekommen?
jakavtoms E:Mar Jeg [Bug Vez StŠant SŠant], *jakaftoms E:Sar Kočk, *jakaftums E:Petr Kal Kažl ― jakaftə̑ms M:P Kr Mam Sel (Fakt. zu jakams) [заставлять ходить] / gehen lassen (z.B. einen Wagen [fahren lassen]); [ездить туда и обратно] / hin u. her fahren, (E:Mar M:P auch:) [заставлять ходить, водить] / gehen lassen, führen (z.B. ein Pferd, die Henne ihre Jungen; M:P: nicht einen Menschen), ([E:?Bug] auch:) [выполнять, исполнять] / erledigen, verrichten, (M:P auch:) [навещать, посещать] / jdn. oft besuchen, (E:Mar Sar Kočk auch:) [выполнить, вышить вышивку] / eine Stickerei ausführen, nähen, (M:Sel auch:) [жениться, выходить замуж] / heiraten. ton jakavti͔ka maze͔ste͔! vaj ton iĺak jakavto kuli͔ń[‑]jomiń kudova! E:Mar (1176) Trage sie [meine Jungfernschaft] auch hübsch herum! O, lass sie nicht die Häuser der Toten, Hingeschwundenen besuchen! ńej [ḿišaraso] jakavti͔ń E:Mar (154) Ja, mit Rauschsilber habe ich ausgenäht [genäht]. mazi͔t́ krandast t́ija[‑]tuva jakavti͔źe E:Jeg (1104) Den hübschen Wagen fuhr er hin und her. mazi͔ kudova ‒‒‒ jakavtumak E:SŠant (II7) Bring mich ‒‒‒ in schöne Häuser (по хорошим домам)! śiźǵeḿeń śiśem kuźńićende͔ jakavsi͔ź E:StŠant (III115) [Sie bringen ihre siebenundsiebzig Schmiede herbei]. vaj śe šḱińeste͔ńt́ si͔ń komĺań ava jakavti͔ĺt́ [E:?Bug] (V346) Sie liessen da die Hopfenmutter herumgehen. toso t́ev́enʒe͔ jakavsi͔ [E:?Bug] (V248) Er befriedigt sie hier. kurok sonʒo mon jakavsa t́ev́enʒe͔ [E:?Bug] (V218) Ich werde die Sache mit ihr bald verrichten! parćej suŕese͔ jakafti͔, ḿišaraso ḱeḿeĺd́i E:Kočk (VII56) Sie stickt mit Seidenzwirn, sie stickt mit Silberzwirn. akša lovə̑t́ laŋga jakaftsaź [M: Mam] (IV144) Sie zwingen sie, auf dem weissen Schnee umherzugehen. [ṕiksa·jeń] taŕut́ sukat́ jakaftsaź [M:Mam] (IV89) Piksajs Tarju, die Hündin, wurde (ums Dorf) herumgeführt. mon śid́əsta jakaftan soń ṕälə̑nza M:P Ich besuche ihn häufig. [ḿeśt́] jakaftat eŕźäń ava M:Vert (IV115) Was gehst du, Ersänin, [umher]? [moĺʿt́ama] kudu, aĺäńeḱä [ḿäŕǵiᵪt́] jakaftə̑da marʿtə̑nnt śt́əŕ M:Sel (IV807) Wenn wir nach Hause gehen, sagen unsere Väter: “Heiratet das Mädchen!”. | jakaftə̑ms-čijəftə̑ms M:Kul [ездить, бродить вокруг, кругом / umherfahren, umherwandern]. [ḿeśt́] jakaftat[‑]čijəftat, [ḿeźä] vajmət́ v́ešəńd́at? (IV48) Weshalb fährst du, was für etwas ist es, das du suchst? | jakavtoms-pakavtoms E:Mar, jakaftoms-pakaftoms [E:NSurk Večk] [ходить взад и вперёд] / hin u. her gehen (= jakams) (E:Mar); [туда-сюда положить / dahin u. dorthin legen] (E:Večk). [ḿeśt́] jakavtat[‑]pakavtat? E:Mar (1228) Warum gehst du da hin und her? ḿeśt́ [ĺift́i-]sovafti͔, ḿeśt́ jakafti͔[‑]pakafti͔ E:Večk (II217) Was bringt sie heraus, was bringt sie hinein, was legt sie dahin, was legt sie dorthin? | ṕiĺenze͔ jakavtoms E:Mar [шевелить, прядать ушами] / die Ohren zucken (sie vorwärts u. rückwärts bewegen [ein Pferd, wenn es bange ist]). | se͔ŕenze͔ jakavtoms E:Vez, se͔ŕende͔ jakavtoms [E:?NSurk] [“вести себя” (одеваться и вести себя)] / “sich benehmen” (sich kleiden u. sich benehmen) ([E:?NSurk]). jakavsi͔ se͔ŕende͔ [E:?NSurk] Er “benimmt sich” (kleidet sich [gut od. schlecht]). koda se͔ŕenʒe͔ savań t́eŕuša jakavsi͔ E:Vez (I383) Wie kleidet sich Savas Terjuscha?
jakafti͔ ~ jakavti͔: t́ev́eń jakafti͔ E:Vez, t́ev́eń jakavti͔ E:NSurk, t́ev-jakavti͔ E:MKka делопроизводитель / Geschäftsführer (E:Vez). kalmoń ḱiŕd́i v́era baba, v́eĺeste͔t́[‑]śactot, ošstot[‑]goroctot, ḿircte͔t́[‑]čakaŕcte͔t́ v́ešńeḱ paroń t́ei, tolkoń sodi͔ (z-), t́ev́eń jakafti͔ E:Vez (III72) Herrscherin über die Gräber, Vera-Alte, suche in deinem Dorfe, in deiner Stadt, in deinem Reiche einen, der Gutes tut, einen, der sich auf die Sachen versteht, einen, der die Sachen besorgt. ton t́ev́eń jakavti͔jat E:NSurk (III57) Du bist die, die die Sachen besorgt. t́ev jakavti͔ jakaĺt́ej ‒‒‒ prośt́iḱ i ḿilośt́iḱ [E:MKka] (III62) Die Sachen besorgende Jakaltej, ‒‒‒ verzeih ihm, erbarme dich seiner!
jakafti͔ńä M:P (Dem. zu jakafti͔). śiń aš uĺća·va jakafti͔ńasna Sie haben keinen, der sie auf der Strasse begleitet.
jakavtuma E:Mar [в ём можно (не стыдно) выходить к людям / etw. womit od. worin man hinausgehen kann]. supovtomo, ožavtomo, loma(ń) jutkova jakavtuma. – košmaś (258) Ohne Seitenstück, ohne Ärmel, man muss es zwischen den Leuten entlang gehen lassen [richtiger wohl als Verbal-N. aufzufassen: etw., das man zwischen den Leuten entlang gehen lässt]. – Das Filzstück (das als Unterlage dient).
*jakafńəms (: jakafńan, -i) M:P (Frequ. zu jakaftə̑ms).
*jakafńəkšńəms (: jakafńekšńan) M:P (Frequ. zu jakafńəms).
1jakaŕ E:Mar, jakoŕ E:SŠant [якорь] / Anker. iśt́a ḿeŕi pokš i kaloś, pokš i kaloś pokš jakoŕeś E:SŠant (I10) Der grosse Fisch sagt so, der grosse Fisch, der grosse Anker. — Russ. якорь.
jaḱika E:Večk [злой дух, вызывающий болезни] / ein alganǯej (Krankheitsdämon). kšńiń lomań ‒‒‒ śe kardajste͔ pańićaŋk, jaḱikań[‑]šĺaḱikań, ḿiᵪ́ejkań[‑]ḱiᵪ́ejkań, joroškań[‑]doroškań, uĺitkań[‑]ḱiŕitkań (III172) Ein eiserner Mann ‒‒‒ er ist es, der euch vom Hofe verjagt, Jakika, Schljakika, Michejka, Kichejka, Joroschka, Doroschka, Ulitka, Kiritka. jaḱiḱi, šĺaḱiḱi (III172) Jakika, Schljakika (russ. Pl.-Formen).
jakst́eŕe ChrE E:Gor Jeg, jakśt́eŕe E:Mar Večk Kl, jakst́iŕi E:Hl, jakśt́i·ŕä E:Ba, ekśt́iŕä E:Kad, ekst́i·ŕ E:Šokša ― jakśt́əŕ ChrM M:Čemb, jakst́er M:P (Gen. ‑en, Nom. Pl. -ʿt), jakśt́əŕä M:Sel Sučk, jakśt́ə·ŕä M:Ur Jurtk (Gen. jakśt́ə·ŕəń) [красный] / rot; (M:P:) [алый] / hochrot. jakst́eŕe ḱemt́ ṕiĺkse͔nze͔ E:Mar (1232) Sie hat rote Stiefel an den Füssen. v́išḱiŋka v́ečḱev́eks, [masturuńt́] pačk ĺiśś, jakst́iŕi čapka muś. – oṕoŋkaś E:Hl (273) Ein kleines, liebliches Ding, es trat aus der Erde hervor, bekam eine rote Mütze. – Die Pilze. už jakśt́eŕese͔ t́e bojar-ava jakśt́eŕd́i E:Večk (II42) Mit Rot stickt die Bojarin rot. jakśt́eŕenʒe͔ mašci͔ E:Sob (III110) Sie beseitigt ihr Rotes (Fleisch). jakśt́eŕese͔ jakśt́eŕd́i E:Kl (I419), jakst́eŕese͔ jakst́eŕd́i E:Gor (VII280) Mit Rot (rotem [Garn]) stickt (macht) sie rot. mastoro·ń ḱeĺe·s jakśt́e·ŕ v́eŕńazo E:Jeg (192) Überall auf der Erde umher wurde sein rotes Blut verspritzt. ekst́i·ŕ ńeḿi·ĺ v́eĺʿt́a·muza E:Šir (I268) Der rote Himmel ist seine Decke. jakst́eŕe ḿeŕi E:Mar Es spielt ins Rote. | čopuda jakśt́eŕe E:Večk ― šobda jakśt́əŕ M:P, šovda jakśt́əŕä M: Čemb тёмно-красный / dunkelrot. | eḱśt́i·ŕ ińd́i [E:?Kad] ― jakśt́əŕä ińəźi M: Sučk [малина] / Himbeere. | jakśt́əŕ isa· M:Čemb краснопрут, краснотал / [irgendein rotrindiger Baum (? Weide)]. | jakśt́eŕ ḿeščańa E:Jeg: narmońeś dobroj solov́e·juška, jakśt́eŕ mešča·ńa, mazi͔ zopa·ńa (186) [Ich, der vortreffliche Vogel, die Nachtigall, mit roter Brust, mit schönem Kropf]. | jakśt́eŕ ḿešt́ińe E:Večk [малиновка / Rotbrüstchen (Erithacus rubecula)]. narmońeś paro t́e solovjuška, narmońeś dobroj jakśt́eŕ ḿešt́ińeś (II29) Ein schöner Vogel ist die Nachtigall, ein trefflicher Vogel ist die Rotbrust. | jakśt́eŕe ŕeps [E:?Mar] ― japśt́əŕaps ~ jakśt́əŕaps (jakst́eŕ ŕäps, jakstə̑r ŕäps) M:P, jakśt́əŕ ŕäps M:Čemb, jakst́eŕ ŕäps M:Alk Sel, jakśt́əŕä ŕäps M: Sučk свёкла / rote Rübe. | jakśt́eŕe suks E:Mar Ba Is [какой-то червь] / irgendein Wurm (E:Mar: [мотыль, дождевой червь] / Angelwurm, Regenwurm; E:Ba: болотный красный червь / irgendein im Sumpfe lebender roter Wurm; E:Is: глист / Helminthe). | jakśt́eŕe tutma E:Mar Atr [снегирь] / Dompfaff [(Pyrrhula pyrrhula)], (E:Mar auch:) [краснозобатый] / rotkröpfig. jakst́eŕe tutmat ščogoĺkajt́ E:Mar (1144) Ihr rotkröpfigen Stieglitze. | jakśt́əŕä tutma-ḱiŕʿks M:Sučk [? снегирь (досл.: “краснозобый воробей”) / ? Dompfaff (wörtl.: “rotkröpfiger Sperling”)]. | jakśt́eŕe tutma-narmuška E:Mar [снегирь] / Dompfaff [(Pyrrhula pyrrhula)]. | topuda jakśt́eŕe E:Večk ― tobda jakśt́əŕä M:Sučk тёмно-красный / dunkelrot. | jakśt́eŕeste͔ E:Mar [El.-Adv.] [красным, красно / rot]. v́ejkse͔ či͔t́ ašči͔ jakst́eŕeste͔ (253) Neun Tage bleibt es rot.
jakśt́eŕǵe E:VVr (Dem. zu jakśt́eŕe). ombo bokson umaŕinḱińe ‒‒‒ umaŕǵeń ṕeĺej [jakśt́eŕǵe] (II352) Auf meiner anderen Seite (stand) ein Apfelbaum, ‒‒‒ an Äpfeln rot. avakaj, kurv́i jakśt́eŕǵem Mütterchen, du meine mit glühender Röte (an den Wangen).
eḱśt́i·ŕksna E:Kad красноватый / rötlich.
jakśt́əŕana M:P Kr Mam красноватый / rötlich.
jakst́eŕńe ChrE E:Mar ― *jakśt́əŕńä M:Pičep (Dem. zu jakst́eŕe, jakśt́əŕ) id. ṕiži͔ńe, mazi͔ńe, śokśiń či͔ńe jakst́eŕńe. – oźiḿiś E:Mar (251) Grün, schön, in den Herbsttagen rot. – Die Wintersaat. tundoń či͔ńe jakst́eŕńe, t́eĺe či͔ńe oži͔ńe. – t́ikše͔ś E:Mar (263) Im Frühling rot, im Winter weisslich-gelb. – Das Gras. f́ḱä mazə̑[‑]šińac topə̑da jakśt́eŕńac M:Pičep (VIII272) Seine eine Schönheit ist seine dunkle Röte (dunkelrote Farbe). | šobda· jakśt́əŕńä M:P [тёмно-красный] / dunkelrot. | jakśt́eŕńeste͔ E:NSurk [El.-Adv.] [красным, красно / rot]. tolne͔ze͔ pali͔ vaj jakśt́eŕńeste͔ (I359) Ihr Feuer brennt rot.
jakśt́eŕaža E:Večk Is [красноватый] / rötlich.
jakśt́eŕd́ams E:Mar [шить красной ниткой] / mit rotem Faden sticken.
jakśt́eŕd́akšńems E:Mar (Frequ. zu jakśt́eŕd́ams) id.
jakst́eŕd́ems E:Mar, *jakśt́eŕd́ems E:Gor Večk Kl, jakśt́i·ŕd́ems E:Ba [шить красной ниткой] / rot sticken [eig.: rot machen] (E:Gor Večk Kl); [быть, отливать красным] / rot sein, rot schillern, ins Rote spielen (E:Mar). jakst́eŕese͔ jakst́eŕd́i E:Gor (VII280), jakśt́eŕese͔ jakśt́eŕd́i E:Kl (I419) Mit Rot (rotem [Garn]) stickt (macht) sie rot. už jakśt́eŕese͔ t́e bojar-ava jakśt́eŕd́i E:Večk (II42) Mit Rot stickt die Bojarin rot. son jakst́iŕd́imat suka jakst́iŕd́i E:Gor (VII226) Die Hündin macht rote Stickereien.
jakst́iŕd́ima E:Gor [красная вышивка] / rote Broderie. son jakst́iŕd́imat suka jakst́iŕd́i (VII226) Die Hündin macht rote Stickereien.
jakst́eŕt́ E:Mar, jakst́iŕt́ E:Gor, jakśt́eŕḱ E:Večk [wohl aus *jakstərdək]: jakst́eŕt́ ḿeŕems E:Mar, jakst́iŕt́ ḿeŕems E:Gor, jakśt́eŕḱ ḿeŕems E:Večk [отдавать красным] / rot schimmern. jakst́iŕt́ ḿeŕit́ ṕiĺǵenze͔ E:Gor (VII274) Rötlich sind ihre [der Wildente] Füsse (Beine). | jakśt́eŕḱ ḿeŕi E:Večk [красноватый] / rotschimmernd. (son purnaś) ‒‒‒ jakśt́eŕḱ ḿeŕi pokajse͔ (II223) (Sie schmückte sich) ‒‒‒ mit einem rotschimmernden Festhemd.
jakśt́eŕt́ńems E:Mar (? Frequ. zu jakśt́eŕd́ams) [шить красной ниткой] / mit rotem Faden sticken.
jakśt́eŕgadoms E:Mar, *jakst́eŕgadoms (: jakst́eŕgadan) E:Jeg ― jakśt́əŕgə̑də̑ms M:P Sel Sučk [Sp], jakśt́ə·ŕgə̑də̑ms M: Jurtk покраснеть / rot werden, erröten. ḿeźe kulomodo ḿejĺe jakst́eŕgadi͔? – rakaś E:Mar (242) Was ist es, das [was] nach dem Tode rot wird? – Der Krebs. jakśt́eŕgə̑də̑ M:Sp Es wird rot, errötet.
jakśt́eŕgaft E:Večk, jakśt́eŕgavt E:Vez [краснота, покраснение (кожи)] / Röte, Rötung (der Haut). jutaś jakśt́eŕgavso E:Vez (III119) Sie verlor ihre Rötung.
jakśt́eŕgavks E:Večk id.
jakśt́eŕgaftoms E:Večk, jakst́iŕgaftums E:Kal, eḱśt́iŕgaftums E:Kad ― *jakśt́əŕgə̑ftə̑ms (: jakśt́eŕgə̑ftan, -i͔) M:P Sel, jakśt́əŕgaftə̑ms M:Sučk [делать красным, красить в красный цвет, подкрашивать] / rot machen, rot färben, röten, schminken. ja·kśt́eŕgafti͔źe sudo·nʒo koda e·ŕav́i E:Večk (III320) Das machte seine Nase rot, wie es sich gehört. | čama eḱśt́iŕgaftums E:Kad [подкрашиваться] / sich schminken.
jakśargo E:Mar Večk (Gen. -ń), jakśarga E:Nask (Gen. jakśargə̑ń) ― jakśarga M:P Patra Gor Sel Sučk Ur (Gen. M:P jakśargə̑ń, Gen. best. Dekl. M:Patra jakśarkt́, St. M:Gor jakśarga-), jakśa·rga M:Jurtk (Nom. Pl. jakśa·rgə̑t) [утка] / Ente. alne͔t́ńe laŋkso ašo utka[‑]jakśargo E:Večk (I354) Auf den Eiern (sitzt) eine weisse Ente, eine Wildente. jarmak śormańä jakśarkt́ ponańac M:Patra (IV178) (Schön wie) die Prägung einer Münze ist der Wildente Äusseres. ĺäćəkšńəźä jakśargat́ [M:Gor] (IV317) Er erschoss die Wildente. | jakśa·rgə̑-ĺe·vks M:Ur [дикий утёнок / junge Wildente]. | vəŕ-ja·kśargă M:P, [v́iŕ]-jakśarga M:Vert дикая утка / Wildente. vaj v́iŕ jakśargə̑ń kud́ŕä kaᵪo·lńä M:Vert (IV295) Sie hat einen Haarschopf wie der einer Wildente!
jakśargə̑ńä M:P (Dem. zu jakśarga).
jakšamo ChrE E:Mar, jakšama E:Nask ― jakšamă ChrM, jakšama M:P (Gen. jakšamə̑ń, Nom. Pl. jakšamə̑pt) [холодный] / kalt; [холод, мороз] / Kälte, Frost. [ḿiń] lamo jakšamo pulti͔ńeḱ E:Mar (1142) Viel Kälte haben wir erlitten. ḱije v́ed́ laŋga se͔d́ se͔d́i uźeŕev́t́eḿe, rubaŋkavtomo? – jakšamoś E:Mar (236) Wer baut eine Brücke über das Wasser ohne Axt, ohne Schlichthobel? – Der Frost. | jakšamo-jonks E:Večk Is ― jakšama-joŋks M: Sučk [север] / Norden. | jakšamo-ṕeĺ E:Mar, jakšam-ṕeĺ E:Kal (Lok. -e, Abl. ‑d́e, Lat. -i), jakšama-ṕäĺ E:Nask id. jakšama-ṕäĺd́ä varma ufa·j E:Nask Der Wind weht von Norden. | jakšamo-ṕeĺks E:Mar, jakšama-ṕäĺks E:Nask id. | jakša·ma-va·ćä E:Ba [пороша] / Pulverschnee, in feinen Flocken gefallener Schnee, frisch gefallener Schnee. | pukšt-lakšt jakšamo E:Mar [трескучий мороз] / klirrende Kälte.
jakšamńe E:Gor (Dem. zu jakšamo).
jakšavtoms E:Mar, jakšau̯toms E, jakša·ftᴕ- E:Ba Večk Is ― jakša·ftᴕ- M:P Sučk похолодеть, захолодать / kalt werden (bes. vom Wetter), sich abkühlen. jakšavti͔ E:Mar Es wird kalt. jakšavti͔, ožolgadi͔ E:Mar (231) Das Wetter wird kalt, sie werden bleichgelb. poraś uĺńeś śokś, jakšavtomo karmaś E:Mar (2115) Es war Herbst, es fing an kalt zu werden. karmaś jakšau̯tomo E Es wurde kalt. ušəś jakšafti͔ M:P Das Wetter wird kalt. kačamś [ḿeḱi] ṕätnakudu suva·j, jakšafti͔ M (IV722) Kommt der Rauch in den Ofen zurück, wird es kalt. kuĺi [t́äšt́t́ńä] ṕäḱ kə̑rfa·št́, t́alə̑nda jakšafti͔ [M:P] (IV711) Wenn die Sterne sehr glänzen, wird es im Winter kälter.
jakšavt́ńems E:Mar (Frequ. zu jakšavtoms).
jakšt́e·ŕ E:Atr, jakšt́eŕ ~ ekšt́eŕ ~ jekśt́eŕ E:VVr, äšt́ᴉŕ ~ äšt́iŕ E:Kažl, jašt́iŕ E:Ba, jäšt́əŕ E:Nask ― jɛšt́əŕ ~ ɛšt́əŕ ChrM, (j)äšt́eŕ M:P (Gen. -en), jäšt́əŕ M:Pš яловый / gelt, güst, unfruchtbar, nicht gebärend (E:Kažl: Kuh, die das erste Mal nicht dann kalbt, wann es geplant war). skalś jakšt́e·ŕks koĺś E:Atr, skali͔ś jakšt́eŕks (~ ekšt́eŕks ~ jekśt́eŕks) koĺś E:VVr, skalᴉś jašt́iŕc koĺć E:Ba Die Kuh ist gelt geworden (wenn sie nicht kalbt, sondern nur noch etwas Milch gibt). uĺä naŕežaj v́iŕi traks marʿta, vaj äšt́eŕ traksə̑ń, uĺä, pot́ama M:Temn (VIII308) Uljama bekleidet sich, um nach der Kuhkoppel zu gehen, um die gelten Kühe, Uljama, zu melken. | äš́t́əŕsta M:An [El.-Adv.] [в яловом состоянии / gelt, in geltem Zustand]. äš́t́əŕsta pot́asaź Sie (die Kuh) wird in geltem Zustand gemelkt.
jaku M:Temn [мужское имя, Яков] / ein Männername, Jakob. jaku jäŕmańäś, d́äd́äń šav́ińäś! (VIII324) Jakus Järjma, der Muttermörder! dušman jakuś, zlad́ej jakuś god́äś jotamńada (VIII412) Der Bösewicht Jaku, der Übeltäter Jaku ist zufällig vorbeigegangen. | jakuvə̑ŕäś [M:Mam] [жена Якова] / Jakobs Frau. [mastə̑rə̑ń ksti͔ńä· jakuvəŕäś] (IV446) Jakuvs Frau ist [wie] eine Erdbeere. — [Vgl. russ. Яков].
jaša E:Nask ― jaša M:P Kars [мужское имя, Яков] / ein Männername. oj gŕišat[‑]jašat kavə̑·ńəst E:Nask (I236) Grischa und Jascha sind zwei. aščəś ńed́äĺä jašań taŕɯńäś son kafta M:P (IV300) Jaschas Tarja blieb (dort) eine Woche und zwei. — [Russ. Яша (Dem. zu Яков)].
jašańä M:Kars (Dem. zu jaša). śuduf[‑]śuduf [t́ä] ḿäĺo·šań jašańäś (IV367) Verflucht, verflucht ist dieser Jascha Mäljoschas.
jaška E:Mar [мужское имя, Яков] / ein Männername. lada ovtoś jaška-ńize͔ (1224) Jaschka”s Frau, die Bärin von Lada.
1jala E:Petr [самый младший, меньшой брат] / jüngster Bruder (wohl nur in der Volksd. gebraucht). jalam, mazi͔j umaŕńiḿ! (VIII20) Mein jüngerer Bruder, (du) mein schöner Apfel!
jalaks ChrE E:Mar Atr VVr Petr Kažl Večk Jeg ― jalaks M:Gor младший брат, меньшой брат / jüngerer Bruder (E:Mar Kažl Večk: [назв. и обр. лишь к сестре] / Ben. u. Anr., nur von der Schwester gebraucht; E:VVr: [младший брат вообще] / jüngerer Bruder allg.; E:Večk Is: [общее обр.] / allg. Anr.); (E:Atr:) [младшая сестра (назв. и обр.)] / jüngere Schwester (Ben. u. Anr.); (M:Gor:) деверь / Schwager.
jalaksḱe E:Mar (Dem. zu jalaks).
jalańa ChrE E:Bag, jala·ńa E:Večk Kozl [младший брат] / jüngerer Bruder (E:Večk Kozl: [очень ласково] / sehr zärtlich). ton iĺa moĺe, jalańam E:Bag (I304) Komm nicht mit, mein Bruder!
2jala ~ jalan ChrE, jala E:Mar Petr Kal Bug Jeg ― jala ~ jalan ChrM, jalan M: P Pš Kul, jala M:Gor Katm, [?] jalań M: Vert (Adv.) [всегда], всё, постоянно / immer, stets, beständig, unaufhörlich. son jala iśt́a t́eji E:Mar (2122) Er tut immer so. jala v́eši͔ ‒‒‒ čova kši͔ ṕečtḱe E:Mar (12) Immerfort ‒‒‒ bittet er um ein dünnes Brotschnittchen. ton jala kosojak araśat E:Mar (2123) Du warst nirgends [Du bist nie irgendwo (zu finden)]. t́ejt́eŕńe jala ḱeŕksi͔, jala ḱeŕksi͔ E:Mar (281) Das Mägdlein reiht [Perlen] aufs neue immerfort. śńet́ńeńgak jala eŕamost bojar azordo son paro E:Bug (V120) (Aber) ihr Leben ist auch doch besser als das der Bojaren und Herren. ṕizə̑ńä· t́ija·n, jala kalafcaź M:Katm (IV348) Wenn ich ein Nest (dort) mache, zerstört man es immer. jalan [ḿet́t́ä] ancamak, [ḿeš] pupa·mas šavsamak M:Kul (IV51) Wenn du mir immer Honig zu essen gibst, tötest du mich mit Bienenstichen. | jala-t́eḱe E:Gor Škud Petr Bug Večk NSurk всё равно / jedenfalls, dennoch, dessenungeachtet, einerlei, gleichgültig. jala[‑]t́eḱe ńej, jumaś äś ṕiŕam! E:Škud (VII242) (Es ist) nun egal, ich bin dennoch verloren! čavoźgak lamo mon čav́iń, son jala[‑]t́eḱe jabalak E:Bug (V470-2) Ich habe ihn auch richtiggehend geschlagen (geprügelt), (aber) er ist immer (derselbe) Dummkopf. iĺa moĺt orožijańe, mon jala-t́eḱe kulan E:Večk Gehe nicht zur Zauberin, ich werde jedenfalls sterben. jala[‑]t́eḱe pupuŕd́amo palkajat, jala[‑]t́eḱe eśḱiĺd́amo čuvtojat E:NSurk (II478) Einerlei, ob du ein Stock, über den man steigt, einerlei, ob du ein Baum, über den man schreitet. — Tat. jalan.
jalav E:VVr Bug Is Kozl SŠant Jeg [бахрома, кисть] / Franse, Quaste, Troddel. | bokava jalav E:Is [боковая кисть] / Seitentroddel, kleine Troddel an der Seite des karks (Lendenzierat der Frauen; davon gibt es drei). | jalav-karks E:Kozl Večk SŠant [пояс с кистями женщин] / mit Troddeln versehener Gürtel der Frauen, Lendenzierat. čavo bańas sov́iĺit́ jalav-karksoń kodamo E:Večk (II300) Du tratest in die leere Sauna, um einen Fransengürtel zu flechten. | paŕśej-jalav E:VVr [шелковая бахрома] / Seidenfranse. — Tat. tschuw. jalav; kirg. ǯalau флаг, знамя.
jalavǵe E:VVr (Dem. zu jalav) id. | paŕśej-jalavǵe E:VVr [шелковая кисточка / Seidenquaste]. kuva kučan šuḿińeń? ‒‒‒ paŕśej jalavǵe koŕeńga (II347-9) Wo lasse ich meine Klage hören? ‒‒‒ Zwischen (Getreide-)Wurzeln, die wie Seidenfransen sind.
jalavov E [с кистями / mit Troddeln versehen].
jalə̑ćams M:Mam [стонать, ныть] / klagen, jammern. [kut́šeĺema·śt́], akĺakaj, moń [at́äń] kudu, [t́äd́äńäźt́i ṕeńet́śama], jalə̑t́śama (IV97) Schickt mich, Schwägerin, nach dem Haus des Vaters, damit ich meiner Mutter klagen und jammern kann.
1jalga ChrE E:Mar VVr Hl Sl Kad Kažl (Anr. E:Mar -j), jalga· E:?Ba ― jalga M:P Čemb Gor (Anr. M:P -j ~ -jaj [doppelte Anr.] ~ -kańäj (Dem.), M:Čemb Gor -j ~ -kaj (Dem.)), jalgajaj (doppelte Anr.) M:Kr, jalgakańäj (Anr.; Dem.) M: Sel, jalga· M:Ur Jurtk товарищ / Freund(in), Kamerad(in), Genosse, Genossin, Gefährte, Gefährtin. polkovńiḱ jalgat rodnojet́ E:Mar (1220) Der Oberst [ist] dein Freund, dein Anverwandter. či͔ń kuvalma si͔ń dumaśt́ jalgat́ńi E:Hl (1162) Den ganzen Tag hindurch sannen sie, die Freundinnen. saś v́äŕǵᴉ͐s jalgat́ńᴉńd́i E:Kažl (2152) Der Wolf kam zu seinen Kameraden. | ašt́i jalga (~ ašči jalga) E:VVr [девушка из рода невесты, участвующая в сватовстве] / Mädchen aus der Sippe der Braut, das während der Brautwerbung u. während der Abfahrtszeremonien stets an der Seite der Braut steht; von ihnen gibt es zwei, je eine an beiden Seiten, u. der Vater des Bräutigams, die Svacha u. jeder Brautwerber (kuda) sollen ihnen je eine Kupfermünze schenken. | eŕäj jalga M:P [спутник, спутница жизни] / Lebensgefährte, Lebensgefährtin. | gńezda-jalga E:Atr [член семьи] / Hausgenossin. mon sajd́an[‑]źeŕaj mon ṕiže polaks, ‒‒‒ ǵńezda-jalgaks (I451) (Denn) ich möchte dich zur jungen Frau, ‒‒‒ zur Hausgenossin nehmen. | ov-jalgat (Pl.) M:Sel [юноши, сопровождающие жениха] / die jungen Männer, die der Bräutigam mit sich nimmt, wenn er die Braut zur Kirche holen geht. | svaka-jalga E:VVr [помощница дружек, шаферов] / Mithelferin der Brautführer. | t́uŕi jalga M:Alk [соперник] / Mitbewerber, Kampfgenosse. kanda vakssa at́äńä t́ɯŕi jalgat v́ešəńd́i. – oftś (IV627) Neben einem umgestürzten Baum sucht ein Alter einen Kampfgenossen. – Der Bär. | zakon-jalga E:Mar (Anr. -j, -kaj) [супруг, супруга] / Ehegenosse, ‑genossin. zakon jalgam ḱevkśńisa (1212) Ich will [werde] meinen ehelichen Freund fragen. | jalgast-jalgast E:Mar [друг друга / einander]. jalgast-jalgast v́etšḱit́ [Sie lieben einander].
jalǵińe ChrE E:Mar, jalǵińi E:Hl (Dem. zu jalga) [приятель(ница)] / Freund(in). moń vanumiźd́ak jalǵińem! E:Mar (1166) Betrachtet mich, meine Freundinnen! sovadujak jalǵińim E:Hl (1164) Kommt herein, [meine] Freundinnen! | zakon-jalǵińe E:Mar [супруг, супруга] / Ehegenosse, -genossin. oᵪ ańćak, zakon jalǵińem, tosoń eŕamońt́ jovtasa mon tońet́ (1214) O, mein eheliches Freundchen, nur das dortige Leben will ich dir melden.
jalǵiŋǵä E:Kažl (Dem. zu jalga).
jalgańa E:SŠant (Anr. -kaj) ― jalgańɛ ChrM, jalgańäj (Anr.) M:P (Dem. zu jalga) [приятель(ница), товарищ] / Freund(in), Kamerad(in). jalgańazo ńej araś E:SŠant (II28) Er hat keinen Freund. si͔ń jalgańanzo sovakšnośt́ E:SŠant (I286) Ihre Freundinnen traten ein. uk jalgańakaj dorogojt́ E:SŠant (I287) Teure Freundinnen!
jalgaćek E:Sl [друг с другом / miteinander; вдвоём, попарно / zu zweien, paarweise]. maźamka marta śijamkat, kavto jalgat jalgaćek (VII142) Mazjamka und Sijamka, zwei Freundinnen miteinander.
jalgo ChrE ― jalga ChrM M:Jurtk, jalga· [M:Ur] пешком / zu Fuss. moĺan af nurca af krandazsa, af jalga, af alašasa. – sokssa moĺan M (IV645) Ich fahre nicht mit dem Schlitten, nicht mit dem Wagen, (gehe) nicht zu Fuss, (reite) nicht zu Pferde. – Ich laufe Ski.
jalko E:Bug ?Večk [ядро нарыва / Kern des Geschwüres]; (Sor.:) “ялко, это слово по-русски ядро, другое название не знаю, когда на теле какая-либо шишка или чирей, то остаётся корень желтоватого цвета, если ялко не вынешь то чирей не заживает” / jalko bedeutet auf russisch ядро [Kern], eine andere Benennung kenne ich nicht; wenn im Körper eine Beule oder ein Geschwür ist, bleibt darin ein gelblicher Kern (“Butzen”); wenn dieser jalko nicht herausgenommen wird, heilt das Geschwür nicht zu.
jalovoj E:Mar ― jalə̑vaj (Nom. Pl. jalə̑vaš́t) ~ jalvaj M:P, jalə̑voj M:Sel [бесплодный] / unfruchtbar (von Tieren) (E:Mar); [раз отелившаяся корова или объягнившаяся овца] / eine Kuh od. ein Schaf, das einmal geboren hat, dann aber ein Jahr lang nicht trägt. — (Vgl. jakšt́e·ŕ: äšt́eŕ) (M:P). — Russ. яловая.
jaltu·mat (Pl.) E:Ba Večk Is ― jalftə̑ma M:P Sučk Prol сыпь (болезнь) во рту / eine Hautkrankheit (Hautausschlag) im Munde (der Mund stinkt, das Zahnfleisch schwillt) (= kašta·ks M:Jurtk). — [Vgl. jalko].
jam ChrE E:Mar Atr Ba Kad Kažl Večk Is ― jam ChrM M:P Čemb Sučk Prol Ur Jurtk (Nom. Pl. japt, M:Jurtk -t) щи / Suppe (ChrE E:Mar Atr Ba Večk Is M: Sučk Prol Ur Jurtk); каша / Brei, Grütze, Grützbrei (E:Kad Kažl ChrM M:P Čemb); [вода, в которой размачивается моток] / das Wasser, in dem die Strähne aufgeweicht wird (E:Ba Večk). uštumaso jam araś E:Mar (1126) In dem Ofen gibt es keine Kohlsuppe. ozaka ‒‒‒ jamda jarʿcama! E:Kažl (2150) Setz dich doch ‒‒‒ und iss etwas Grütze! | al-jam E:Mar щи с яйцом / Kohlsuppe mit Ei. | čavo-jam E:Mar [щи без мяса (постные)] / Kohlsuppe ohne Fleisch (Kohlsuppe der Fastenzeit). | jam-vakan E:Kažl [блюдо для каши] / Grützschüssel, Schüssel mit Grütze. son jam vakant apak uši͔d́ boki͔t́ koda v́äĺufcaz äś čiŕᴉ͐zᴉ͐nza (2150) Er wendet geschwind die unberührte Seite der Grütze [Grützschüssel] zu sich. | kal-jam E:Mar Atr VVr ― kal-ja·m M:Ur уха / Fischsuppe (E:Mar Atr M:Ur); [суп из капусты и рыбы] / Suppe aus Kohl u. Fisch (E:VVr). | lofco-ja·m E:Ba, lovso-jam E:Večk Is ― lofca-jam M:Alk Čemb [жидкая молочная каша] / Milchbrei. | ḿič́kə-jam M:Pš [створоженное молоко, молозиво] / die erste Milch [nach dem Kalben], die gekocht wird, Biestmilch, gekäste Milch. | poč-jam M:Čemb Sel, počam M:Sp соломата / Grütze aus Buchweizen- od. Erbsenmehl (mit ein wenig Hirse gemischt) (M:Čemb Sel); кисель / Kisel, eine Art Mehlbrei (M: Sp). | si͔v́eĺ-jam E:Mar [мясной суп] / Fleischsuppe. | śulo-jam E:Večk, śulu·-jam E:Ba [суп из рубца, капусты и муки] / Suppe aus Kaldaunen (Flecken), Kohl u. Mehl. | śula-valda-jam E:Kažl суп из кишок / Suppe aus Därmen. | śuŕə-ja·m M:Pš Čemb, si͔ŕä-jam M:Sučk [вода, в которой размачивается моток] / das Wasser, in dem die Strähne aufgeweicht wird. | šoŋgar-jam M:Sel, šoŋgaŕam M:Čemb [жидкая каша] / Grützsuppe, dünner Brei. | topə̑-jam M:P [каша с творогом] / Grütze mit topa (mit Öl gemischte Flüssigkeit, die man aus Flachs gewinnt, aus dem das eig. Öl schon ausgepresst ist). | tov-jam E:Kad Kal [каша] (из гороховой муки, с водой) / Grütze (aus Erbsenmehl, in Wasser gekocht). | t́ikš́a·m E:Kad, t́ikšam ~ t́ikša·m E:Kal (t́ikše + jam) щи / Kohlsuppe. | valdo jam E:VVr, valdᴉ͐ ja·m E:Ba, valdi͔ ja·m ~ valdə̑ ja·m E:Kad, valdi͔ ja·m E:Kal кашица / Milchsuppe, Grützsuppe, dünner Brei. | v́eca-jam E:Mar Atr Večk, v́äca-ja·m E:Ba “кашица” / Grützsuppe, dünner Brei (E:Ba: “пшено в воду и ладно / Hirse ins Wasser, u. alles ist gut”). — [Vgl. jamśa].
jamǵe E:VVr (Dem. zu jam).
jamńe E:Mar Vez ― jamńä M:P Pš (Dem. zu jam) id. v́eška čakšḱe, tańt́ej jamńe. – ṕešče͔ś E:Mar (271) Ein kleiner Topf, eine wohlschmeckende Suppe. – Die Nuss. ṕiśi jamńenʒe͔ ṕid́iźe E:Vez (I231) Sie kochte ihre heisse Suppe. śiśəm ḱizə̑ńa·t jamńada jarʿsśəś M:Pš (IV405) Sieben Jahre ass er Brei.
jamks ChrE E:Mar VVr Kažl Večk Is ― jamks ChrM M:P Sučk крупа / Graupe(n), Gries, Grütze (ChrE E:Mar Večk Is ChrM M:P Sučk); [маленькая градина] / kleine Hagelschlosse, kleines Hagelkorn (E:VVr Kažl M:P); [мелкий град / kleiner Hagel] (= baba-jamks M: Sučk) (E:Kažl). jamks moĺä, ṕiźä E:Kažl Es sprüht, rieselt. | baba-jamks M:Sučk [маленькая градина] / kleine Hagelschlosse, kleines Hagelkorn. | laz-jamks E:VVr: laz-jamks araś pocon Mein Magen ist ganz leer [Es gibt noch nicht einmal ein gespaltenes Körnchen in meinem Inneren]. | ĺukšä·-jamks M:P [гречневая крупа] / Buchweizengrütze. | surə̑-jamks [M:Mam], sură-jamks M:Sel [пшенная крупа] / Hirsegraupen.
jamksḱe ChrE E:Mar ― jamksḱɛ ChrM [M: P] (Dem. zu jamks) [крупа] / Graupe, Gries (ChrEM); крупинка / Körnchen (E:Mar).
jamksḱińe E:Mar (Dem. zu jamksḱe) крупинка / Körnchen.
jamksams E:Atr Večk, jamksa·ms E:Ba ― jamksams M:Sučk [раздробить, раздавить, разбить] / zersplittern, zerquetschen, zerschmettern.
jamodoms E:VVr Večk, jamu·dums E:Ba ― jamə̑d́əms M:Čemb Prol, jamə̑də̑ms M:Sučk Ur Jurtk [размягчать моток пряжи] / die Strähne (Garn) nach dem Bleichen u. Leimen in heissem Wasser aufweichen, dem Eiweiss u. Kleie (M: Sučk: dem Hafer, dann Leinsamen u. Lindenrinde) zugefügt wird (damit das Garn weich u. weiss wird) (E:VVr Ba Večk M:Čemb Sučk Ur Jurtk). a ḿiń ĺonośt́ jamodi͔ńeḱ E:VVr (II54) Wir weichten den Flachs in Lauge ein.
jamoĺems E:Večk, jamu·ĺims E:Ba (Iter. zu jamodoms, jamu·dums) id.
1jama E:Mar NSurk [яма] / Grube. | avńa·-jama· E:Is [яма овина / Darrengrube]. | grań-jama E:SŠant [межевой ров] / Grenzgraben. mon śe pakśaźga grań-jamat mon čuvnan (I150) Ich werde in dieser Feldmark einen Grenzgraben graben. | laŋga jama E:NSurk [неглубокая яма / niedrige Grube]. | numol-jama E [яма для ловли зайцев] / Grube zum Fangen von Hasen. | ofto-jama E:Večk [берлога медведя] / Bärenhöhle. | smola-jama E [яма для выгонки смолы] / Teergrube. | surk̀a-jama ChrE, surka-jama E:NSurk [яма для ловли сурков] / Grube zum Fangen von Murmeltieren. | šiš-jama E:Večk Is ― šiš-jama M:Sučk овинная яма / Darrengrube. | v́eŕǵiz-jama E:Večk Is [волчья яма] / Wolfsschlucht. — Russ. яма.
jambar M:P Čemb Jurtk (Gen. M:P -ə̑ń) [несчастный, бедный] / unglücklich, arm. — ? Tschuw. janavar.
jambar-ši M:P [несчастье, беда] / Unglück, Elend.
jamskoj E:SŠant [ямской / einem Postbauern od. Frachtfuhrmann eigen, gehörig, sich auf sein Gewerbe beziehend]. lugaśt́ kunškaso tornoj pokš ḱińe, tornoj pokš ḱińe da jamskoj ḱińe (II98) Mitten durch die Wiese (führt) eine grosse Landstrasse, eine grosse Landstrasse, eine Poststrasse. — [Russ. ямско́й].
jamščik E:Sab, jamšt́ik E:Kozl Vez [ямщик / Kutscher] (E:Kozl Vez); [паромщик / Fährmann] (E:Sab). iḱeĺgast jaḱi t́eŕolkań nolći jamšt́iḱest E:Vez (I179) Ihnen voran geht ihr Teller leckender Kutscher. jamščik, jamščik, mazi͔ jamščik, ṕäčt́amak tona beŕokov! E:Sab (VII120) Fährmann, Fährmann, (du) schöner Fährmann, fahre mich auf das andere Ufer hinüber! — Russ. ямщик.
jamščiḱḱe E:Sab (Dem. zu jamščik) [паромщик / Fährmann]. maŕakšni͔źe mazi͔ t́äᵪ́t́eŕćt́ mazi͔ [jamščiḱḱe] (VII120) Der schöne Fährmann vernahm das Mädchen.
jamśa E:Mar Atr Kad Večk Is SŠant, jamśa· E:Ba, jamša E:VVr ― jamśä M:P Čemb Sučk (Gen. -ń, Nom. Pl. jamśat) [неёткость в ткани] / Unebenheit im Gewebe, die dadurch entsteht, dass zwei Aufzugsfäden versehentlich zusammengebunden worden sind (M:P auch: sich verfitzt haben), so dass sie sich nicht vom Einschlag trennen lassen; (E:Ba:) [дефект в ткани] / Fehler im Gewebe, wenn ein Aufzugsfaden im Weberkamm fehlt, entweder, weil man beim Aufziehen versehentlich in einen Zwischenraum keinen Faden gezogen hat, od., weil später eine Zacke im Weberkamm gebrochen ist, (E:Is auch:) близна / Fadenbruch (im Gewebe), (M:P auch:) [стык двух сросшихся орехов] / die Vereinigungsstelle von zwei zusammengewachsenen Nüssen. śiśem aĺas ḱeńeŕeška v́e paća, ḱeńeŕeška jamśazo, sur-ṕiŕaška vaŕazo E:Večk (II277-8) Für sieben Brüder (gabst du) ein ellenlanges Tuch, mit einem ellenbreiten Fadenbruch, mit einem fingerspitzengrossen Loch. | jamśa-ṕešče͔ E:Mar, jamśa-ṕešče E:StDemk Beg, jamśa-ṕeš́t́e E:Kažl, jamśa-ṕešt́e E:Ba, jamša-ṕešče E:VVr ― jamśä-ṕäšt́ä M:P [два или три сросшихся ореха] / zwei od. drei zusammengewachsene Nüsse (E:Mar VVr M:P); (E:Ba:) [такой орех] / eine derartige Nuss. jamśa[‑]ṕeš́tt́ eᵪka·kš́ᴉ͐st E:Kažl (184) Ihre Kinder sind [wie] zusammengewachsene Nüsse. čulǵiźe tańań jamśa[‑]ṕeščenźe E:StDemk (VII162) Er knackte Tanja ihre zusammengewachsenen Nüsse. jamśa[‑]ṕeščenza daŕań čulǵiźe E:Beg (VII164) Er knackte Darja ihre zusammengewachsenen Nüsse. — [Vgl. jam] .
śäńä M:P (Dem. zu jamśä).
1jan ChrE E:Mar Ba ― jan ChrM M:P Čemb Sel Sučk Ur Jurtk (Nom. Pl. M:P jatt, ChrEM jat̄, jat) [тропинка, тропа] / Steig, Fusssteig, Pfad; (E:Ba:) лощинка / Hohlweg, Schlucht, Vertiefung. iḱeĺgajak t́uža jan E:Mar (1148) Längs der Vorderseite (des Hauses) ist ein gelber Fusssteig. oj lomat́t́ moĺiᵪ́t́ oj ḱiga[‑]janga [M:Sel] (IV82) Die Leute gehen auf Wegen und Pfaden. aŕt́užeń ḿit́uś jakaj ftalga roščava, t́uže jangava M:Vert (VIII456) Arjtjužs Mitju streift im hinteren Haine, einen gelben Pfad entlang. ḱit́ńəń-jattńəń jakasajt́ M:Levši Du gehst (alle) Wege und Stege. | numu·l-jan E:Ba, numə̑l-jan E:Nask ― numə̑l-jan M:Sučk [заячий след] / Hasenfährte.
janne͔ E:Mar ― janńä M:P Pš Čemb Sel (Gen. -ń) (Dem. zu jan) тропинка / Steig, Pfad. moĺć, moĺć, muś janne͔, tuś śe janne͔vańt́ E:Mar (2122) Er ging und ging, fand ein Pfädchen, er begab sich jenes Pfädchen entlang.
jantomo E:Vez (Karit.) [бездорожный, непроходимый / pfadlos]. tuiń ḱift́eḿe, tuiń jantomo (V200) Ich ging weder Wege noch Stege entlang.
jana M [женское имя] / ein Frauenname. jana pə̑ska·ś, id́əc šačś, kolma šista ṕejəc ĺiśś. – oźəmś (IV621) Jana furzte, ihr wurde ein Kind geboren, in drei Tagen kam bei ihm ein Zahn. – Die Wintersaat. — [Russ. Яна (Dem. zu Гая́ния, Лилиа́на, Мариа́на, Мариа́нна, Ялиа́на, Ялиа́ния)].
jandava E:Mar VVr Bug Večk NBajt SŠant, jandava· E:Kad, janda·va E:Ba, jandova ChrE ― indava· M:Čemb, indala· M: Kars, jandava M:Sel [кувшин, кружка] / Kanne, Krug (E:Mar: ендова / hölzerne Dünnbier-Kanne, mit der man Dünnbier auf den Tisch trägt u. woraus es dann in kleineres Geschirr (in Gläser u.dgl.) gegossen wird; M:Sel: = śardə̑m M:P [большая кружка ёмкостью в ведро / ein grosser, zweihenkeliger, einen Eimer (v́edro) fassender Krug, aus dem das Getränk mit einer Kelle in kleineres Geschirr geschöpft wird]) (E:Mar Kad Večk NBajt SŠant M:Čemb Kars Sel); [впадина, котловина] / Einsenkung, Talkessel (ChrE [E:Bug]); овраг / Schlucht, Kluft, Abgrund, Talschlucht (E:VVr Večk); [путь в овраге] / Schluchtweg (E:Ba). ṕižeń jandava tatar ava latkoń ḱis E:Večk (I458) Wegen eines kupferschüsselartigen Tales, die Tatarin. už ḿeźeń ḱise͔ azortne͔ spoŕit́? ‒‒‒ ṕižeń jandava bojart latkoń ḱis (g-) E:NBajt (II19) Weswegen streiten die Herren? ‒‒‒ Wegen eines kupferkruggleichen Talkessels, die Bojaren. jandavaśńe čovań puŕe E:SŠant (I119) Im Kruge gemischter Met. skat́əŕńät́ laŋksa śijä·ń indala· M:Kars (IV344) Auf dem Tischtuch (ist) eine silberne Kanne. uĺńeś se͔ŕej jandava, śe jandavańt́ kunčkaso uĺńeś se͔ŕej eŕḱińe E:Bug (V406) [Da] war ein tiefer Talkessel, mitten in diesem Talkessel war ein tiefer Teich. | jandava-ṕŕa [E:NSurk]: od-surḱinań (z-) pokš pakśań jandava pŕań od modań (II120) [Piroggen aus Weizen] von der grossen Od-Surkinaer Feldmark, vom Neuland am Ende des Tales. | si͔ŕ-jandava E:SŠant (poet.) [золотая кружка] / goldener Krug, Goldkrug. | si͔ŕńeń jandava E:SŠant id. — Russ. ендова́, яндова́.
jandav́ińe E:Bug Vez, jandov́ińe ChrE (Dem. zu jandava) [впадинка, котловинка] / Einsenkung, Talkessel. pokš v́iŕ kunčḱińes pokš jandav́ińes E:Bug (V66) Mitten in einen grossen Wald, in eine grosse Schlucht. už koso t́ušt́ań son narod andi͔ ‒‒‒ latko ložmoso jandav́ińese͔ E:Vez (I68) Wo ernährt Tjuschtjanj das Volk? ‒‒‒ in einer Talmulde, in einer Niederung.
janda·vks E:Ba ложок / Niederung, ? Einsenkung, Schlucht (= jandava E:Večk, lošt́e·ńka E:Ba).
jandav́išča E:VVr [назв. местности] / ein Ortsname. kuva kučan šuḿińeń? ‒‒‒ jandav́išča ĺej-ṕŕava (II347-8) Wo lasse ich meine Klage hören? ‒‒‒ die Flusstäler [von Jandawischtsche] entlang. — [Russ. ендови́ще].
jan(d)vaŕ E:Mar, januaŕ E:Večk ― janə̑va·r M:P январь / Januar. — Russ. янва́рь.
1jaŋgams E:Mar Atr VVr Večk Is, jaŋga·ms E:Ba ― jaŋgams M:P Pš Sučk Ur Jurtk перебить, сломать, изломать / zerschlagen, zerbrechen, zerstückeln; [колотить] / durchprügeln (E:Mar Atr VVr Ba Večk Is M:P Pš Ur Jurtk); [бранить, порицать] / (fortwährend) jdn. schelten, tadeln (sonzo, sonzo marto ihn); [рычать] / immer wieder knurren (Hund, wenn man ihn beim Fressen stört); [(долго) бранить] / (lange u. eigensinnig) zanken (E:Mar); [мучить] / quälen, peinigen (z.B. durch Kitzeln, Zwicken) (E:Mar); [работать чрезмерно, переутомиться] / übermässig arbeiten, sich abarbeiten (E:VVr). kolduni͔ś sonze͔ pačk jaŋǵiźe E:Mar Die Hexe hat ihn gequält (durch Kitzeln und Zwicken im Traume). šejərś jaŋgaźä kotft́ M:Sučk Pš Die Maus hat das Gewebe zernagt (so dass es an der Stelle wie ein Wergbündel ist). | šuže·ŕ jaŋgams M:Jurtk мять в руках (сухую) солому, которую потом месят лошадям (сырую рубят) / trockenes Stroh in der Hand zum Brühhäcksel für Pferde zerquetschen (frisches Stroh wird zerschnitten).
jaŋgakšnoms E:Mar Večk (Frequ. zu jaŋgams).
jaŋkśems E:Mar Večk, jaŋkśems ~ jaŋśems E:VVr, jaŋśems E:Atr, jaŋkśi·ms E:Ba ― jaŋkśəms M:P Pš Sučk (Frequ. zu jaŋgams) [разбивать, ломать; колотить] / zerschlagen, zerbrechen; durchprügeln (E:Atr VVr M:P Pš); [каяться] / bereuen (E:Mar Ba: etw. = Akk. od. Gen. + ḱis) (E:Mar VVr Ba Večk M:Sučk); тужить / über etw. traurig sein, betrübt sein (E:Ba); тосковать / sich grämen, schwermütig sein (E). mon śe t́äv́ińt́ ḱis jaŋkśi·ń, jaŋkśi·ń E:Ba Ich habe mich immer wieder über diese Sache gegrämt.
jaŋkśev́t́ems E:Mar (Fakt. zu jaŋkśems) [заставлять каяться / zum Bereuen bringen].
jaŋšams M:Ur, jaŋgšams M:Jurtk постоянно говорить про одно дело / schwatzen, plappern, plaudern, unaufhörlich von ein u. derselben Sache sprechen, (M:Ur auch:) [мучить, томить] / quälen, plagen; [мешать] / stören. d́amak jaŋša M:Ur Plage (Störe) mich nicht!
2jaŋgams E:Kažl ― jaŋgams M:P Pš Čemb Temn An [исчезать, пропадать, потухать, гаснуть] / verschwinden, vergehen (Rausch, Schläfrigkeit, Kohlendunst, Durst), verglühen, erlöschen. iŕit́fᴉ͐za jaŋgaś E:Kažl Sein Rausch ist verweht. iŕət́fəźä jaŋgaś M:Pš, iŕət́fə̑źä jaŋgaś M:An Mein Rausch ist verweht. udə̑ma·źä jaŋgaś M:Čemb Meine Schläfrigkeit ist verschwunden. kutś jaŋgaś M: Pš Das Kohlenfeuer im Stubenofen ist verglüht (die Kohlen werden grau; vgl. kutś javaś M:Pš). jaŋgaś M:An Es ist fast erloschen (wird beim Einheizen der Darre gesagt, wenn das Feuer schon am Erlöschen ist). af ṕekə̑ńäźä moń topə̑ć, af śimə̑ḿńäźä moń jaŋgaś M:Temn (VIII402) (Und doch) ist mein Magen nicht satt geworden, (doch) ist mein Durst nicht verschwunden. — [Vgl. 2javams].
jaŋgaftə̑ms M:P Pš (Fakt. zu jaŋgams) [рассеивать, устранять, отгонять] / vergehen lassen, verschwinden machen, verjagen (den Rausch, Schlaf, Kohlendunst) (M:P); [заставить погаснуть] / (völlig) erlöschen lassen (M:Pš). mon pańät́ jaŋgafti͔ńä M:Pš Ich liess das Feuer in der Sauna (völlig) erlöschen.
*jaŋgafńəms (: jaŋgafńan, -i) M:P (Frequ. zu jaŋgaftə̑ms) [заставлять рассеяться, з. исчезать] / vergehen lassen, verschwinden lassen; [отгонять] / verjagen.
*jaŋkśəms (: jaŋkśan, -i) M:P (Frequ. zu jaŋgams).
1jantaŕ M:Prol [янтарь] / Bernstein. śorəś rovna jantaŕ [Das Korn ist wie lauter Bernstein (von Korn, in dem es keine Spreu gibt)]. — [Russ. янта́рь].
jantarka E:StDemk [янтарь / Bernstein]. ož(o) jantarkat ḱirga joženza (VII170) (Wie) gelber Bernstein ist ihre Haut am Halse.
2jantaŕ E:Mar [прорубь в реке на крещение] / die Wuhne, die beim Dreikönigsfest in den Fluss geschlagen wird (= jorda·n [M:?Sel]).
jańka E:Bug [мужское имя] / ein Männername. koda saś jańka ĺeĺazo (V254) Als sein [älterer] Bruder Janjka ankam. iśt́a [jovt́ńiĺ] jańka at́a son pugačoń sakšnumańt́ (V238) So erzählte der Janjka-Alte über Pugatschows Ankunft. — [Russ. Янька (Dem. zu Боя́н, Северья́н, Стоя́н, Фавстиа́н, Фелициа́н, Флавиа́н, Яков, Януа́рий)].
japun E:Bug [японец] / Japaner. a [paŕśt́e] polaj jovtasi͔ź dušman japunoń v́ijenʒe͔ (VI44) Furchtbar, wird erzählt, Mann, ist das Heer des feindlichen Japan [der feindlichen Japaner]. — [Russ. япо́н‑].
jar E:Kal Večk ― jar M:Ins Sel [обрыв] / steiler Abhang, Abschuss (E:Kal M:Sel); глубокое место / tiefe Stelle, Vertiefung (E:Večk); большой овраг / grosse Schlucht (E). šačəm vastə̑ńac oću [v́iŕəsa], oću v́iŕəsa kruta jar ala M:Ins (IV244) Sein Geburtsort ist in einem grossen Walde, in einem grossen Walde, am Fusse eines steilen Abhangs. | jar-ʒ́a·navńä M:Ur касатка / Hausschwalbe. — Tat. jar Ufer (TLM, Nr. 46).
jara· M:Jurtk [обрывистое место, обрыв] / abschüssige Stelle, Abhang (grösser als jeŕə·k).
jaru E:Kal (Adj.) [? обрывистый] / ? wo es viele abschüssige Stellen gibt, mit vielen Abschüssen.
jaraštə̑ms M:P Pš Kr Patra [годиться] / taugen. af jarašti͔ jarʿcams M:P Es ist nicht essbar. mon tońd́it iŋǵeĺ-ṕäĺeńd́i jaraštan M:P Ich werde dir noch taugen. vaj mon [t́əńd́e·jəńt́t́] ṕäḱ i jaraštan M:Pš (IV19) Ich werde euch gut taugen. pavažtši [kaźńäńä uĺeza, tšaśt́ĺivajeńd́i] jarəštə̑za! M:Kr (IV534) Möge dies ein glückbringendes Geschenk sein, möge es einem Glücklichen taugen! af polańäćä jarašti͔ M:Patra (IV24) Deine Gattin brauchen wir nicht. — Tat. jaraš- sich geziemen, jara- taugen, gefallen (TLM, Nr. 47).
*jarašńəms (: jarašńan, -i) M:P (Frequ. zu jaraštə̑ms).
*jarašńəkšńəms (: jarašńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jarašńəms).
[jarcams] jartsams ~ jars̀ams ~ jarʿtsams ChrE, jarcams E:Mar Atr Čamz Gor Šug Nask Bug Večk NBajt Bag Kozl Vez NSurk NŠant MKka, jarsams E:VVr Is SŠant, jarʿca·ms E:Kad [Šir], jarʿcams E:Kal Kažl ― jarʿcams ChrM M:P, jarcams M:Prol, jarsa·ms M:Jurtk [есть, кушать] / essen, speisen, fressen. mon kalaćado a jarcan E:Mar (152) Ich esse keine Semmel. a v́id́it́[‑]soḱit́, śuvado jarci͔t́ E:Mar (134) Säet man nicht, pflügt man nicht, man isst Spreu. śed́e alga sokams, śed́e lamo kši͔ńt́ jarcams E:Mar (277) Je tiefer man pflügt, desto mehr Brot bekommt man zu essen. a jarcan ejste͔nze͔ E:Mar (224) Ich esse nicht davon. gornastojt́ jartsi͔t́ ṕiče͔ńt́ śed́ejste͔ E:Mar (116) Hermeline fressen vom Inneren der Tanne [lieber wohl: [?] die Tanne von innen her]. v́eĺt́ ṕeḱ ka·ldo ja·rcavoĺeń E:Atr (III273) Ich möchte sehr gern Fisch essen! t́e stoĺińt ekšse͔ ḿiń jarstanok[‑]śiḿtanok E:Čamz (220) An diesem Tische essen wir, trinken wir. jarsi͔ ṕińeḿe E:VVr (III275) (Der Hengst) frisst Hafer. jarci͔t́ ṕiže͔ si͔ń t́ikšed́e E:Večk (I27) Sie fressen grünes Gras. sanda jarʿci͔št́, štə̑ba šäjäŕsna kasə̑st M:P (IV712) Sehne[n] werden gegessen, damit das Haar wachse. ka·ltńəń ko·čkańźä i ka·rmaś ja·rcamə M:Prol (IV837) [Der Fuchs] hob die Fische auf und begann zu fressen.
jarci͔ E:Mar Kl Kozl, jarʿci͔j E:Kažl [едящий; едок] / essend, fressend; Esser. śt́eŕvaso jarci͔ ḱiska E:Mar (281) Aasfressender Hund. i puv́i[‑]śeĺǵi kaŕajse͔ jarci͔ muškaz-gŕizado E:Kozl (III130) Sie heilt durch Blasen und Spucken von dem im Rücken fressenden Bruch. śuromok šači jarci͔ńek araś E:Kozl (I62) Unser Getreide wächst, Esser haben wir keinen. śeste͔ jarci͔ muškas jarcazo E:Kl (III130) Dann (erst) soll der fressende Bruch fressen! | jarci͔ alganǯe·j E:Is [демон “едящей” болезни / “fressendes alganǯej”, ein Krankheitsdämon]. | jarci͔ń kudo E:NSurk [трактир] / Wirtshaus (als Par.-Wort zu śiḿiń kudo).
jarci͔ća E:Kozl [едок] / Esser. śuroŋk a šači, jarci͔ćaŋk lamo (I62) Euer Getreide wächst nicht, [aber] Esser habt ihr viele.
jarʿcajks M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -t) [прожорливый (человек), обжора] / gefrässig(er Mensch), Vielfrass.
jarʿcajksḱä M:P (Dem. zu jarʿcajks).
jarcakš E:Večk [едок] / Esser.
jarcakšov E:Mar Večk Is SŠant, jarca·kšuv E:Ba ― jarʿcafkšu M:P Pš Čemb, jarʿcakšu M:Sel Sučk, jarčakšu M:Ur [прожорливый] / gefrässig (M:P); едкий / ätzend, beissend (M:Ur); съедобный / essbar, was gern gegessen, gefressen wird, gerngegessen (M:Pš Čemb Sel [?Sučk]); [прожорливый человек, обжора] / gefrässiger Mensch, Vielfrass (E:Mar M:P Pš Čemb). son jarʿcafkšu [M:?Pš ?Čemb] Er ist ein Vielfrass. t́it́e t́išəś jarʿcakšu M:Sel Dieses Heu (Gras) frisst das Vieh gern.
jarcamo E:Mar, jarʿcama E:Kažl ― jarʿcama M:P Katm [Mam] (Gen. -ń) [еда, пища, корм] / Essen, Speise, Futter; (E:Kažl:) [аппетит / Appetit]. [ḿeśt́ śiḿemkse͔t́-]jarcamot? E:Mar (1230) Was für Getränke und Gerichte hast du? kosa kuĺkań jarʿcamanza? M:Katm (IV322) Wo ist das Futter der Taube? af[‑]i jarʿcamaś, krola, eŕäv́i [M:Mam] (IV230) Essen, Krola, ist nicht nötig. [ḿeśt́] jarʿcapńä[‑]śiməpńä M:Kul (IV49) Was für Speise und Trank hast du? jarʿtsamam araś E:Kažl Ich habe keinen Appetit. | jarcamo-ṕeĺ E:Mar ― ja·rʿcam-ṕä·ĺ M: P, jarʿcamă-ṕäĺ M:Sel [пища] / Speise. | jarcamo-ška E:Mar Večk [время еды] / Essenszeit. | jarcamo-tańśt́ E:Mar [аппетит] / Esslust. mašć jarcamo tańśt́eńeḱ (1150) Ein Ende hat sie unserem süssen Schmausen gemacht [Sie hat uns die Esslust verschwinden gemacht]. | jarcamot-śiḿimat (Pl.) E:Mar [? пир / ? Gelage]. jarcamot-śiḿimat t́ejevśt́ ńeĺźa lučit́ [Das Gelage wurde (? Die Speisen und Getränke wurden) unübertrefflich].
jarʿca·muń E:Kad ― jarʿcakšu M:Sel съедобный / essbar, wohlschmeckend, was vom Vieh gern gefressen wird.
jarcamka E:Večk, jarsamka E:SŠant [пища] / Speise.
jarcamks E:Mar Petr (Gen. -i͔ń) [еда, пища] / Essen, Speise. čijań-[pat́ańt́] t́ät́at́ńe-avat́ńe[‑]jak ani͔ksti͔t́ jarcamkst[‑]śiḿimkst E:Petr (VIII8) Auch die Eltern der Braut bereiten Speisen und Getränke.
jarcavks E:Mar Kažl (Gen. -i͔ń), jarcavks E:Večk ― jarʿcafks M:P [объедки, остатки пищи] / Speiserest, Überbleibsel der Speise (E:Mar); [рвота] / ausgespiene Speise (E:Kažl); [съеденная пища] / das Gegessene (E:Večk M:P). moń uĺi at́äńäźä, sońć jarʿcaj, kurgə̑va·nza jarʿcafksə̑nzə̑n ṕäjäŕišt́. – uźəŕś M:P (IV647) Ich habe einen Grossvater, er isst, das von ihm Gegessene fällt an seinem Mund vorbei. – Die Axt.
jarcakšnoms E:NSurk (Frequ. zu jarcams). v́ed́ si͔ń jarcakšnośt́ a ńej kašado (I94) Sie assen Brei.
jarśńems ChrE, jaŕćńems ~ jarćńems E:Mar, jarćńems E:Večk, jaŕćńems E:Vez, jaŕśńems E:SŠant (Frequ. zu jarcams) [есть] / essen, fressen. mon jala jarsńan komorco E:Mar (295) Ich esse stets aus der hohlen Hand. si͔ń iśt́a jaŕćńeśt́ šukštordo E:Vez (I234) So assen sie Johannisbeeren! son jaŕśńi kaŕej ḱeŕaž-t́ikšed́e E:SŠant (I495) Der Braune frisst Kichern.
jaŕʿćums E:Kažl ― *jarʿcśəms (: jarʿćśa·n, -i) M:P, *jarʿsśəms M:Pš (Frequ. zu jarʿcams) [есть] / essen. jaŕʿćuma noldä͔ E:Kažl Er lässt (das Vieh) weiden. ṕejəĺ ṕesa af jarʿtśśišt́, ṕäḱ orža uĺa·t M:P (IV712) Mit der Messerspitze isst man nicht, (sonst) wird man sehr zornig. śiśəm ḱizə̑ńa·t jamńada jarʿsśəś M:Pš (IV405) Sieben Jahre ass er Brei.
*jarʿcśəkšńəms (: jarʿcśekšńan) M:P, *jarʿćəkšńəms M:Saz (Frequ. zu jarʿcśəms, jarʿćəms) [есть] / essen. tašta maŕd́ä, aĺakaj, jarʿćəkšńət́ M:Saz (IV480) Du hast, Vater, alte Äpfel gegessen. jalgańäńä fḱä suskə̑msa [jarʿt́śəkšńəḿä] M:Saz (IV485) Meine Freundinnen, wir haben gemeinsame Bissen gegessen.
jarcavoms E:Mar, jarsavoms E:VVr (Refl.-Pass. zu jarcams) [наесться] / sich satt essen; [быть склонным к принятию пищи] / Neigung zum Essen haben. koda jarcavśt́, i ḿeŕi bojari͔ś ćorańt́eń E:Mar [Als sie sich satt gegessen hatten, sagt(e) der Bojar zu dem Burschen]. [moḱḱe·d́e] jarsa·van! E:VVr (III287) Ich möchte Moos fressen.
jarcka E:Petr (Anr. -j) ― jarcka M:Ur, jaŕćka ?M [второй шафер] / der zweite Brautführer neben dem uŕəd́u [dem ersten Brautführer], an dessen Hut – wie auch an den des uŕəd́u – die Brautjungfern (svad́bań śt́əŕʿt́) Troddeln annähen; oću· guda· [der Hauptbrautwerber], uŕəd́u [der Brautführer], jarcka u. ĺeməd́ńä· [das Namengeber-Kindchen] küssen jeder die Braut, wenn diese ihre Klagelieder beendet hat, u. schenken ihr Geld; die Braut ihrerseits gibt jedem von ihnen ein Geschenk, Tuch od. dgl. (M:Ur). v́enčamuda ḿejĺe žeńeᵪ́eń ṕeĺd́e kočḱet́ t́ejt́eŕ pakšińe od́eŕvańt́iń “jarckaks” E:Petr (VIII66) Nach der Trauung wird von der Seite des Bräutigams ein junges Mädchen für die junge Frau zur jarcka erwählt. — Vgl. aŕʿći M:Pš An; ? ostj. (K.) jəŕt́t́ɜ jüngerer Bruder der Frau, wog. (Ahlqu.) jurś, (Szil.) jurš. — ? Türk., alt. jörčü, jurčo шурин.
jardak E:Bug ?Večk [тонкая пенка на жидкостях] / dünnes Häutchen (z.B. von Eis) auf Flüssigkeiten (Sor.: “ярдак тоненькая плёнка, можно назвать лёд, когда очень тоненькая или на квасе бывает такая же плёна или на других жидких веществах” / jardak bedeutet dünnes Häutchen, so kann Eis genannt werden, wenn es sehr dünn ist, auch auf Dünnbier u. auf anderen Flüssigkeiten ist oft ein solches dünnes Häutchen).
jarka E:Mar Petr Kal Večk ― jarka M: Sel молодая овечка, ягнёнок / junges Schäfchen (E:Mar Kal M:Sel: ярка / noch kein Jahr, einen Herbst altes Schaf, Schaflamm). v́eśe jarkat, v́eśe jarkat, ańćak jutksost v́e baran. – t́ešńe i kov́iś E:Mar (270) Alle sind Schafe, alle sind Schafe, nur éin Hammel unter ihnen. – Die Sterne und der Mond. jarkat[‑]barkat ĺevksḱenʒe͔ E:Večk (II124) Einen Widder und einen Hammel hat es als Junge. jumaś jarkani͔k E:Petr (VIII54) Uns ist ein junges Schaf (Lamm) verschwunden.
jarkańä M:Sel (Dem. zu jarka). saś śiŕä boranś, od jarkańät́ paskə̑źä (IV763) Es kam ein alter Widder, er vögelte ein Lämmchen.
jarmak E(allg.) (Nom. Pl. E:Kal -k, sonst -t) ― jarmak M(allg.) (Nom. Pl. -t) [деньги, монета] / Geld, Münze. | jarmak-aŕʒ́äńä M:Kr [сундучок для денег] / Geldkiste. | jarmak-gorob́ija E:Mar [шкатулка (сундук) для денег] / Geldkasten, Schatzkasten. | jarmak-ḱäskavńä M:P Čemb (altert.), jarmak-ḱäśkavńä M:Sučk [кошелёк] / Geldbeutel. | jarmak-ḿešok E:Mar id. | jarmak-ṕiĺä (-ṕəĺə)-ṕŕä M: Patra [монетное украшение] / Münzenzierde, Münzenschmuck. jarmak ṕiĺä (ṕəĺə) ṕŕa·t jakśarkt́ ṕiĺsə̑nza (IV179) Geldschmuck hat die Wildente an ihren Ohren. | jarmak-ṕiže͔ E:Mar, jarmak-ṕiže E:Večk медь красная / (reines) Kupfer. jarmak ṕiže͔ si͔ń tarǵit́ E:Mar (1168) Sie graben Geld-Kupfer aus. | jarmak-śeŕä M:P [медь] / Kupfer. | jarmak-śija E:Mar [монетное серебро] / Geld-Silber. jarmak śija si͔ń t́ejit́ (1168) Sie bearbeiten Geld-Silber. | jarmak-śorma E:Atr Večk [тиснение, украшение монет] / Prägung auf Münzen, Verzierung von Münzen. ja jarmak-śormat oĺań kaŕ-ḱinze͔ E:Atr (I327) (Wie) die Verzierung von Münzen sind Oljas Bastschuhspuren. jarmak-śorma ašo utkań laŋgozo E:Večk (I354) (Wie) die Verzierung von Münzen ist der weissen Ente Zeichnung (eig.: Äusseres). | [śijä]-jarmak [M:?Čemb] [серебряная монета / Silbermünze]. | v́eĺəń jarmak M:P мирские деньги / Gemeindegelder. | v́eĺəń jarmaksa M:P [за сёт общины / auf Kosten der Gemeinde]. — Türk., vgl. uig. dschag. jarmak (TLM, Nr. 48).
jarmak̄ḱe ChrE (Dem. zu jarmak) [денежка, монетка] / Geld, Münze [Geldstück].
jarmakov E:Mar [денежный] / reich an Geld.
jarmak̀ə̑ńɛ ChrM (Dem. zu jarmak) [денежка, монетка] / Geld, Münze [Geldstück].
jarmuŋka ~ [?] jarmunka E:Mar, jarmuŋka E:Hl Večk Vez, jarmunka E:Atr, jarmunka (? jarmuŋka) E:MKly Sulli ― jarmə̑nka (Gen. -n) ~ jäŕməŋka M:P [ярмарка] / Jahrmarkt. počosonzo tŕavoga, mukorconzo jarmuŋka. – ńešḱeś E:Mar (251) In seinem Nabel ist es ein Lärm, in seinem Hinteren ist es Jahrmarkt. – Der Bienenkorb. v́iška v́eĺńej, bazarov, od[‑]eŕmoźiŋkav, jarmuŋkav! E:Mar (124) Nach dem kleinen Dörfchen, nach dem Basarorte, nach Od-Ermozinka, der Jahrmarktstelle! si͔ŕńiń ṕŕäv́ij polat́iń pokš ḱijava jarmuŋkav E:Hl (178) Deiner Gemahlin mit goldenem Verstande (eine Fahrt) zum Jahrmarkt längs dem grossen Wege hin! — Russ. ярмарка.
jarvoj E:Mar, jarovoj ~ jarvoj E:Večk ― iravo·j M:P, jarvoj M:Sučk, irovo·j M: Jurtk, jarovoj M:Pičep [яровой] / (vom Getreide) Sommer-. | jarovoj korma M: Pičep [корм из яровых] / Speise aus Sommergetreide (= овсяный кисель / Hafermehlbrei). na t́ejt́ jarovoj korma (VIII390) Sieh hier, für dich Sommergetreide (Sommerfutter) (Hafergrützsuppe)! | jarvoj pakśa E:Mar, jarovoj pakśa E:Večk ― iravo·j pakśä M:P, jiravoj pakśä M, jarvoj pakśä [M:Sučk], irovo·j bakśä· M:Jurtk яровое [поле, пашня] / Sommeracker, Sommerfeld. | jarvoj śuro E:Večk [яровые] / Sommerkorn, Sommergetreide. ḿińek śuronok t́ed́id́e šačś [ańćak] roź, jarvoj śuronok b́eŕat́ (VIXII) Von unserem Getreide wuchs in diesem Jahre (gut) nur der Roggen, die Sommersaaten waren schlecht. — Russ. ярово́й.
jaŕ E:Večk, jäŕ E:Ba ― jɛŕ ~ ɛŕ ~ eŕ ChrM, jäŕ (~ jär) ~ äŕ (~ är) ~ eŕä ~ äŕä ~ aŕä M:P, äŕ ~ eŕ M:Pš, äŕ M:Čemb, eŕä M:Mam, eŕ M:Sel, jeŕ M:Ur, *ɛŕ (: eŕ ~ äŕ) M:Vert, eŕ M:Jurtk (Interj.) [вот!, смотри!] / sieh!; ну!, дай! / nun!, na!, sieh hier!, da hast du!, (M:P Mam auch:) [давай!] / lass!; (M:P mit Neg.:) [нет] / nein. äŕ jarʿcak M:P Nun, iss auf! äŕä [~ aŕä] moĺʿt́ama! – äŕ, mon af moĺan (äŕ, ḿiń af moĺʿt́ama) M:P Wohlan, lass uns gehen! – Nein, ich gehe (wir gehen) nicht (mit)! jär af moĺan M:P Nein, ich werde nicht gehen! är, kud[‑]a·zə̑rava [kaŕḿiĺet́śḱäj, praśt́i·ndak eŕäjt́śeń-aštšit́śeń] [M:Pš] (IV785) Sieh hier, Haus-Herrin, Ernährerin, verzeihe deinem Einwohner! er katk, maštś [ṕišt́eń] šits [M:Mam] (IV895) Nun lass ihn, sein Leiden ist beendet! eŕ, mamaj, sodndi͔t́, t́äŕaftk vijńźəń M:Sel (IV819) Na, Mutter, binde sie [meine Hände], versuche meine Kraft! maru ṕeḱijeś, ä͔ŕ ḿäŕḱ laŋǵijeś M:Vert (VIII470) Maru wurde schwanger (beleibt). | jaŕd́e E:Večk ― eŕada ~ aŕda M:P, eŕda ~ äŕd́ä M:Pš, äŕd́ä M:Kr Sel Čemb, jaŕd́ä M: Sučk, eŕada M:Mam, erda M:Jurtk (Pl., an mehrere gerichtet) [ну!, смотрите!, вот!, давайте!] / nun!, seht hier!, da habt ihr!, nehmt!, lasst (etw. tun)! aŕda moĺʿt́ama M:P Lasst uns gehen! jaŕd́e, jaŕd́e, paro rodoń d́edi͔ńeń E:Večk (II506) Seht hier, seht hier, meine Alten aus rühmlichem Geschlecht! äŕd́ä, kuda·t, äŕd́ä, tuga·tt, śada kurə̑k M:Sel (IV491) Geht, Kudas, geht, jüngere Brüder, geschwind! | jaŕga E:Večk ― eŕka (~ erka) M:P, eŕaka M:Sel дай!, ну-ка! / nun!, lass!, lass sehen! jaŕga, kundi͔ka, t́et́kaj, ḱecte͔ń plošḱińem E:Večk (II507) Sieh hier, Vater, nimm aus meiner Hand meine Schüssel! eŕaka, [t́śoraj], t́äŕaftk śäźəv́iᵪ́t́ eĺi af! M:Sel (IV820) Nun, Junge, versuche, reissen sie oder nicht! | eŕkaśḱa M:Pičep [будь любезен!] / sei so gut (u. mache etw.)! eŕkaśḱa annta vača ṕekə̑źeń! (VIII262) Sei so gut und speise meinen hungrigen Magen! | äŕńi (~ ärńi) M:P Sel (äŕ + ńi) (Ausruf der Verwunderung) [смотри(те)-ка!] / sieh mal!, seht mal! äŕńi, koda ṕiźi! M:P Sieh mal, wie es regnet! äŕńi t́äńi [ḿäŕkś] t́it́ä śivsa·man ńi M:Sel (IV807) Siehe nun, dieser wird mich schon auffressen. [äŕńi, azə̑rə̑ŋḱä], konań azə̑ntś tuwə̑t́ [avat́śä, śävə̑k] tosa [M:Mam] (IV862) Hör mal, Herr, auch das Schwein, worüber deine Frau sprach, ist da!
jaŕu E:NSurk [мужское имя] / ein Männername.
jasafka E:Večk [мужское имя, Иосаф] / ein Männername. maksi͔ḿiḱ avkaj ‒‒‒ ruzoń ćorańe or jasafkańe (I337) Du hast mich, Mutter, [zur Frau] gegeben ‒‒‒ einem Russen, dem Diebe Jasafka. — [Russ. Иоса́фка (Dem. zu Иоса́ф)].
jasaul E:Kozl Kl, jasau·l E:Ba, jasa·ul E:Is, jasavu·l E:Jeg [казачий атаман] / Kosakenhauptmann (E:Kozl); [грабитель] / Räuber (E:Ba Is Kl). jasau·lᴉ͐ńt́ ĺämsa śäŕgiĺᴉś E:Ba (III227) Sie rief den Räuber beim Namen. ĺiśńe·śt́ karšo·zunzo ḱipa·j eŕźa·ń jasa·ult E:Is (I162) Plünderer kamen der Ersänin Kipaj entgegen. vaj ort jasault mokšoń groźasi͔ź E:Kl (I423) Diebe und Räuber drohen dem Mokschanen. kudozo ṕešḱeć or jasauldo E:Kl (I423) Sein Haus wurde voll von Dieben und Räubern. št́epka-laŋgoń jasaul E:Kozl (III103) Kosakenhauptmann des Späne-Platzes. jasavu·ltne͔ń pšči͔ sabĺaso [ḱerči·ńźe] E:Jeg (II552) Die Kosaken hieb sie mit dem scharfen Säbel nieder. — [Vgl. russ. ясау́л (есау́л) Kosakenkapitän < türk., dschag. osm. jasaul Anordner, Ausführer der Befehle (dschag.); Unterofficier der Chanswache (Chiva); Wache zu Pferde, die sich im Gefolge eines hohen Würdenträgers befindet (osm.); niedriger Officier, der auf den Weg aufzupassen hat, den der officielle Zug passiren muss (osm.)].
jasmə̑·k M:Ur, jasmə̑k M:Jurtk чечевица / Linse. — Tat. tschuw. jasmə̑k.
jasnoj E:SŠant ― jasnaj M:P Cjatn, jasna M:Temn Pičep [ясный, светлый, светящийся, очевидный, ёткий] / klar, hell, leuchtend, einleuchtend, deutlich. potmə̑ńac ṕeškśä jasnaj valńada M:Cjatn (IV169) Sein Inneres ist voll klarer Worte. jordža ḱäĺńäźä, jasna valńäńä M:Pičep (VIII268) Eine scharfe Zunge und klare Worte. ḿes ṕäk jasnat valńäńńt́ä? M: Temn (VIII404) Warum sind eure Worte so (“sehr”) klar? | jasnoj sokol E:SŠant [“ясный сокол”] / “leuchtender Falke”. vaj ḿeŕi t́enze͔ v́iška sazorzo, v́iška sazorzo uk jasnoj sokol (I484) Ihre kleine Schwester sagt zu ihr, ihre kleine Schwester, der leuchtende Falke. — Russ. ясный, ясно.
jaś E:Kal ясень / Esche. — Russ. ясень.
jaśĺa E:Mar Večk Kozl (Nom. Pl. -t) ― jäśĺä M:P (Gen. -n), äśĺä M:Alk An Sučk (Nom. Pl. M:Sučk äśĺat) [ясли] / Krippe (E:Mar Večk Kozl); колода / Trog, Mulde, Futterkasten (M:An); [боковой лаз в старых овинах] / seitliche Öffnung in alten Darren (M:P auch: Graben an der Darrenwand), wodurch man unter die Darre ging (E:Večk M:P Alk); [отверстие для прохода дыма и тепла] / das Loch (es gibt zwei von ihnen, je eins in beiden Seitenwänden), wodurch der Rauch u. die Wärme von dem Raum unter der Darre hinauf in die Darre steigt (M:P ?Alk); [?] мыс / [?] Landzunge (M: Sučk). kurgonʒo koŕas jaśĺazo E:Večk (I111) Für sein Maul hat er eine Krippe. kurǵińest koŕas eŕeḿej jaśĺa t́ejś E:Kozl (I403) Für ihr Maul machte Eremej eine Krippe. ḱiś äśĺaks ašči [M:Alk] Der Weg ist wie ein Graben (Hohlweg). — Russ. ясли.
jäśĺäńä M:P (Dem. zu jäśĺä).
jaščeŕ E:Mar Is, jašt́iŕ E:Ba ― äšḱäŕ M:P Sučk, äščəŕ M:Čemb, jäšḱär [M:Pš], jäššəŕ M:Sel ящур / eine Krankheit (Entzündung) der Zunge bei Pferden. — Russ. ящер.
jašči͔ḱ E:Mar, jašt́ik E:NSurk ― jäščəḱ M:P, äščəḱ M:Alk [Mam] [ящик] / Kasten (E:Mar NSurk); телега / Kastenwagen (E:Mar); [тележка с плетёным кузовом] / Korbwagen (M:P ?Alk). jašči͔ḱińt́ ejse͔ uĺńeśt́ jarmak E:Mar (2103) In dem Kasten war viel Geld. ḱiĺd́an alot jašči͔ḱ! E:Mar (1236) Ich werde dir einen Kastenwagen vorspannen! praś jašči͔ḱ vaŕava E:Mar (1236) Sie fiel durch das Loch im Kasten hindurch. [tuga·ńäńä śe tumaśt́] äštšek-kut́ška·ńasə̑nə̑ntt, pavo·skańasə̑nə̑ntt [M:Mam] (IV524) Meine Brüder, ihr habt mich hierher gebracht mitten in euren Korbwagen, in euren Fuhrwerken. — [Russ. ящик].
jašt́iḱḱe E:NSurk (Dem. zu jašt́ik). ḱiĺejeńt́ pŕaso [jašt́iḱḱe, jašt́iḱḱese͔ńt́] se͔ń guĺka (II490) Im Birkenwipfel ist ein Kasten [für Vögel], im Kasten eine blaue Taube.
jatnańä M:Pš (Dem. zu *jatna) [крошечный] / sehr klein (vom Kinde). jatnańä ńeŋ́ǵä šabaś Das Kind ist immer noch sehr klein. — [Vgl. atna].
jat̀o ~ jat ChrE, jato E:Mar (Gen. -ń, Anr. -kaj), jat E:Gor [Bugur] Večk NSurk [чужой] / fremd; [незнакомец] / Fremder. jato mastorco, čužoj mastorco E:Mar (134) In fremdem Lande, in der Fremde. v́it́ bokasom ašči͔ jato ćora E:Mar (1184) An meiner rechten Seite steht ein fremder Mann [Brautführer]. ḱerč bokasom ašči͔ jat(o) ava E:Mar (1186) An meiner linken Seite steht eine fremde Frau [Brautführerin]. užodo vanci͔ń, kodat jatoń karco końenze͔ E:Mar (1190) Wartet, ich will nachsehen, was für Stallpferde der fremde Mann [Schwiegervater] hat. iĺa jovtńe jatońeń, iĺa jovtńe čužojńeń! E:Mar (1194) Verrate es nicht den Fremden, verrate es nicht den Nicht-Verwandten! ton tujat ‒‒‒ už jat mastorga jakamo [E:Bugur] (VI48) Du gehst nun fort ‒‒‒ um in fremden Ländern umherzustreifen. ad́adoja jat mastorc, ad́adoja jat lomańc E:Večk (II227) Kommt in fremdes Land, kommt zu fremden Leuten! iĺiḿiź nolda jat mastorc E:NSurk (II475) Lasst mich nicht fort in fremdes Land! — Tat. jat.
jatḱe E:Gor (veralt.; Dem. zu jat) [чужой] / fremd; [незнакомец] / Fremder. uška jatḱe nakazan (VII108) Warte, (du) Fremder, ich gebiete dir.
jatoń E:Mar чужой / fremd. iĺamak manče͔, jatoń odźora, iĺamak konče͔, čužoj od aĺa! (136) Betrüge mich nicht, du fremder Bursche, täusche mich nicht mit Augenwinken, du fremder Jüngling! jatoń aĺa uŕed́ev, čužoj aĺa uŕed́ev (1194) Du fremder Mann, Brautführer, du nichtverwandter Mann, Brautführer!
jav: ḱijaks-jav E:Petr NBajt [“шов в полу”] / “Dielenfuge” (Fuge, wo die Kopfenden der Dielen voreinander stossen). ḱijaks javga jutaza E:Petr (VII206) Es soll mitten durch die Diele gehen. ḱijaks javga b́eŕań avań sradokšnoś, ḱijaks javsto b́eŕań ava nardi͔źe E:NBajt (V444) (Der Teig) der schlechten Frau hatte sich auf dem Fussbodensaum ausgebreitet. Die schlechte Frau hob ihn vom Fussbodensaum auf.
javńe-, javne͔- (Dem. zu jav): ḱijaks-javńe E:Večk Is, ḱijaks-javne͔ E:Ufa id.
javoms ~ [?] javams ChrE, javoms E:Mar MKly Bug Večk SŠant ― javə̑ms ChrM M:P Kr Sel Jurtk [отделять, разделять, делить] / trennen, scheiden, teilen (ChrE E:Mar Hl Večk SŠant [?Bug] ChrM M:P Jurtk); [отделить с частью общего имущества] / jdn. von der Gütergemeinschaft trennen (E:Mar); [расставаться, освобождаться, расходиться] / sich trennen, sich losmachen, sich scheiden (ChrE E:Mar ChrM M:P Kr Sel); делиться / sich von jdm. trennen, die Gütergemeinschaft aufheben (E:Mar M:P Sel Jurtk); [уходить, исчезать] / weggehen, verschwinden (M:Kr); [отгадать (загадку)] / (ein Rätsel) lösen (ChrE E:Večk ChrM). čulkśet́ima orma javozo! E:Mar (212) Scheide die schmerzende Krankheit, das Gliederreissen [= möge es aufhören]! jalgado javomdo [ḿejĺe] mon se͔ŕiń kośt́äź lažazan E:Mar (1210) Wenn ich von meinem Freunde [meinen Freundinnen] getrennt bin, (dann) mag ich Klagelieder singen mit vertrockneter Gestalt. javan pŕa-tšeŕem E:Mar Ich scheitle mein Haar. ńinze͔ maro jav́i E:Mar Er trennt sich von seiner Frau. at́akšt, avakšt t́uŕgaĺiśt́, jav́iń E:Hl (182) Die Hähne, die Hennen balgten sich, ich brachte sie auseinander. polastonʒo jav́iźe [E:?Bug] (VI214) Er hat ihn von seiner Frau getrennt. už kona kakańt́ iḱeĺe ejste͔ńek polaj javsi͔ńek [E:?Bug] (V312) Welches Kind werden wir zuerst von uns, Gattin, scheiden lassen? v́idna duḿid́e putoń kudosto javomon E:Večk (II165) Ihr habt wohl gedacht, mich aus dem gebauten Hause zu entfernen. mon t́eńeŋk javsa t́e bobasḱińeńt́, mon t́eŋk joftasa sodamka-jovksḱeńt́ E:Večk (I502) Ich löse euch das Märchen, ich erkläre euch das Rätsel. ińe-v́ed́eń son šačk javsi͔ E:SŠant (I11) Er teilt das grosse Wasser in zwei Teile. javan brattə̑n M:P Ich trenne mich von meinem Bruder. t́ä šit́ńeń jotksta javə̑ń M:P Ich habe mich von dieser Welt (von den lebenden Menschen) getrennt. məńd́e·jńəḱ kandə̑źəń, kaftə̑ń-kaftə̑ń javə̑źəń M:P Er brachte sie zu uns und teilte sie je zwei und zwei. uma· javə̑msta jarmakt marʿtə̑st śävəńd́išt́, štə̑ba ćeb́äŕ uma· satə̑za M:P (IV728) Zur Verteilung der Ackerbeete nimmt man Geld mit, damit man ein schönes Beet bekäme. [ańt́śak javś] ‒‒‒ vaksstə̑nza M:Kr (IV100) Kaum war sie ‒‒‒ von ihr weggegangen. bradə̑źəń ezda javan M:Sel Ich trenne mich von meinem Bruder. mo·n java·n arbu·z pajəń-ba·jəń M:Jurtk Ich teile die Melone Stück um Stück. mo·n java·n bratə̑·źən ma·rta od. e·sta M:Jurtk Ich hebe die Gütergemeinschaft mit meinem Bruder auf.
jav́ića E:Večk [расстающийся / sich trennend]. mon mońć uĺan śeḿijasto jav́ića (II180) Ich selbst bin es, die sich von der Familie trennen wird.
javt E:MKka [? вышедшая, изгнанная откуда-то болезнь] / ? eine Krankheit, die von irgendwoher ausgegangen ist. kalavsi͔ńd́e ńe javtne͔ń, ńe savtne͔ń, ńe stŕečat́ńeń, ńe pŕičat́ńeń (III70) Sie nimmt diese javt-, diese savt-, diese stŕeča-, diese pŕiča-Krankheiten weg.
javks E:Mar Ba ― jafks M:Pš, javks M: Sučk Ur Jurtk [пробор] / Scheitel (E:Mar Ba M:Sučk Ur Jurtk); [? доля / ? Anteil (M:Pš)]. toń jafkst́śä af topaftə̑v́i M:Pš Du bekommst niemals genug, du wirst niemals satt. vaj a suśiḱiń ńej javksi͔ń E:Mar (1122) O, sie ist nicht aus dem Ausschuss des Mehlkastens [= minderwertiger Mehlrest]. | ḱijaks-javks E:Mar [“шов в полу”] / “Dielenfuge” (Fuge, wo die Kopfenden der Dielen voreinander stossen). ńej ḱijaks javkska noldi͔źe (174) Jetzt liess sie ihn herein längs dem Streifen, wo die Bodenbretter sich vereinen.
javf M:P Čemb (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -t), javf ~ jau̯f M:Sel, jau̯f M:Pš [пробор] / Haarscheitel. | pŕi-ja·vf ~ pŕi-ja·u̯f M:Sel (pŕä + javf) id.
javfḱä M:P (Dem. zu javf).
jauma E:Večk ― javma M:P Sel [отделение, разделение] / Trennung, Scheidung. tuimadoŋk ḿejĺe, jaumadoŋk ḿejĺe ‒‒‒ jofti͔ḿiźga a ti͔ń t́iŕiń avańe E:Večk (II292) Nach eurer Abfahrt, nach eurem Abschied ‒‒‒ erzählt von mir meiner lieben Mutter! oj śada tošna kutsta ĺiśəmaś, vaśada javmaś M:Sel (IV394) Ach, noch trauriger ist der Abschied von Hause, die Trennung vom Weibe. | ḱi-javma M:P [перекрёсток] / Wegscheide.
jaumka- ~ jaumk̀a-: jaumka-jovks E:Večk [загадка] / Rätsel. | jaumk̀a-jovksḱe ChrE, jaumka-jovksḱe E:Večk (Dem.) id.
-javə̑də̑ma: śed́-javə̑də̑ma M:Gor [“шов в полу”] / “Dielenfuge”, Fuge, wo die Kopfenden der Dielen (auf dem mittleren Dielenbalken) voreinander stossen.
*javokšnoms E:Vez NSurk SŠant, *javkšnoms E:Bug Večk Bag Kozl (Frequ. zu javoms) [расставаться, отделываться] / sich trennen, loskommen; [делиться] / sich teilen; [исчезать / entschwinden]. moŕa b́eŕoksto javokšnoś E:Vez (I14) Er kam vom Meeresstrande los. ḿińek ḿeĺste͔ a javkšnat E:Bag (VI130) Du verschwindest (doch) nicht aus unserem Sinn. vaj moŕaś javkšnoś son kavto ṕeĺej E:Bug (V36), moŕaś javkšnoś kafto jonov E:Večk Kozl (I97), moŕäś javokšnoś a ńej son kavtov E:NSurk (I94), moŕaś kavtov son javokšnoś E:SŠant (I89) Das Meer teilte sich nach zwei (beiden) Seiten (auseinander).
javə̑ndə̑ms ChrM M:P Pš Jožka Sel Bar (Frequ. zu javə̑ms) [оделять, распределять] / austeilen, verteilen, (M:P auch:) [разделять] / oft teilen. ton palʿt javə̑ndat eś šabat́ńəńd́i M:P Du verteilst Mundbissen deinen eigenen Kindern. śemb́əńd́i javə̑ndi͔t́ M:Pš (IV760) Teile sie allen aus! kańžas̀a uĺi vaj uĺi sodaj voražjɛ, šamas vanə̑ndi͔, śembəńd́i pavast javə̑ndi͔ M:Jožka In (dem Dorfe) Kanjsha ist fürwahr ein kundiger Weissager (eine kundige Weissagerin), er (sie) sieht ins Gesicht und teilt allen ihr Glück zu.
javšems E:Mar VVr Bug Večk Is Bag SŠant, javšims E:Sarat, javši·ms E:Ba, jau̯šoms E ― javšəms M:P Alk Čemb Katm Patroka Sel, javšə·ms M:Jurtk (Frequ. zu javoms) делить, разделять, раздавать / teilen, austeilen, verteilen (M:P: [делить на равные части] / in zwei [gleich grosse Teile] teilen); (M:Katm:) [распространять] / verbreiten (eine Nachricht); (E:Mar:) делиться / sich von jdm. trennen, die Gütergemeinschaft aufheben (mehr als zwei Personen trennen sich). umaŕńende͔ pokš rod́ńa laŋga javšesi͔ń E:VVr (II339) Seine Äpfel teile ich unter die grosse Verwandtschaft. źńaro alne͔tne͔ si͔ń a se͔v́ev́it́, karḿit́ javšeḿe si͔ń eś jutkovast E:Bug (V66) Die Eier, die sie nicht haben aufessen können, beginnen sie (nun) unter sich zu verteilen. ućaskat javšit́ ńej E:Bug (V356) Sie spenden Glück. v́eśi t́eńeŋk mon javšisa E:Večk Alles werde ich euch austeilen. iśt́a javšiźe zolotoj kaznańt́ E:Večk (I431) So teilte er den Goldschatz aus. ńišḱe-pas maro norov-pas dumaśt́ ućaskań javšeḿe E:Večk (I64) Nischke-pas und Norov-pas dachten Glück zu spenden. ḿeśt́ kadov́it́ od́užat́ńe, v́eśe laŋgaŋk javši͔ŋka E:Bag (I418) Was an Kleidern bleibt, das alles teilt unter euch! vaj kə̑va javśišt́, śiń paršišt́ javšišt́ M:Alk Während sie (noch) Klagelieder singen, verteilen sie (schon) die Nachlassenschaft. tuśt́ śəməńćä·ń [javšəḿä] M:Katm (IV464) Man machte sich auf, die Botschaft zu verbreiten. maźi iva·n javšəźä M:Patroka (IV497) Der schöne Ivan hat ihn [den Met] geteilt. ava·t́ńä javši·t́ šeŕsnə̑·n e·sa M:Jurtk Die Frauen kämmen ihr Haar (wobei sie den Zopf auflösen). | javšims alašas E:Sarat [разделять по числу лошадей] / etw. nach der Pferdeanzahl verteilen.
javšińä M:Patroka (Dem. zu *javši) [разделяющий] / einer der austeilt. javšińat vanə̑ndi͔ (IV497) Er schaut aus nach solchen, die ihn austeilen.
javšt E:Večk, javš E [врозь / auseinander]. kudo ḱijaks lazonzo kavtov javš! javśt́ E Die Dielenbretter der Stube gingen plötzlich auseinander.
*javšekšńems [E:MKka] (Frequ. zu javšems) [распределять] / verteilen. moń suron [ṕeškśeĺt́] surksḱed́e, gador orožija laŋga javšekšneś (II57) Meine Finger waren voll von Ringen, Gador hat sie unter die Zauberer verteilt.
*javšev́ems E:SŠant Večk (Refl.-Pass. zu javšems) [(мочь) делиться] / geteilt werden (können). a javšev́i si͔nst ńej v́iŕńest E:SŠant (I76) Weil sie ihren Wald nicht teilen können. a javšev́i eŕʒ́ań v́iŕńest E:Večk (V18) Die Ersänen können ihren Wald nicht (untereinander) teilen.
javə̑štə̑ms M:P Pš Kr отделить / teilen (M: P: z.B. ńəĺəva· in vier Teile, mit einem Male entzweischneiden, in zwei Teile teilen, jedoch nicht unbedingt in gleiche Teile). mon modamaŕt́ kaftu javə̑šca M: Pš Ich teile die Kartoffel in zwei Teile (in zwei gleiche Teile). kaftu javə̑šca, potmə̑ncka śivsa, son iĺa·di͔ šivsta. – kaše·ĺś M (IV626) Ich teile es in zwei Teile, ich esse sogar sein Inneres, es bleibt leben. – Der Speisekorb. naro·t kaftu ot́śu śorats [javə̑štə̑źä] M:Kr (IV382) Ihr ältester Sohn teilte die Leute entzwei [= drängte sich durch sie hindurch].
javə̑šńəms M:P (Frequ. zu javə̑štə̑ms) [делить] / teilen.
javtoms ~ jaftoms E:Mar, *javtomks E:VVr, *javtoms ~ *javtams E:Bug NSurk, *jaftoms E:Večk Vez (Fakt. zu javoms) [разделять, отделять] / scheiden, trennen (E:Mar VVr Večk); [делать пробор] / (das Haar) scheiteln (E:Mar); разделить / aufteilen (E:NSurk); [заставлять разделять, з. отделять] / scheiden lassen, trennen lassen (E:Mar). [v́eŕe]-paz javti͔ E:Mar (212) Vere-pas scheidet [das Gliederreissen]. javtan pŕa-tšeŕem E:Mar Ich scheitle mein Haar. t́et́am pańiḿim kudosto, avam javti͔ḿim śeḿjasto E:VVr (II375) Mein Vater hat mich von Hause weggetrieben, meine Mutter hat mich von der Familie getrennt. stala duḿid́e jalǵińeń ti͔ńgak jaftomon bojar-avaks[‑]čińeste͔ń E:Večk (II245) Vielleicht habt, meine Freundinnen, auch ihr gedacht, mich von meinem Bojarinnentum zu trennen. b́eŕań t́evste͔ javtado [E:?Bug] (VI88) Bringt (uns) dazu, von schlechten Taten abzulassen. duḿit́ pakśań bojartne͔ javtomo E:NSurk (II21) Die Bojaren gedenken das Feld aufzuteilen. | javtoms-sraftoms [E:?Bug] Večk, jaftoms-sraftoms E:Vez, javtoms-sravtoms E:Bug NSurk: iśt́a javti͔ḿiź[‑]srafti͔ḿiź [E:?Bug] (V150) [Es] hat uns so voneinander getrennt. javti͔ŋḱ i sravti͔ŋḱ E:Bug [= NSurk] (III183) Beseitigt ihn und lasst ihn verschwinden! i javtasi͔[‑]sravtasi͔ E:NSurk (III110) Er treibt und jagt ‒‒‒ sie heraus. jafti͔ja i srafti͔ja E:Vez [Ich habe es herausgetrennt und zerstreut]. — Vgl. *javovtoms (unten).
javtoź E:Mar [отделённый] / getrennt. kot́ mon, babakaj, ‒‒‒ a eś śed́ejste͔t́ javtoźan, mon [b́eŕumasot] t́iŕäźan (1206) Wenn ich auch nicht, Grossmütterchen, ‒‒‒ von deinem Herzen mich getrennt habe, so bin ich doch in deinen Armen gepflegt worden.
javtovoms E:Mar StŠant, *jaftovoms E:Večk, *javtavoms E:Bug (Refl.-Pass. zu javtoms, javtams) [мочь отделяться] / getrennt werden können, (E:Mar auch:) [мочь узнавать] / erkennen können; (E:Večk:) [(мочь) топиться] / geheizt werden (können) (vgl. 2javams: javavtoms). mońeń a javtov́i, ḿeźe toso E:Mar Es ist mir unmöglich zu erkennen, was da (zu sehen) ist. a javtav́i od pasne͔ńe son ḱitajeń tarvozo E:Bug (V130) Die neuen Götter können nicht Kitajs Siechtum beseitigen. koĺi śet́ uštov́it́, koĺi śet́ jaftov́it́, paro t́et́ań ejkakšat E:Večk (II285) Wenn du sie [unsere Öfen] heizen kannst, wenn du sie wärmen kannst, bist du Kind eines guten Vaters. | javtovoms-sravtovoms E:StŠant [исчезать, отступать / verschwinden, weichen]. koda ńe ińe moŕań b́eŕokondo sradi͔t́, koda kaladi͔t́ ‒‒‒ iśt́a javtovozo i sravtovozo ‒‒‒ pŕičaś (III78) Wie jene Ufer des grossen Meeres verschwinden, wie sie zerfallen, ‒‒‒ so möge die ‒‒‒ pŕiča-Krankheit weichen!
javtovtoms ~ jaftovtoms ~ javtuvtoms ~ jaftuvtoms E:Mar (Fakt. zu javtoms) [заставить отделить] / absondern lassen.
*javotoms E:Bag (Pass. zu javoms) [удаляться] / entfernt werden. tongak, t́ušt́a ińazor, ińazor ṕeĺe paz, ĺeḿet́[‑]ṕiĺet́ ĺivati͔, moda čeĺḱet́ javoti͔ (VI130) Auch du, Tjuschtja-Kaiser, Kaiser, halb ein Gott, (auch) dein Name wird verehrt, (auch) dein Erdenstaub wird beseitigt [= du wirst der Vergessenheit entrissen].
javovoms E:Mar Bug Večk Vez (Refl.-Pass. zu javoms) [мочь (от)делиться] / geteilt werden können] (E:Mar); [делиться] / sich teilen (E:Večk); [(мочь) решиться, истолковываться, постигаться] / gelöst, gedeutet, begriffen werden (können) (E:Bug Vez). javovś moŕaś kafto ṕeĺej E:Večk (V26) Das Meer teilte sich nach zwei Seiten. mastor laŋkso ḱińejak a javov́i pŕevńese͔ E:Bug (VI158) Das kann keiner auf Erden mit seiner Vernunft erraten [eig.: Von niemandem auf Erden kann es mit dem Verstande begriffen werden]. eŕamoś uĺńeś [iśt́amo] paro, uk ḱeĺńese͔jak son a jovtav́i, vaj pŕevńese͔jak son a javov́i E:Bug (V28) Das Leben war so gut, man kann es nicht mit der Zunge erzählen, man kann es nicht mit dem Verstand erfassen. už aŕćiń śkamon eś javovt E:Vez (V4) Ich habe allein erwogen, konnte aber nicht entscheiden [eig.: es konnte nicht entschieden werden].
*javovkšnoms E:Bug (Frequ. zu javovoms) [мочь истолковаться] / gedeutet werden können. vaj eś javovkšno eś pŕevńese͔nʒe͔ onozo (V348) Sie konnte ihren Traum nicht mit ihrem eigenen Verstand deuten.
*javovtoms E:Vez, *javftums E:Kal, *javᵪtums E:Šokša, *jauftums E:Nask Kažl ― *javftə̑ms M:P Sel Atjur (Fakt. zu javoms) [отделять, делить] / trennen, teilen (M:P: [исключать] / trennen (z.B. den Bruder von der Gütergemeinschaft); [разделять] / das Haar der Ehefrau in zwei Zöpfe [śoral] teilen, nach der “Rückkehrvisite” im Elternhaus [potaftə̑m-ila·]); (E:Kal:) [разрывать пополам] / entzweireissen; (E:Šokša:) [отделять, заставлять отделять / teilen, teilen lassen]; (E:Vez:) [устранять] / beseitigen. kolmuv jaufti͔ź E:Kažl Sie teilten es in drei Teile. son t́et́e lomańś kulumsta śeḿb́e sońśinde͔ dabrat́ javᵪti͔ze͔ E:Šokša (VII456) Beim Sterben verteilte dieser Mann sein ganzes Eigentum. v́iŕavaś toŋǵize͔ ḱet́ńiń i karmaś javftuma E:Kal (2129) Die Waldmutter steckte ihre Hände [in den Spalt] hinein und fing an den Klotz entzweizureissen. t́elastə̑nza jaufcØəj E:Nask Er nimmt sie [die Krankheit] von seinem Körper weg. moda čeĺḱet́ javovsa E:Vez (III70) Ich beseitige deinen Erdenstaub [= entreisse dich der Vergessenheit]. vast-äźemd́ä koź(ä) aĺäńń [t́śorat́] javfti͔jä M:Sel (IV189) Ich habe den Sohn eines reichen Mannes von (seiner) Schlafbank getrennt. acamda, v́eĺʿt́amda mon soń javftə̑jä M:Atjur (VIII358) Ich trennte ihn von seinem Bett und seiner Decke.
*javfńəms (: javfńan, -i) M:P (Frequ. zu javftə̑ms).
jauždoms E:Kozl [расширяться, распространяться] / sich breit machen, sich breit ausdehnen. jaḱi padom t́esḱe, kunčkasonʒo esḱe, kafto jonov jauždi͔ (II148) Meine gehende Pfotze ist hier, mitten darin ein Nagel, sie dehnt sich nach zwei Seiten aus. — [Vgl. javoms (oben)].
1javams ChrM M:P Kr [оплакивать, плакаться] / beweinen, einen Klagegesang für einen Verstorbenen anstimmen. son [ḿeźä] kaĺäj son [ḿeźä] javaj? ‒‒‒ son javaj[‑]kaĺäj [ḿit́äń] śomańät́ M:Pš (IV403-4) Über wen trauert sie? ‒‒‒ Sie trauert über Mitjas Sjoma. vata javan[‑]kaĺan sazə̑rńäźəń M:Pš (IV581) Siehe, ich beklage meine [jüngere] Schwester. vata javan[‑]kaĺan [aĺäńäźeń-t́ŕäjńäźeń] M: Kr (IV589) Sieh, ich beweine meinen lieben Vater! — Vgl. jav: javoms.
javś̀əms ChrM, javśəms M:P Alk Kr [Mam] Temn (Frequ. zu javams) [оплакивать (покойного, солдата), причитывать (при смерти, погребении, поминках)] / (einen Verstorbenen, einen Soldaten) beweinen, Klagelieder anstimmen (wenn jmd. verstorben ist, beim Begräbnis, in der Gedächtnisfeier [paḿiŋka], beim Fortbegleiten der Soldaten). vata javśan [t́äd́äńäźeń-avańäźeń] M:Kr (IV587) Sieh, ich beweine meine liebe Mutter! [t́śiĺed́iᵪ́ńä] kalmasaź, taraga·ttnä [javśesaź] [M:Mam] (IV430) Die Hausgrillen werden ihn begraben, die Schaben werden ihn beweinen. javśan-kaĺan M:P Ich beweine ihn, singe ihm ein Klagelied.
javśəma M:P (Gen. -ń) [плач (по покойнику или рекруту)] / Klagelied (für den Verstorbenen od. den Rekruten).
javśəkšńəms M:P (Frequ. zu javśəms) [оплакивать (покойного, солдата), причитывать] / (einen Verstorbenen, einen Soldaten) beweinen, Klagelieder anstimmen. t́äd́äńac v́eĺkssə̑nza javśəkšńi Seine Mutter singt Klagelieder über ihn (gebeugt).
javśəft́əms M:P (Fakt. zu javśəms) [заставлять оплакивать, з. причитывать] / beweinen lassen, Klagelieder singen lassen.
*javśəfńəms (: javśefńan) M:P (Frequ. zu javśəft́əms).
*javśəfńəkšńəms (: javśefńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu javśəfńəms).
2javams (java·ms) E:Mar VVr Ba Beg Kažl Šir Večk Is NSurk Af SŠant ― javams M:P Pš Kr Čemb An Sučk Jurtk истопиться / geheizt werden, eingeheizt werden (Stube, Badestube), unter Heizung sein (E:Mar Beg Večk M:P Pš An Sel Sučk); [исчезать] / vergehen, verschwinden (Rausch, Schläfrigkeit, Lust an etw.); [утоляться (жажда)] / gelöscht werden (Durst) (E:Mar Kažl [Šir] Večk NSurk Af SŠant M:Pš Kr [Mam] Sučk Jurtk). ĺeĺej, aźo ńej bańas! javaś E:Mar (2122) Bruder, geh jetzt in die Badestube! Sie ist fertig geheizt. kudo javams a roboti͔ E:Mar (260) Während geheizt wird, ist es nicht beschäftigt. vaj kudo javaź koŕćańa E:Beg (VII156) Die Stube ist kohlendunstig eingeheizt. kutś (pańaś) javaj M:P Die Stube (Badestube) wird fertig geheizt (das Holz im Ofen verbrennt). kutś javaś M:Pš An Die Stube ist fertig geheizt worden. v́et́ udumam jav́i E:Mar (260) Bei Nacht flieht mein Schlaf. ḿi·ḱ ṕi·ĺǵi surs ja·vaś [E:Šir] (II424) Er ist bis in die Zehen entschwunden. udə̑ma·źä javaś M:Pš Meine Schläfrigkeit ist entschwunden. udə̑ma·ćä toń javaza! M:?Kr Möge deine Schläfrigkeit entschwinden! vaj koda javaj soń udə̑ma·ńats [M:Mam] (IV119) Wenn ihre Schläfrigkeit verschwunden ist. naśila javaś śiḿińet́ E:NSurk (II477) Zuletzt wurde dein Durst gelöscht. śiḿem javaś E:SŠant (I60) Mein Durst ist ‒‒‒ gelöscht. śiḿeŋḱ javams śiḿed́e E:Af (III161) Trinkt, bis euer Durst gelöscht ist! koda oftᴉ͐ń moramaza javaś, son śäĺmᴉ͐nza panǯᴉńźä, iŕv́i·ś ńᴉ͐ araś E:Kažl (2148) Als der Bär sich satt gesungen hatte, öffnete er seine Augen, aber der Fuchs war schon nicht mehr da. — [Vgl. 2jaŋgams].
javamńä M:Vert (Dem. zu *javama) [окончание топки печи / Schluss der Beheizung des Ofens]. kud uštə̑mńa·s, kud javamńas (IV117) Bis zum Heizen der Stube, bis zum Geheiztwerden der Stube.
javakšnoms E:StZach (Frequ. zu javams) [исчезать / verschwinden]. udumńaza mazi͔ ivanoń javakšnoś (VII158) Die Schläfrigkeit des schönen Ivan verschwand.
javavtoms (java·vtoms) E:Mar, javaftums E:Kažl, javaftoms E:Večk Is, *javaftə̑ms E:Nask ― *javaftə̑ms M:P Pš Kr Sel [(ис)топить] / heizen, einheizen (E:Mar M:Pš: fertig heizen) (E:Mar Večk Is Kažl M:P Pš); [прогонять сон, выспаться] / den Schlaf vertreiben, [sich ausschlafen]; [заставлять исчезнуть] / verschwinden lassen (E:Mar Nask M:P Kr [Mam] Sel). ušti͔źe i javavti͔źe E:Mar (2122) Sie heizte sie [die Badestube] und heizte sie fertig. java·ftØəḱ moda-čeĺkət́ E:Nask (II524) Befreie dich vom irdischen Staub! [vgl. moda čeĺḱet́ javovsa E:Vez]. mon pańät́ javafti͔ńä M:Pš Ich heizte die Badestube fertig (vgl. 2jaŋgams). javafcaśk v́išk udə̑ma·nc M:Kr Wir werden ihre starke Schläfrigkeit vertreiben. vaj javaftka [v́išḱä udə̑ma·t́śəń] [M:Mam] (IV32) Vertreibe deine heftige Schläfrigkeit! ašk javaftan tusta udə̑mńäźń M:Sel Wart, ich werde meinen tiefen Schlaf vertreiben.
*javavt́ńems E:VVr, *java·fńims [E:Šir] ― *javafńəms (: javafńan, -i) M:P, *javafńəms M:Temn (Frequ. zu javavtoms) истоплять / fertig heizen (M:P); [прогонять, заставлять исчезать] / vertreiben, verschwinden lassen (Sorge, Langweile, Schläfrigkeit) (E:VVr Šir M:P Temn). ti͔ŋ́ḱ esne͔ tošnań [javavt́ńan], esne͔ŋ́ḱ goŕań [javavt́ńan] E:VVr (II370) Unter euch vergesse ich mein Weh, unter euch vergesse ich meinen Kummer. so·n udu·munda ḿińi·ḱ pari͔je·ś java·fńiĺ [E:Šir] (II440) Unsere Schwägerin pflegte ihren Schlaf zu vertreiben. v́išḱä udə̑mə̑ćeń javafńeza M:Temn (VIII362) Es soll dir den tiefen Schlaf verscheuchen.
javśems E:Mar ― javśəms M:P (Frequ. zu javams) истопиться / (ein)geheizt werden (Stube, Badestube). mon moĺeń, kutś samaj javśi M:P Ich trat ein, das Holz im Ofen war beinahe verbrannt.
javańd́əms M:Čemb Sel: iva·ńd́əms-javańd́əms M:Čemb, juva·ńd́əms-javańd́əms M:Sel [совершать моцион, гулять] / sich Bewegung machen, spazieren; [развлекаться, веселиться] / sich amüsieren, sich belustigen.
javańt́f́t́əms (Kaus. zu javańd́əms): juva·ńt́f́t́əms-javańt́f́t́əms M:Sel [развлекать, веселить] / jdn. amüsieren, belustigen.
javśej E:Kozl [мужское имя, Евсевий] / ein Männername. — ? Russ. Авсе́й, Евсе́й (allt. u. umg. zu Евсе́вий).
javuĺavtoms E:Mar Sob, *javĺavtoms E:Gor, javuĺavtoms ~ *jauĺaftoms E:Večk [объявлять, сообщать] / bekanntgeben, mitteilen (E:Mar Sob Večk); [извещать] / anzeigen (E:Mar Gor). ḿejs čav́iŋḱ popońt́? mon moĺan javuĺavtan E:Mar (295) Warum habt ihr den Priester getötet? Ich will gehen, zeige es an. javĺavti͔źe śeḿen tatar [v́äĺeń] promksc E:Gor (VII278) Semen Tatar gab es der Dorfversammlung an. javuĺavti͔źe v́äĺva[‑]śadova E:Sob (VII286) Sie gab es dem ganzen Dorfe kund. jauĺafti͔źe rod laŋga E:Večk (II218) Er meldete es bei der Verwandtschaft.
javuĺavt́ńems E:Mar, javuĺafńems E:Večk (Frequ. zu javuĺavtoms) [объявлять, сообщать] / bekanntgeben, mitteilen.
jazdams M:P [играть в “чижики”] / ein an beiden Enden zugespitztes Stöckchen mit einem dickeren Stock in die Luft schlagen [ein Kinderspiel].
jažams ChrE E:Mar Atr Gor Ba Večk SŠant, ežams E:Kad Kal Šokša, jäžams E:Kažl ― jažams ChrM M:P Kr [Mam] [молоть] / mahlen (ChrE E:Mar Atr Ba Večk Kal Kažl Šokša ChrM M:P Kr [Mam]); разломать, изломать / zermalmen, zertrümmern, zerbrechen (ChrE E:Mar Gor Večk Kad Ba SŠant); [избить досмерти] / totprügeln (E:Atr); [лохматиться, взъерошиваться] / zottig, filzig werden (Haar usw.) (E:Atr); [толкаться, вторгаться] / sich drängen, eindringen (M:P). ńiĺe čuḱit́, ńiĺe jaži͔t́, akuĺina juvodi͔. – alašań ṕiĺḱńe i puloś E:Mar (247) Vier stossen [stampfen], vier mahlen, Akulina worfelt. – Die Füsse und der Schwanz eines Pferdes. pondo počtḱe jažińek E:Večk (II212) Wir machten Mehl ein ganzes Pud. [si͔ń] sońende͔ makśit́ ežams načk toźort E:Šokša (VII464) Sie lassen sie feuchten (frischen) Weizen mahlen (“geben ihr feuchte Weizen, um zu mahlen”). ilkań [pajäś, škajeń] śudufś, jažasi͔ [M:Mam] (IV258) Ilkas Paja, der Gottverfluchte, mahlt ihn [frischen Roggen]. karaḿi·slaso o·ftoń jaži·źe E:Atr (III275) Sie schlug den Bären mit der Tragstange tot. blagoj ćaraᵪman pakśat jažaso! E:Gor (VII210) Ein heftiger Hagelschauer soll dein Feld verderben (“zerstampfen”)! ḱäŕiń ḱäŋkšińt́ jažiŋka E:Ba (VII410) Zerbrecht (damit) die Rindentür! kapsta-lopat jažiń E:Ba (VII416) Ich nagte Kohlblätter. son śovnosonzo kĺetkań jažiźe E:SŠant (I491) Er zerbrach mit seinem Flügel den Käfig. v́eśt́ ṕiśt́id́eź mon t́uŕma ḱeŋkšńeń jažasi͔ń E:SŠant (I413) Mit einem Schlage zertrümmere ich die Kerkertüren! ḿeśt́əḿä ton t́aza jažat?! M:P Um was zu tun dringst du hier ein?! t́ä kudə̑t́i t́at jaža M:P In dieses Haus dränge dich nicht! | čukams-ežams E:Kad [роиться, толочься (о насекомых)] / schwärmen, tanzen (von Insekten; eig.: stampfen u. mahlen). koda mo·škat́ńä ču·ḱit́-ežit́ Wie tanzen die Kriebelmücken! | jurams-jažams E:Atr Gor Vač Ba Kad M:Čemb Kars Prol заводиться / sich einfinden, sich einnisten; [намереваться] / beabsichtigen; (M:Čemb Kars:) [изготовлять, делать] / verfertigen, machen. ćiŕej juri͔-jaži E:Atr Ba Ein Geschwür beginnt zu entstehen. oruvś karmaś jurama-jažama E:Kad Das Geschwür begann sich festzusetzen. a t́eze͔j juraka, a t́eze͔j jažak! E:Vač (III127) Setze dich hier nicht fest! koćḱä pŕäńas joraś-jažaś ‒‒‒ ṕiza t́ijś M:Kars (IV241) Er verfertigte (selbst das Nest) auf einem Mooshöcker, ‒‒‒ er machte das Nest. son juri͔-jaži śe v́eĺeńt́e eŕamo E Er ist im Begriff in jenes Dorf zu übersiedeln, um dort zu leben.
jaži͔ E:Mar [ломающий] / einer der etw. aufbricht. [ńeḿeckoj] panǯumań jaži͔t́ńe (1128) Erbrecher von deutschen Schlössern. | juri͔-jaži komadoń pal E:Večk [фурункул] / sich festsetzender komadoń pal [eine Hautkrankheit, Furunkel].
jaža·jks M:Jurtk [рабочий, подёнщик, наёмный рабочий] / Arbeiter, Tagelöhner, Lohnarbeiter.
jažafḱä [M:Mam] (Dem. zu *jažaf ) [молотое] / das Gemahlene, was gemahlen worden ist. vaj jarʿtsada, [tuga·ńäńä], jarʿtsada ‒‒‒ nogaj avań jažafkada, tšufa·fkada (IV541) Esst, meine Brüder, esst ‒‒‒ das, was Nogajerinnen gemahlen und zerstampft haben.
jažavks E:Mar [уродливое существо] / ein missgestaltetes Geschöpf.
jažamo E ― jažam(a) M: jažamo-ḱev ChrE E:Mar VVr, jažamo-ḱev́ E:Večk Is, jažam-ḱev (-ǵev) E:Kad, ežam-ḱeft́ (Pl.) E:Kal ― jažam-ḱev M:P Mam, jažama-ḱev́ (~ jažam-ḱeft́ (Pl.)) M:Sel [мельничный жёрнов] / Mühlstein (E:Večk Is: nur in der Mühle; M:P Mam: Handmühlstein) (ChrE E:Mar Kad Večk Is M: P Mam Sel); [камни ручной мельницы, ручная мельница] / Handmühlsteine, Handmühle (E:Kal). kud ugolco ovto raŋǵi. – jažamo ḱev́iś E:Mar (239) In der Stubenecke brummt ein Bär. – Die Handmühle. koda jažamo ḱev́t́ńe v́ejc vasti͔t́, śeste͔ ḿińd́ak v́ejc vastustaŋk! E:Mar (2122) Wenn die Mühlsteine sich begegnen, dann mögen wir uns begegnen! [kuĺi] vorat, [salajt́] jažam-[ḱevńeń] M: Mam (IV889) Wenn du ein Dieb bist, stiehl dann meine Handsteine.
jažśems E ― jažśəms M:P (Frequ. zu jažams).
jažavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu jažams) [раздробляться, распадаться] / zermalmt werden, zerfallen.
jažavkšnoms E:Večk (Frequ. zu jažavoms). [jažaśt́-jažaśt́], eśt́ jažavkšno (I428) Sie versuchten (die Tore) einzuschlagen, (aber) sie liessen sich nicht einschlagen.
jažaftoms E:Kuz ― jažaftə̑ms M:P (Fakt. zu jažams) [заставлять молоть] / mahlen lassen. jažafti͔ počtḱet́ od ćora ṕek ḿeńt́ejt́ E:Kuz (V152) Der junge Mann lässt Mehl mahlen, es ist sehr voll [sättigend].
*jažafńəms (: jažafńan) M:P (Frequ. zu jažaftə̑ms).
*jažafńəkšńəms (: jažafńekšńan) M:P (Frequ. zu jažafńəms).
jažńä M:Pš (Gen. -ń) мешкотный / langsam, unbeholfen, schwerfällig. | jažńasta M:Pš (Adv.) [неумело / ungeschickt]. jažńasta rabo·taj Er arbeitet ungeschickt, trödelt. — Vgl. važńä M.
[jäfks] jɛfks ChrM, jäfks M:P, äfks M:Alk [жадность / Gier] (старое, редкое слово / ein altes, selten gebrauchtes Wort, = jäḿä). toń jäfkstśä (= äməćä) af topaftə̑v́i (od. ṕäšḱed́ev́i) M:P Deine Gier wird niemals befriedigt, du bekommst niemals genug (wird zu einem gierigen, sowohl zu einem armen als auch zu einem reichen Menschen gesagt, der immer mehr u. mehr haben will. | jɛfks-kunda·fks ChrM M:P [? первая жертва] / ? etwa “Erstlingsopfer”. [ḿiń] makstama jäfks[‑]kunda·fks M:Pš (IV742) Wir geben das Opfergeschenk [Erstlingsopfer]. — Vgl. jav: javks.
jäḿä M:P (Gen. jäḿəń), äḿä M:Alk (Gen. äḿəń), [?] jama M:Pš [жадность / Gier]. toń äməćä af topaftə̑v́i (toń äḿet́śä (jäfkstsä) af topaftə̑v́i (ṕäšḱed́ev́i)) M: Alk, ton jamat́śä af ṕäškəd́i M:Pš Deine Gier wird niemals befriedigt, du bekommst niemals genug (wird zu einem gierigen, sowohl zu einem armen als auch zu einem reichen Menschen gesagt, der immer mehr u. mehr haben will). — Vgl. jäfks; omot.
1jäŕ M:Pš, ar M:Sel, äŕ M:Ur как, каждый раз как / so oft als, immer wenn. jäŕ saj, lomańt́ maš́ńəftsi͔ M:Pš, ar saj, lomańt́ mašńəfci͔ M:Sel Immer wenn er kommt, langweilt er den Menschen. — Vgl. 1är.
jäŕəṕt́əms M:Pš [быстро ударять] / (schnell) schlagen. mon toń jäŕəṕt́t́ä Ich schlage dich.
*jäŕəṕt́uvə̑ms (~ *jäŕt́uvə̑ms) M:Pš (Refl.-Pass. zu jäŕəṕt́əms) [ломить, ныть / schmerzen (z.B. Finger in der Wärme, wenn sie gefroren sind)]; [обмораживаться / gefrieren] (= äŕəkstams [M: ?Čemb ?Sel; s. jäŕkstams]). ḱäd́ńä jäŕəpt́uv́śt́ (~ jäŕt́uvśt́) Mir begannen die Hände zu schmerzen (nachdem sie gefroren waren und ich in die Wärme gekommen bin). surə̑źä jäŕəṕt́u͕vś [Mein Finger ist (bis zur Empfindungslosigkeit) gefroren] (sage ich beim Eintreten in die Stube, wenn ich bemerke, dass mein Finger gefroren ist). ṕiĺgəźä jäŕəṕt́uvś Mein Fuss ist gefroren.
jäŕkstams M:P Pš, äŕəkstams M:Čemb Sel перезябнуть / sich erkälten, heftig frieren, durchfrieren, gefrieren. ṕiĺgəźä äŕəkstaś [M:?Čemb ?Sel] Mein Fuss ist gefroren. — Vgl. ? tschuw. vorə-l-.
äŕkstakšńəms M:Sel (Frequ. zu äŕəkstams).
jäŕḿi·la M:Sel [мужское имя, Ермолай] / ein Männername. maksə̑mak aĺäj, koźä aĺäńd́i koźä aĺäńd́i jäŕmi·lat́ńəńd́i (IV81) Gib mich, Vater, an einen reichen Mann, an einen reichen Mann, an (einen von den) Järmilas! — Russ. Ермола́й.
jäs ~ äs M:?Alk (Gen. -en, Abl. -dä, Nom. Pl. -t) [сиг] / Renke.
(j)äsə̑ńä M:Alk (Dem.) id.
jäšamə̑ms M:P, äšamə̑ms M:Alk [оставаться без своей доли (пищи, водки)] / seinen Teil nicht bekommen (an Speise, an Branntwein, den die anderen bekommen u. den man auch bekommen sollte, vgl. ĺija: ĺijadoms; jolandə̑ms; ein seltenes Wort, das meist nur von Speisen u. Getränken gebraucht wird). | jarʿcamda, v́ina·da äšamə̑ms M:Alk [оставаться без еды, водки] / ohne Essen, ohne Branntwein bleiben.
*(j)äšamkšńəms (: (j)äšamkšńan, -i) M:P Alk (Frequ.).
[jävəd́əms] jɛvəd́əms ChrM, jävəd́əms M: P, ävəd́əms M:Kr [Mam] Čemb Sel Sučk Ur [испугаться] / vor etw. erschrecken (ChrM M:P Kr [Mam] Čemb Sel Sučk); [испугать] / jdn. erschrecken (M:Sučk Ur). lopańadə̑ŋga a śiń [jävəd́išt́] M:P (IV36) Sie erschrecken auch vor Blättern. i [karʿtšəńä] praj, son [jävəd́i] [M: Mam] (IV847) Wenn nur ein trockener Zweig fällt, erschrickt er. t́at jävəd́ä šumńa·də̑n [M:Pš] (IV457) Erschrick nicht über meinen Lärm! [v́et́ ṕervaj] moŋga af [ṕäk ävəd́əń], kosta [ĺät́śəkšńəmajt́] [M:Mam] (IV876) Ich nämlich erschrak auch nicht so sehr zum ersten Mal, als du mich erschiessen wolltest. taratḱä praj, son ävə̑d́i M:Sučk (IV846) Ein Zweig fällt nieder, er erschrickt. ävəćt́ estə̑n i joŕäśt́ pŕä [v́et́t́i] M:Sučk (IV847), [jävət́śt́] eźdə̑n i [joŕäśt́ pŕä v́et́t́i] M:P (IV847) [Sie] erschraken vor mir und stürzten sich ins Wasser.
ävət́ks M:Čemb призрак / Vision, Gespenst, Wahnbild, Spuk.
jävət́kšńəms ~ *ävət́kšńəms (: äv́ət́kšńan, ‑i) M:P, jävət́kšńəms M:Kr, *ävəč́ńəms (: äv́eč́ńan, -i) M:Sel (Frequ. zu jävəd́əms) [испугаться / vor etw. erschrecken].
*jävəč́ńi (: jäv́eč́ńi) ~ *ävət́kšńi (: äv́et́kšńi) M:P пугливый / schreckhaft, scheu.
*ävət́kšńəma (: äv́et́kšńema, Gen. -ń) M:P пугливость / Schreckhaftigkeit. mon af ozan t́ä alašat́i äv́et́kšńemants iŋksa Dieses Pferd werde ich nicht besteigen wegen seiner Schreckhaftigkeit.
jɛjf́t́əms ~ ɛjf́t́əms ChrM, jäjəf́t́əms ~ *jäjf́t́əms (: jäjft́an, -i) ~ *jäv́f́t́əms (: jäv́ft́an, -i) M:P, äjft́əms M:Čemb, *äjft́əms (: äjft́an, -i) M:Sel, *äjft́əms M: Temn, ävə̑ftə̑ms ~ ävə̑ft́əms M:Sučk, ävə̑ftə̑ms M:Vert, *äjftə̑ms (: äjftan) M: Jurtk (Fakt. zu (j)ävəd́əms) [спугивать, испугать] / jdn. verscheuchen, erschrecken. gŕešnaj saldatkat́ ä͔vft́ińe M:Vert (VIII444) Ich erschreckte die arme Soldatenfrau. kodak ńäjeźä, aĺanc äjft́eźä M: Temn (VIII342) Als er ihn sah, erschreckte dieser seinen Vater.
jäjft́əma (Nom. Pl. -t) ~ jävft́ema M:P [чучело] / Vogelscheuche.
*jäjfńəms (: jäjfńan, -i) ~ *jävfńəms (: jävfńan) M:P, *äjfńəms M:Vert Sel (Frequ. zu jäjft́əms, jäv́ft́əms) [испугать] / jdn. erschrecken. äjfńi esə̑n M:Sel (IV813) Er erschrickt mich.
*äjfńəma (: äjfńema, Gen. -ń) M:P [пугало, чучело] / (Vogel)scheuche.
*jäjfńəkšńəms (: jäjfńekšńan, -i) ~ *jävfńəkšńəms (: jävfńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jäjfńəms, jävfńəms).
jäfńəvəms (? jävfńəvə̑ms, ? jäjfńəvə̑ms) (: jäfńev́i) M:P [пугать] / erschrecken.
*jäjft́əvə̑ms M, *jävft́əvə̑ms (: jävft́evan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu jäjft́əms, jävft́əms) [(мочь) испугаться] / vor etw. erschrecken, erschreckt werden (können). v́əŕga·zś numə̑lt́i af jäjft́əv́i M (IV708) Der Wolf erschrickt nicht vor einem Hasen [Der Wolf kann nicht von einem Hasen erschreckt werden].
jävə̑ndams ~ javə̑də̑ndams M:P, jävə̑ndams M:Pš явиться / erscheinen, sich zeigen. śä [alašat́i] jävə̑ndaśt́ śiv́i sukst M:Pš (IV777) In diesem Pferd haben sich fressende Würmer gezeigt. — [Russ. яви́ться].
jef́i·ma M:Pš, jef́i·m ~ ef́i·m M:Kr [мужское имя, Ефим] / ein Männername. — [Russ. Ефи́м].
jef́jut M:Vert [мужское имя] / ein Männername. — [? Russ.].
jeᵪŕem E:Jeg ― jäfŕi·m M:Kr [мужское имя, Ефрем] / ein Männername, Jefrem. — [Russ. Ефре́м].
jeĺḿä (~ jeĺḿe, Nom. Pl. jeĺḿe·t́) E:Ba [ель] / Fichte.
jeŕə·k M:MdJurtk ~ jerəḱ [M:?MdJurtk] [покатое место, склон] / abschüssige Stelle, Abhang (kleiner als jara·). — Vgl. eŕək M:Ur русло.
jeśĺi ChrE E:Ba, eśĺi E:Kal ― jeśĺi M: Sel если / wenn, falls. — [Russ. если].
jeśt́əĺi M:Sel [если] / wenn, falls. a jeśt́əĺi mońd́ədn od, uĺəza radno·j śestraźä (IV808) Aber ist es jünger als ich, soll es meine eigene jüngere Schwester sein. — [Russ. естли].
jevga E:NSurk [женское имя, Ева / ein Frauenname,] Eva. ja śuk[‑]śuk mastoroń ḱiŕd́i adam, mastor-ava jevga (III55) Heil, heil, Herrscher über die Erde, Adam, Erdmutter Eva. — [Russ. Евка (Dem. zu Ева].
ježda E:VVr [если] / wenn, falls. ježda a e·śit́, aĺi·ńem, eźe·cte͔ puĺńe·ks puva·sa (II388) Wenn es nicht dein ist, mein Bruder, blase ich es von der Bank wie Staub. — Russ. ежда.
ježĺi E:Mar [если] / wenn. [ježĺi] lamo sodavĺit́, to a lamo udovĺit́ (275) Wenn du viel wüsstest, so würdest du nicht viel schlafen. — Russ. (dial.) ежели, ежли.
ježna E:VVr если / wenn, falls. a ježna dušoj ej učat, sovan putoń kudozi͔t́ (II401) Doch wartest du mit (deiner) Seele, so trete ich in dein gebautes Haus. — [Russ.].
joftardə̑ms M:P Pš [медленно бегать, ездить, бежать рысью] / langsam laufen od. fahren, langsam traben, im leichten Trab fahren, (M:P auch:) [постоянно возвращаться к той же теме, беспрерывно повторять] / auf etw. herumreiten, etw. unaufhörlich wiederholen. śorańäś śä valt́ joftardi͔ M:Pš Der Junge wiederholt unaufhörlich jenes Wort.
joftardə̑z(ńä) M:P [Part.; Adv.] [на мелкую рысь] / in leichten Trab (z.B. verfallen); [мелкой рысью] / leicht trabend, im leichten Trab (z.B. fahren). — Vgl. ardoms.
joga E:Mečk [мужское имя] / ein Männername. oᵪ, jo·ga ĺä·ĺakaj, v́ä·śij ćo·rat́ńä v́ečksa·ḿiź (VII422) O, Joga Brüderchen, alle Burschen lieben mich.
jogoŕ (jogo·ŕ) E:Ba Bug, jogo·r E:SŠant ― jago·r M:P, jago·ŕäj (Anr.) M [мужское имя, Егор] / ein Männername; [дух-покровитель волков] / Schutzgeist der Wölfe (M). šat́ḱi·nas jogo·ŕ pokšt́ä·ńᴉń E:Ba (I505) Zu meinem Grossvater Jogorj in Schatkina. v́ece͔ čari͔ čińčaramo jogoŕ E:Bug (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Jogor. śt́epnoj šanta·lań vaśka·ń jogo·ri͔ń E:SŠant (I319) (Es sind die) von Vasjkas Jogor aus Stepnoj Schantala. vaj śuduft, śuduft kafta jago·rʿńä [M:P] (IV35) Ach, arm, arm sind die zwei Jagor. jago·ŕäj ᵪrabraj M (IV725) Tapfrer Jagorj! | *jago·rə̑ŕäś (: jago·raŕäś) [M:Mam], jagorńäś M:Temn [жена Егора] / Jegors Frau. avgə̑rə̑ń oftś [jago·raŕäs] [M:Mam] (IV446) Jagors Frau ist wie ein Bär aus Avgur. f́iĺäń jagorńäś, od saldatkańäś M:Temn (VIII342) Die Frau von Filjas Jagor, das junge Soldatenweib. — [Russ. Его́р].
1jok E:Mar нет / es gibt nicht, es ist nicht (= araś). — Tat.
2‑jok M:P (enklit. Verstärkungspartikel) [уже, же (лишь о будущем времени)] / schon (nur von der künftigen Zeit). | t́addejo·k [уже в этом году] / schon dieses Jahr. | t́äčijo·k [уже сегодня] / schon heute. | t́äńijo·k [уже теперь] / schon jetzt. | vandi͔jo·k [(наверно) уже завтра] / (sicher) schon morgen. “ḿeźa·rda tujat?” – “vandi͔ tuja·n.” – “vandi͔jo·k?” “Wann wirst du abfahren?” – “Morgen werde ich abfahren.” – “Schon morgen?”. — Tat. -uk, -ük.
jokoldoms E:VVr Sar Kočk Gor Večk Is, jokuldums E:Kad, jokuldams E:SŠant ― jokə̑ldə̑ms M:Pš ковылять / hinken, einen Fuss nachschleppen (M:Pš: [немного] / ein wenig) (E:Sar Kočk Kad Večk Is SŠant M:Pš); [прыгать на одной ноге] / auf éinem Beine hüpfen (E:SŠant); [шататься] / wackeln (das Karrenrad, wenn die Achse nicht gerade ist od. das Rad Spielraum hat) (E:VVr M:Pš).
jokoldi͔: jokoldi͔ san E:Gor Sob [артерия] / Pulsader. śiźǵäḿeń śiśem jokoldi͔ sanonʒo E:Sob (III101) Seine siebenundsiebzig Pulsadern.
jokoldaj E:Sar Kočk, jokoltaj E:Večk [Jeg], jokultaj E:Is [хромой, хромоногий] / hinkend, Hinkender, Hinkebein. jokoldaj juti͔ vaĺmalga E:Kočk (VII54) Unter dem Fenster geht ein Humpler vorbei. vaĺm alga jutaś jokoltaj E:Večk (I453) Unter dem Fenster ging ein Hinkebein vorbei. čamo·ro kolta·j [jokoltaj] E:Jeg (1100) Der Lahme hinket und hinket.
joladams M:P, joladams ~ joladə̑ms ML66(M) M:Pš, oladams M:Čemb, oladams ~ oladə̑ms ML668(M) ~ [?] joladams M:Sel, jolə̑də̑ms M:Sučk Ur [вилять хвостом] / mit dem Schwanze wedeln, (M:P Sel Sučk auch:) ластиться / um jdn. herumschwänzeln (von einem Menschen od. Tier), sich mit dem Schwanze wedelnd einschmeicheln (Hund, Fuchs); (M:Ur:) [полоскать, промывать] / schwenken, spülen; [M:?Sučk:] [трепать (за волосы)] / (an den Haaren) zausen. ṕińəś oladaj pulə̑nc marʿta M:Sel Der Hund wedelt mit seinem Schwanze. ton joladat soń ṕeŕfkanza M:Sel Du schwänzelst um ihn herum. joladaài soń ṕeŕfkanza M:Sel Er schwänzelt um ihn herum (Mensch od. Tier). ṕińəś koda ṕeŕfkanza jolə̑di͔ M:Sučk Wie schwänzelt der Hund um ihn herum! son śeḿb́ä vastńəń joladasi͔ńä M:Pš Er “fegt” alle Plätze, indem er von einer Stelle zur anderen eilt (sagt ein Beerenpflücker von einem anderen). | šäŕda jolə̑də̑ms M: ?Sučk [трепать, драть за волосы] / jdn. an den Haaren zupfen, zausen.
*joladakšńəms (: joladakšńan, -i) M:P, jolə̑tkšńəms M:Sučk (Frequ. zu joladams, jolə̑də̑ms).
jolaj M:P [льстивый, лицемерный] / schmeichlerisch, fuchsschwänzerisch, gleisnerisch.
jolana M:P Sel (Gen. -ń) льстивый / schmeichlerisch, fuchsschwänzerisch, gleisnerisch, zutunlich; [подлизывающийся, заискивающий] / einer der sich einschmeichelt, schmeichlerisch.
jolana-ši M:P [лесть, угодливость] / Schmeichelei, Fuchsschwänzerei. ḱelazś jolana-šinc marʿta af povav́i (? povə̑-) (IV696) Dank seiner Schmeichelei gerät der Fuchs nicht in die Falle.
jolə̑š (Nom. Pl. -t) ~ jolaš M:Temn любимый / lieb, geliebt (= ḱeĺgə̑ma M:Sp); [легкомысленный / leichtsinnig]. d́äd́anc šavə̑źä jolaš ə̑ŕvaŋksa (VIII324) Er brachte seine Mutter wegen seiner leichtsinnigen Frau um.
jolə̑škə̑də̑ms (2. Pl. Prät. ML21(M) jolə̑škə̑d́d́ä < jolə̑škə̑də̑d́ä) M:P Sel ластиться / sich einschmeicheln, sich mit zutulichen Worten od. Taten gut stellen, katzenfreundlich sein, sich einschmeicheln, um jdn. herumschwänzeln. [ḿäs] jolə̑škə̑ddä moń [ṕeŕfkan] M:Mam (IV545) Warum seid ihr um mich herumgeschwänzelt?
jolə̑škə̑tkšńəms M:P (Frequ. zu jolə̑škə̑də̑ms).
jolaksams M:Ur [двигать рукой, как при письме] / die Hand bewegen wie beim Schreiben. — [Vgl. joladams].
jolandə̑ms M:P [оставаться без чего-н., не получать] / ohne etw. bleiben, etw. nicht bekommen. | ṕit́ńəd́ä jolandə̑ms [остаться без зарплаты] / seinen Lohn nicht bekommen. | v́ina·da jolandə̑ms [остаться без водки] / ohne Branntwein bleiben, keinen Branntwein bekommen.
jolantftə̑ms M:P (Fakt. zu jolandə̑ms) [оставлять без чего-н., не давать] / ohne etw. lassen, etw. nicht geben.
jolaŋkšńəms M:P (Frequ. zu jolandə̑ms).
jolča·nka E:Ba [назв. местности] / ein Ortsname. śiśiḿi·ćä čistᴉ͐ńt́ dŕigoŕe·jka dumaja·kšnᴉ͐ś jolča·nkav (I173) Am siebenten Tage dachte Drigorejka nach Joltschanka (zu gehen).
jolčk E:Mar [описательное слово, “шмыг”] / ein deskr. Wort, etwa “husch”. goloj jolčk, ponav lavck. - ḱed́iś i vaŕgaś (228) Ein Nacktes klatsch! ein Haariges patsch! – Die Hand und der wollene Fausthandschuh.
joldardoms E:Kal полоскать / spülen (= iva·rdums E:Kal). — Vgl. jorvaldoms.
joldə̑r M:P [человек, который при ходьбе попеременно выдвигает вперёд своё левое и правое плечо] / jmd. der beim Gehen abwechselnd die linke u. die rechte Schulter vorschiebt.
joldordoms E:Mar Večk, joldordoms ~ joldo·rdoms E:Ba, joldurdoms E:SŠant ― joldə̑rdə̑ms M:P Sel [сновать (напр. в дверях)] / unablässig hin u. her rennen (z.B. zur Tür herein u. heraus) (E:Mar); [оживлённо двигаться, махать] / in reger Bewegung sein, schwingen (z.B. mit regen Bewegungen ein Rad mit Teer bestreichen) (E:Večk); [находиться в движении, оживлённо танцевать, вертеться] / seinen Körper u. seine Glieder in reger Bewegung halten, rege tanzen, sich drehend gehen (seine Schultern abwechselnd nach links u. rechts verdrehend) (M:P); [мигать глазами] / mit den Augen (E:Ba: mehrmals) zwinkern (E:Ba Večk); [болтать] / schwatzen (E:SŠant). joldə̑rdi͔ lakaài t́elats M:Sel [Sein Körper bewegt sich rege].
*joldə̑rftə̑ms (: joldə̑rftan, -i͔) M:P (Fakt. zu joldə̑rdə̑ms) [задвигать телом и членами, оживлённо танцевать] / den Körper u. die Glieder in reger Bewegung halten, rege tanzen.
joldə̑rkšnə̑ms M:P (Frequ. zu joldə̑rdə̑ms).
joldo·rk: joldo·rk ḿeŕe·ms E:Ba Večk [мигнуть глазами, бросить беглый взгляд] / einmal mit den Augen zwinkern, einen flüchtigen Blick werfen.
jolga M:Jurtk (Nom. Pl. jolgə̑t) [стройный] / schlank. | jolga šufta [стройное дерево] / ein schlanker Baum.
jolgańa E:Mar Večk, jolga·ńa E:Ba ― jolgana M:Ur [извивающийся, гибкий и скользкий (змея, рыба)] / sich schlängelnd, geschmeidig u. schlüpfrig (Schlange, Fisch); [дылда] / langer Lulatsch (von einem hochgewachsenen, schlanken Menschen ohne Haltung) (E:Mar); тонкий и высокий / schlank u. hochgewachsen (vom Baum) (E:VVr M:Ur).
jolgams M:P Kr Čemb Večk Sel Vert [толочь] / stampfen (Korn im Mörser mit einem Stössel, damit die Kleie (ḱed́) sich löst) (M:P Kr Čemb); [растоптать, мять] / zertreten, niedertreten (in einem Liede) (M:P); [толкнуть ногой] / mit dem Fusse stossen (M:Vert); [содрогаться, дрожать] / schaudern, zittern; [трясти] / schütteln (M:P); [совокупляться] / (eine Frau) beschlafen (M:Sel); [болтать] / schwätzen (M:Čemb). ĺäjt́i uskə̑źä, ṕiĺksa jolgaźä, v́et́t́i noldaźä M:Vert Er brachte sie (die Leiche) zum Flusse, versetzte ihr einen Fusstritt und stiess sie ins Wasser. ĺiᵪama·ŋka jolgasi͔ śiśəmkśt́ šit́i M:P Das Wechselfieber schüttelte ihn siebenmal am Tage. jolgasa avat́ M:Sel Ich beschlafe die Frau.
jolgaf M:P Aleks Kr [толёный] / gestampft. ṕižä t́əšəńa·t, jolgaf ṕəńəmńa·t M:Aleks (IV270) Grünes Gras, gestampften Hafer. jolgaf ṕi·ńəmńa·t rakšat kormańac M:Kr Gestampfter Hafer ist des Rosses Futter.
*jolgaftə̑ms (: jolgaftan) M:P (Fakt. zu jolgams).
*jolgafńəms (: jolgafńan) M:P (Frequ. zu jolgaftə̑ms).
*jolgafńəkšńəms (: jolgafńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jolgafńəms).
*jolkśəms (: jolkśan, -i) M:P (Frequ. zu jolgams).
*jolkśəkšńəms (: jolkśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jolkśəms).
jolma ~ jomla ~ jombla ChrM, jolma (Gen. -ń) ~ jomla M:P Sučk, jolma M:Pš Jožka Ur, jombla M:Čemb Sel, jolma ~ jolma· (Gen. -ń) ~ jomla M:Jurtk малый / klein, jung. lovś jolma, śorə̑ś af šači M (IV721) Gibt es [im Winter] wenig Schnee, wird das Getreide [im Sommer] nicht wachsen. znat́ mastə̑r laŋksa mońd́edə̑n jomla aš ḿeźəvə̑k M:Sučk (IV846) Sicher gibt es auf Erden nichts Geringeres als mich. | jolma at́äj M:Alk [брат отца мужа, проживающий в том же доме] / Vaterbruder des Mannes, falls er in demselben Hause wohnt (= v́äžəńd́ä at́ä, ohne Rücksicht auf Altersverhältnisse). | jolma ḱeŋkšḱä M:P [внутренняя дверь] / die innere der Doppeltür in Rauchstuben, die nur von halber Höhe der Aussentür (oću ḱeŋkš) ist. | jolma paĺä M:Jožka [“маленькая рубашка”, манишка] / “kleines Hemd”, ? ein Hemd für weniger festliche Gelegenheiten]. jolma paĺäś, jolma štšamaś jolma vasts jakams [Das kleine Hemd ist da zum Besuch kleinerer Gelegenheiten]. | jolma śora M:Alk [самый младший брат мужа] / jüngster Bruder des Mannes. | jolma śormańä M:P (Nom. Pl. j. śormańat) [назв. четвёртой рубашки невесты] / Name des vierten Hemdes der Braut. | jolma śt́iŕ M: Alk [вторая по возрасту сестра мужа, если она незамужняя] / nächstältere Schwester des Mannes, falls sie unverheiratet ist.
jolmańä M:P, jolmə̑·ńä M:Jurtk (Dem. zu jolma) [маленький, молоденький] / klein, jung.
jolmańasta M:P, jomblańasta M:Čemb [El.-Adv.] [маленьким, молодым] / klein, jung; [в юные годы] / in jungem Alter. jolmańasta kulə̑ś edńä·źä M:P Mein Kind starb im jungen Alter. ĺat́ś jomblańasta at́ada-avada M:Čemb Er blieb im jungen Alter (als Waise) hinter dem Vater und der Mutter zurück.
jolmə̑kšḱä M:Ur маленький / klein, winzig.
jomšti͔ ~ joŋkšti͔ M:P, joŋšti͔ M:P Pš, jomšti͔ M:Čemb Sel, jomkšti͔ M:Ur (Komp.-F.) [немного, чуть меньше] / ein wenig kleiner, etwas kleiner; (ohne Vergleichsobj.) [маловатый] / zieml. klein, ein bisschen klein; [меньше / kleiner]. t́it́ä śada jomšti͔ M:Sel Dieses ist etwas kleiner als jenes.
*jolmalgadə̑ms (: jolmalgadan, -i͔) M:P, jolma·lgə̑də̑ms M:Jurtk [уменьшаться, сжиматься, садиться] / kleiner werden, sich vermindern, einlaufen (von Stoffen).
*jolmalgaftə̑ms (: jolmalgaftan, -i͔) M:P, jomblalgaftams [? -ftə̑ms] M:Sel, *jolmalgə̑ftə̑ms (: jolmalgə̑ftan) M:Jurtk [уменьшать] / kleiner machen.
*jolmalgafńəms (: jolmalgafńan) M:P (Frequ. zu jolmalgaftə̑ms).
*jolmalgafńəkšńəms (: jolmalgafńekšńan) M:P (Frequ. zu jolmalgafńəms).
*jolmalgaftftə̑ms (: jolmalgaftftan, -i͔) M:P (Fakt. zu jolmalgaftə̑ms) [заставлять уменьшать] / kleiner machen lassen (z.B. ein Hemd).
*jolmalgaftfńəms (: jolmalgaftfńan, -i) M:P (Frequ. zu jolmalgaftftə̑ms).
jolnoms E:Mar Večk, jolno·ms E:Ba ― jolnams M:Pš Čemb Ur [живо двигаться, бегать кругом, увиваться] / sich rege bewegen, (um jdn. herum) rennen, um jdn. herumschwänzeln (E:Mar Ba Večk); баловаться / toben, ausgelassen sein, Mutwillen treiben (M:Pš Čemb Ur); [вилять (хвостом)] / [mit dem Schwanz] wedeln (E:?Ba ?Večk). jolni͔ ṕeŕkanʒo [E:?Ba ?Večk] Er rennt um ihn herum. | pulosonʒo jolnoms [E:?Ba ?Večk] [вилять хвостом] / mit dem Schwanz wedeln (der Hund).
jolnoftə̑ms M:Ur (Fakt. zu jolnams) [вилять хвостом] / mit dem Schwanz wedeln.
jolo E:Mar VVr Večk NBajt Is, jol E:Atr Ba розга, прут / Rute, lange Gerte (E:Atr: Rute, mit der man Kinder züchtigt) (E:Mar Atr VVr Večk Is); [жерди, на которые кладут кровельную солому] / die Stangen, worauf das Dachstroh gelegt wird (E:VVr); [шест, жердь] / Latte, Stange (E:Ba). jolo ṕese͔ uĺmazon paro kalne͔t́ kučodo! E:NBajt (VI178) An meine Angel an der Angelrute sendet gute Fische! | uĺma-jolo E:NBajt [удилище] / Angelrute.
joli͔ńe E:VVr (Dem. zu jolo) [решетины (под соломой)] / Dachstange(n) (unter dem Stroh). potmo-ćepḱet́ joli͔ńe (II326) Wie die Kettchen eines Hinternschurzes [sind] deine Dachruten.
jolodoms E:Mar, jolo·doms E:Ba, jolod́ems E:Večk [нанести удар, бить, махать] / einen Schlag versetzen, schlagen, schwippen (mit Rute od. mit Badequast in der Badestube); (E:Ba:) [совокупляться (с женщиной, но не с девушкой)] / beschlafen (nur eine Frau, nicht ein Mädchen). — [Vgl. joladams].
joloĺems E:Mar Večk (Frequ. zu jolodoms) [ударять, колотить] / (mehrmals mit Rute od. Badequast) schlagen.
jomams ChrE E:Mar Kal Večk Bug NBajt Bag StMokl Jeg SŠant, joma·ms E:Ba, *jumams E:Gor Škud Petr ― juma·ms ChrM M:P Lemd Čemb Sučk Prol Jurtk, ima·ms [M:Mam] Vert [погибать, гибнуть, пропадать, исчезать] / umkommen, zugrundegehen, verlorengehen, verschwinden (M:P: [полностью, навсегда] / ganz, für immer); (E:Ba Škud:) [заблудиться] / sich verirren, (E:Mar auch:) [портить] / verderben. ton moń jomavti͔ksi͔ĺiḿiḱ, a mon eźiń joma E:Mar (2122) Du wolltest mich umbringen, aber es gelang nicht [ich bin nicht umgekommen]. ĺeĺanzo ḱiskanzo jomaśt́ E:Mar (2122) Die Hunde des [ihres] Bruders sind verloren gegangen. pazne͔ń moĺitvaś źardojak a joḿi E:Mar (278) Ein Gebet zu Gott geht niemals verloren. uš ravuštozo jomazo! E:Mar (18) Möchte sie vernichtet werden! ḱiś jomaś E:Mar Der Weg ist verfehlt. tšiś jomaś E:Mar Die Sonne ist verschwunden (bei einer totalen Sonnenfinsternis). kodak drožakstuvat, jomat E:Kal (2136) Sowie du dich nur rührst, bist du verloren. vaj śeĺḿińeste͔ń ton joḿit́ E:Bug (VI44) Du verschwandest aus meiner Sicht (“meinen Augen”). joḿiń v́išḱińe polado E:Večk (I247) Eines kleinen Gatten wegen bin ich zugrunde gegangen. už jomaś, jomaś v́e śadom E:Bag (I282) Ach, verloren, verloren ging mein Hundert. kula·n, t́et́aka·j, joma·n, koŕmaka·j E:Jeg (198) Ich werde sterben, Väterchen, ich werde hinschwinden, du mein Ernährer! latoś kaladi͔, ḱize͔m śt́ak joḿi! E:Jeg (186) Der Schuppen wird einstürzen, mein Sommer wird umsonst verloren gehen! śe [v́iŕńeńt́eń] son kadovś, śe [v́iŕńeńt́eń] son jumaś E:Škud (VII222) Da blieb er im Walde, da kam er im Walde um. jonom jomaś E:SŠant Ich wurde ratlos, unschlüssig (eig.: Meine Richtung ging verloren). koza son juma·ś [M:?P] Wohin ist er (für immer) verschwunden? ḱesakćä juma·j, [śt́iŕćä] kuli͔ M (IV732) Verschwindet [im Traume] deine Strähne, wird deine Tochter sterben. šiś jumaj M:P Die Sonne verfinstert sich. ima·ń, ima·ń ot́śu aĺgada [M:Mam] (IV98) Ich bin verloren, ich bin verloren wegen meines ältesten Schwagers. imaś ä͔ŕamaźe oću aĺgada M:Vert (VIII446) Mein Leben ist wegen des ältesten Schwagers verlorengegangen. [ĺepa·ń] ima·ś [t́śaŋgə̑ńats] [M:Mam] (IV429) Lepas Heugabel ging verloren. | jomams-arams E(allg.) ― juma·ms-arams M(allg.): už joḿiń[‑]ari͔ń ṕiŋǵeze͔ń [E:Bug] (V274) Ich bin verloren mein ganzes Leben lang. joḿiń[‑]ari͔ń mon ńej b́eŕań polado E:StMokl (V216) Ich bin verloren wegen der bösen Frau. iĺaŋk katt jumama-arama E:Petr (VIII188) Lasst ihn nicht verlorengehen. stańä iĺu juma·k[‑]arak! M:Lemd (IV177) So stirb, Ilju!
joḿi E:Mar, juḿij E:Petr [исчезнувший] / Hingeschwundener (als Par.-Wort zu kuli͔ “Verstorbener”). vaj ton iĺak jakavto kuli͔ń[-joḿiń] kudova! E:Mar (1176) O, lass sie nicht die Häuser der Toten, Hingeschwundenen besuchen! pokščat-babat, kuli͔jt́-juḿijt́ E:Petr (VIII74) (Ihr) Ahnen, ihr Verstorbenen!
jomań-: jomań-arań E:NBajt [погубленный] / zugrundegerichtet. jomań[‑]arań mon lomańan (V100) Ich bin ein verlorener Mensch.
juma·f [M:?P] [потеря] / Verlust. toń ḿeźəń oću juma·fćä? Wie gross ist dein Verlust?
jomavks E:Mar Večk NBajt, jomafks [E:?Kad] jumavuks ~ jumavks E:Petr ― juma·fks M:P Sel пропажа, утрата / [etw. was man verloren hat, Verlust]; (M:Sel:) [порча] / Verderben. jomavkstomo v́ešńi E:Mar (225) Sucht ohne [etwas] verloren zu haben. jomaś jomavksom E:NBajt (VI62) Mir ist etwas verschwunden (“Mein Verlorenes ist verschwunden”). jomafksum eŕḿä [E:?Kad] Mir ist eine Sache verlorengegangen. iĺaza tuift́ vasuv jumavuksi͔ś, muiv́iza E:Petr (VIII128) Damit man den verschwundenen Gegenstand nicht weit wegbringen kann, damit es gefunden wird. źarc kudi͔ń azi͔ri͔ś v́ešńe jumavuksi͔ndza E:Petr (VIII128) Solange der Hausherr seinen verschwundenen Gegenstand sucht.
juma·ma [M:Mam] [смерть, гибель] / Tod, Untergang, Verderben. pslavamak juma·mu[‑]aramu (IV540) Segne mich, damit ich umkomme! kut́ i śudə̑źä son af juma·mu, soń af juma·mu ḱiŕd́ɯń aramu (IV16) Wenn sie auch sie verfluchte, so nicht (gerade), dass sie sterbe, nicht (gerade), dass sie sterbe, nicht, dass Kirdju umkomme. | čiń jomamo E:Is затмение солнца / Sonnenfinsternis. | jumam-aram-ši M [день гибели / Tag des Unterganges]. | jomamo-orma E:Atr, jumamo-orma E:Gor [смертельная болезнь] / tödliche Krankheit. oĺa se͔ŕed́i jomamo-ormaso E:Atr (I138) Olja liegt an einer tödlichen Krankheit darnieder. t́ät́kaj, se͔ŕid́an jumamo[‑]ormaso E:Gor (VII208) Ich habe mich, Vater, niedergelegt, an einer Todeskrankheit. | kol-jomamo E:VVr [жалкая смерть / schlimmes Sterben]. kol-joma·moń šuḿi·ńeśt́ (II343) Wie bei dem schlimmen Sterben klagen. | kovoń jomamo E:Ba Večk затмение луны / Mondfinsternis.
ima·mańä [M:Mam] (Dem. zu *ima·ma) [смерть, гибель / Tod, Untergang]. ton kuĺa·ksaka [ima·mańäźeń] (IV283) Frage mich (lieber) nach meinem Zugrundegehen!
jomaka M:P несчастный, [проклятый] / verlorengegangen, verdammt. kaŕəń kodaj jomaka Äusserst schlechter Bastschuhflechter, verdammt schlechter Bastschuhflechter. sokaj jomaka [Äusserst schlechter Pflüger, verdammt schlechter Pflüger].
*jomakšnoms E:Mar SŠant (Frequ. zu jomams): uš samozonzo [ḿiḱilaj] kulokšnoś, uš samozonzo [ḿiḱilaj] jomakšnoś E:Mar (142) Ehe sie herankam, starb Mikila, ehe sie herankam, verschied Mikila. mon iśak v́iŕs jomakšni͔ń E:SŠant Ich verirrte mich gestern im Walde.
*jomśems E:Večk Is ― jumśəms M:P ?Ur Jurtk (Frequ. zu jomams, juma·ms): iśt́a jomśi azor-avaks eŕamom E:Večk (II183) So vergeht mein Herrinnenleben. jomśe·ś sońze͔· v́ijńe·ze͔, jomśe·śt́ sońze͔· ḿekšḱe·nze͔ E:Is (II50) Ihre [der Bienenkönigin] Kräfte schwanden, ihre Bienen gingen zugrunde. moń kńiga·źä jumśə·ś M: Jurtk Mein Buch ist verlorengegangen.
*jumśəkšńəms (: jumśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jumśəms).
*jomśet́ems E:Atr MKly [Refl.-Pass. zu jomśems]: bojar-avaks-čiń v́eĺt́ ṕek jonne͔ze͔ jomśet́i E:Atr (II495) Mein Bojarinnentum härmt sich sehr. ṕek jonne͔ze͔ jomśet́eć, ṕek pŕev́enze͔ mašĺet́ećt́ E:MKly (VII36) Er war ganz ratlos, er war ganz von Sinnen.
jomavtoms E:Mar StMokl SŠant Sulli, jomaftoms ChrE E:Kal Večk Bag, *jumavtoms E:Gor Škud ― juma·ftə̑ms ChrM M:P Temn Sel, *ima·ftə̑ms M:Kr Mam (Kaus. zu jomams, juma·ms) [губить, убивать] / jdn. zugrunde richten, umbringen (ChrE E:Mar Kal Bag ChrM [M: Mam] Sel); [портить] / etw. verderben (ChrE E:Mar StMokl SŠant Sulli Jeg ChrM [M:Mam] Temn); [терять] / etw. verlieren (ChrE E:Mar StMokl ChrM M:P); проиграть / verspielen, im Spiel verlieren (vgl. mańams) (E:Mar); [исчезать] / (für einige Zeit) verschwinden (M:P); [заставлять исчезать, устранять] / verschwinden lassen, beseitigen (E:Škud Večk Bag); [заставлять погибать] / umkommen lassen (z.B. ein Kind) (M:P). aźo v́ešńiḱ t́ejt́eŕem, kozo jomavti͔ḱ! E:Mar (282) Suche meine Tochter auf, wo du sie zugrunde gerichtet hast! lama korʿtama karmat, tońćit́ jomaftat E:Kal (2134) Wirst du viel sprechen, so wirst du dich [damit] zugrunde richten. jomafti͔źe b́eŕań ava odʒ́ori͔ńeń E:Bag (II132) Das böse Weib brachte den jungen Mann um. [ḿeźńeń] jomavti͔ḱ, od́iŕvakaj, v́eška poli͔ńet́? E:Mar (16) Warum hast du, junge Frau, deinen kleinen Gatten vernichtet? ton moń jomavti͔ksi͔ĺiḿiḱ, a mon eźiń joma E:Mar (2122) Du wolltest mich umbringen, aber es gelang nicht [ich kam nicht um]. [kut́i] maksamak, af ima·ftsamak [M:Mam] (IV396) Wenn du mich auch weggibst, bringst du mich wenigstens nicht um. salda·t aš [ḿeźiŋksa], juma·ftə̑ms M:Sel (IV824) Es gibt nichts, weswegen man den Soldaten umbringen könnte. kafta vajmə̑t juma·ftat, jeśĺi pŕants ḱeŕsak M: Sel (IV806) Du tötest zwei Seelen, wenn du ihr den Kopf abhaust. ḿes[‑]ka [ima·fti͔t́ vajmət́śəń] [M:Mam] (IV154) Warum hast du dein Leben zerstört? kov jumavci͔ńek t́e osal vastańt́? E:Škud (VII294) Wo lassen wir diese träge (“schlechte”) Frau verschwinden? kov jomavsi͔ńeḱ t́e kaž vasti͔ńeńt́ E:Večk (I243) Wohin lassen wir den schlimmen Mann verschwinden? ḱinʒe͔[‑]janonʒo jomavti͔k E:Bag (VI144) Lass ihm den Weg und Steg (aus dem Sinn) verschwinden [= Lass ihn sich verirren]. mon ṕiĺǵe-śĺede͔m, bratci͔, jomaftan E:Večk (II106) Ich beseitige [beim Fliehen] die Spuren meiner Füsse, Brüder. ton iĺakaja ḿeĺavto, ṕiśi śeĺv́et́ḱet́ jomavto! E:StMokl (V116) Sei nicht betrübt, vergiess nicht (umsonst) deine heissen Tränen! karkś śemb́əd́ä juva·di͔ tə̑ vajǵäĺənc stak juma·fti͔ [M:?P] (IV695) Der Kranich schreit am stärksten und verliert so seine Stimme. jomavti͔ńʒ́e t́et́ań[‑]avań eŕamost E:StMokl (V206) Sie verdarb meinen Eltern das Leben. v́eśe śuronzo jomavti͔ńźe E:SŠant (I123) All seine Saat liess er verderben. ṕize͔m kolasi͔ź, godom jumavci͔ź E:Sulli (VII94) Sie werden mein Nest zerstören, mich um mein Jahr bringen. ṕize͔·m kala·vsi͔ź, ḱize͔m joma·vsi͔ź E:Jeg (188) Sie werden mein Nest verwüsten, sie werden mir den Sommer verderben! t́ak ima·fta [ḱizə̑ń-]t́alə̑ń [tuft́śeń-muft́śeń, naživaft́śeń] [M:Mam] (IV569) Verdirb nicht das, was du während Sommer und Winter dir geschafft und erworben hast! jumaftan ḱizə̑nc, straftan proks ṕizə̑nc M:Temn (VIII382) Ich werde es um sein Jahr bringen, ich werde ihm das Nest ganz zerstören (zerstreuen). koza ton juma·ftə̑t́ [M:?P] Wohin bist du verschwunden?
jomavtoń E:Mar [Verbal-Adj. von jomavtoms] [потерянный, погубленный / verloren, zugrundegerichtet]. jomavtoń t́akat [śukuńäś] (1186) Es ist dein verlorenes Kind, das sich gebeugt hat. kolmoće ńed́ĺa ‒‒‒ jomavtoń se͔ŕem moń ašči͔ (1158) Schon die dritte Woche ‒‒‒ ist meine Gestalt zugrunde gerichtet [eig.: ist meine zugrundegerichtete Gestalt da].
*jomavĺems E:SŠant (Frequ. zu jomavtoms): iĺak jomavĺe toto t́et́akaj ton uĺit́[‑]parot (I473) Bringe dich nicht, Vater, um dein Vermögen!
jomavt́ńems E:Mar, jomafńems E:Kut ― juma·fńəms M:P (Frequ. zu jomavtoms, juma·ftə̑ms) [губить] / zugrunde richten (E:Mar Kut); [портить] / verderben (E:Mar); [терять, лишаться] / verlieren, einbüssen (E:Mar); [затеряться (на некоторое время)] / (für einige Zeit) verschwunden sein [M:?P]. ton jomafńesi͔t́, od-ćora, ejkakšot E:Kut (V266) Du wirst, junger Mann, es dahin bringen, dass deine Kinder verloren gehen. koza ton juma·fńət́ [M:?P] Wohin bist du entschwunden?
*jumafńikšne͔ms E:Petr ― *juma·fńəkšńəms (: juma·fńekšńan ~ juma·fńakšńan) M:P (Frequ. zu jumafńems, juma·fńəms). pokš t́ejt́eŕt́ńe v́iška ḿiŕd́ist čavni͔kšni͔ź, jumafńikšni͔ź E:Petr (VIII2) Die erwachsenen Frauen erschlugen ihre kleinen Männer, brachten sie um.
jomavtovoms E:Mar (Refl.-Pass. zu jomavtoms). ćoraś kodajak a jomavtov́i Der Mann kann auf keine Weise umgebracht werden. a, ormaza ḱiska, jomavtovś kodajak t́ejt́eŕem (283) Ah, toller Hund, meine Tochter ist auf irgendeine Weise umgebracht worden.
jomboldoms E:Mar Atr Večk, jombo·ldᴉ͐ms E:Ba, jombuldoms ~ [?] jumbuldoms E:SŠant, [?] jumbuldoms E:?Atr ― jombə̑ldə̑ms M:Sučk Prol Ur [качать] / schaukeln (z.B. Boot im Wellenschlag) (E:Ba Večk); [махать] / schwingen [M: Ur]; [шататься] / wackeln (Karrenrad, wenn die Achse nicht gerade ist) (E:Mar Ba M:Sučk); бултыхаться / platschen (Wasser, wenn man es in Bewegung stösst) (E:Atr Ba SŠant).
jombolkšnoms E:Večk (Frequ. zu jomboldoms).
jombə̑lftə̑ms M:Ur [махать (напр., длинным прутом)] / in der Hand schwingen (z.B. eine lange Rute).
jomka E:Mar Ba Večk SŠant, jonka E:VVr [глубокий] / tief; [с крутым краем (напр. блюдо), с крутыми берегами (река)] / mit steilem Rand (z.B. Schüssel), mit steilem Ufer (Fluss). | jomka ḱi E:?Mar [ложбина] / Hohlweg. — [Vgl. russ. ёмкий: ёмко].
jomḱińe E:Mar [Dem. zu jomka] id. vakani͔ś jomḱińe Die Schüssel ist tief (hat einen senkrechten Rand).
1jon ChrE E:Mar Atr Ba MKly Večk Šest Is Kozl Vez NSurk SŠant, jon (~ [?] jan) E:VVr, jan E:Kal ― joń ChrM M:P Kr Gor Ur (Nom. Pl. M:P *jot́t́), jon M: Čemb Sel, joń ~ jon M:Jurtk ум / Verstand, (E(allg.) auch:) [сторона, направление] / Seite, Richtung, (M:P auch:) [мнение] / Meinung. ot, si͔ń a mu·it́ kudo·j jon (jan) E:VVr (III228) Aber sieh, sie finden den Weg [die Richtung] nicht nach Hause. śe joni͔ń lomań E:Mar Ein Mann von jener Gegend. iĺak jomaft jonom, iĺit́ sajt́ ṕŕev́eń E:Šest (III43) Bringe mich nicht um meinen Verstand, nimm mir nicht meine Vernunft! jonom jomaś E:Večk Ich bin ganz ratlos (unschlüssig). si͔rgaś iśt́a kudov[‑]čiv, jomaś sonʒe͔ jonozo E:Večk (V452) Sie machte sich so nach Hause auf, (aber) ihr ging die Richtung (das Bewusstsein) verloren. jonc sajekšni͔ja šači mastorom E:Vez (V200) Ich nahm (die Richtung in) mein Geburtsland in den Sinn. joń sodaj M:P Es hat schon Verstand (von einem Kinde). jon af sodaj žabańäńd́i M:Čemb (Du hast mich zur Frau gegeben) einem unverständigen Kinde. śemb́əń jońcnə̑n azi͔ M:P (IV668) [Es] erzählt die Meinung aller. jonńä mašśt́ M:Sel Der Kopf dreht sich im Kreise, es schwindelt mir. śiń mamants marʿta lad́äśt́ jonnda M:Sel (IV812) Sie mit seiner Mutter vereinigten sich in Liebe [wohl doch nur: Er und seine Mutter verständigten sich über einen hinterlistigen Plan]. śiń aš jońcna[‑]jožə̑sna M:Gor (IV478) Sie haben keinen Verstand. | jońda śäv́i M:Kr [умственно развитый (ребёнок)] / geistig entwickelt (Kind). | *ĺeḿb́e jon E:Večk SŠant ― ĺämb́ä jon M:Sučk [юг] / Süden (s. ĺeḿb́e). | ṕeĺ-či-jon E [юг / Süden]. | ṕiŕa-jon E:SŠant [изголовье / Kopfende].
jono E:Večk SŠant NSurk MKly (Lok.) [в стороне, в направлении] / an der Seite, in der Richtung. kafto jono točkanʒo E:Večk [An beiden Seiten sind ihre (der Münze) (Verzierungs-)Punkte]. ko jono pokš ḱiś E:SŠant [In welcher Richtung ist die grosse Landstrasse?]. ono, to jono E:NSurk Sieh, in dieser Richtung. ḱerč ṕeĺe jonośt́ si͔ŕe saldatne͔ E:MKly (VII44) (Da) auf der Linksseite (waren) die alten Soldaten.
jondo E:Atr Večk [Abl.] [со стороны] / von der Richtung her. varmaś puv́i ĺemb́e jondo E:Večk Der Wind weht vom Süden. | alo jondo E:Atr [снизу] / von unten her. | či-valguma jondo E:Večk [с запада] / vom Westen her. | eŕva jondo E [со всех сторон] / von allen Seiten. | karčo jondo E:Mar, karšo jondo E:SŠant [с противоположной стороны] / von entgegengesetzter Richtung (zu einem) her. kot́ mon, avakaj, a karčo jondo vasti͔t́iń E:Mar (1204) Wenn ich auch, Mütterchen, dir als mir zugewandt nicht begegnete. | ko jondo E:Kozl [с какой стороны] / von welcher Richtung her? | kona jondo E:Atr id. kona jondo a part slavat maŕav́it́? (II82) Woher ist das schlimme Gerede zu hören? | krugom jondo E:SŠant [со всех сторон] / von allen Seiten. | ṕeĺ-či jondo [E] [с юга] / [vom Süden her]. | ušo jondo E:Večk [извне / von aussen her] (vgl. ušo: ušo jonks). | v́e jondo E:Večk [сбоку, издали / von der Seite her, von der Ferne her]. v́e jondo lomat́ ńesaḿiź (I441) Leute seitab sehen uns. | v́eŕe jondo E:Atr [сверху / von oben her]. v́eŕe-jondo v́eŕe-pazoń ḱeĺ-pŕasto (II83) Von oben, von des Vere-pas Zunge. | jondoń: ko jondoń E:Is [родом откуда] / woher stammend. nu ńe ko jondo·ń ĺito·voń anda·nzo (I319) Woher sind Litovos Brautwerber?
jonov ChrE E:Mar Is SŠant (Lat.) [по направлению, в сторону / nach der Richtung hin]. tolońt́ jonov tuś E:Mar Er ging dem Feuer entgegen. uk orgot́ orgot́ gŕešnoj eŕuma v́e jonov E:SŠant (I413) Oh, fliehe, armer Erjuma, fliehe fort! ko jonovga·k eŕźa·ń ćora· a va·ni͔ E:Is (I217) Der junge Ersäne schaut nirgendswohin. | eŕva jonov ChrE [во всех направлениях, во все стороны] / nach allen Seiten. | ĺemb́e jonov E:SŠant [на юг] / nach Süden. | ob́ed jonov E:SŠant id. omboćeś tui ob́ed jonov (I10) Der andere macht sich nach Süden auf (vgl. joŋks: ob́ed-jonks). | valcḱe jonov E:Mar [к утру] / gegen Morgen.
jonga E [Prol.] [по стороне / an der Seite entlang, an der Seite hin]. | kavto jonga [по обеим сторонам] / an beiden Seiten.
joŋks ~ jonks E:Mar, joŋks E:Gor, jonks E:Atr Ba Večk SŠant сторона / Seite, Gegend, (E:Mar auch:) [благоразумие, ум, разум] / Einsicht, Verstand, Vernunft. śe joŋksi͔ń lomań E:Mar, śe joŋksuń lomań E:SŠant Ein Mann aus jener Gegend. śe jo·nksov tuś E:Ba Er begab sich in jene Richtung (Gegend). ḿejĺe t́e jonksośt́, ańd́amo, a ńesak E:SŠant (I154) Diese Gegend wirst du, Andjamo, nicht mehr sehen. joŋksom mašś E:Mar Ich bin völlig ratlos (verwirrt; eig.: Meine Richtung ist verlorengegangen). | či-valguma-jonks E:Večk Is (Abl. E:Večk či-valguma jondo) запад / “Sonnenuntergang”, Westen. | iŋǵeĺ jonks E:Atr, iŋǵeĺ(e) jonks E:Večk, iŋǵiĺ jo·ŋks E:Ba, iŋgoĺonks E:SŠant, iŋgoĺovks E:VVr [нижняя сторона, изнанка] / Unterseite, Kehrseite. | jakšamo-jonks E:Večk Is ― jakšama-joŋks M: Sučk [север] / Norden. | ob́ed-jonks E:Večk Is юг, полдень / Süden. | paro jonks E:Ba Večk [лицевая (правая) сторона (ткани)] / rechte Seite (des Stoffes). | potmo-jonks E:Večk Pavl (Abl. potmo jondo) [внутренняя сторона (платья)] / Innenseite (z.B. eines Kleidungsstückes). | pulo-jonkst (Pl.) E:Atr [мелкая сечка] / Häcksel. | ušo jonks E:Večk (Abl. ušo jondo) [наружная сторона] / Aussenseite.
joń̄ńɛ ChrM, jońńä M:P Kr Saz Sandr Ins (Dem. zu joń) [разум] / Verstand; [нрав] / Gemüt. [ḿiŕt́t́-]əŕva·t eŕäšt́ af fḱä jońńasa M:P (IV59) Der Mann und die Frau leben nicht in Eintracht. əzv́e·rəń jońńä a soń esə̑nza M:Ins (IV245) Er hat die Vernunft eines Waldtieres. fḱä jońńasa, mazańäj, [eŕśəkšńəḿä] M:Saz (IV483) (Aber) nach einem Sinn, Schwägerin, haben wir gelebt. v́ina·ś šovə̑rdaś jońńäńəń M:Sandr (IV227) Der Branntwein verwirrte meinen Verstand. tunda·ń maźi ši jońńäźä M: Sandr (IV226) (Wie) ein schöner Frühlingstag (ist) mein Gemüt.
jońu (~ jońuw, Gen. -ə̑ń) M:P, jonu M: Čemb Katm Vod Sp Sel Jurtk умный / klug, verständig, vernünftig. fḱäś jońu, fḱäś dura·k M (IV643) Der eine ist klug, der andere dumm. koza kadi͔ńä jonu st́iŕəń šińä·źəń M:Katm (IV459) Wo habe ich mein vernünftiges Mädchentum gelassen? jonuda jonu [taŕäń] razumńac M:Vod (IV206) Klüger als klug ist Tarjas Verstand.
jonuńä· M:Sel (Dem. zu jonu).
jońu-ǯi M:P [ум, разум] / Klugheit, Vernunft.
jontomo E:Mar VVr Ba Večk ― jońf́t́eḿä M:P, jońftə̑ḿä ~ jońt́f́t́eḿä M:Kr [Mam], jońtftə̑ma M [бесцельный, без цели, направления] / ziellos, ohne Ziel, Richtung (E:Večk); безумный / unvernünftig, vernunftlos, töricht (M:P Kr). esta [ńi tuś jońftə̑ḿä] avaś son [eŕva·ks] [M:Mam] (IV381) (Und) so machte sich die unvernünftige Frau auf, um Ehefrau zu werden. [t́äd́asnə̑n jońtft́emət] soń kajäsaź [ṕitš] utə̑mu [M:Mam] (IV381) Ihre Mutter, die Unvernünftige, wird in einen Speicher aus Kiefernholz gebracht. | jontomo-jožovtomo E:Mar Večk [?VVr ?Ba] [бессознательный, без чувств, без памяти] / bewusstlos, besinnungslos. | jontomo moĺems E:Večk [скитаться без цели] / hin u. her streifen, ohne zu wissen, wohin.
[?] jonams E:Mar [целиться, взять на мушку] / zielen, aufs Korn nehmen.
*jońijams (: jońijan, -äj) М:P [образумиться, взяться за ум, умнеть] / zur Besinnung kommen, Vernunft annehmen, klüger werden.
*jońijaftə̑ms (: jońijaftan, -i͔) M:P (Fakt. zu jońijams).
*jońijafńəms (: jońijafńan, -i) M:P (Frequ. zu jońijaftə̑ms).
2jon E:Mar Atr Gor Sob Kad Kal Šir Šokša Kažl Bug Večk SŠant Jeg (Nom. Pl. E:Mar Jeg Šir jot, E:Kal Kažl jott) хороший / gut (ChrE E:Mar Atr Gor Sob Kal [Šir] Šokša Bug Večk SŠant); [доброжелательный] / wohlwollend (E:Mar). ḱiŕuᵪaś jonoĺ aĺińeś E:Gor (VII316) Kirja war ein tüchtiger junger Mann. kona ćoraś toń a jon E:Sob (VII12) Wer von deinen Söhnen ist nicht tüchtig? t́es(e͔) at jon eŕams E:Kal (2128) Hier ist nicht gut sein [zu leben]. t́et́e ŕečkat́ truks ṕiŕǵiḿ(e) ińazurs ḿeŕś t́eiḿd́e jon, zdoruv se͔d́ E:Kal (2135) Über diesen Fluss hatte Fürst Pirgime eine gute, starke Brücke bauen lassen. ja jon, jon, ŕiv́iś ḿili͔ŋǵiḿ, aźo ṕiŕ(e) udalu E:Kal (2137) Nun gut, nun gut, Füchschen, geh hinter die Tennen! sońd́ä· śe·ks jo:t kaźńi·t́ńä [E:Šir] (II431) Deshalb sind ihre Geschenke gut. mon vaga, pokš bratan, kortan, ṕit́iź śid́ jon eŕamuś E:Šokša (VII456) Ich, siehe, bin der ältere Bruder und sage, unverheiratet sei das Leben besser. oᵪ ilaś ilaś, ḱeze͔ŕeń ilaś ṕe[k] jonoĺ! E:Bug (V360) Ach, die Sitte, die Sitte, die alte Sitte war sehr gut!
joni͔ŋǵɛ̆ E:Šir (Dem. zu jon) [хорошенький] / gut. | joni͔ŋǵistä͔ E:Šir (Adv.) [хорошо] / gut. pa·ri͔ŋǵistä͔ mo·rada, jo·ni͔ŋǵistä͔ jo·ftada (II419) Singt schön, sprecht gut!
jondol ChrE E:Mar Kočk Bug Večk Ba, jondo·l E:Kad, jandol ~ jando·l E:Kal ― jondə̑l ChrM M:P (Nom. Pl. M:P -ʿt), jondə̑l M:Ur, jondə̑·l M:Jurtk [молния] / Blitz. v́iŕcte͔ śeŕǵeć, pancto v́eŕǵeć, rav́iń [t́ejt́eŕ] tandavć. – puŕǵińeś i jondoli͔ś E:Mar (272) Von dem Walde her schrie es, von dem Hügel her leuchtete es, es erschrak die Tochter der Wolga. – Der Donner und der Blitz. koda ḱeṕt́it́e pokš varmaś, ṕiŕǵiḿe jandol marʿta E:Kal (2137) Da erhebt sich [plötzlich] ein furchtbarer Wind mit Donner und Blitz! si͔nst ṕiĺḱńiń alda tolʿt ĺif́t́it́, jandolks nalʿḱit́ E:Kal (2136) Unter ihren Füssen sprühen Funken hervor, leuchtend wie Blitze. tolʿca i jandolʿca kurʿtatanza E:Kal (2136) Er wird dich mit dem Feuer des Blitzes verbrennen. už jondolks nalḱit́ mat́ŕo ṕiĺenʒe͔ E:Večk (I438) Wie der Blitz, Matrjoscha, zucken seine Ohren. aŕćiń moĺḿe mon ńej jondol babańe E:Bug (V214) Ich gedachte, zu der Blitz-Alten [Name einer Zauberin in einem Liede] zu gehen. | kol-jondol [E:MKly] [злая молния / böser Blitz]. kol jondoloś, pari͔jam, toń avaftot (VII68) Der böse Blitz [in deinem Traum], meine Schwägerin, [ist] deine Schwiegermutter. | kośḱe jondol E ― kośḱä jondə̑l M:P Sel [зарница] / Wetterleuchten. moŕät́ kučka·sa kośḱä kaĺ, kośḱä jondə̑l nalʿkə̑źä, kośḱä at́am ĺät́śəźä M:Sel (IV763) Mitten im Meere (steht) eine trockene Weide, der trockene Blitz schlug in sie ein, der trockene Donner beschoss sie.
jondolne͔ E:MKly ― jondə̑lńä M:P Saz (Dem. zu jondol) id. v́eŕǵed́ekšńeś, uŕakaj, kol jondolne͔ E:MKly (VII66) Es zuckte, Schwägerin, der böse Blitz. toń fḱäńäćəń nalʿḱi jondə̑lńäś ṕid́əźä M:Saz (IV5) Deinen Einzigen hat der zuckende Blitz verbrannt.
joŋgaj M:P Pš (Gen. -əń), oŋgaj ~ oŋga·j M:Ur сторона / Seite, Richtung, (M:Ur auch:) [обычай, привычка, своеобразие] / Brauch, Gewohnheit, Eigenart. mon uga·d́äń kak ras ṕeŕńät́ joŋgajəzə̑nza [M:P] Ich schlug sogleich die Richtung nach dem Bienengarten ein. śä ṕeŕńät́i mon t́afta joŋgajəzə̑nza moĺan? – joŋgajəzə̑nza moĺat [M:P] [Gehe ich nun also in die Richtung nach jenem Bienengarten? – Du gehst (gerade) in die Richtung]. | ḱerǯi oŋgajsa M:Ur [на левой стороне] / an (auf) der linken Seite. | oŋgajə̑c ćeb́äŕ M:Ur [“всё хорошо”] / “alles gut” (wird von einem Manne gesagt, der alles in guter Ordnung hat). — Vgl. tscher.O ə̑ŋɣaj Richtung; Stellung, Lage. — Türk., vgl. tat. kirg. ə̑ŋɣaj, baschk. əŋkaj направление / Richtung; kirg. önəgə привычка, обыкновение / Brauch, Gewohnheit; alt. jaŋ “вера” / Lebensordnung usw.
joŋgə̑ldə̑ms M:P [шататься] / wackeln (Karrenrad).
joŋgə̑ms M:P [пылать, сильно пламенеть, загораться] / lohen, heftig lodern, aufflammen (vgl. jurna·ms gleichmässig brennen); [высматривать, оглядываться] / spähen, hin u. her spielen (die Augen z.B. eines Menschen, der um sich späht, um etw. zu stehlen); [? раскачивать] / ? wippen.
joŋǵi: joŋǵi śeĺḿä M:P [озирающийся вокруг себя в целях кражи] / einer der umherspäht, um etw. zu stehlen.
joŋgə̑ndə̑ms M:P (Frequ. zu joŋgə̑ms).
joŋgə̑ŋkšnə̑ms M:P (Frequ. zu joŋgə̑ndə̑ms).
joŋkftə̑ms M:P (Fakt. zu joŋgə̑ms) [махать, (неосторожно) размахивать] / fuchteln, (unvorsichtig) schwenken; [мигать (глазами)] / (mit den Augen) zwinkern. ḿäks joŋkftat ružjä·t́ (~ ḿäs joŋkftat ružja·t)? Warum fuchtelst du so (unvorsichtig) mit der Flinte herum?
joŋkfńəms M:P (Frequ. zu joŋkftə̑ms).
*joŋkfńəkšńəms (: joŋkfńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu joŋkfńəms).
1jonka M [мужское имя] / ein Männername, Jonas. jonka pə̑ska·ś karšə̑zə̑nza, šińəc moĺi v́ekə̑zə̑nza (IV622) Jonka liess gegen ihn einen ziehen, sein Geruch hält sich bis zum Ende seines Lebens.
1joŋks E, jonks E:Večk Is SŠant, joŋs E:Atr, jomks E:Jeg (Nym.) ― joŋks M:P Jurtk, joŋs M:Ur [дуга] / Bogen (E M); шерстобой(ник), шерстобит / Wollschläger [Gerät zum Reinigen der Wolle, besteht aus Bogen u. Saite] (E:Ba Večk Is SŠant M:Jurtk); [лук] / Armbrust (E:Jeg). | at́am-jonks M:Čemb, at́ama-joŋks ~ at́ama-jonks M:Sučk, at́a·ma-jo·mks M:Prol радуга / Regenbogen. at́am joŋks [śiḿi], ṕiźəm tuji M (IV278) Wenn der Regenbogen trinkt [Wenn der Regenbogen ein Gewässer berührt], wird es regnen. | joŋgsə̑·ń šau̯ma· M:Jurtk [инструмент для битья по струне шерстобоя] / Werkzeug, mit dem die Saite des Wollschlägers geschlagen wird. | kaĺ-jonks E:Nask [ивовая палка] / Weidenrute. kaĺ jo·nksca čavsa (III119) Mit einem Weidenstock schlage ich die Krankheit weg. | ḱed́-joŋks E:Mar оружие / Waffe. | ponań čau·ma-joŋs E:Atr, ponań čavuma-jonks E:Ba Večk ― ponań žavə̑mə̑-joŋs M:Ur шерстобой / Vorrichtung zum Reinigen der Wolle, Wollschläger [Bogen mit Saite]. | puŕǵińe-joŋks E:Mar, puŕǵi·ńe-joŋs E:Atr, ṕiŕǵeńe-joŋks ~ ṕiŕǵeńe-jonks E:VVr, puŕǵińe-jonks E:Gor, ṕiŕǵi·ḿi-joŋs E:Kad, ṕiŕǵim-jomks ~ ṕiŕǵi·ḿ-jomks E:Kal, puŕǵeńe-jonks E:Is ― puŕgəńä-joŋs M: Ur, pəŕgə·ńə-jo·ŋks M:Jurtk радуга / Regenbogen. | śt́ŕipka-jonks M:Sučk [смычок] / Geigenbogen.
1jorams E:Mar Hl Atr Gor Ba Petr Večk ― jorams M:P Čemb Kr [Mam] Sučk Temn Jurtk хотеть / wollen, beabsichtigen (E:Mar Atr Ba Večk M:P Kr [Mam] Čemb Sučk Temn Jurtk); завестись, припасти(сь), заготовить / beschaffen, herbeischaffen, sich mit etw. versehen (E:Mar Hl Gor); сготовлять / bereiten, fertig machen (E:Mar Ba); [избирать, назначать] / ausersehen, bestimmen (z.B. jdn. zum Soldaten [saldatoks]) (E:Mar); прицеливаться / zielen, anlegen (E:Mar); [иметь половое сношение] / den Beischlaf vollziehen, beschlafen (E:Gor). kov jorasi͔ńeḱ t́e parońt́ E:Mar (1122) Wohin beabsichtigen wir diese vortreffliche [Pirogge] (zu bringen)? a eś [ĺeḿeze͔m] joraźeĺ E:Mar (1196) [Es war] nicht für meinen Namen beabsichtigt. uš anok joraź, t́et́ej, śuronzo E:Mar (120) Fertig gesäet, [Vater,] sein Getreide. baba, ašo ḱeńd́e jorak! E:Mar (281) Alte, wirf (mir) den weissen Filz zu [eher wohl: schaffe einen weissen Filz herbei]! toń paro tarkas joranzat E:Mar (1220) Möchte er dich für einen guten Platz ausersehen! oᵪot́ńiḱiś ružijanzo jori͔źe E:Mar Der Schütze legte seine Flinte an. mon jori͔ń śiśem drop E:Mar Ich traf (das Ziel) mit sieben Schrotkörnern. joran moĺəms ošu M:P Ich will in die Stadt gehen. joraś moĺəms [M:?P] [Er wollte gehen]. vašət́ joraj śivəmńada M:P [Er will das Füllen fressen]. [ḿeĺganza] jakaj [eŕva·ks] jorasi͔ M:Kr (IV211) Er läuft hinter ihr her, er will sie zur Frau (nehmen). [kolmə̑t́śä ḱezə̑ńä· ṕiksa·jeń] taŕuś šavə̑ms jorasi͔ [M:Mam] (IV86) Im dritten Jahre will Piksajs Tarju (ihren Mann) töten. ḱelaźś joraj at́ät́ kalnzə̑n ḱäŋgəĺəms M:Sučk (IV839), a [ḱelaźś] joraj [at́ät́] kalə̑nzə̑n [vaśkaft́ems] M:P (IV843) Der Fuchs will den Alten um die Fische betrügen, ‒‒‒ dem Alten die Fische stehlen. kat́i aĺäźä kulə̑mda joraj M:Bar (VIII298) Oder (dann) liegt mein Vater im Sterben. toń śeḿäńäćä užə̑ndams joraś M:Temn (VIII344) Deine Familie wollte eben zu Abend essen. kaftu jaḱi ṕiĺǵim aluv son joraś E:Hl (1162) [Er schob ihn] unter meine beiden gehenden Füsse herbei. jorak lamo ṕäŋk t́eĺeńeń, t́eĺeś jakšamo uĺi E:Gor Schaffe dir viel Brennholz für den Winter, der Winter wird kalt sein. kaša joran E:Ba [Ich bereite Brei]. mon joran bazaruv moĺimańt́ E:Ba [Ich beabsichtige, auf den Basar zu gehen]. mon joran ṕifcᴉ͐mańt́ E:Ba [Ich mache mich bereit, um zu dreschen]. | jorams-arams E:Mar: joran-aran bazarov Ich rüste mich, um auf den Basar zu gehen. | jorams-jažams M:Čemb Kars [изготовлять, делать] / verfertigen, machen. koćḱä pŕäńas joraś[‑]jažaś, joraś[‑]jažaś ṕiza t́ijś M:Kars (IV241) Er verfertigte (selbst das Nest) auf einem Mooshöcker, er verfertigte, er machte das Nest. — (Vgl. E jura·ms: jurams-jažams). — Tat. jura-.
jorań E:Mar [определённый] / bestimmt. ińazor pazi͔ń, ṕiže͔ dugaj, lamo jorań tarkanzo (1214) Der Kaiser-Gott, kleiner Liebling, hat viel fertig-bestimmte Plätze.
joravoms E:Mar (Refl.-Pass. zu jorams). śiśem drop joravśt́ Sieben Schrotkörner haben das Ziel getroffen. son moń kartšo jorav́ś Er begegnete mir zufällig. v́inaś tuś vakska, eź joravt kurgońt́eń Der Branntwein ging am Munde vorbei, er geriet nicht in den Mund. kurgozom eź joravt (2117,123) In meinen Mund geriet er [der Branntwein] nicht.
*jorśəms (: jorśan, -i) M:P, jorćəms M:Ur (Frequ. zu jorams) [хотеть, намереваться] / wollen, beabsichtigen (M:Ur). mon jort́śan baza·ru mo·ĺəms [M:Ur] [Ich beabsichtige, auf den Basar zu gehen].
jorč E:Večk ― jorə̑š (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -t) ~ jorša (Gen. -ń) M:P, jorš M:Čemb Sel Jurtk [ёрш] / Kaulbarsch. — Russ. ёрш.
joršḱä M:P (Dem.).
jorda·n M:[?]Sel [прорубь, прорубаемая на крещение в реке] / die Wuhne, die am Dreikönigsfest in den Fluss geschlagen wird.
1jormo E:Večk Is, jorma E:Ba (Nom. Pl. ‑t), jarmo E ― jorma M:Prol Sučk (Nom. Pl. -t) ярмо / Joch. — Russ. ярмо́.
2jormo E:VVr [мужское имя, Ермолай] / ein Männername. a t́et́a·ń ćora· jormo· (II360) Oh, Vaterssohn, Jormo! — [Russ. Ерма (Dem. zu Ермола́й)].
joro E:Atr Is SŠant Jeg, jora E:Kad (Nom. Pl. joru·t), jora E:Kažl ― jor M:P Pš (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -ʿt), jora M:Sel Čemb (Gen. jorə̑ń, Nom. Pl. jorə̑t) перепел, перепёлка / Wachtel. | ava-jor M [перепёлка, самка перепела / Wachtel-Weibchen]. | pakśä-jor M [перепел / Wachtel] (= jor).
jorńä M:P (Dem.).
jorok E:Mar Ba NBajt Bug (Gen. -iń), joro·k E:Ba ― jorə̑k M:P Sučk [ум, разум, сознание, умение] / Verstand, Vernunft, Sinn, Fähigkeit; (E:Bug:) [намерение, затея] / Absicht, Einfall. t́e jorokoś a śed́ejńes ḱińgak si͔ E:Bug (V490) Ein Streich (Rat) (wie dieser) kommt doch niemandem in den Sinn (“ins Herz”). jorokot uĺi gŕešnoj učaĺań sajeḿe E:NBajt (V304) (Wenn) du die Absicht hast, die arme Utschalja (zur Frau) zu nehmen. soń aš jorə̑kə̑c kšt́iŕd́əms [M:?P ?Sučk] Sie kann nicht ordentlich spinnen. — [Türk., vgl. bar. kkirg. krm. joruk Reise, Fahrt, Ritt, Weg; Sitte (krm.); tel. alt. uig. jorə̑k Gang, Wandel, Lebenswandel; dschag. joruksuz unfähig].
jorokḱe E:Mar ― jorə̑kka- [M:?P ?Sučk] (Dem. zu jorok, jorə̑k).
joroktomo E:Mar ― jorə̑kftə̑ma M:Sučk [безрассудный, бессмысленный, неспособный] / unvernünftig, sinnlos, unfähig.
joroldams E:VVr наряжать, наряжаться / schmücken, sich schmücken. joro·ldi͔ḿiź purni͔·ḿiź (II356) Sie schmückten mich.
joroldavks E:VVr [подушечка с волшебными травами или с фимиамом, ладанка] / ein kleines Kissen mit Zauberkräutern od. Weihrauchmitteln od. mit einem gestickten (? geschriebenen) Gebet im Inneren, das am Halse getragen wird.
joroldavksi͔ńe E:VVr (Dem. zu joroldavks) id. joroldaź joroldavksi͔ńem (II381) Mein zierdereicher Schmuck!
joroška E:Večk [какой-то демон болезней] / irgendein Krankheitsdämon (alganǯej).
jorʿtə̑k M:Sel проворный / flink, rasch, behend. [śt́əŕńä·ś] jorʿtə̑kan, ṕeŕfkanza šarkastan (IV56) Ich bin ein flinkes Mädchen, ich springe um ihn herum!
jort̀oms ~ jordoms ChrE, jortoms E:Mar Bug Večk SŠant Jeg, vortoms E:Atr, jordo·ms E:Ba, jorʿtams ~ jorʿtᴉ͐ms ~ jordᴉ͐ms E:Nask ― jordams ChrM M:P Sučk, jorda·ms ~ jordams M:Jurtk кидать, бросить / werfen, wegwerfen, schleudern, ausstreuen. mastor laŋga jorti͔ [ṕesokonzo] E:Mar (213) Über die Erde hin wirft sie [die Quelle] ihren Sand. kundi͔ja ńeŕd́e, jorti͔ja v́eŕd́e E:Mar (1234) Ich fasste ihn am Schnabel, ich warf ihn von oben (hinab). sonze͔ buŕäś jorti͔źe b́eŕoks E:Mar (2123) Er wurde von dem Sturme ans Ufer hinaufgeworfen. ṕĺet́eń v́eĺkska jorti͔źe E:Mar (1236) [Es] schleuderte sie über den Zaun hin. son ḱecte͔[‑]ṕiĺkste͔ jorti͔ńʒ́e E:Bug (V228) Er hat sie an Arm und Bein geworfen [= hart behandelt]. | id́ jordams M:P [выкинуть] / eine Fehlgeburt haben. | *jordams pŕä (: jordan pŕä, jordaj pŕä, śiń jordašt́ pŕä) M:P Sučk [бросаться вниз] / sich hinabwerfen. moĺan jordasa (jordaza) pŕäźəń [v́et́t́i] M:P Sučk (IV846-7) Ich gehe und stürze mich ins Wasser. | šaba jordams M:P [сделать выкидыш / abortieren]. jordaźä šabants Sie hatte eine Fehlgeburt.
jordań: jordań šaba M:P [выкидыш, аборт] / Abort.
jordafks M:Sel [выброшенный, непригодный предмет] / weggeworfener, unbrauchbarer Gegenstand; [особ. хмель, крошки хлеба, выбрасываемые колдуном духам-покровителям] / bes. der Hopfen, die Brotkrumen u. dgl., den (die) der Zauberer für die Gottheiten (Schutzgeister) auslegt. | numə̑l-jordafks M:P [пузырь на пене] / Schaumblase.
jorams E:Mar, jovŕa- ~ jovŕe- E:Petr ― joŕams ChrM M:P Sel Sučk, jovŕams M:Ur, jovŕams ~ jovŕa·ms M:Jurtk (Frequ. zu jordams) кидать / (oft) werfen. [iśt́a ćarkańt́] jovŕasi͔ź v́eśe śiḿićat́ńe E:Petr (VIII60) So werfen alle Trinkenden das Spitzglas weg. karḿit́ jovŕemast karga-ĺej [latki͔ńt́] troks (ḱi śed́e vasuv jorde͔) E:Petr (VIII96) Sie beginnen [die Eier] über das Tal Karga-lej zu werfen ((prüfen,) wer am weitesten wirft). ksti͔s moĺəmsta šavańät́ńəń joŕasaź M (IV725) Wenn man in die Erdbeeren geht, wirft man die Näpfe (in die Luft). sə̑raᵪma·n ṕiźəmt́ alu [pačkalkt] tə̑ uźəŕᵪt́ joŕäšt́, sə̑raᵪma·ttńä lotkašt́ M:P (IV717) Wirft man in den Hagelschauer Bratpfannen und Äxte, wird der Hagel aufhören. t́amaśt́e ḱiŕd́ä ‒‒‒ ṕiĺǵeń joŕamda M:Vert (VIII458) Haltet mich nicht ab ‒‒‒, das Tanzbein zu schwingen. morsta valʿt af joŕäšt́ M (IV701) Beim Liede werden Wörter nicht ausgelassen. morə̑sta valʿńeń jof́śi af joŕasaź M:Temn (VIII302) Man pflegt von einem Liede keine Worte wegzulassen. | joŕams ṕŕä M:P [Mam] Sučk [бросаться, кидаться] / sich werfen, sich stürzen. joŕäśt́ pŕä [v́et́t́i] [M: Mam Sučk] (IV847) Sie stürzten sich ins Wasser.
joŕakšńəms M:Sel (Frequ. zu joŕams) [бросать] / werfen.
joŕavə̑ms [M:?P] (Refl.-Pass. zu joŕams) [метаться из стороны в сторону / sich hin u. her werfen]. nurdə̑ś joŕav́i [Der Schlitten wirft sich hin und her (auf einem unebnen Wege)].
jordakšńəms ChrM M:P [Mam] Sučk (Frequ. zu jordams) [бросать] / werfen. | jordakšńəms ṕŕä M:Sučk, j. pŕä [M: Mam]: jordakšńəźä ṕŕanc v́et́t́i M:Sučk (IV846), [jordakšńeźä] pŕants [v́et́t́i] [M: Mam] (IV847) Er wollte sich ins Wasser stürzen (werfen).
*jordaftə̑ms (: jordaftan) M:P (Fakt. zu jordams).
*jordafńəms (: jordafńan) M:P (Frequ. zu jordaftə̑ms).
*jordafńəkšńəms (: jordafńekšńan) M:P (Frequ. zu jordafńəms).
*joŕśəkšńəms M:Sar (Sir.) (Frequ. zu *joŕśəms). akša ḱäd́ńasa sorńat joŕśəkšńəń Ich habe mit weissen (= reinen) Händen Kehricht hinausgeworfen.
jortovoms E:Mar Večk, *jordovoms E:Ba ― *jordavə̑ms M:P (Refl.-Pass. zu jort̀oms, jordoms, jordams) [(мочь) (вы)брасываться] / (weg)geworfen werden (können); кинуться / sich werfen, stürzen. kudo ṕŕaso ḿeźe a jortov́i. – komuĺäś E:Mar (238) Was kann nicht auf das Hausdach hingeworfen werden? – Der Hopfen. varmań karčo ḿeźe a jortov́i? – tolgaś E:Mar (266) Was kann nicht gegen den Wind hingeworfen werden? – Die Feder. jordo·vś laŋgᴉ͐zᴉ͐nza t́igra E:Ba (III292) Ein Tiger fiel ihn an. savksonʒo[‑]pŕičavksonʒo jortovost[‑]sraftovost E:Večk (III77) Möge seine savks- und pŕičavks-Krankheit herausgeworfen, herausgestreut werden! ḱičkə̑r šuftś [śt́enasta] jordav́i M:P (IV697) Ein krummer Balken wird von der Wand weggeworfen.
*jortovkšnoms [E:?Bug] (Frequ. zu jortovoms). vaj końastonʒo jortovkšnoś (V324) Von ihrer Stirn sprang (der Funke) weiter.
vortĺems E:Atr (Frequ. zu vortoms) кидать / werfen.
joŕt́ńems ChrE E:Mar Večk Kl, joŕt́ńe·ms E:Ba, jortńems E, ortńems E:Is (Frequ. zu jortoms) кидать, бросать / werfen, wegwerfen, schleudern. son ḱemgavtovońesk [iśt́a] joŕt́ńińźe E:Mar (2104) Sie warf alle zwölf auf diese Weise hinaus. karmaśt́ śe oroᵪońt́ [joŕt́ńeḿe] E:Večk (III77) Sie begannen den Haufen (in alle Winde) zu werfen. ṕeŕvoj ĺevksne͔ń eŕʒ́a śo joŕtńesi͔ńʒ́e, si͔nst put́est araśt́ E:Kl (III342) Die ersten Jungen wirft der Ersäne immer weg, sie taugen zu nichts.
joru M:P [пустая болтовня] / leeres Geschwätz; [необдуманный] / gedankenlos; (Adv.) [в шутку, шутливо] / im Scherz, scherzhaft. son joru korʿńi Er spricht dummes Zeug (od.: Einer der Unsinn spricht). ton joru korʿńiat [Du bist ein müssiger Schwätzer]. son lama joruda korʿtaś Er redete viel Unsinn. | af joru M:P вправду / wahrhaftig, im Ernst. korʿtan (azan, azə̑ndan) af joru Ich spreche (sage, erzähle) wahrhaftig. | af joruks M:P [действительно, поистине, серьёзно] / wahrlich, wahrhaftig, ernsthaft. azan (korʿtan) af joruks t́et Ich sage dir im Ernst. | jorusta M:P (Adv.) [безумно / unsinnig]. son lama jorusta korʿtaś Er redete viel Unsinn.
jorvaldoms E:Mar, jovardoms E:VVr Večk Is NŠant SŠant Jeg, jorvaldoms ~ jovardoms E:Gor, jorva·ldums ~ jorva·ldᴉ͐ms E:Ba, jova·rdoms E:Is, iva·rdums (< *juva·rdums) E:Kad Kal Kažl, jolvardoms E:Ufa ‹Sterl›, jovardə̑ms E:Nask ― jovardə̑ms M:Prol Sučk, jova·rdə̑ms M:Ur Jurtk полоскать / spülen, ausspülen (E:Kal: ein Hemd, eine Flasche); (E:Kažl Is:) полоснуть, окунуть / (rasch) ausspülen, (einmal) eintauchen; (E:NŠant:) [обливаться (водой)] / sich (mit Wasser) begiessen. jovardi͔źe[‑]vali͔źe t́elanʒo[‑]pukšonʒo E:Večk (III93) Sie hat ihren Körper begossen und gewaschen. — Vgl. orgaldə̑ms.
jovarks E:VVr, ivarks E:Kad [помои, ополоски] / Spülwasser. iĺi·ḿiź pola·vk ‒‒‒ šajka·-jova·rks ṕiva· laŋks, boćka·-jova·rks v́ina· laŋks E:VVr (II398) Tauscht mich nicht ‒‒‒ gegen Bier, so schlecht wie Spülwasser vom Kübel, gegen Branntwein, so schlecht wie Spülwasser vom Fass. | ṕeḱ-i·varks E:Kad [последний ребёнок] / letztes Kind (eig.: Spülwasser des Bauches).
jovardovoms E:Večk (Refl.-Pass. zu jovardoms) [(мочь) полоскаться, споласкиваться] / ausgespült, abgespült werden (können). osudozo ‒‒‒ jovardovozo (III94) Möge seine osud-Krankheit ‒‒‒ abgewaschen werden!
jovaŕems E:VVr Večk Is, iva·ŕims E:Kad, iva·ŕums E:Kažl, jorva·ĺims E:Ba ― jova·ŕəms M:Jurtk (Frequ.) [полоскать] / spülen. a ḿiń ĺonośt́ jovaŕińeḱ E:VVr (II53) Wir spülten den Flachs.
joŕma (? -ä) M:P Ur (Gen. joŕmań) [клубок кишок в пище] / ein Darmknäuel in einer Speise (die Därme des Tieres werden geknäuelt u. in Wasser od. in Kohlbrühe gekocht). joŕmat povə̑zt marat, švataćä kuli͔ M:Ur (IV731) Steckst du [im Traume] Darmknäuel in deinen Busen, wird dir ein Haustier sterben.
josə̑pə̑m M:P (Adv.) [вдруг, внезапно] / plötzlich, auf einmal.
jost́ijəms M:Gor [шепелявить] / lispeln, stottern.
joša E:Vez [? мужское имя] / ein (? Männer-)Name. pŕev́eze͔nʒe͔ kandi͔ŋk polgaŕa śeĺḿe jošań! (VI192) Bringt ihm in den Sinn die Glotzauge-Joscha!
jošma M:P Čemb Sučk (Gen. jošmə̑ń) солонец / eine Stelle im Kornfeld, wo die Saat nicht aufgekeimt ist; [невспаханное место в поле] / ungepflügte Stelle auf dem Felde; [соляное болото, солончак / Salzmorast, Salzgrund] (= čapa·ma ta·rka E:Ba).
jošmə̑ńä M:P (Dem.).
jota M:P Mam Čemb Cjatn [с тех пор как] / seit, seitdem. toń ćoraćä jota šačś ńiĺä ḱizə̑t od. v́et́əćä ḱizə̑ś M:P Seitdem dein Sohn geboren wurde, (sind) vier Jahre (vergangen) od. (ist es) das fünfte Jahr. toń t́śorat́śä jota šatšś ńiĺä ḱizə̑t (jota v́et́t́śä ḱizə̑ś) M:P Dein Sohn wurde genau vor vier Jahren (vor mehr als vier Jahren) geboren. toń [tśorat́śä] jota šat́šś [ḱev́et́et́śä ḱizə̑ś] M:P [= Mam] (IV879) Dir ist schon vor langer Zeit ein Sohn geboren, vor fünfzehn Jahren. kolma šit́ od. kolmə̑ćä šiś jota son tuś [M:P] Er ging vor drei Tagen fort. jota jakań at́äń kudu śiśəm ḱizə̑t [M:P] (IV64) Seitdem ich das Vaterhaus besucht habe, (sind schon) sieben Jahre (verflossen). mon [kolmə̑ǵeməń ḱiza] jota služśa·n [M:Mam] (IV886) Schon dreissig Jahre habe ich hier Gottesdienste gehalten. jota kadə̑majt́ kolmə̑ćä ḱizə̑ś M:Cjatn (IV169) Seit drei Sommern hast du mich verlassen. jota [v́ešəńt́t́ä] kolma ńed́äĺat M: Patra (IV179) Schon drei Wochen habe ich nach dir gesucht. | jot ḿeĺɛ̆ ~ jot məĺɛ̆ ChrM, jot ḿeĺä M:P Pš (Gen. -n, Abl. ḿeĺada) [давнее, древнее время] / vormalige Zeit, uralte Zeit (M:P Pš); (Adv.) давным-давно / vormals, vor langer Zeit, in uralter Zeit (ChrM M:P Pš). jot ḿeĺəś t́ä ṕiŋksta parə̑ĺ M:P Die alte Zeit war besser als diese Zeit. jot ḿeĺä śada parə̑ĺ eŕafś M:P Vormals war das Leben schöner. — Türk., vgl. dschag. öte vergangen, unlängst, rückwärts, seit, nach (Vámb. U.d.M., s. 495).
1jotka M, jotka (Gen. jotkə̑n) (~ utkă) M:P [верхний слой липовой коры] / die obere Schicht der Lindenrinde (ĺeŋǵä), die nicht zu Bastschuhen taugt; sie wird weggeworfen od. (von Armen) als Gürtel gebraucht. | ĺeŋǵä-jə̑tka ML67(M), ĺeŋǵä-jotka M:P Pš Kr Sučk (Gen. M:P Pš Kr -jotkəń) [верхний слой лыка от молодой липы] / die oberste Schicht des Lindenbastes einer jungen Linde (s. ĺeŋǵe). — [Vgl. 1lutko; 2utka].
jotkə̑ńä· M:P (Dem. zu jotka) id.
jou̯ E:Kal [эрз. назв. реки Мокша] / ers. Name des Flusses Mokscha.
jovkstams ~ jokstams E:Mar Vez SŠant, jovksta·ms E:Ba, jovkstams E:Bug Večk StMokl Jeg, jevkstams ~ jovkstams E:Atr, jokstams E:VVr Gor Petr, ekstams E:Kad, efkstams E:Kažl ― jevksta·ms ~ jeu̯kstams M:Jurtk сунуть, всунуть, засунуть / stecken, hineinstecken, hineinschieben (E:Mar Atr Bug Večk Vez StMokl Jeg Kažl M:Jurtk); [вдевать, продевать] / einfädeln, einziehen, aufziehen (E:Mar VVr Gor Petr SŠant Kad M:Jurtk); [привязать, прикрепить, насадить] / aufstecken, aufschieben (z.B. das Rad auf die Achse) (E:Petr M:Jurtk); [застать дома] / jdn. zu Hause antreffen (jovkstams kudos) (E:Mar). ponam poc ṕŕam jovkstasa E:Mar (2115) Ich werde mich unter meine Wolle verkramen. vaŕas pat́śam jokstasa E:Mar Ich werde mein Tuch ins Loch hineinstopfen. v́e [t́ejt́eŕeńt́] pŕas jokste͔t́ aška E:Petr (VIII102) Einem der Mädchen legt man ein Kummet um den Hals (“Kopf”). kaŕksi͔ndza jokstasi͔ź uša ṕeĺev́ E:Petr (VIII186) Seine Bastschuhschnüre werden gegen die Strippe hin angezogen. si͔ŕe polańt́e jovksti͔ḿim E:Bug (V274) Er schob mich [als Ehegatte] einer alten Frau zu. si͔ŕńeń ṕećkas jovksti͔nʒ́e E:Vez (III140) Er steckte sie in einen goldenen Ofen. tonol ṕekšḱe jovkstak mukorozonʒo E:StMokl (V220) Schiebe ihr dabei eine Kohle in den Arsch. śeste͔ kaŕkst jovkstak a ton ŕiśḿeń E:SŠant (I259) Dann lege dir Bastschuhschnuren aus Ketten an!
jovkstamo E:Večk [задвижка] / Riegel.
jevkśĺems E:Atr (Frequ. zu jevkstams).
jovkśńems ~ jokśńems E:Mar, jovksńe·ms E:Ba, jokśńems E:VVr Gor SŠant, joksńems E, *jokśńems (: jokśńan) E:Jeg, evkśńems E, efksnams E:Kažl ― ävksńəms M:Ur, jevkśńəms ~ jeu̯kśńəms M: Jurtk (Frequ. zu jovkstams usw.) id.; (M: Ur:) die Aufschlagfäden in die Litzen schieben.
jokstavoms E:VVr (Refl.-Pass. zu jokstams). ponavǵe t́et́ḱev́i, golojǵe jokstav́i. ‒‒‒ ḱed́ i vaŕiga Das Haarige öffnet sich, das Kahle schlüpft ein. – Hand und Handschuh.
jovt̀ams ~ joftams ChrE, jovtams E:Mar VVr Gor Sulli Bug Is SŠant Jeg, joftams E:Atr Kal Kažl Večk Kozl Vez ― joftams ChrM M:P [сказать, извещать, рассказывать, описывать] / sagen, melden, erzählen, schildern; [назначать, посвящать] / bestimmen, widmen, weihen; [объяснять, толковать] / erklären, deuten, (E:Mar auch:) [свидетельствовать, доказывать] / bezeugen, beweisen, (auch:) [выдавать] / jdn. angeben; [сплетничать] / über jdn. klatschen. ti͔ńeŋḱ a jovtan b́eŕeń val E:Mar (1156) Euch werde ich kein böses Wort sagen. vaj kona v́äĺeńt́ jovti͔ź śupavsto? E:Gor (VII238) Welches Dorf wird als reich gelobt? v́eᵪ́ḱä val joftan t́äńt́ E:Kažl (2151) Ich werde dir was sagen. jovti͔·kajat́a, soko·l, ńev ton E:Is (I492) Erzähle du nun, Falke. jovti͔kajat́a t́e stadaś ḱiń uĺi E:SŠant (I480) Sag doch, wessen Herde ist das! jovtak v́icte͔, jovtak paŕśt́e! E:Mar (27) Sprich wahr, sprich gut! katkaś joftaś t́änza E:Kažl (2151) Der Kater antwortete [ihm]. čijś šabrav jovtamo [E:?Mar] [Er lief fort, um (es) dem Nachbarn zu erzählen]. jovti͔ḱ ‒‒‒ oni͔ńet́! E:VVr (II44) Erzähle ‒‒‒ deinen Traum! ton jovtak t́et́et́et́, što ḿiń id́id́iź E:Mar (289) Du melde deinem Vater, dass wir dich errettet haben! užo· tońe· mon jovtasa E:Jeg (190) Warte, dir will ich es melden. son jovti͔źe ḱińeśt́ E:SŠant Er wies den Weg. iĺa jovta turkańe, iĺiḿiź korta krancuzne͔ E:VVr (II379) Zeige (mich) nicht Türken an, gebt mich nicht Franzosen an! jofti͔k mokšo uĺit́[‑]parot E:Večk (I429) Gib dein Eigentum an, Mokschane! ḿeźd́ boja·r t́e·jńiĺ sa·lava, bojar-a·vańe a jo·fti͔ĺ E:Večk (III316) Was der Bojar insgeheim tat, (das) sagte er [der Diener] nicht der Bojarin. nu vot joftasi͔ son uĺit́[‑]parot E:Kl (I424) Nun also, er wird dein Eigentum angeben. t́et́e če͔śijańt́ jovti͔źe E:Mar (1220) Er hat dieses Los dir bestimmt. grošḱe ḱirgan, pondo śija t́et́ jovtan E:Mar (25) Ich kratze ein Zweikopekenstück, ich weihe [widme] dir ein Pud Silber. mon v́äd́ avańeń, duǵińem, jovti͔t́iń! E:Gor (VII314) Ich habe dich, mein Schwesterlein, der Wassermutter versprochen. ḿeźd́e tońć azdat, śeń jofti͔ḱ E:Vez (I16) Gewähre (mir), was du [selbst] nicht weisst! | alstams-jovtams E:Mar, altams-joftams E:Kozl Vez [обещать, посвящать] / versprechen, widmen, weihen. tońet́ alstasa, jovtasa E:Mar (1196) Ich will [es] dir versprechen, bestimmen. | jovks jovtams E:Mar, jofta·ma joftams E:Kad [загадывать загадку] / ein Rätsel aufgeben. jovtan jovks E:Mar (231) Ich gebe ein Rätsel auf. joftan tońd́iit od jofks M:P [Ich gebe dir ein neues Rätsel auf]. | jovtams (joftams) pŕa E:Mar [показываться, открываться, представляться] / sich zeigen, sich zu erkennen geben, sich melden. (a) jovti͔ pŕanzo Er zeigt sich (nicht). | otv́ed jovtams E:Mar [отвечать] / antworten. | paro val jovtams E:Mar [желать, удостаивать доброго, высказывать доброе пожелание / jdm. Gutes wünschen od. gönnen, einen guten Wunsch aussprechen; благословлять / segnen]. a jovtan ti͔ńeŋḱ paro val (1190) So sage ich euch (doch) kein gutes Wort. | paśiba jovtams E:Mar VVr [благодарить] / jdm. Dank sagen, danken. a jovtan ti͔ńeŋḱ paśiba E:Mar (1190) So sage ich euch (doch) keinen Dank. | tolk jovtams E:Mar [советовать] / raten. babakaj, tolkḱe jovti͔ĺit́ (1208) Grossmütterchen, du redetest mir Vernunft ein.
jovti͔ća E:Mar, jofti͔ća E:Kozl [оратор, говорящий] / Sprecher, Redner. uĺit́ lamo, t́et́akaj, b́eŕeń vali͔ń jovti͔ćat E:Mar (1180-2) Es wird, Väterchen, viele geben, die böse Worte reden. | alti͔ća-jofti͔ća E:Kozl: paŕak uĺit́ v́eĺese͔[‑]śaco ‒‒‒ alti͔ćat[‑]jofti͔ćat (III4) Vielleicht gibt es im Dorfe ‒‒‒ Beschwörer [eig.: Versprecher-Widmer].
joftaź: altaź-joftaź E:Kozl [проклятый / verflucht]. možot altaź[‑]joftaź (III66) Vielleicht ist sie verflucht.
jofta·ma E:Kad Kal (Nom. Pl. jofta·mut) [загадка] / Rätsel. | jofta·ma joftams E:Kad [загадывать загадку] / jdm. ein Rätsel aufgeben.
jovt̀almo ChrE, jovtalmo E:Mar (Nom. Pl. ‑t) ― joftalma M:Gor (Gen. joftalmə̑ń), jofta·lma M:Ur (Gen. jofta·lmə̑ń) [сказка] / Märchen (ChrE E:Mar); [загадка] / Rätsel (M:Gor Ur).
jovtalḿińe E:Mar (Dem.) id.
joftakšnoms E:Kozl (Frequ. zu joftams). polkoń pokšoś son joftakšnoś (I405) Das Haupt der Schar sagte.
jofĺems E:Atr, jovĺems E:Is Jeg (Frequ. zu jovtams, joftams) сказывать, [описывать] / sagen, erzählen, schildern. a-pa·rosto jaiḱiń ḱiń jovĺi·si͔ź E:Is (I160) Man erzählt, der Weg nach Jaik sei nicht gut.
jovĺima E:Jeg басня / Märchen.
jovt́ńems E:Mar, *jovtńems E:VVr NSurk, *joftńems E:Gor, *jovńems E:StZach, jofńims E:Kad [Kal Kažl], *jofńems E:Bug Večk StMokl ― *jofńəms M:P (Frequ. zu jovtams) [рассказывать, сообщать, извещать] / erzählen, berichten, melden, (E:Mar [?Večk] auch:) [объяснять, толковать] / erklären, deuten, (E:Kal StMokl auch:) [говорить] / sprechen, (E:Mar auch:) [назначать, посвящать] / bestimmen, widmen, (E:Bug [?StZach] auch:) [приглашать, созывать] / einladen, zusammenrufen. toso ᵪoźajini͔ńt́eń [jovt́ńit́] E:Mar (2106) Da melden sie [die Sache] dem Schiffsherrn. bab́ińeś [jovt́ńiźe] ladonzo E:Mar (292) Die Alte erklärte ihre Lage. iĺak jovt́ńe, pari͔jakaj, ṕeḱ lamova! E:Mar (118) Berichte [es] nicht, Schwägerin, so weitläufig [vielen Leuten]! tošnam mon [jovt́ńan] E:Mar (1204) Ich offenbare meine Sehnsucht. iĺa [jovt́ńe] jatońeń! E:Mar (1194) Verrate es nicht den Fremden! a jovt́ńi pŕanzo E:Mar [Er verrät sich nicht]. jofńiź si͔ńci͔st ḿeĺafksust E:Kal (2128) Sie erzählten ‒‒‒ ihre Sorgen. pastuᵪńe jofńit́ E:Kal (2136) Die Hirten antworten. karma·vti͔mak bo·baska jovtńe·ḿe E:VVr (III267) Bitte mich, ein Märchen zu erzählen! äś nužast joftńit́ E:Gor (VII212) Sie erzählen ihren eigenen Kummer. karmaś jovtńeḿe E:NSurk (III338) Sie begann zu erzählen. popńe jovtńiź, kodańa ḱijšt́ E:NSurk (III331) Sie erzählten dem Popen, wie sie getanzt hatten. ḿejś jofńesi͔t́, azaŕć ḱiska, ńet́ valot E:StMokl (V212) Warum sprichst du, toller Hund, diese Worte? čokšne͔ jofńeśt́ v́äĺeń promksc E:StZach (VII182) Am Abend wurden (die Leute) in die Dorfversammlung berufen. v́eĺeń pokš kuči son v́eĺeń ḱeĺe už v́eĺeń lomat́ osksos jofńeḿe E:Bug (V62) Der Dorfälteste sendet (Boten) überall ins Dorf, die Dorfleute zum Opferfest einzuladen. | ont jofńems E:Mar [?Večk] [толковать сны] / Träume deuten.
jovt́ńima: jovt́ńima-tarḱińe (Dem.) E:Mar [тот, кому можно что-н. рассказывать / jmd., dem man etw. erzählen kann]. e͔ščo araś pat́am[‑]sazorom tošnań [jovt́ńima] tarḱińeks (1200) Auch habe ich keine Schwestern, keinen, dem ich meine Sehnsucht offenbaren möchte.
jovt́ńet́ems (3. Sg. Präs. jovt́ńet́i, 3. Sg. Prät. jovt́ńet́(et́)ś) E:Mar (Pass. zu jovt́ńems) [(мочь) рассказываться] / erzählt werden (können). part kuĺat jovt́ńet́it́ Den Armen werden Evangelien gelesen [eig. nur: Gute Nachrichten werden erzählt].
jovtatoms (3. Sg. Präs. E:Mar jovtati͔, 3. Sg. Prät. jovta(to)t́ś) E:Mar NSurk (Pass. zu jovtams) [рассказываться] / erzählt werden. kolmo v́eĺet́ jovtati͔t́ ṕeḱ mazi͔ste͔ E:NSurk (II33) Drei Dörfer, heisst es, sind sehr schön.
jovtavoms E:Mar VVr (Refl.-Pass. zu jovtams) [(мочь) произноситься] / ausgesprochen werden (können). ṕeḱ uš maze͔j, a jovtav́ijak E:Mar Es ist so schön, dass man es nicht mal sagen kann. ĺišno·j žagǵe· žaga·d́iń, pupu·ŕd́i vaĺǵe·j jovta·v́iń E:VVr (II355) Ich habe unnötigen Wirrwarr gemacht, als ich mit stammelnder Stimme zum Sprechen kam.
joftaftoms E:Večk (Fakt. zu joftams). koŕḿińećḱeń mon ḱecte͔ joftaftan mon paro val (II297) Meinen Ernährer bitte [eig.: lasse] ich ein gutes Wort zu sagen.
jovks ~ jofks ChrE, jovks E:Mar VVr Ba Večk, joŋks E:Atr, jofks E:Kažl ― jofks ChrM M:P Čemb Sel, joŋks M:Jurtk, jonks M:[?]Čemb загадка / Rätsel (ChrE E:Mar Atr VVr Ba Večk ChrM M:P Sel); [сказка] / Märchen (ChrEM M:Sel Jurtk); [рассказ] / Geschichte (E:Kažl). jovtan jovks E:Mar (231) Ich gebe ein Rätsel auf. iśt́a jav́iźe t́ejt́eŕ t́aḱińeś ińe narmońeń sonʒo jovksonʒo E:Večk (I502) So löste das Mädchen das Rätsel des grossen Vogels. jofkstan tońd́iit jofks M:P Ich gebe dir ein Rätsel auf, ich lasse dich ein Rätsel lösen. aŕä moĺʿt́ama jofks joftama M: P [Lass uns gehen, Rätsel aufzugeben]. joftan tońd́iit od jofks M:P [Ich gebe dir ein neues Rätsel auf]. jofks joftan t́et́ M:Sel Ich gebe dir ein Rätsel auf. mon śt́ama jofkst kuĺńikšńiń E:Kažl (III304) Ich hatte solche Geschichten gehört. | jaumka-jovks E:Večk [загадка] / Rätsel. | kuvaka jovks E:Mar ― kə̑¸ va·k̀a jofks ChrM, kvaka jofks M:P Mam, kuvaka jofks M:Čemb [сказка, басня] / Märchen, Fabel. | sodamo-jovks ChrE E:Mar Večk ― sodam-jofks ChrM M:Mam [загадка] / Rätsel. | sodamk̀a-jovks ChrE E:Večk id.
jovksḱe ChrE [E:?Bug] ― jofksḱä M:P (Dem. zu jovks, jofks) [рассказ] / Geschichte [E:?Bug]; [загадка] / Rätsel (M: P). už a jovkś[ḱ]ese͔, ḱeĺaso [E:?Bug] (V468) Nicht nach Geschichten, nicht nach dem Hörensagen. | jaumk̀a-jovksḱe ChrE, jaumka-jovksḱe E:Večk [загадка] / Rätsel. | sodamka-jovksḱe E:Večk id. mon t́eŋk joftasa sodamka-jovksḱeńt́ (I502) Ich erkläre euch das Rätsel.
jofkstams M:P [загадывать загадку] / jdm. ein Rätsel aufgeben, ein Rätsel raten lassen. jofkstan tońd́iit jofks Ich gebe dir ein Rätsel auf, ich lasse dich ein Rätsel lösen.
*jofksńəms (: jofksńan) M:P (Frequ. zu jofkstams).
*joz:
josḱe E:Mar (Dem. zu *joz) [змея] / Schlange.
jozńe E:Atr, jozne͔ E:Bug ~ jozni͔ [E:Bug], jozni͔ E:NSurk StŠant Kad [? Dem. zu *joz od. ? Part. von joznoms] змея / Schlange. mastorońt́ laŋks ton jozne͔, jozni͔ń śudi͔k ton kadi͔k E:Bug (VI160) (Du schufst) auf Erden die Schlange, du verfluchtest die Schlange. jozni͔d́ejak a ṕeĺan [E:Bug] (VI160) Ich fürchte mich nicht einmal vor der Schlange. kodamo jozni͔ eśse͔ toka E:StŠant (III114) Was für eine Schlange es auch gebissen haben mag. | ašo ṕiŕa jozni͔ [E:Bug] [белоголовая змея] / weissköpfige Schlange. | blud́i jozni͔ E:StŠant [бродячая змея] / umherwandernde Schlange. | jozńeń kal E:Atr, jozne͔ń kal E:NSurk вьюн / [eine sich schlängelnde Fischart]. | jozni͔ń pupamo [E:Bug] NSurk [змеиный укус] / Schlangenbiss. kortavtuma jozni͔ń pupamodo E:NSurk (III115) Zauberspruch gegen Schlangenbisse. | jozni͔ń pupavt E:NSurk id. | jozni͔d́e puvamo E:StŠant [лечение дутьём от змеиных укусов] / Heilen durch Blasen von Schlangenbissen. | jozni͔ń sardo [E:Bug] [жало змеи] / Schlangenstachel. | norov-jozni͔ E:StŠant [житная змея, ? ядовитая змея] / Getreideschlange, ? Giftschlange (im Zauberspruch). | ožo jozni͔ E:StŠant [жёлтая змея] / gelbe Schlange (? eine bes. Art). | ṕeškse͔ń jozni͔ [E:Bug] [веретеница, медяница] / Blindschleiche. | ṕiže jozni͔ [E:Bug] StŠant [зелёная змея] / grüne Schlange. | puṕi jozni͔ [E:Bug] [кусающая змея] / beissende Schlange. | raužo jozni͔ E:StŠant [ёрная змея] / schwarze Schlange. | śormav jozni͔ [E:Bug] [пёстрая змея] / bunte Schlange. | toḱi jozni͔ E:StŠant [кусающая змея] / beissende Schlange. — [Vgl. josḱe; jozams; jozoms].
jozams E:Mar Atr Bug NBajt, joza·ms E:Ba ― jozams M:Sučk, joza·ms M:Ur, jozams ~ joza·ms M:Jurtk тереть / reiben, (E:Mar Atr Ba M:Ur auch:) [пилить] / feilen, (M:Jurtk auch:) [тереться] / sich scheuern (vom Schweine). si͔ń v́ejs jozasi͔ź živoj tol t́eit́ E:Bug (V64) Sie reiben sie gegeneinander, machen ein lebendes Feuer. t́e pozaś śiśem laužat jozaś E:NBajt (VI230) Mit diesem Dünnbier sind sieben Quirle abgenutzt worden.
jozakšnoms E:Mar (Frequ. zu jozams) [тереть] / reiben; [пилить] / feilen.
joznoms E:Mar (Frequ. zu jozams) [тереть] / reiben; [пилить] / feilen.
jozavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu jozams) [тереться] / sich reiben, gerieben werden.
jozoldams E:Mar, ? jozuldams E:Atr, jozo·ldams E:Ba, jozoldoms E:Večk Bug, jozuldoms E:Is, jozuldams E:SŠant (Mom. zu jozams) натереть / reiben, wischen (um etw. zu trocknen od. zu reinigen); [тереть] / reiben (E:Mar Atr Ba SŠant); [смахнуть] / an etw. streifen (E:Ba); [ползать] / kriechen (z.B. Schlangen) (E:Večk Is). ḱiśḱe laŋkso jozoldi͔ [E:Bug] (VI160) Sie kriecht auf ihrem Bauchfell.
jozolkšnoms E:Večk (Frequ. zu jozoldoms).
jozoms E:Mar (intr.) [шипеть, шелестеть] / zischen, rascheln (z.B. im Heu).
joznoms E:Mar (Frequ. zu jozoms) [шипеть, шелестеть] / zischeln, rascheln; [извиваться, ползать] / sich schlängeln, kriechen (die Schlange).
1jožka [назв. мокш. с. Ёжка (Ежовка)] / Name eines moksch. Dorfes im Bez. Krasnoslobodsk, Gouv. Pensa.
jožo ChrE E:Mar Atr VVr Škud Bug Večk Kozl SŠant, joža E:Ba, jož E:Kažl ― jož ~ jožă ChrM, jož ~ joža (Gen. jožə̑ń) M:P, jož M:Kr Čemb Sučk, joža M:Sel Kuld (Gen. M:Sel jožə̑ńń) [наружная сторона кожи, поверхность] / äussere Seite der Haut, Oberfläche (ChrE E:VVr Škud Ba SŠant ChrM M:Jurtk); [разум] / Verstand (E:Mar Atr VVr M:P); [сознание, чувство] / Bewusstsein, Besinnung (E:Mar Atr VVr Večk Ba M:Sučk); [ощущение, чутьё] / Empfindung, Gefühl (E:Mar VVr Večk); [самочувствие] / Befinden (E:Mar Večk). joža ma·lav oĺo·šań ta·rǵiźä E:Ba (I325) Er zog Oljoscha an sich. jožo malav tarǵiźe E:Škud (VII220) Sie zog ihn an sich. polanzo jožos son mad́i E:SŠant (II66) Er legt sich nahe zu seiner Gattin. jožə·ń pona·ndə̑n śt́a·ftəńd́ä M:Jurtk Er erzürnte, ergrimmte (eig.: Er hob sein Haar an der Haut empor). jožom mašś E:Mar Ich wurde bewusstlos. jožo saś t́enze͔ E:Mar Er kam wieder zur Besinnung. jožo saś sońenʒe͔ E:Mar, jož saś sońd́ijənza M: Sučk Er kam zur Besinnung. mokšoń maštokšnoś jožozo E:Mar (158) Der Mokscha[ne] war sich seiner nicht mehr bewusst. son jožoń maštoź uĺev́eĺ E:Mar (1218) Sie wäre ohne Besinnung. avaś b́espaḿjat́i ĺežaś i saś jožozo E:VVr [Die Frau lag (da) bewusstlos und kam (dann) zur Besinnung]. maštśt́ jožə̑ńä M:P Sel Der Kopf schwindelt mir [Mein Bewusstsein ist verloren gegangen] (M: P); Ich kam ganz ausser Atem (vom schnellen Rennen) (M:Sel). moń jožom paro (b́eŕäń) E:Mar Ich befinde mich wohl (unwohl). jožom a paro E:Večk Ich habe Krankheitssymptome. źardojak ḱeĺḿe jožo a sodi͔ E:Mar (243) Es weiss niemals von einer Empfindung der Kälte. ĺemb́e jožosot vanoźan E:Mar VVr (1206) Ich bin an deinem warmen Leibe gewartet worden. dogat́ jožəsa vaj valda śeŕəń v́id́ nalńac M:Kuld [Auf der Armbrust hat er einen geraden Pfeil aus reinem Kupfer]. | dolga-jož E:Kažl пух у пера / Federstaub, Federflaum (das kammartige Gebilde am Federkiele). | jožo-pona E:Mar Večk Ba, jož-pona E:Kažl ― jož-pona M:P Sučk, joža-pona ~ jožə̑-pona M:Sel [пух, пушок] / Flaum, Milchhaar, Daune, Flaumfeder. | jožo-potmo E:Kozl: jožo-potmovat topudan Deines Erachtens bin ich dunkel. | ḱed́-jožo E:Bel Sulli [осязание / Tastsinn der Hände]. ḱed́ jožosot št́upasi͔t́ E:Sulli (VII90) Du kannst mit deinen Händen tasten. | lomań-joža M:Sel Temn [человеческая кожа] / Menschenhaut; [человеческий разум] / menschlicher Verstand. laŋgə̑znza t́if́ lomań joža šuwa·ńä ščam M:Sel (IV492) Für ihren Leib ist ein Hemd, so dünn wie Menschenhaut, gemacht. paśiba ‒‒‒ lomań jožə̑s saftə̑mńada M:Temn (VIII412) Einen Dank dir dafür, ‒‒‒ dass du mich in Kenntnis der fremden Leute gebracht hast! | mastor-jožo E:Večk Is [поверхность земли] / Erd(ober)fläche. | mastor-jožova E:Večk [по поверхности земли] / die Erd(ober)fläche entlang, auf der Erde hin. | ḿeńeĺ-jožo ChrE E:Mar SŠant Atr Is, ḿäńiĺ-jo·žo E:Ba ― ḿeńəĺ-jož M:Kr [небесный купол] / Himmelsgewölbe. ḿeńeĺ-jožov ḱekšńit́ ChrE Sie verstecken sich dicht unter dem Himmel. meńeĺ jožos ḱeṕt́imak E:Mar (1196) Hebe mich zur Himmelsfläche [Himmelsgewölbe] empor! ḿeńeĺ jožos ḱeṕid́ińźe E:SŠant (I125) [Er] liess sie [die Speicher] (in Flammen) bis zum Himmel aufgehen. gala-polk ĺift́i v́eŕga, ḿeńeĺ-jožova E:Atr [Die Gänseschar fliegt hoch in der Luft, am Himmelsgewölbe hin]. vaj v́eŕga· v́eŕga· ut́ä·t́ńä ĺift́i·t́ śed́eja·k v́eŕga· ḿäńiĺ jo·žova E:Ba (I324) Hoch, hoch fliegen die Wildenten, sehr hoch am Himmelsgewölbe. kača·mzo ‒‒‒ kuźi· se͔ŕe·vste͔ ḿeńe·ĺ jožo·va E:Is (I100) Der Rauch ‒‒‒ klettert hoch bis zum Himmel. ḿeńəĺ-jožəva, tugaj, šarftə̑mań M: Kr Es fuhr mich, Bruder, am Himmelsgewölbe umher. | moda-jožo E:Mar Šokša ― moda-jo·ža M:Jurtk (Gen. -jo·žə̑ń) [поверхность земли] / Erd(ober)fläche. moda jožova, ĺeĺakaj, jaguda t́ikše͔ čačozo E:Mar (1208) An der Erdenfläche spriesse die Erdbeerstaude hervor! kučumak ḱeĺme kalmo ḱijava, ravužo moda jožova E:Mar (1184) Sende mich den Weg des kalten Todes entlang, an der schwarzen Erde hin! putuḿiźka moń, čivald́iŋǵim, ḱeĺḿe moda jožut́e! E:Šokša (VII444) Legt mich, (ihr), mein Sonnenschein (meine Lieben), in die kalte Erde hin! | potmo-jožo E:Mar ?Atr ?VVr SŠant [грудь] / Busen (E:SŠant). potmo-jožozot ‒‒‒ puti͔ḱ E:SŠant (I252) Stecke ihn ‒‒‒ unter deinen Rock! | śed́ej-jožo E:Vez: son śed́ej jožos tarǵiźe (I232) Sie zog es an ihr Herz. | jožo maŕaź E:Večk Bug (Adv.) [осторожно] / vorsichtig, behutsam. ejkakšońt́ jožo maŕaź noldi͔ḱ E:Večk Lass das Kind behutsam nieder! son jožo maŕaź v́eĺt́asi͔ E:Bug (V244) Sie bedeckt ihn zärtlich.
jožka M:P Kr (Gen. -ń) [пух под перьями] / sehr feine Daune, Federflaum, Federbart. kə̑da uĺəĺʿt́ ‒‒‒ tolga ṕesa ‒‒‒ jožkańä M:Kr (IV328) Hätte ich ‒‒‒ an den Federspitzen ‒‒‒ Flaumfedern!
jožkańä M:P (Dem. zu jožka) id.
jožińe E:Večk (Dem. zu jožo): jožińeze͔ń targasa Ich ziehe sie dicht an mich. sur-ṕiŕińed́e mat́ŕań kundi͔źe, jožińeze͔nze͔ mat́ŕań tarǵiźe (I175) Er fasste Matrja bei den Fingern, er zog Matrja an sich. eśiń polaks saimak ‒‒‒ jožińeze͔t́ mad́eḿe (V422) Nimm mich zu deiner Frau ‒‒‒ neben dir zu schlafen. | ĺemb́e jožińe E:VVr: jarsa·k jarsa·k, du·rak o·vto, da ĺemb́e· jo·žińeks katk (III287-8) Friss, friss (nur), dummer Bär, (aber) lass (etwas) übrig der Wärme wegen!
*jožuma M:Temn [понятливость / Verständigkeit]. jožumaś jožu, ṕäk i rabotaj (VIII336) Er ist sehr verständig und sehr arbeitsam.
jožna M [пух под перьями] / sehr feine Daune, Federflaum, Flaumfeder.
jožnańa M (Dem. zu jožna).
jožə̑ńä M:P Temn Sel (Dem. zu jožă) [ум, разум] / Verstand (M:P Temn). ton [kod́ijit́] śadə̑ŋgə̑ĺd́eń, mavra śestraj, jožə̑ńät́ńeń? M:Temn (VIII348) Wohin hast du, Schwester Mavra, deinen früheren Verstand gebracht? mašć jožəńäźä M:Sel Ich habe den Atem verloren.
jožov ChrE E:Mar VVr Bug Večk, jožou̯ E, jožoŋ E:Atr, jožu E:Ba Kad ― jožu M:P Pš Kr Saz Čemb Temn Ur Jurtk (Gen. M:P -wə̑ń, Nom. Pl. M:Temn -ft) умный, догадливый, [разумный] / klug, verständig, vernünftig (M:Čemb: von einem kleinen Kinde, das schon zu verstehen beginnt) (ChrE E:Mar VVr Ba Kad M:P Pš Kr Čemb Temn); [хитрый] / schlau (E:Bug Večk); хитрый (в положительном смысле), ловкий, умелый / klug, gewandt, geschickt (E:Mar); [мудрый] / weise (M:P); догадливый / scharfsinnig, wachen Geistes (M:Ur); [богатый (тайное слово)] / reich (Geheimw.) (E:Atr); [ум, разум (тайное слово)] / Verstand, Vernunft (Geheimw.; = jon) (M:Jurtk). ŕiv́eźd́ejak uŕažom jožovoĺ E:Bug (V488) Meine Schwägerin war klüger als ein Fuchs. eś kojse͔t́ ton ṕek jožovat E:Večk (I399) In deiner Art bist du sehr klug. ḱińd́i kadə̑t́ ṕižä jožu t́akańäćəń [M:Pš] (IV586) Wem [in Obhut] hast du dein kleines, (schon) verständiges Kind zurückgelassen? kudu iĺa·tś ṕižä jožu t́akańäćä M:Kr [In der Stube ist dein kleines, (schon) verständiges Kind zurückgeblieben]. soń kaźəńtsi͔ ‒‒‒ jožu valńasa M: Saz [(Seine Mutter) beschenkt ihn mit vernünftigen Worten]. śiŕä avań śoraś, baba, ṕäk jožu M:Temn (VIII336) Der Sohn der alten (vorigen) Frau, Gattin, ist sehr verständig. | jožov-važov E:Bug Večk [умный / klug]. ḿejś jožovat[‑]važovat? E:Bug (V504) Warum bist du (so) klug? son jožovoĺ, t́e iśeḿej važovoĺ E:Bug (V474) Dieser Isemej war (sehr) verständig, er war (sehr) vernünftig. ḿejs ṕek, samka, jožovat, ḿejs ṕek, samka, važovat? E:Večk (II235) Warum, Samka, bist du (so) sehr klug, warum, Samka, bist du (so) sehr verständig?
jožov-či E:Večk ― jožu-ši ~ jožu-ǯi M:P, jožu-ši M:Mam догадливость / Verständigkeit, Scharfsinnigkeit.
jožovgadoms E:Mar Večk, jožo·vgadoms E:Ba [начинать понимать (о маленьком ребёнке)] / etw. zu verstehen beginnen (von einem kleinen Kinde), (E:Večk auch:) [становиться разумным, образумиться] / vernünftig werden, zur Besinnung kommen (von einem Erwachsenen).
jožovńe E:Mar (Dem. zu jožov).
jožovtomo E:Mar Večk ― jožəftə̑ma M: Sučk [бессознательный], без памяти / besinnungslos, bewusstlos. | jontomo-jožovtomo E:Mar id.
joži͔jams (~ jožijams) E:Mar, joži͔jams E:Ba Večk ― jožijams M:P Mam Sučk Kars, *jožəjams M:Čemb [становиться разумным (ребёнок)] / verständig werden (z.B. ein Kind); [становиться умнее] / vernünftig(er), klüger werden (E:Ba Večk M:P Mam Čemb Kars Sučk); [образумиться] / zu Bewusstsein, zur Besinnung kommen (E:Mar Ba Večk). [v́äŕi kasi͔ńä šida-v́eda] a son jožiäj [M:Mam] (IV97) Er ist einer, der heranwächst, er wird jeden Tag und jede Nacht verständiger. karmaś jožəjama M:Čemb [Er begann zu Verstand zu kommen]. šista[‑]v́esta jožijäś M:Kars (IV320) Mit jedem Tage und jeder Nacht wurde es klüger.
jožijaftə̑ms M:P, jožijaftə̑ms ~ jožə̑jaftə̑ms M:Kr [Mam] (Fakt. zu jožijams) [воспитать до разумного возраста] / bis zum verständigen Alter aufziehen, auferziehen. eś id́ eŕgava, mazańäźä, jožə̑jaftə̑mań M:Kr Sie hat mich, Schwägerin, wie ihr eigenes Kind aufgezogen. [eś-śeŕesə̑n polańät́śeń jožiafti͔ńä] [M:Mam] (IV98) Mit meinem Körper habe ich deinen Mann (zum Verstand) aufgezogen.
*jožijafńəms (: jožijafńan) M:P (Frequ. zu jožijaftə̑ms).
jožəmə̑ms M:An [меняться, изменяться / sich verändern]. šamats jožəmś Sein Gesicht veränderte sich, wechselte die Farbe.
ju- (Pronom.-St.):
juza (Ill.): juza-toza E:Kažl [туда и обратно] / hin u. her. juza-toza čijńä Er rennt hin und her.
juda M:Temn [мужское имя, Иуда] / ein Männername. juda pə̑rda·ś konakə̑nzə̑n M (IV622) Juda hat seine Gäste versammelt. moń aĺäźä tuś ‒‒‒ vor judat́ śt́eŕenc śimə̑ma M:Temn (VIII284) Mein Vater hat sich begeben, ‒‒‒ um die Tochter des Diebes Juda (mir) zuzutrinken. — Russ. Иу́да.
juga E:Večk вьюга / Sturm. daŕijat[‑]maŕijat, buŕań[‑]jugań uŕvanʒo moĺśt́ pando laŋks (III77) Darija und Marija, des Sturmes Schwiegertöchter, gingen auf einen Berg. — Russ. вьюга.
juᵪ E:Mar Ba Večk [шмыг!] / husch! | juᵪ ḿeŕems E:Mar Ba Večk [прошмыгнуть] / vorbeihuschen (im Husch vorbeifahren).
juᵪ̀ad́ems ChrE, juᵪad́ems E:Mar Večk Kozl Vez, jukad́ems ~ juᵪad́ems E:SŠant ― jufa·d́əms M:Sučk (onomat.) махнуть / schwenken, schwingen, winken (ChrE E:Mar Ba Večk Kozl Vez SŠant M: Sučk); [скользить туда-сюда] / hin u. her rutschen, schlittern (Schlitten auf dem Wege) (M:Sučk). ḱiskaś pulonzo juᵪad́i E:Mar Der Hund wedelt mit dem Schwanz (eig.: schwenkt einmal seinen Schwanz). i ḱed́enze͔ juᵪad́iźe E:Mar (295) Und er schwenkte seine Hand. kafto śovnosost juᵪad́it́ E:Kozl (III75) Sie schlagen mit ihren zwei Flügeln. śe t́ikšese͔ńt́ juᵪat́cazo, jaᵪot́cazo ĺogoń šači t́elastonʒo E:Kozl (III151-2) Sie schlägt (die Krankheit) mit jenem Kraut aus dem wachsenden Körper Ljogos. i juᵪat́si͔ń i jaᵪot́si͔ń (narfot́enʒe͔) E:Vez (III67) So winke ich (seine narfot́-Krankheit fort).
juᵪajems E:Mar Večk ― juf́i·jəms M:Sučk (Iter.) [махать, смахивать] / (mehrmals od. fortwährend) winken, wedeln; [вспыхивать] / (immer wieder) auflodern (E:Mar Večk); [скользить туда-сюда] / hin u. her rutschen, schlittern (Schlitten auf dem Wege) (M:Sučk). ḱiskaś pulonzo juᵪaji E:Mar Der Hund wedelt mit dem Schwanz (eig.: seinen Schwanz).
juᵪaĺems E:Mar (Iter.) [махать, смахивать] / (mehrmals od. fortwährend) winken, wedeln; [вспыхивать] / (immer wieder) auflodern. ḱiskaś pulonzo juᵪaĺi Der Hund wedelt mit dem Schwanz.
juᵪ́iḱ E:Mar, juᵪ́ik E:Večk [шмыг] / husch. juᵪ́iḱ tuś E:Mar Im Husch begab er sich fort.
juᵪa E:Kozl [мужское имя] / ein Männername. v́eĺeń ḱiŕd́i okuĺća vani͔ juᵪa pokšt́aj! (II503) Herrscher über das Dorf, Wächter des Dorftores, Grossvater Jucha!
juᵪkad́ems E:Večk [(быстро) проезжать мимо, промелькнуть] / (in schneller Fahrt) vorbeifahren, vorbeihuschen, vorbeifliegen. — [Vgl. juᵪ: juᵪ̀ad́ems, juᵪ́iḱ].
juksta·ms M:P [Mam] Sučk Ur Jurtk [забывать] / vergessen. [juksta·źeń] at́anzə̑n[‑]avanzə̑n, [juksta·źä] šatšə̑m-stranańants [M:Mam] (IV148) Sie vergass ihre Eltern, sie vergass ihr Heimatland. — [Vgl. stuvt̀oms E].
juksta·ftə̑ms M:P Kr (Kaus. zu juksta·ms) [заставлять забывать] / jdn. vergessen machen.
jukstuftə̑ms E:Nask [забывать] / vergessen.
*jukśńəms (: juksńa·n, -i) M:P, jukśńəms M:Čemb (Frequ. zu juksta·ms).
*jukśńəkšńəms (: jukśńakšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu jukśńəms).
jukśems ~ ukśems E:Mar NSurk, ukśems E:VVr Is Jeg, jukśems E:Gor Petr Večk Vez, jukśims E:Hl, jukśi·ms E:Ba, jukśəms E:Nask ― juksə̑ms M:P Čemb Sel, jukśəms M:Sučk, jukśems M:Ur развязать / losbinden, lösen, (E:Mar VVr Is auch:) [расстёгивать] / aufknöpfen. potmo karksunzu jukśiźi E:Hl (182) Sie löste ihren Busengürtel. jukśsi͔ź čiŕksa [bajagańt́] ḱeĺendza E:Petr (VIII138) Sie binden den Klöppel des Glöckchens los. jukśińʒ́e ṕiĺǵenʒe͔ E:Vez (III336) Er band seine [des Bären] Füsse los. nu, šači norov-ava norov-pas, koŕḿińećḱem, jukśiḱ i kalavti͔ḱ E:NSurk (III54) Also, wachsende Getreidemutter, Getreidegöttin, meine Ernährerin, löse und reisse sie [die Krankheit]. i puvasi͔ i śeĺksi͔ i uksśi (< ukssi͔) i kalavsi͔ toloń narᵪot́ende͔ E:NSurk (III109) Dieser heilt durch Blasen und Spucken, nimmt und bringt zum Schwinden die vom Feuer gekommene narfot́-Krankheit. juksi͔źe [?-śiźe] karksonʒo E:Večk, karksə̑nc juksə̑źä M:P Er band seinen Gürtel los. kə̑rga·stə̑nza jukśś [rut́śä·ńants] M:Kr (IV147) Er band sein Tuch vom Halse los. poŋkst juksə̑ma·ńä M:Sel (IV234) Die Hosen herunterzuziehen.
ukśĺems E:Atr (Frequ. zu ukśems).
jukśńems ~ ukśńems E:Mar, jukśńems E:Gor Večk, uksńems E:VVr Is Jeg, jukśńi·ms E:Ba, ukśńims E:Kad Kal ― juksə̑ndə̑ms M:P Kr Sandr, jukśńəms ~ jukśəńd́əms M:Sučk, jukśńəms M:Prol Ur Jurtk [? Frequ. zu (j)ukśems usw. od. zu (j)ukśt́ems usw.] развязать, развязывать / losbinden, lösen, aufbinden (E:Mar VVr Kal Is Jeg M:Sučk); [расстёгивать] / aufknöpfen (E:Mar VVr Is); [снимать обувь] / die Fussbekleidung (Bastschuhe, Beinwickel) abnehmen (E:Mar Večk Jeg M:P Kr Sandr Sučk). ŕiv́iźś ḱeskavt́ ukśńimskak eź ḱeńd́iŕʿt́ E:Kal (2137) Der Fuchs hatte nicht einmal Zeit, den Sack aufzubinden. [ṕiĺǵeń] jukśńi, [prakstan] purni͔ E:Večk (II88) Sie entkleidet (meine) Füsse und besorgt (meine) Fusslappen. [ḿeźeńd́i juksə̑ntsa·eńt́t́] stantsa tot́šaf [pəĺgəńä·ńeń] M:Kr (IV546) Weshalb entkleidet ihr meine Beine, die wie in der Drehbank gedrechselt sind? śada [ḿeĺd́ä] son juksə̑nć śeŕǵäźəń M:Sandr (IV228) Danach band er mir die Beinwickel los.
jukśńekšne͔ms E:Vez (Frequ. zu jukśńems). eźiń juksńekšne͔ kavto ṕiĺǵińeń (V198) Ich zog mir nicht die Fussbekleidung aus.
*juksə̑ŋkšńəms (: juksə̑ŋkšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu juksə̑ndə̑ms).
uksńev́ems E:Mar ― juksə̑ndə̑və̑ms M:P (Refl.-Pass. zu uksńems, juksə̑ndə̑ms) [отвязываться, развязываться] / sich lösen, losgehen, (E:Mar auch:) [отвязываться] / sich losbinden (wenn man gebunden worden ist). v́id́i ṕiĺǵəźä juksə̑ndə̑v́i, šnasamaź M:P (IV714) Geht an meinem rechten Bein die Beinbinde auf, lobt man mich. kalma laŋksa ṕiĺgə̑c juksə̑ndə̑v́i, śä lomańć kurə̑k kuli͔ M (IV716) Geht am Grabe einem die Beinbinde auf, wird jener Mensch bald sterben.
juksə̑ńd́ams E:Nask ― juksə̑nda·ms M:P, jukśəńd́əms M:Sučk (Verbableit. von juksə̑ms, jukśəms) [снимать обувь] / (die Füsse) entschuhen, die Fussbekleidung ablegen.
juksśəms M:P Kr Čemb, *jukśśəms (: jukśśa·n, -i) M:Sel (Frequ. zu juksə̑ms) развязывать / losbinden, auflösen. [aĺi ńi tut́ ńiĺä ḱiĺeń, ton, jukśema] M:Kr (IV504) Hast du sie mitgebracht, damit sie dir die vier Hosenschnüre lösen würden.
*juksśəvə̑ms (: juksśevan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu juksśəms).
*juksśəftə̑ms (: juksśefta·n) M:P (Fakt. zu juksśəms).
*juksśəfńəms (: juksśefna·n) M:P (Frequ. zu juksśəftə̑ms).
jukśev́ems ~ ukśev́ems E:Mar, ukśev́ems E:VVr, jukśev́ems E:Večk ― *juksə̑və̑ms (: juksə̑van, -i) M:P (Refl.-Pass. zu jukśems) [отвязываться, развязываться] / losgehen, sich lösen (z.B. Knoten) (E:Mar VVr Večk M:P), losgebunden werden (E:Večk); [освобождаться] / sich losmachen (wenn man gebunden worden ist) (E:Mar). ukśe·vś kopoŕste͔·nde͔ eje·d́eś E:VVr (III266) Das Kind löste sich von ihrem Rücken. osudozo ‒‒‒ jukśev́eze͔ E:Večk (III94) Möge seine osud-Krankheit ‒‒‒ losgebunden werden!
uksńeft́ems E:Mar ― *juksə̑ntftə̑ms (: juksə̑ntfta·n, -i͔) M:P (Fakt. zu uksńems, juksə̑ndə̑ms) [заставлять, приказывать освобождаться] / jdm. befehlen, sich loszumachen (E:Mar).
*juksə̑ntfńəms (: juksə̑ntfńa·n, -i) M:P (Frequ. zu juksə̑ntftə̑ms).
ukśeft́ems E:Mar, jukśeft́ems E:Večk ― *juksə̑ftə̑ms (: juksfta·n, -i͔) M:P (Fakt. zu ukśems usw.) [заставлять, приказывать освобождаться] / jdm. befehlen, sich loszumachen (E:Mar).
jukśt́ems E:NSurk, ukst́ems E, ukśt́ems E:Atr MKly [развязывать] / losbinden, lösen, aufbinden. v́ešńiḱ ašo paća śulmot, jukśt́iḱ i kalavti͔ḱ E:NSurk (III56-7) Suche dein weisses Tuchbündel, binde es auf, mach es auf! [ukśt́it́ka ‒‒‒ śeŕgajeń] E:MKly (VII20) Wickle ‒‒‒ meine Beinwickel ab! na ukśt́ikak, tujeń uŕe, śulgajem E:MKly (VII20) Nimm (nun), herbeigebrachter Sklave, meine Brustspange ab!
juĺd́ams M:Pš [скончаться] / hinscheiden.
junə̑ša M:Sel [юноша] / Jüngling. ton, [ḿäŕkś], ńiŋǵä junə̑ša·t (IV810) Du, sagte sie, bist noch ein Jüngling. — Russ. юноша.
jupa·d́əms M:P Sel (Mom.) пыхнуть / auflodern (ein grosses Feuer).
jupa·t́ft́əms M:P (Fakt. zu jupa·d́əms).
juṕijəms (1. Sg. Präs. juṕija·n, 3. Sg. juṕii) M:P (Frequ. zu jupa·d́əms) [бегать раскачиваясь, бежать рысью] / schaukelnd laufen, traben. | juṕijəź: juṕijəź ardə̑ms M:P id. juṕijəź ardi͔ (~ juṕiiz ardi͔) [Er läuft od. trabt schaukelnd].
juṕijəft́əms M:P (Kaus. zu juṕijəms).
jupə̑ldə̑ms M:Pš [шляться / sich herumtreiben, auf schlechten Pfaden gehen, ein leichtsinniges od. schlechtes Leben führen, fensterln gehen.
jupka E:Mar (Gen. -ń) [юбка мордовок] / eine kürzere Hinterschürze der. mordw. Frauen (vgl. pulakš). — Russ. юбка.
1jur ChrE E:Mar VVr Ba Kad Kal ― jur ChrM M:P Levši Kr Ur Jurtk комель / Stammende, Wurzelende, der untere Teil von etw., (E:Kad Kal M:P Jurtk auch:) корень / Wurzel, (E:Mar VVr auch:) [пень] / Baumstumpf, (ChrEM auch:) [кустарник] / Gebüsch; (E:Ba:) [рубец] / Narbe. v́e jurtsto kasi͔t́ E:Mar Sie wachsen aus derselben Wurzel. ašči͔ baba jur laŋkso E:Mar (225) Es steht eine Alte auf einem Stammende. kavto ḱit́ńe v́e jurco E:Mar (253) Zwei Wege, die von einem Punkt ausgehen. makst komĺańat marə̑ń mar, ńäft́it́it́ (ńäft́it́ət́) ṕäšt́ńəń jurə̑ń jur M:Levši Gib Hopfen haufenweise, zeige (lass scheinen) Nüsse gebüschweise! | ćiŕej-jur E:Mar [“корень” нарыва / “Wurzel” (? Hof) eines Geschwürs]. | ińəźi-ju·r M:Ur [малиновый куст] / Himbeerstrauch. | kaĺ-ju·r E:Kad ― kaĺ-jur M:P Ur [ивовый куст] / Weidenstrauch (E:Kad M:Ur); [ивняк] / Weidengebüsch (eine Gruppe von Sträuchern u. kleinen Bäumen, die aus den Samen éines Baumes entstanden ist u. die gesondert von anderen steht) (M:P). | ḱenǯe͔-jur E:Mar, ḱenže-jur E:Kal, ḱänǯä-jur E:Ba ― ḱenžä-jur M:Sel [корень ногтя, копыта] / die Stelle, wo der Nagel od. Huf beginnt. | kudu-ju·r E:Kad [vgl. jedoch jurt]: joma·ś si͔nst kudu-ju·rs Ihnen ist Haus und Hof verlorengegangen (wird von Menschen gesagt, die alles verloren haben, so dass sie nicht einmal ein Heim haben). | ĺeŋgaks-jur M:P [группа молодых лип] / eine Gruppe von jungen Linden, die aus den Samen eines u. desselben Baumes entstanden zu sein scheint, Lindenwäldchen. | morgo-jur E:Mar [сук, место среза срубленной ветви] / Schnittstelle eines abgehauenen Zweiges. | oža-jur E:Večk Bag [отрезанный рукав старой рубашки] / abgeschnittener Ärmel eines alten Hemdes, der an dem einen Ende zugenäht ist u. als Beutel benutzt wird. | palaks-jur M:Atjur [крапивная заросль] / Nesseldickicht. putk ton kutćeń v́eĺä-ṕet́i, palaks-jurt́i! (VIII356) Baue dein Haus am Dorfende, im Nesseldickicht! | ṕäšks-ju·r M:Ur [орешник] / Nussstrauch. | ṕej-jur M:P [корень зуба / Zahnwurzel]. | ṕiĺe-jur E:Mar Kal Ba Večk ― ṕiĺə-jur M:Sel [ухо, место за ухом] / Stelle hinter dem Ohre, Umgebung des Ohres, Ohrgegend (E:Mar Kal Ba Večk); [пощёчина] / Ohrfeige (M:Sel). ṕiĺä-ju·rs ḱersamak M:Sel Du gibst mir eins ans Ohr. ṕiĺə-jurs maksan t́ejənza (~ t́einza) M:Sel Ich werde ihm eine Ohrfeige geben. | ṕiĺe-jurga čavoms E:Mar [влепить пощёчину] / jdm. Ohrfeigen geben. | ṕiĺe-jurga tokams E:VVr [дать пощёчину, ударить по уху] / eine Ohrfeige geben. | ṕiĺe-jurga vačkud́ems E:Mar Večk [дать пощёчину] / jdn. (einmal) ohrfeigen. mon sonʒo ṕiĺe jurga vačkut́ca E:Večk Ich werde ihm eins ans Ohr geben. | ṕiĺä-jur-čeft́aks E:Kažl [висок] / Schläfe. | počo-jur E:Večk Šug, poč-jur E:Kal, počo-ju·r ~ poč-jur E:Ba ― počă-jur M:Sučk [место вокруг пупка] / Nabelgegend, Umgebung des Nabels. | pot́e-jur E:Gor [корень соска] / Wurzel der Brustwarze, Warzenhof. kortaftan odarozonʒo, odar-tovozonʒo, pot́eze͔nʒe͔, pot́e-jurozonʒo E:Gor (III116) Ich heile durch Beschwören ihr Euter, den Kern ihres Euters, ihre Zitze, die Wurzel ihrer Zitze. | pulə̑-ju·r M [репица / Schwanzwurzel]. tšoᵪoru[‑]moᵪoru, kujä· tuvə̑ń pulə̑jur. – roź [bŕäś] (IV677) Struppig und zottig?, wie die Schweifwurzel [Schwanzwurzel] eines dicken Schweins. – Die Roggenähre. | sudo-jur E:Is, sudu-ju·r E:Kad переносье / Nasenwurzel, Sattel der Nase. | sur-jur E:VVr [основание пальца] / Fingerwurzel (der untere Teil des Fingers). | śoral-jur M:Kr [корень косы / Zopfwurzel]. | śovoń-ju·r E:Ba [глиняный карьер] / Lehmgrube. | tarad-jur E:Ba ― tarad-jur M:Sel [комель ветви] / Astwurzel, die Stelle, wo der Ast aus dem Stamme hervorgeht.
jurə̑m M:P Pš [Mam] (Nom. Pl. jurə̑pt) [родственник с отцовской стороны] / ein männl. Verwandter von Seiten des Vaters, Vetter zweiten Grades (falls er nicht in demselben Hause wohnt) u. ein noch entfernterer Verwandter, bis so weit hin die Verwandtschaft gerechnet wird (M:P). moń jurə̑mə̑źä kaĺd́avsta eŕäj [M: ?P ?Pš] [Meine Verwandtschaft lebt in schlechten Verhältnissen]. soń jurə̑mə̑ts jumaś [M:?P ?Pš] [Seine Sippe ist zugrunde gegangen]. son moń jurə̑mə̑źä M: Pš [Er ist mein entfernter Verwandter]. jurə̑mt́ kut́ška·sa [koźä aĺä ot́śäńats] [M:Mam] (IV383) In der Sippe war ein reicher Mann, sein Onkel. vaj ifḱä kudə̑c uĺćä· uĺća·sa v́eĺä kučka·sa koźä [kurə̑sa] koźä kurə̑sa ćeb́äŕ jurə̑msa M (IV203) Sein eines Haus (lag) an der Hauptstrasse, in der Mitte des Dorfes, im reichen Dorfteil, im reichen Dorfteil, mitten unter dem trefflichen Stamme. | jurə̑m-ava M:P [жена родственника по имени jurə̑m] / Frau eines jurə̑m genannten Verwandten. | kud-jurə̑m M:Pš Čemb Sel Sučk = jurə̑m. kud-ju·rə̑mə̑tska juma·ś M:Pš [Sogar sein Geschlecht ist erloschen]. mon kulə̑ńdä·ŕan kud-jurə̑məźä juma·j M:Sučk [Sterbe ich, so wird mein Geschlecht erlöschen] (wird gesagt, wenn im Hause kein einziges männl. Mitglied am Leben bleibt).
jurne͔ E:Mar ― jurńä· M:P (Dem. zu jur). | śoral-jurńä M:Kr [Mam] [корень косы / Zopfwurzel]. śoral jurńa·da [kŕilań] taŕut́ śuduft́ [fat́äźä] [M:Mam] (IV100) Er fasste Krilas Tarju, die Arme, an der Zopfwurzel.
juru E:Kažl (Adj.) коренистый, с корнями / mit vielen starken u. weitreichenden Wurzeln versehen.
jurtomo E:VVr Večk Is, *jurtumă E:Petr, jurʿtu·ma E:Ba, jurʿtuma E:Kal (Gen. jurʿtumuń), juruftuma E:Kad [бесплодный] / unfruchtbar (eine Frau; E:Ba: auch von einem Manne), (E:Ba auch, E:Petr:) [бездомный, беззащитный, необеспеченный] / obdachlos, schutzlos, unversorgt. v́äśᴉ͐mᴉńᴉń v́ä stoĺ uĺi·za, śᴉ͐ro·tᴉ͐ńit́ jurʿtu·mut ti͔ńd́a·k poko·rdaź iĺa·d(a) uĺä E:Ba (III49) Alle sollen einen (und denselben) Tisch haben, Verwaiste, ihr ohne Heim, seid auch ihr nicht beleidigt! sondza kadi͔ḱ jurtumuks E:Petr (VIII210) Du hast sie obdachlos verlassen. | jurtomo-pĺemavtomo E:Mar, juruftuma-pĺemaftuma E:Kal [без родственников] / ohne Verwandte, ohne Verwandtschaft.
juri͔ja·ms E:Kad [пускать корни, укореняться] / Wurzeln schlagen, sich einwurzeln; заводиться / sich einnisten. čuftu·ś juri͔je·ś Der Baum fing an zu wachsen, in die Höhe zu schiessen. oruvś karmaś juri͔ja·ma [Das Geschwür fing an, sich einzunisten].
2jur E:Mar VVr Ba Večk: jur ḿeŕi pulozo, kalck ḿeŕit ṕejenze͔ E:Mar (277) Sein Schwanz wedelt hübsch, seine Zähne fletschen übel (wird von einem heimtückischen Menschen gesagt, der sich bei jdm. einschmeichelt). | jur-pulo E:Bug [виляющий хвостом] / einer der mit dem Schwanze wedelt. v́ece͔ čari͔ čińčaramo ḿit́ŕej, ḿeĺganʒo jur-pulozo kat́a (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Mitrej, hinter ihm (läuft) seine Katja mit ihrem wedelnden Schwanz her. — [Vgl. jurnoms].
jura·kadə̑ms M:Pš [загореться, воспламениться] / gut zu brennen anfangen, aufflammen. ṕeŋǵät́ńä jura·kat́śt́ [Das Brennholz fing gut zu brennen an]. — [Vgl. jura·śkadə̑ms; jurf; jurkšta·d́əms; jurna·ms].
jura·ms E:Atr Ba, jurams E:Gor Vač Večk ― jura·ms M:Čemb Sel Sučk Ur, jurams M:Prol [meist in der Verbind.:] jurams-jažams заводиться (M:Sučk: “растёт больше и разойдётся кругом / wächst grösser u. breitet sich kreisförmig aus”) / sich einfinden, sich festsetzen, sich einnisten (E:Atr Ba Vač Večk M: Sučk Prol); [намереваться, собираться] / beabsichtigen, im Begriff sein etw. zu tun (E:Večk M:Prol); [подхалимничать] / schmeicheln, schmeichelnd um jdn. herumschwänzeln (M:Sel); [?] [изготовлять, делать] / [?] verfertigen, machen (M:Čemb). juraj ṕeŕfkan M:Sel Er schwänzelt schmeichelnd um mich herum (ein Mensch). v́ä morgońt́eń juraka, tozi͔j ĺiśt́, tozi͔j jurak E:Vač (III136) Setze dich auf einem Ast fest, keime dort, setze dich auf ihm fest! a t́eze͔j juraka, a t́eze͔j jažak! E:Vač (III127) Setze dich hier nicht fest! ćiŕej juri͔-jaži E:Večk Ein Geschwür beginnt sich zu bilden. koćḱä pŕäńas joraś[‑]jažaś, joraś[‑]jažaś ṕiza t́ijś M:Čemb (IV241) Er verfertigte (selbst das Nest) auf einem Mooshöcker, er verfertigte, er machte das Nest. son juri͔-jaži śe v́eĺeńt́e eŕamo E:Večk Er ist im Begriff, in jenes Dorf zu übersiedeln, um dort zu leben. | juri͔-jaži komadoń pal E:Večk [какая-то заразная болезнь] / sich festsetzende komadoń pal [-Krankheit]. — Vgl. 1jorams. — [Tat. jura‑].
jura·śkadə̑ms M:P Pš загореться / zu brennen anfangen, auflodern. ṕeŋgəńanzə̑n jura·śkatśt́ M:Pš (IV420) Ihr Holz loderte auf. — [Vgl. jura·kadə̑ms; jurf; jurkšta·d́əms; jurna·ms].
jurf M:P [пламя] / Flamme. — [Vgl. jura·kadə̑ms; jura·śkadə̑ms; jurkšta·d́əms; jurna·ms].
jurfḱä· M:P [Mam] (Dem. zu jurf). vaj kudńa·ts jurnaj jurfka·sa [M:Mam] (IV144) Ihre Stube ist hell von loderndem Feuer.
jurgoms E:Mar Večk, jurgu·ms E:Ba Kal, jurgums E:Kad Kažl, jurgams [E:Ur] ― jurgə̑ms M:P Pš Čemb Sel Sučk шляться / sich herumtreiben, auf schlechten Pfaden gehen, ein leichtsinniges od. schlechtes Leben führen, ausser Haus herumziehen (z.B. zur Nachtzeit), fensterln gehen (E:Kad Kažl M:P Pš Čemb Sel); [завиваться, извиваться] / sich ringeln, sich schlängeln (E:Kal). šit́ udi͔, v́et́ jurǵi, ḱińd́iǵä af ḱeĺǵəv́i. – korə̑žś M (IV676) Schläft Tage [am Tage], schlendert in der Nacht umher, ist von keinem geliebt. – Die Eule.
jurgoź E:Mar, jurgu·ź E:Ba, jurguź E:Kal ― jurgə̑ź M:Sučk: jurguź moĺems E:Kal [извиваться] / sich hinschlängeln. | jurgoź-v́ešḱeź E:Mar, jurgu·ź-v́ečḱe·ź E:Ba, jurgaź-v́ešḱeź E:Bugur ― jurgə̑ź-v́äškəź M:Sučk без порядка / eiligst, holterdiepolter, ohne Ordnung. jurgoź-v́ešḱeź ĺiśt́ kudońt́ ejste͔ E:Mar, jurgu·ź-v́ečḱe·ź ĺiśt́ kudu·ńt́ ästa E:Ba, voŕt́ kucta jurgə̑ź-v́äškəź M:Sučk Mach, dass du eiligst vom Hause fortkommst! Geh zum Teufel! varma-ava varma ḿeĺga tujekšne͔ś, jurgaź[‑]v́ešḱeź mastor laŋga puvamo E:Bugur (V70) Die Windmutter begab sich mit dem Winde fort, um sausend und pfeifend die Erde entlang zu wehen.
jurgə̑ndə̑ms M:P Sel (Frequ. zu jurgə̑ms).
jurka E:Atr VVr Ba Večk Is Bug, jorka E:Kad, jorka· ~ jorka E:Kal ― jurka M: Ur Jurtk проворный, бойкий, шустрый / rasch, flink, behende, gewandt; (E:Bug:) быстрый, лёгкий (человек или лошадь) / schnell, beweglich, gelenkig (Mensch od. Pferd), (E:Kad Kal auch:) [умный, находчивый] / klug, findig. — Russ. юркий.
jurkšta·d́əms M:P Pš, jurʿšta·d́əms M: Čemb Sel [прыгнуть, скакнуть (детское слово] / hüpfen, hopsen, herunterhüpfen (z.B. von der Bank) (ein Kinderw.), (M:Pš auch:) вспыхнуть / auflodern, aufflammen. jurʿšta·t́t́ alu! [M:?Sel ?Čemb] Hopse herunter! — [Vgl. jura·kadə̑ms; jura·śkadə̑ms; jurf; jurna·ms].
jurʿšt́ijəms M:Sel (Frequ. zu jurʿšta·d́əms).
jurna·ms M:P Pš Kr Saz Čemb Sel Jurtk пылать, гореть с шумом / flackernd od. lodernd brennen, lodern, prasselnd brennen, rauschend brennen (vgl. gurna·ms M:Sučk), (M:P Sel auch: hell, aber gleichmässig brennen, vgl. joŋgə̑ms) (M: P Čemb Sel Jurtk). saĺńik (tols) jurna·j M:P [Das Talglicht (Feuer) flackert]. tol-avaś karmaś jurna·ma M [Die Feuermutter begann zu lodern].
jurnaj M:P Kr Saz [пылающий / lodernd]. [fat́äźä vaźents, jordaźä] jurna·j [ṕätnakutt́i] [M:P] (IV843) Er ergriff seine Mütze und warf sie in den lodernden Ofen. vaj kudńa·ts jurnaj jurfka·sa M:Kr (IV144) Ihre Stube ist hell von loderndem Feuer. jurna·j tolńas jordaĺəmajt́ M:Saz (IV480) Du hättest mich in loderndes Feuer werfen sollen. | jurna·j ṕätna-kud [M: ?P] [пылающая печь / lodernder Ofen].
jurna·ftə̑ms (: jurna·ftan) M:P (Fakt. zu jurna·ms) [заставлять пылать] / zum Lodern bringen (z.B. durch Schüren, durch Auflegen von Brennholz).
*jurna·fńəms (: jurna·fńan) M:P (Frequ. zu jurna·ftəms).
*jurna·fńəkšńəms (: jurna·fńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu jurna·fńəms).
*jurnə̑śəms (: jurnə̑śa·n, -i) M:P (Frequ. zu jurna·ms).
jurnoms E:Mar VVr SŠant, jurnu·ms E:Ba [качаться, двигаться туда-сюда] / schwingen, sich hin u. her bewegen (z.B. Schwanz des Hundes, Lendenzierat der mordw. Frauen, Wiege). — Vgl. jurna·ms M.
jurnovtoms E:Mar, jurnoftoms ~ jurnovtoms E:Atr Večk, jurnu·ftᴉ͐ms ~ jurnuftums E:Ba (Fakt. zu jurnoms) [смахнуть, вычеркнуть] / (einmal) schwenken, wegstreichen, wegschleudern; (E:Mar:) [вилять хвостом] / eine wedelnde Bewegung machen, wedeln (pulonzo od. pulosonzo mit dem Schwanz).
jurnofĺems E:Atr, jurnovĺems E:Is (Iter. zu jurnovtoms, jurnoftoms) [вилять (хвостом)] / wedeln. pulosonzo jurnofĺi E:Atr (Der Hund) wedelt mit seinem Schwanz.
jurnovtńems ~ [?] jurnofńems E:Mar, jurnovtńems E:VVr, jurnofńems E:Večk (Frequ. zu jurnovtoms) [махать, вилять] / schwenken, wedeln. | j. pulonzo od. pulosonzo E:Mar [вилять хвостом] / mit dem Schwanz wedeln.
jurt ChrE E:Mar Hl ― jurʿtă ChrM, jurʿta M:P Temn (Gen. M:P jurʿtə̑ń, Nom. Pl. jurʿt) [местожительство, дом и двор, усадьба] / Wohnplatz, Haus u. Hof samt allen dazu gehörigen Gebäuden, Gehöft. vaj pačkə̑ć kudu saldakś jurʿtə̑znza M: Temn (VIII296) Der Soldat kam nach Hause, in seiner Wohnstätte an. | jurʿt-a·t́ä M:P Čemb [дух-покровитель усадьбы / jurt-Vater, Schutzgeist des Gehöfts] (M:Čemb: veralt.) (s. jurt-ava). paŕʿćijəń sakal jurʿt-at́ä, paŕʿćijəń-śoral jurʿt-ava M:P [Seidenbärtiger Jurtenvater, seidenzöpfige Jurtenmutter!]. śiŕńəń putuv jurʿt-at́ä, śem-śokə̑ńä jurʿt-ava (~ śijä-valda jurʿt-ava) M [? Jurtenvater mit goldenen Stickereien, ? Jurtenmutter mit sieben Troddeln (Jurtenmutter mit Silberglanz)]. | jurt-ava ChrE E:Večk Kozl Vez Bag MdBugur Ta Is Jeg, jurʿt-ava E:Nask ― jurʿt-ava ChrM, jurʿt-a·va M:P Kr, jurʿt-ava M:Čemb (veralt.) [богиня местожительства] / Göttin des Wohnplatzes (Jurtenvater u. Jurtenmutter haben 30 Söhne u. 30 Töchter). jurtoń ḱiŕd́i jurt-ava, kudoń ḱiŕd́i azi͔r-ava E:MdBugur Herrscherin über das Gehöft, Jurtenmutter, Herrscherin über das Haus, Herrin! kudo-jurtoń ḱiŕd́eḿe son jurt-ava t́ejekšne͔ś E:Ta (V42) Er schuf Jurt-ava, über die Wohnstätte zu herrschen. jurt-avaś si͔nst vanci͔ńʒ́e kudo-poco śeḿijast E:Ta (V42) Jurt-ava schützt ihre Familien im Hause. jurt-avańe si͔ń ṕečḱiĺt́ čeĺḱe-pona ŕev́ińe E:Ta (V42) Der Jurt-ava schlachteten sie ein Schaf mit staubgrauer Wolle. ṕećka aldo jurt-av́ińe ĺiśekšne͔ś E:Ta (V190) Die Jurt-ava kam unter dem Ofen hervor. jurʿtə̑ń ḱiŕd́ä jurʿt-ava E:Nask Herrscherin über das Gehöft, Jurtenmutter! jurʿt-a·va, jurʿtə̑ń ḱiŕd́i azə̑r-ava M:Kr Jurtenmutter, Herrin über das Gehöft (im Gedicht). alašat́ kŕivanc kodasi͔ jurʿta·vańäś M:Pš (IV718) Die Jurt-ava webt die Mähne des Pferdes. | jurʿt-avat́ńəń ozks M:Pal [Im Dorfe Palajewka, Bez. Insar, stand an dritter Stelle das allg. Opferfest “śeḿb́ä jurʿt-avat́ńəńd́i” [“allen Jurtenmüttern”]; dabei wurden Gänse u. Enten geopfert; bei der Opferhandlung gebrauchte man ein anderes Messer als gew., daher wurde der Opferplatz omp ṕeĺ-jäši genannt (die Quelle war im Dorfe); auch die Frauen nahmen an dem Opfer teil; ? es wurde am 1. Pfingsttag (Петров мясопуст) begangen. | avńa-jurt-ava E:Sarat [дух-покровительница овина / Schutzgeist der Darre]. | avńań ḱiŕd́ij avńa-jurt-ava E:Sarat [дух-хозяйка овина / über die Darre herrschende Darren-Jurtava]. | bańa-jurt-ava E:MKka [дух-покровительница бани / Sauna-Jurtava, Schutzgeist der Sauna]. | kardazi͔ń jurt-ava E:MKka [дух-покровительница двора / Schutzgeist des Hofes]. | kudo-jurt-ava E:Večk MKka, kudo-jurʿt-a·va E:Ba ― kud-jurʿt-ava M:Gor [владычица (дух-покровительница) дома] / Herrscherin (Schutzgeist) über das Haus. kudoń ḱiŕd́i kudo-jurt-ava matuška, ḱeŕeń-čočkoń pas koŕḿińeć! purni͔ja t́et́ stoĺńem E:Večk Herrscherin über das Haus, Kudo-jurt-ava, Mütterchen, Gott der Rinde und der Balken, Ernährerin! Ich habe für dich meinen Tisch gedeckt. kud-jurʿt-ava koŕməĺəć M:Gor Kud-Jurtava, Ernährerin! | loma-jurt-ava E:Bag, lomańeń jurt-ava E:Vez [чужая богиня местожительства / fremde Jurtava]. | v́eĺeń jurt-ava E:Večk Kozl [дух-покровительница села / Jurtenmutter, Schutzgeist des Dorfes]. | v́eĺeń-śadoń jurt-ava E:Kozl [дух-покровительница всей сельской общины / Schutzgeist der ganzen Dorfgemeinde]. | jurt-av́ińe E:Večk ― jurʿt-avańɛ ChrM (Dem.) [богиня местожительства] / Göttin des Wohnplatzes. jurtoń ḱiŕd́i jurt-av́ińem, ḱeŕeń-šočkoń pazne͔m E:Večk Herrscherin über das Gehöft, Jurtenmutter, Göttin der Rinde und der Balken! | jurʿt-azə̑rava M:Alk [дух-покровительница местожительства / Schutzgeist der Wohnstätte]. | jurʿtă-oćuńä M:Gor Katm ?Jurtk [глава усадьбы / Oberhaupt des Gehöfts]. mon počfan[‑]luva·n jurʿta[‑]oćɯńät́ M:Katm (IV417) Ich werde das Oberhaupt der Jurte [des Gehöfts] bewirten. | jurt-osks E:Ba Večk Kozl ― jurʿt-ozə̑ks M:P Alk Mam [Pš] [“жертвоприношение в честь духа-покровительницы дома” / “Jurtenopfer”] (E:Ba: am Petrus-Tag, ein Schaf wird geopfert; M: P: am Sonntag nach dem Petrus-Tage (die eine Hälfte des Dorfes begeht es so); M:Pš Alk: am zweiten Sonntag vor der Fastnacht; das Festmahl wurde im Viehstalle verzehrt (ohne Fleisch); das Fest wurde noch am folg. Tage fortgesetzt; M:Mam: im Herbst, nach der Beendigung der Ackerarbeiten, am Anfang des Neumondes). | jurʿta-pavas M, jurʿta-pavas ~ jurʿtə̑-pavas M:Pš [бог усадьбы / Gott des Gehöfts]. jurʿtə̑-pavas jurʿtə̑ń ḱiŕd́i, urma·da-skoŕbada vanə̑maśt́ M:Pš [Gott des Gehöfts, Herrscher über das Gehöft, behüte uns vor Krankheit und Siechtum!] (Gebet beim Übersiedeln in ein neues Haus (od kud)). jurʿtə̑-pavas, koŕməĺət́ś, jurʿt-a·t́ä jurʿt-a·va M:Pš [Gott des Gehöfts, Ernährer, Jurtenvater und Jurtenmutter!]. | jurti͔ń stolba E:Petr [жертвенный столб / “Pfahl des Gehöfts”, Opferpfahl]. [ŕev́eńt́] v́eŕendza noldasi͔ź jurti͔ń [stolbańt́] jurc (VIII116) Das Blut des Schafes wird am Fuss des Opferpfahls vergossen. | kudo-jurt E:Mar, kudu-ju·rʿt E:Ba ― kudə̑-ju·rʿta M: Sučk [место дома, земельный участок] / Stelle des Hauses, Baugrund, Grundstück; (E:Mar:) [место (разрушенного) дома] / Stätte eines (schon verfallenen) Hauses. — [Russ. юрт, юрта].
jurʿtə̑ńä· M:P (Dem. zu jurʿtă).
jurtovoj E:Mar [домовой] / Hausgeist. vaj pat́eń kudoń ḱiŕd́ize͔, vaj pat́eń jurtovojeze͔, iĺa tandado šumdonok (1114) O, Beherrscher(?in) des Hauses unserer Schwester, o, Hausgeist unserer Schwester, erschrick nicht vor unserem Lärme! — [Russ. юртово́й].
jurʿtavojńä M:Temn Bar (Dem. zu *jurʿtavoj). kuda pŕäńäźeń, jurʿtavojńäźeń, də̑mavojńäźeń? M:Bar (VIII286) Das Haupt meines Hauses, den Wärter meiner Jurte, den Wärter meines Hauses? vaj aĺäńäj, ton goŕmańäj, jurʿtavojńäj! M:Temn (VIII356) Ach, Vater, Ernährer, Hauswirt!
jurunda· (< juranda·) E:Ba [упрямец] / eigensinniger Starrkopf, einer der alles nach seinem eigenen Willen macht. si͔ń kodat juranda·t [jurunda·t] Was für Starrköpfe sie sind!
jurundams (< jurandams) E:Ba [упрямиться] / widerspenstig sein, eigensinnig sein, hartnäckig sein.
juška E:Mar Ba Večk Is ― juška· M: Sučk юшка / Klappe (in der Mühle) (E:Mar); вьюшка / Ofenklappe (E:Večk Is); вьюшка / Garnwinde (E:Is); шпулька / Spule (am Spinnrade) (= bab́ińka E:Is) (E:Ba M:Sučk). — [Russ. вьюшка].
jušt M:P Pš (Adv.) [вдруг, внезапно, мигом] / plötzlich, husch, in einem Husch, in einem Nu (z.B. verschwinden, vorüberhuschen, etw. schleudern). jušt tuś śed́ alu M:P [Husch ging er unter die Diele] (wird gesagt, wenn z.B. jmd. durch die Dielenluke fällt). jušt sə̑va·ś kutt́i M:Pš [In einem Nu huschte er in die Stube].
jušta·d́əms M:Pš [прошмыгнуть] / huschen; [вдруг скрыться из вида] / plötzlich aus der Sicht verschwinden; [заставлять вдруг исчезнуть] / plötzlich verschwinden lassen. jušta·t́ś vaĺmava In einem Husch kam es zum Fenster herein.
jušti͔jəms M:Pš (Frequ. zu jušta·d́əms).
jušti͔jəkšńəms M:Pš (Frequ. zu jušti͔jəms).
jut̀ams ChrE, jutams E:Mar VVr Ba Kad Kal Bug Večk Pavl Vez Jeg ― jot̀ams ChrM, jotams M:P Pš Kr Gor Sel, jutams M:Prol Ur Jurtk [проходить, переходить, переезжать] / vorbeigehen, hinübergehen, übersetzen (über ein Wasser); [проезжать, исходить, пересекать] / durchziehen, -wandern, passieren; [проходить, миновать] / vergehen, vorübergehen (von der Zeit, auch z.B. ein Rausch, Kohlendunstgefühl im Kopfe), (E:Bug Večk auch:) [посещать] / besuchen, (E:Bug auch:) [превосходить] / übertreffen. śiśem pakśat juti͔ńeḱ E:Mar (2123) Wir kamen über sieben Felder. kolmo roščań čačk juti͔ń E:Mar (1174) Durch drei Haine bin ich gegangen. pakśava juti͔t́ ruz avat avaŕkšńeź E:Mar (249) Über das Feld hin wandern russische Weiber, Klagelieder singend. [ḿiń] śiśem v́iŕńet́ juti͔ńeḱ E:Mar (1142) Durch sieben Wälder sind wir gefahren. juti͔ torgovoj E:Mar (294) Es geht ein Handelsmann da vorüber. ḱijava juti͔ odźora E:Mar (154) Längs dem Wege zieht ein junger Mann vorüber. ṕiŕeva jutaś v́eŕǵes polk E:Mar (1152) Durch den Gemüsegarten zog ein Haufen Wölfe. juti͔ń laŋganzo E:Mar [Ich fuhr ihn entlang (z.B. einen Weg)]. juti͔t́ moŕäńt́ ezga kali͔ń kundi͔ćat E:Mar (2106) Auf dem Meere fahren Fischfänger vorüber. śado jutaś eśt́eńeḱ E:Mar (154) Hundert (Rubel) sind für mich aufgegangen [? Hundert (Burschen) sind an uns(erem Hause) vorübergegangen]. v́ejks mastori͔nde͔ jutazan E:VVr (II516) Wenn ich (auch) durch das ganze Land ritte. čušmu-laŋga kasks jutä͔ E:Ba (VII412) Auf der Schneekruste läuft eine Schnarrwachtel. v́eśi sodi͔t́ńeń t́e učaĺa juti͔ńʒ́e E:Bug (V300) Diese Utschalja besuchte alle Zauberer. už śupav[‑]čise͔t́ v́eśe juti͔ḿiź E:Bug (V144) Du hast uns alle an Reichtum übertroffen. v́eśi [mazi͔t́ńeń] t́e učaĺa juti͔ńʒ́e E:Bug (V296) Alle Schönheiten liess diese Utschalja hinter sich. ińe v́ed́eńt́ jutasak E:Večk (III19) Du gehst über das grosse Wasser. v́eśi bojartne͔ń t́e tatar avaś juti͔ńźe E:Večk (I460) Alle Bojaren besuchte die Tatarin. vaj ḱiŕd́imado son juti͔ E:Večk (V250) Ihm versagt die Geduld. ošoń uĺćava ḿiń jutatano E:Pavl (VI16) Lasst uns die städtischen Strassen entlang gehen. koda śe (rosaś) jutaś, potaś, javś E:Vez [Als er (der Tau) verschwand, verdunstete, sich auflöste]. moń śiśem [ḿeńeĺt́] ṕŕan v́eĺkska jutaśt́ E:Jeg (1100) Sieben Himmel sind über meinem Haupte hinübergegangen. jotaś v́eᵪksä koft M: P Er wanderte neun Monate. jotaj ḿek-vasuńä kud kə̑valma M:P [Er schreitet hin und her im Zimmer]. v́eĺət́ v́eĺkska čavkat́ńä jotaśt́ M:P [Die Dohlen flogen übers Dorf hin]. jotasa soń M:P Ich überhole ihn. kolma ḱizə̑t́ jotams tonafca M:P In drei Jahren werde ich es ihn lehren. v́etše·rnaś jotaś M:P [Die Vesper ist vorüber]. pato·m jotaśt́ pŕaška M:Sel (IV831) Dann gingen sie bis zur folgenden Essenszeit. jotaźä śit́śä moŕät́ M:Sel (IV811) Er ging an jenem Meere vorbei. mon jotat́ä[‑]potat́ä M:Gor (IV426) Ich führe dich hin und zurück. | jotamstə̑nza M:Sel [мимоходом] / im Vorbeigehen.
juti͔ E ― jotaj M [странник, прохожий, проезжий / Wanderer, Gehender, Fahrender; истекший, прошлый, последний / vergangen, vorig, letzt]. | jotaj kəzə̑t (ḱizə̑t́) M:P [в прошлом году, в прошлое лето] / im vorigen Jahre, im vorigen Sommer. | juti͔ na·rmuń E:Ba ― jotaj narmə̑ń M:Sel [перелётная птица] / Wandervogel, Zugvogel. | *jotaj-potaj: jotašt́-potašt́ (Pl.) M:Pal [проходящие] / Vorbeigehende. vaj jotašt́[‑]potašt́ tosa śiməńd́išt́ (IV314) Die Vorbeigehenden trinken dort. | jotaj v́eńä M:Čemb [в прошлую ночь] / letzte Nacht, in der vorigen Nacht. | karab́ĺaso juti͔ E:Mar [мореплаватель] / Schiffahrer.
juti͔ća E:Mar Kut [прохожий, проезжающий, приезжий] / Vorbeigehender, Durchfahrender, Reisender. ḱijava moĺi juti͔ća E:Kut (V186) Es geht auf dem Wege ein Landstreicher. | karab́ĺaso juti͔ća E:Mar [мореплаватель] / Schiffahrer.
jutaź E:Mar Jeg, itaź E:Kal ― jotaź M:Kr: kolma ši jotaź v́eśt́ḱä ancamaź M:Kr [In drei Tagen speiste er (od. speisten sie) uns nur einmal]. | alamo porań jutaź E:Mar [некоторое время спустя] / nach einiger Zeit (vgl. śe: źńaro). | či͔ń jutaź E:Jeg, čiń itaź E:Kal [через день] / nach einem Tage, einen Tag später. | ijeń jutaź E:Mar [через год] / nach einem Jahre. | ńed́ĺań jutaź E:Mar [через неделю] / nach einer Woche.
jutama: a ju·tama E:Tel [нескончаемый, вечный] / unvergänglich. dava·j ḿińä·ńiḱ ‒‒‒ a-juta·ma sov́ä e·ŕḿeńä (VII374) Gib uns ‒‒‒ unvergängliches, einkommendes Gut!
jotama M:P (Gen. -ń) [бревно в качестве моста, перехода через реку] / Balken als Steg über einen Fluss gelegt (vgl. madama). | jotam-madama M:Kr Ur [id.]. tombańät́ laŋga ṕičəń trańćäńä, kat́i trańćäńä jotam-madama M:Ur [Über die Tiefe hin (führt) eine Bohle aus Kiefernholz, eine Bohle, ein Steg]. | jotam-pačk (jotam-bačk) M:P, jotamań pačk M:Sučk (Adv.) мимоходом (напр. зайти, заехать) / im Vorübergehen, im Vorbeigehen, beiläufig, nebenbei (z.B. jdn. besuchen, bei jdm. vorsprechen, einkehren).
jutaś E:Petr Večk ― jotaś M:Sel [последним прошедший, последний] / letztvergangen, letzt. | jutaś godne͔ E:Petr [в прошлом году] / letztes Jahr, im vorigen Jahre. mon jutaś godne͔ uĺńiń kuzńecke͔j ujezde͔ń dubrofkasa (VIII134) Im vorigen Jahr war ich ‒‒‒ in Dubrovka, im Bezirk Kuznetsk. | jotaś ḱizə̑nda M:Sel [id.]. | jutaś ńed́ĺasto E:Večk [на прошлой неделе] / in der letzten Woche. | jutaś v́e E:Večk [прошлая ночь] / die letzte Nacht. ju·taś v́eńt́ ḱis (III322) Für die vergangene Nacht.
jutakšnoms E:Mar Večk Is Kozl StMokl ― *jotakšńəms M:Kr (Frequ. zu jutams). odźori͔ńe jutakšnoś E:Mar (1228) Ein junger Mann ging da vorbei. už pokš pakśań troks t́e brodoś jutakšnoś E:Večk (I366) Quer durch eine grosse Feldmark ging die Fährte. ḿeḱe·v[‑]vaso·v son juta·kšnoś E:Is (I73) Er pflügte [ging] hin und zurück. v́eśe bašḱirt eŕʒ́ań ćorań jutakšni͔ź E:Kozl (I206) Alle Baschkiren gingen an dem jungen Ersänen vorbei. koda jutakšnośt́ moŕań tombaĺej E:Kozl (I98) Als sie nach jenseits des Meeres gegangen waren. śiśem v́eĺeva mon, pat́akaj, jutakšni͔ń E:Kozl (I171) Sieben Dörfer, Schwester, habe ich besucht. už ĺićava t́e ṕijama ponava mazi͔d́ejak t́e ṕijama jutakšnoś E:StMokl (V204) Von Gesicht war diese Pijama wunderschön, (alle) Schönen liess diese Pijama hinter sich. jotakšńəśt́ M:Kr Sie gingen (fuhren) vorbei.
jut́ńems E:Mar ― jotńəms M:P Sel (Frequ. zu jutams, jotams). ažjät́ńəń turks avat́ńä af jotńišt́, alašat́i staka M:P (IV718) Die Frauen gehen nicht quer über die Gabel (des Wagens), (sonst) wird es dem Pferde schwer (zu ziehen).
*jotńəkšńəms (: jotńekšńan, -i) M:P Sel (Frequ. zu jotńəms).
jućems E:Mar (Frequ. zu jutams).
jutavoms E:Mar VVr SŠant ― jotavə̑ms M:P (Refl. zu jutams, jotams) [мочь переходить, (мочь) переступить, (м.) перешагнуть / über etw. gehen können, überschritten werden (können)]. v́iŕga ḿeźe a jutav́i? E:Mar (271) Was kann nicht durch den Wald passieren [den Wald durchqueren]? moŕań šačk jutavan E:VVr (II315) Ich kann das Meer überqueren. jutavś v́ed́eśt́ v́eĺḱ E:VVr Er fuhr über das Wasser hin. tońt́ baslo·vkasot t́oša· moŕa·va juta·vat E:VVr (II323) Mit deinem Segen kann man über das Meer von Tjoscha gehen. koda jutavśt́ si͔ń moŕań troks E:SŠant (I90) Als sie über das Meer gekommen waren. t́ä v́et́t́ tə̑rks af jotavat M:P Dieses Wasser kannst du nicht überqueren. śä v́iŕəś af jotav́i avańd́i od. ava af jotav́i śa v́iŕət́ pačk M:P [Dieser Wald kann nicht von einer Frau durchquert werden od. Eine Frau kann nicht durch diesen Wald gehen]. | af jotav́i M:P [Adj.] [непроходимый] / was nicht überschritten, durchgangen, durchfahren, passiert werden kann.
jutavks E:Mar расход / Ausgabe, Kosten.
jut̀aftoms ChrE, jutavtoms E:Mar Bug Pavl, jutaftums E:Hl, jutaftoms E:Večk Bag Ta, jutaftə̑ms E:Nask ― jot̀aftə̑ms (jut̀aftə̑ms) ChrM, jotaftə̑ms M:P Pš Nar Sel (Kaus. zu jutams, jotams) [заставлять переходить, перевозить] / vorübergehen lassen, übersetzen (M:P: z.B. v́ett́ tə̑rks über einen Fluss); [заставлять проезжать, исходить, пересекать; водить] / durchziehen, -wandern, passieren lassen; führen (ChrE E:Pavl ChrM M:P Pš Sel); [изгонять] / vertreiben (eine Krankheit) (ChrE E:Nask ChrM M:Pš Nar); [потреблять, расточать, проматывать] / verbrauchen, verschwenden, vergeuden (z.B. jarmakt kabaksa od. kabaku Geld in der Schenke) (E:Mar [Večk] Bug M:P); [проводить время] / Zeit verbringen, zubringen (E:Mar Hl Ta M:P Kr Cjatn); [отпраздновать] / (ein Fest) zu Ende feiern (ChrE E:Bag ChrM). ošoń uĺćava ḿiń jutavsi͔ńek E:Pavl (VI14) Wir werden sie die städtischen Strassen entlang führen. kolma lavka v́eĺf aguń jotaftə̑ź M:P Agu wurde durch drei Läden geführt. [jotaftə̑maśt́] pabaźt́i M:Pš (IV27) Führt mich [über das Wasser] zu meinem Weibe! pańəśt́ karapt́, [śäv́ḿäśt́] mojŋǵä i [jotaftə̑ḿäśt́] omba boks M:Sel (IV806-7) Rudert das Boot (her), nehmt auch mich mit und führt mich auf die andere Seite! kośḱä mašti͔ks jotaftan M:Nar [Pš] (IV759) Ich vertreibe das Wechselfieber. vata korʿtan, jotaftan[‑]potaftan ḱäži kujəń suskfta M:Pš (IV750) Sieh, ich beschwöre, beseitige und vertreibe das von der bösen Schlange Gebissene. ḿeźe jutafttanok, śeń tarkanʒo i ṕešt́ik i ĺezdi͔k [E:Večk] (III23) Ersetze, was wir verbrauchen, und mehre es! śiśem gŕivna jutavtat E:Bug (V506) Du verschwendest [dabei] sieben Zehnkopekenstücke. tuś v́iŕej oᵪotanzo jutavtomo E:Mar (2100) [Ein Mäuschen] begab sich zum Walde, um seine Lust zu haben. a lamu škańt́ mon jutaftan E:Hl (1160) Eine kurze Zeit werde ich (dabei) zubringen. koda ṕiŋǵet́ jutaftat E:Ta (V392) Wie vertreibst du deine Zeit? v́ekə̑nc jotafci͔ M:P [Er durchlebt seine Lebenszeit]. šińä·t́ jotafci͔ koĺćasa M:Kr (IV159) Sie verbringt den Tag am Dorftor. šińä·t́ jotafci͔ navu·m v́eĺəsa M:Cjatn (IV312) Die Tage verbringt Navka im Dorfe. pokš poḿinkanʒo jutafti͔ź E:Bag (I301) Sie feierten ihr grosses Gedächtnisfest bis zu Ende.
jotaftf M:P [расход] / Ausgabe.
*jotafńəms (: jotafńan, -i) M:P (Frequ. zu jotaftə̑ms). sodaj voražjä mašti͔kst jotafńi (IV214) Ein kundiger Zauberer, er treibt Fieber aus.
jotafńi M:P [перевозчик] / Fährmann.
*jotafńəkšńəms (: jotafńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu jotafńəms).
jutkə̑n M:Sučk готовник / ungebetener Gast, Zaungast, Schmarotzer. — [Vgl. jutkə̑ń].
jutkə̑ń M:P [в качестве имени: Яткунь] / Jutkunj [als Name aufgefasst; Bed. wohl: обжора, кутила / Vielfrass, Schwelger]. jutkə̑ń salmat ńiĺəńd́i. – avə̑ńć i pulfńä (IV623) Jutkunj [der Vielfrass] verschlingt Salmas. – Die Darre und die Garben. [Vgl. opkan salmat ńiĺńi. – avuńäś i pultne͔ E:Mar (248) Ein Gefrässiger schluckt Salma-Brei. – Die Darre und die Garben]. — [Vgl. kas. (Radl.) jӫtkӫn (jӫt + kӫn) Schlucker usw.; dschag. jutkun Verschlucken; Wirbel (im Wasser); verschluckt; geprellt, besiegt (im Spiel)]. — [Vgl. jutkə̑n].
jutko ChrE E:Mar SŠant, jutka E:Kad ― jotkă ChrM, jotka M:P Sp Ur (Gen. M:P jotkə̑ń, Nom. Pl. jotkt), jutkə̑- M:Prol, jutka M:MdJurtk [промежуток] / Zwischenraum; [интервал] / Zwischenzeit; [досуг] / Musse; (M:P:) [пространство] / Raum; (M:Sp:) посредине / mitten, in der Mitte (= lusa [Iness. zu luv, Nom. Pl. lust] M:Temn) (nach Tschig.). mońeń jutko E:Mar Ich habe Zeit. vaj, si͔ŕe nogaj, a jutko E:Mar (174) O, alter Nogajer, (ich habe) keine Zeit! mońd́e a jutko ńej tozoj moĺems E:SŠant [Ich habe keine Zeit, um dorthin zu gehen]. | aĺä-jotka M:Adaš (Gen. -jotkə̑ń) [сельский сход] / Dorfversammlung. moĺan aĺä-jotks Ich gehe in die Dorfversammlung. | aĺks-jutko E:Mar Atr Večk Is ― aĺks-ju·tkă M:MdJurtk (Gen. -ju·tkəń) [место, расстояние между ногами] / Vereinigungsstelle der Schenkel, Stelle zwischen den Schenkeln, Umgebung der Geschlechtsorgane (bei beiden Geschlechtern). | jotk-ši M:P [суббота] / Sonnabend. | ḱeŕ-jotka M:Sučk полубина / Rinde von alten Linden. | ḱi-jutko E:Is перекрёсток дороги / Wegekreuz. | kudo-jutko E:Mar ― kud-jotka M:P [домашний круг / häuslicher Bereich]. kudo jutkova roboti͔ń E:Mar Ich arbeitete zu Hause. kudo-jutkova jaḱi E:Mar Er beschäftigt sich mit häuslichen Arbeiten. t́ätši kud-jo·tksa rabo·tan M:P Ich arbeite heute zu Hause. avat́ńeń t́äńi ańt́śa·k kud-jotkə̑ń t́evsna M:P Die Frauen haben jetzt nur häusliche Arbeit (keine Ackerarbeit). | ĺeŋǵä-jotkă M:P Pš Kr Sučk Saz (Gen. M:P -jotkəń), ĺeŋǵä-jə̑tka ML67(M) [верхний слой лыка] / die oberste Schicht des Bastes einer (ML(M): jungen) Linde (M:P Pš Kr: die beim Flechten der Bastschuhe abgezogen u. weggeworfen od. zu einem Gürtel verwandt wird; полубина / Rinde von alten Linden). [Vgl. 2lutko; 2utka]. t́äńi suva·n [ĺeŋǵä] jotkə̑ń utə̑mńä·t́i M:Saz (IV487) Jetzt trete ich in den mit der oberen Schicht der Lindenrinde (bedeckten) Speicher. | most-jutko E:VVr [щель в полу] / Fuge im Fussboden. | ńed́ĺa-jutko E:Večk целая неделя / eine ganze Woche. | oćuši-jotka M:P [пасхальная неделя / Zeit der Osterfeiern, Osterwoche]. | očuži-jotksta M:Kr [в пасхальную неделю] / in der Osterwoche. | raško-jutko E:Mar ― raškə̑-jotka M:Pš Ur [место между ногами] / Stelle zwischen den Schenkeln, Umgebung der Geschlechtsorgane. raško jutkso suskomo. – ali͔ś E:Mar (252) Zwischen den Beinen ein Bissen. – Die Hode. | roštuva-jutko E:Mar ― roštə̑va-jotka M [святки / Weihnachtszeit]. skupojińt́ roštuva jutksto ejd́ak a v́eši͔vat E:Mar (277) Um die Weihnacht des Geizigen wirst du (von ihm) nicht einmal ein Ei durch Bitten erlangen. roštə̑va jotkś pagoda, ḱizə̑ś ṕiźəm uĺi M (IV711) Ist in der Weihnachtswoche Schneegestöber, wird im Sommer Regen sein. | sur-jutko E:Večk, sur-jutka E:Ba [место между пальцами] / Raum zwischen den Fingern. | sur-jutkne͔ E:Kal [? Lok.]: ṕiĺǵe-sur-jutkne͔ś ḱed́ [плавательная перепонка] / Haut zwischen den Zehen (z.B. bei Wasservögeln), Schwimmhaut. | śe jutkońt́ ejste͔ E:Mar [между тем, тем временем] / inzwischen, indessen. | śe jutkə̑ńt́ej (All.) E:Nask [тем временем] / indessen. si͔ŕä skal śe jutkᴉ͐ńt́ᴉj tuś vasu (III247) Die alte Kuh kam indessen weit voraus. | t́eŋǵä-jo·tka ~ t́iŋǵä-jotka M:P [гумно / Umgebung der Tenne]. t́ät́ši t́eŋǵä-jo·tksa rabo·tan Ich arbeite heute auf der Tenne. t́iŋǵä-jotkə̑ń rabo·tamstə̑nza Als er auf der Tenne arbeitete.
jutkso ChrE E:Mar Vez Jeg, jutksu E:Hl ― jotksă ChrM, jotksa M:Sel (Iness.; Postp.) [между, под (где?)] / zwischen, unter (wo?), (E:Mar SŠant auch Adj.:) [средний] / der mittlere (z.B. Bruder, Schwester). kavto pando jutkso puŕǵińe raŋǵi E:Mar (234) Zwischen zwei Hügeln rollt ein Donner. v́eśe jarkat, ańćak jutksost v́e baran E:Mar (270) Alle sind Schafe, nur éin Hammel unter ihnen. ańćak jalgań jutksu araś moń ĺämńim E:Hl (1162) Unter den Freundinnen gibt es nur meinen Namen nicht. pando jutkso E:Vez [Zwischen den Hügeln (Bergen)]. ḱenǯe͔·nze͔ jutkso· ravužo· gogna·j E:Jeg (190) Zwischen seinen Klauen [ist] ein schwarzer Rabe. ḱeńǯənza jotksa M:Sel Unter seinen Krallen. | jutkso pat́a E:SŠant [средняя сестра] / die mittlere Schwester. vana kučsi͔ńek ḿiń jutkso pat́ań (I485) Schau, lass uns meine nächstälteste [nächstältere] Schwester schicken.
jutksto E:Mar Večk NSurk ― jotkstă M:P Kr [Mam] (El.; Postp.) [из, из среды, с, между] / zwischen ‒‒‒ her, unter ‒‒‒ her, zwischen, unter; (Adj.) [средний] / der mittlere. ton śado jutksto kočkaźat E:Mar (1140) Unter Hundert bist du ausgewählt. rod́ńat jutksto javtoso! E:Mar (1126) Möge er ihn von deiner Verwandtschaft scheiden! v́eŕe-pajste͔ kafto ḿeńeĺ jutksto valkś kšńiń lomań E:Večk Von Vere-pas, zwischen zwei Himmeln her ist ein eiserner Mann herabgestiegen. kolmost jutksto konataś śeᵪ mazi͔ E:NSurk Wer unter den dreien die allerschönste ist. | jotkstə̑(ś) M:P [средний (по возрасту)] / der mittlere (dem Alter nach). kolmə̑t́ńəń jotksta jotkstə̑ś ṕäḱ ćeb́äŕ M (IV69) Unter den dreien ist die mittlere sehr schön. | jotksta ava M:Kr [Mam] [средняя жена] / die mittlere Frau. [ĺiśś t́śoraś] esta, moĺś jotksta avantsti͔ [M:Mam] (IV877) Dann kam der junge Mann heraus und ging zu seiner mittleren Frau. | jutksto ćora E:Večk Is ― jotksta śora M:Alk [второй по возрасту младший брат мужа] / zweitjüngerer Bruder des Mannes. | jotksta śt́iŕ M:Alk [старшая сестра мужа, если имеется другая, ещё старше] / ältere Schwester des Mannes, falls es eine weitere, noch ältere gibt.
jutks ChrE E:Mar SŠant NPyrma ― jotks ChrM, jutks M:Jurtk (Ill.) [к, между, под (куда?)] / zwischen hin, zwischen, unter (wohin?). kajasa pańd́a jutks E:Mar (231) Ich werfe es zwischen die Beete. ńeĺźa ĺiśems t́ejt́eŕńe jalga jutks E:SŠant Es ist dem Mädchen verboten, unter die Freundinnen zu gehen (hinauszugehen). baslavamak, a t́et́akaj, ḱis i jutks E:NPyrma (VII72) Segne mich, Vater, auf die Reise! son sajiźe vazi͔ń ḱed́ińt́ di͔ jutkozost kajiźe E:Mar (295) Er nahm das Kalbfell und warf es zwischen sie.
jutkova ChrE E:Mar Atr Večk Kozl SŠant VVr NSurk, jutkuva E:Hl Kal Kažl ― jotkə̑va ChrM M:P Vert (Prol.) [между] / zwischen ‒‒‒ entlang, zwischen etw. hin, zwischen etw. hindurch, zwischen; (auch temp.:) [во время, в течение] / zwischen, während, in, (M:P auch:) [украдкой, незаметно] / verstohlen, unbemerkt (moń von mir). ton kolat soń jotkə̑vanza M:P Du maust unbemerkt von ihm. zdorne͔ tukšnoś bojartne͔ń jutkovast E:NSurk (II21) Gezänk entstand unter den Bojaren. kavto pando jutkova d́ikaŕt́ ṕev́eŕit́ E:Mar (234) Zwischen zwei Hügeln entlang fallen Feldsteine. kańikaja ‒‒‒ ton ḱišči͔ń[‑]mori͔ń jutkova! E:Mar (1176) Trage sie ‒‒‒ zwischen den Tanzenden, Singenden entlang! supovtomo, ožavtomo, loma(ń) jutkova jakavtuma E:Mar (258) Ohne Seitenstück, ohne Ärmel, man muss es zwischen den Leuten entlang gehen lassen. [ḿiń] a praźńiḱev purni͔ńeḱ ‒‒‒ narodi͔ń jutkova jakamo E:Mar (1222) Nicht zur Feier rüsteten wir ‒‒‒ um zwischen den Leuten entlang zu wandeln. lopa jutkova umaŕenze͔ E:Mar (212) Zwischen den Blättern [sind] seine Äpfel. moskov uĺića jutkova E:Mar (1112) Die Moskauer Strasse entlang. gala-polk ĺift́i ‒‒‒ či-ṕeĺ jutkova E:Atr (I326) Eine Entenschar fliegt ‒‒‒ zwischen Lämmerwolken. nupot́ńe jutkova uĺit́ vandoldi͔ća t́ikšińet́ E:Večk (III166-7) Zwischen Mooshöckern gibt es glänzende Kräuter. pakśava juti͔ śuro jutkova E:Kozl (I344) Er streift durch das Feld, mitten durch das Korn. avakš poksaŕi sorne͔ jutkova E:SŠant (I55) Die Henne scharrt im Kehricht. vaj kuva jaḱi stada jutkova t́e gńedoj E:SŠant (I409) Wenn der Braune in der Herde geht. ardi͔t́ ‒‒‒ sońźe śaḱij stadat́ńiń jutkuva E:Kal (2136) Sie fahren ‒‒‒ zwischen seinen verschiedenen Herden. | čopᴉ͐d́uma jutkuva E:Kažl [в сумерках] / in der Abenddämmerung. | jutkovast ChrE E:NSurk, jutkovask ChrE E:VVr [взаимно, между ними] / (sie) gegenseitig, einander. jutkovask odmańit́ E:VVr (III277) Sie betrügen einander. | eś jutkovast E:Mar ― eś jotkə̑va ChrM, eś jotkə̑vast M [между собой, друг с другом] / untereinander, unter sich. korti͔t́ eś jutkovast E:Mar (2117) Sie sprechen untereinander. korʿtaśt́ eś jotkə̑vast M Sie sprachen untereinander. | jutkova-jutkova E:Mar [местами, там и сям] / stellenweise, hier u. da. | saŕä jotkə̑va M:P Vert [на заре] / in der Morgenröte. mon kula·n[‑]juma·n roštə̑vań šińä· ‒‒‒ saŕä jotkə̑va M:Vert (IV295) Ich werde am Weihnachtstage sterben, ‒‒‒ zur Zeit der Morgenröte. | śä jotkə̑va M:P [между тем, тем временем] / inzwischen, indessen. | t́ä jotkə̑va M:P [тем временем, в то же время] / während dieser Zeit, unterdessen. | vaŕʿḿed́em jotkə̑va M:P [на рассвете] / in der Morgendämmerung.
jutḱińe E:Mar (Dem. zu jutko) [закуток, угол в избе около печи / Ofenecke der Stube]. jutḱińese͔ kudat ḱišči͔t́. – tarakatne͔ (231) In dem Mittelraume tanzen Werbeleute. – Die Tarakanen (Kakerlake).
jotkə̑ńä M:P (Dem. zu jotka).
1juv ChrM M:P [Mam] Čemb Sučk Ur Jurtk мякина / Spelz, Achel, Spreu. tśokań śurška·t juvə̑nzə̑n [M:Mam] (IV433) Gross wie Bastschuh-Pfriemen sind die Acheln darin [im Kuchen]. [śivmajt́ aĺäńäj], juvda af jarʿtsaj [tuvə̑ńd́i] [M: Mam] (IV537) Du hast mich aufgefressen, Vater, wie ein Schwein, das nicht Spreu frisst.
*juvə̑ń (: juwə̑n) ~ *juvə̑ńńä (: juwə̑nnä) M: P, *juvń (: juwń) M:Sel [сделанный из мякины] / von Spreu gemacht.
juvu M:P [Sel] (Gen. M:P -və̑ń) [шелушащийся, полный отбросов] / spreuig, voller Spreu (z.B. ein Rock) (M:P); [(смешанный) с мякиной] / mit Spreu (gemischt) (z.B. ein Brot) (M:Sel).
juv́ijams M:P, juvəja·ms M:Sučk Jurtk запылиться, испачкаться мякиной / spreuig werden, Spreu an die Kleidung bekommen.
juvodoms ChrE E:Mar VVr Večk Atr Gor Bug Is Jeg, juvudums [E:?Hl Kad Kal Kažl], juvu·dums E:Ba, juvdums E:Kad ― juvə̑də̑ms M:P Pš Sel Sučk Ur веять / worfeln (Getreide, Mehl, Graupen auf dem Hofe od. im Zimmer mit einer Mulde); (M:P:) [отделять крупу, овсяную муку от мякины] / Graupen, Haferkorn von Spreu reinigen, indem man sie (es) nach dem Stampfen in einer Mulde [očḱeńasa] hinauf u. ein wenig vorwärts wirft, wobei die leichte Spreu wegfliegt; dies wird im Zimmer ausgeführt, sonst entspricht es dem Worfeln auf der Tenne [ponǯaftama] (vgl. 1pokams) (ChrE E:Mar VVr Večk Atr ?Hl Kad Kal Kažl Ba Is Jeg M:P Sučk Ur); [махать] / schwingen (ChrE E:Mar VVr Gor Kal); [вилять хвостом] / mit dem Schwanz wedeln (E:VVr); [обмолотить солому] / Stroh zerdreschen (damit es weicher u. besser zum Brühfutter wird) (M:Pš); [лечить дерматомикоз] / Flechte (kośḱe·lda) heilen durch Beräucherung mit brennendem Zunder u. durch Beschwörung (E:Ba). ńiĺe čuḱit́, ńiĺe jaži͔t́, akuĺina juvodi͔. – alašań ṕiĺḱńe i puloś E:Mar (247) Vier stossen, vier mahlen, Akulina worfelt. – Die Füsse und der Schwanz eines Pferdes. ńiĺəńəst pokašt́ kuĺi·na juvə̑di͔ M (IV655) Vier stampfen, Kulina worfelt. judmaks juvodi͔ pulozo E:Gor (VII8) Sein Schweif soll wie eine Schwinge schwingen. pulut́ńe judmaks juvudi͔t́ E:Kal (2136) Der Schweif [Die Schweife] flattert [flattern] wie eine Futterschwinge. pulosonzo juvodi͔ E:VVr [Es wedelt mit dem Schweif]. paro ńi kudot ḱiŕci͔, b́eŕań ńiś juvoci͔ E:Bug (VI228) Eine tüchtige Frau hält dein Haus (in Ordnung), eine schlechte Frau zerstört es.
judma ChrE E:Mar VVr MKly Kočk Sob Kad Kal Večk, juvᴉ͐duma E:Kažl ― juvə̑də̑ma· M:Sučk Ur, judma· M:Jurtk начевка / Mulde, Futterschwinge (E:Mar Večk M:Jurtk: Mulde, mit der im Hause geworfelt wird). na vana judma b́iśort E:Mar (281) Da hast du ‒‒‒ eine Mulde voll Glaskorallen. judmaks juvodi͔ ‒‒‒ pulozo E:Sob (VII312) Wie eine Schwinge ‒‒‒ schwingt sein Schweif. ćela judma, si͔ŕeĺikaj, kumbŕado E:Kočk (VII70) [Es gibt] eine volle Schwinge, (du) Liebe, Muschelschalen. | judmasa juvdums E:Kad [веять веялкой] / mit einer Schwinge worfeln.
judḿińe E:Mar (Dem. zu judma). uš [judḿińeška] v́ed́ńe muś (164) Er fand ein Wässerchen von der Grösse einer Kornschwinge.
juvə̑tkšńəms M:P, juvə̑t́kšńəms M:Ur (Frequ. zu juvə̑də̑ms).
juvoĺems E:Mar (Iter. zu juvodoms).
juvuńims E:Kad (Frequ. zu juvudums).
juvə̑tftə̑ms M:P (Fakt. zu juvə̑də̑ms).
2juv ChrE E:Mar Večk [мигом!] / hui! (beschreibt den durch eine schnelle Bewegung entstehenden sausenden od. pfeifenden Laut). | juv-juv! ChrE E:Kal [подраж. быстрому движению] / ahmt eine schnelle Bewegung nach. ańćiḱ sońźe puluś śaḱij ṕeĺe juv[‑]juv šav́e E:Kal (2136) Nur sein Schwanz fliegt juff juff! hin und her. | juv t́ejems E:Mar, juv ḿeŕems E:Večk [прокрасться, прошмыгнуть, просвистеть мимо] / vorbeihuschen, in einem Husch vorbeigehen, vorbeisausen; [(вдруг) оборачиваться] / sich (plötzlich) umwenden. sakšnoś, juv t́ejś od. v́eĺavć, tuś E:Mar Kaum angekommen, wandte er sich um und ging.
juvnoms ChrE E:Mar [махать, обмахиваться] / schwingen, wedeln.
juvnovtoms E:Mar (Fakt. zu juvnoms).
juvnovtńems E:Mar (Frequ. zu juvnovtoms).
juva·d́əms M:P Kul [Temn] Sel, ivad́əms M:Čemb Pimb откликнуться / rufen, schreien, ausrufen, ausschreien (einmal langgezogen, halloend), halloen. moĺi moĺi śeŕǵäd́i, koza af sati͔ juva·d́i M:Kul (IV48) Sie fährt und fährt, sie ruft, wohin das (Rufen) nicht reicht, (dorthin) halloet sie. karkś śemb́əd́ä juva·di͔ tə̑ vajǵäĺənc stak juma·fti͔ M:P (IV695) Der Kranich schreit am stärksten und verliert so seine Stimme. [v́et́ət́śeks] jäta·žt́ esa juva·d́iᵪ́t́ M:Sel (IV827) Aus dem fünften Stockwerk ruft man. ńiščaj jotaj, juvat́cak, strańńek jotaj, śeŕǵät́cak M:Temn (VIII396) Geht ein Bettler vorbei, so rufst du ihn herein, geht ein Landstreicher vorbei, so lädst du ihn ein. śt́əŕńä·ś iva·d́i M:Pimb (IV798) Das Mädchen ruft. — Vgl. uᵪ: uᵪad́ems.
juva·t́kšńəms M:P, juva·čńəms M:Sel [Temn] (Iter. zu juva·d́əms) [кричать, аукать] / rufen, halloen. karmaś juva·čńəma šcakansti͔ M:Sel (IV818) Er begann zu seiner Grosstante zu rufen. juva·tšńəś, juva·t́šńəś, varaś af ṕəšḱä·d́i [M:Sel] (IV264) Er rief und rief, Vara spricht nichts. jotajᵪ́t́[‑]potajᵪ́t́ juvačńet́ M:Temn (VIII394) Du hast alle Vorbeigehenden hereingerufen.
juvams: juvams-jakams E:VVr Gor [бегать, торопливо ходить / laufen, eilen]. juvan[‑]jakan tońt́ ṕeŕkat E:VVr (II518) Ich laufe um dich herum. juvaś-javaś i saś ḿäḱev E:Gor Er ging eilends irgendwohin und kehrte zurück.
juvańd́ems ~ juvańd́ams E:Večk, *juvańd́ams E:Bag, juvańd́ems E:Is SŠant ― juva·ńd́əms M:P Sel [пробежать мимо] / herbei- od. vorbeihuschen (E:Večk Is); [побежать] / loslaufen (E:Večk); [подстрелить, низвергаться] / herabschiessen, sich herunterstürzen (z.B. der Adler auf ein Huhn) (E:Večk); нырнуть / untertauchen (E:SŠant). oŕoloś ćipakańt́ laŋks juvańd́aś [E:Večk] Der Adler schoss auf das Kücken hinab. kosto ńejat se͔ń ṕeĺńe, tovolov [juvańd́ak] E:Bag (VI144) Wo (“woher”) du eine blaue Wolke (fahren) siehst, eile dorthin! koda juvańd́i (мырнется) kolmoće kaloś, potopa tui mastor laŋga E:SŠant (I11) Wenn der dritte Fisch dahinschnellt, kommt die Flut über das Land. | juva·ńd́əms-javańd́əms M:P Sel [развлекаться, веселиться] / sich amüsieren, sich belustigen. juva·ńd́an-javańd́an (~ ‑javandan) M:P Ich amüsiere mich. — (Vgl. javańd́əms).
juva·ńt́f́t́əms M:Sel (Kaus. zu juva·ńd́əms).
juva·ńt́f́t́əms-javańt́f́təms M [развлекать / amüsieren]. juva·ńt́f́t́an-javańt́f́t́an Ich amüsiere.
juvə̑rda·ms M:Gor [давать тычка, тумака, толкать, толкнуть, пихать] / knuffen, puffen, stossen, jdm. einen Stoss geben, schupsen.
juvu·d E:Kad Šir, juvud E:Kal [выкупные деньги невесты] / Lösegeld der Braut. — [Vgl. vi͔və̑t].
-ka ChrM (enklit.) [также] / auch; [даже] / sogar.
1kaba M [уголок глаза] / Augenwinkel; [веко] / Augenlid. | śeĺm(ä)-kaba(t) M:P, śeĺmə-kaba M:Pš [низ уголка глаза] / das Untere des Augenwinkels [? Augengrube], Stelle, wo die Augenbrauen wachsen (= śeĺḿä-kuna), (M:P auch:) [веко] / Augenlid (= śeĺḿä-tə̑rva· M:Mam). | śeĺmə-kaba-ponat M:Pš брови / Augenbrauen.
kabak E:Mar [Sob God] ― kabak M:P Lemd Aleks Sel кабак / Krug, Schenke. kunčka[‑]v́ice͔nze͔ caŕevoj kabak E:Mar (142) In seiner Mitte [ist] eine kaiserliche Schenke. kabaḱińt́ bokso volosnoj kantor E:Mar (144) An der Seite der Schenke [ist] das Kontor des Amtsbezirkes. kozi͔ń moĺat aščeḿe? ‒‒‒ kabak karčo kudońt́eń E:God (VII284) Wohin gehst du (deine) Zeit verbringen? ‒‒‒ In das Haus gegenüber der Schenke. vaśä śiməńd́i ĺevžəń kabaksa M:Lemd (IV200) Vasja trinkt in der Schenke von Levsha. son ṕira·vaj adažəń šava kabaksa M:Aleks (IV218) Sie schmaust in der leeren Schenke von Adasch. | kabak-kudo E:Sob [кабак] / Schenke. čiste͔[‑]čiste͔ kabak-kuco (VII134) Tagtäglich (sitzt sie) in der Kneipe. — Russ. каба́к.
kabakḱe E:Sob (Dem. zu kabak) id. kunčka[‑]v́ice͔nze͔ v́inań podvalne͔, carskoj kabakḱe (VII326) Dazwischen ist ein Branntweinkeller, eine kaiserliche Schenke.
kabakə̑ńä M:P (Dem. zu kabak).
kabackoj E:VVr [кабацкий] / sich auf die Schenke beziehend, Schenk-. kabackojt́ b́ela [kĺučńiḱḱeń] (II327) Meine weissen Kellermeister in Schenken. — Russ. каба́цкий.
kaba·čk M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. -t) [кабатчик] / Krüger, Schenkwirt. — Russ. каба́тчик.
kaba·čkə̑ń M:P (Adj.) [как у кабатчика] / derartig wie der Krüger hat. | kaba·čkə̑ń kušak M:P [пояс кабатчика] / ein Gürtel der Art, wie ihn der Krüger hat, Krügersgürtel.
kaba·la E:Ba, kabala· E:Kad, gaba·la (Nom. Pl. -t) ~ kaba·la E:Kal, kabala ~ kaba·la E:Kažl, kabala E:Šokša ― kabala M:Čemb [бумага] / Papier. kaba·las pŕam puti͔ja E:Ba Ich habe mich für Jahresgehalt verdungen. v́äd́ᴉst krajga akš́a gaba·lat aš́č́it́ kotfᴉ͐st E:Kažl (184) Längs dem Ufer ihres Wassers liegen ihre Leinwände [Leinentücher] – weisse Papiere. son sajś śormats kabala pazt naŋks i tuś ińazurńe ṕeńet́ama E:Šokša (VII458) Er nahm es sich vor und schrieb [auch] einen Brief an Gott und machte sich auf, dem Kaiser (seinen Kummer) zu klagen. son povś kabalas (= balas, “клян”) M:Čemb [Er ist in die Klemme geraten].
kabalań E:Šokša [бумажный] / papieren, aus Papier. a lopat́ńe kabalań (VII470) Die Blätter [der Birke sind] (wie) aus Papier.
kabə̑l M:P [неровный, неравный] / uneben, ungleichmässig. t́ä ḱiś kabə̑l Dieser Weg ist uneben. t́ä ṕiksś ponaf kabə̑l Dieser Strick ist ungleichmässig gedreht worden. | kabə̑l-kabə̑l M:P [? id.].
kabə̑lks M:Pš: kabə̑lksə̑ks śäv́ḱ kačamńanc Nimm seinen Rauch als kabə̑lks an (wird gesprochen, wenn Opferfleisch u. Blut in das Feuer geworfen wird). [v́äŕi kut́śi kat́šamńä], kabalksə̑ks [śävḱ]! (IV743) Hinaufsteigender Rauch, nimm es zum Opfer! soń kabə̑lksə̑ks śäv́əźä Er hat ihn als k. genommen (wird von einem vormals reichen Mann, der ganz arm geworden ist, gesagt). — Tat. kabı̊l Annahme, k. al- annehmen (TLM, Nr. 35).
kabu E:Mar Gor ― kaba M:Atjur как, [кабы] / wenn nur (E:Mar Gor). kabu moń sajev́ĺiḿiḿd́ak, mon bu v́e šče͔ŕe ṕeĺce͔ saldat[‑]polk orštavĺiń E:Mar (2104) Wenn er nur mich nehmen wollte, würde ich mit einer Spindel voll Garn ein Soldatenregiment bekleiden. kabu a ton, si͔ŕe skal E:Gor (VII228) Wenn es dich nicht gäbe, du alte Kuh! kaba uĺijᵪ́t́ gośt́eńet́śńä? M:Atjur Du hast wohl Gastgeschenke? — Russ. кабы́.
kaća ~ kaća· E:Mar VVr Ba Večk Is ― kaćä M:Čemb [рукоятка цепа] / Stiel des Dreschflegels. | ṕivsi͔ma-kaća E:VVr Večk, ṕivcu·ma-kaća E:Ba id. — [Russ. кадца].
kaćaga E:Večk Nask, kaća·ga E:Ba [козёл] / Bock; [коза] / Ziege (weibl. Tier) (E:Večk); [нога козла, козы, человека (шутл.)] / Bein des Bocks od. der Ziege, auch Bein des Menschen (scherzhaft) (E:Ba). | kaćaga-ĺevks E:Večk козлёнок / Zicklein, junge Ziege, junger Ziegenbock. — Tschuw. kaǯaga.
1kaćä E:Nask [отгонное слово козам] / ein Ausruf, mit dem man Zicken verscheucht. — ? Türk.
kaćiga M:Ur (Nom. Pl. -t) [предплюсна] / Fusswurzel (Gelenk). — ? Türk.
kaćkana M:P Pš (Gen. -ń) проворный / flink, rasch, leichtfüssig.
kaćkə̑l M:P Pš id.
kač M:Čemb Sel [возглас для приман. овец] / ein Ausruf, mit dem man Schaflämmer herbeilockt. | kač-kač-kač M:Sel id. — [Vgl. 1kačəńä].
kačadoms E:Mar Bug Večk, [?] *kačadums E:Petr ― kačadə̑ms M:P Pš Čemb [пахнуть, испускать запах] / riechen, Geruch verbreiten (E:Mar Petr Bug Večk); [дымиться, разносить дым] / rauchen, Rauch verbreiten (z.B. Pfeife, Teemaschine) (E:Mar M:P Pš Čemb). ḿeźiń lomań[‑]či͔ńe kačadi͔ E:Mar (292) Was für ein Menschengeruch ist (hier) wahrzunehmen? v́eŕe paz iḱiĺe [kuli͔ńt́] ejsta iĺaza kačatt sapuń[‑]čińe E:Petr (VIII182) Damit der Gestorbene für Vere-pas nicht nach Seife rieche. koda eŕat, iśt́a i čińet́ kačadi͔ E:Bug (VI222) Wie du lebst, danach riecht auch dein Geruch. v́ina-čińeś kačadi͔ ejste͔nze͔ E:Večk Er riecht nach Branntwein. lotkaftə̑źä palə̑mda, pśilgə̑də̑mda, kačadə̑mda, suvə̑ndə̑mda M:Pš (IV749) Es hat dem Brennen und Sengen, dem Rauchen und Flackern ein Ende gemacht. af [ḿäŕǵi] ḱəŕv́ä·źəmd́ä kačadə̑mda M:Pš (IV750) Er hat ihm verboten aufzuflammen und zu rauchen.
kačakadoms E:Mar [закоптиться, наполниться дымом (изба)] / rauchig werden, sich mit Rauch füllen (die Stube).
kačakaĺems E:Večk (Iter. zu kačakadoms) [дымиться, разносить дым] / rauchen, Rauch verbreiten.
kačakavtoms E:Mar надымить / Rauch machen, rauchig machen, mit Rauch füllen (die Stube).
kačakavt́ńems E:Mar (Iter. zu kačakavtoms).
kačalgadoms E:VVr [задымиться] / zu rauchen anfangen, rauchig werden (z.B. die Stube).
kačalgavtoms E:VVr (Fakt. zu kačalgadoms).
kačajams E:Mar качать / fortrollen, schaukeln. śeń pravtodo, katajado, śeń kačajado! (211) Fället, wälzet jene [die Eiche] nieder, rollet jene fort! — [Russ. кача́ть].
kačalka E:Mar [крыша чулана] / Dach des sich auf der Türseite befindenden Verschlages am Ofen. — [Russ. кача́лка].
kačams E:Večk [дымить] / rauchen.
katšamo ChrE E:Mar Večk Kozl Is Jeg, kačama E:Nask, kač́a·ma E:Kad, kačama (kačamu-) E:Kal ― katšam ChrM, kačam M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. kačapt), kača·ma M:Jurtk (Nom. Pl. kača·mət) [дым] / Rauch. ćorazo t́et́anzo kaŕćems moskovs pačkud́i. – kačamoś i tolś E:Mar (259) Der Sohn gelangt nach Moskau, ehe der Vater die Bastschuhe angelegt hat. – Der Rauch und das Feuer. paśiba ‒‒‒ ṕśiva, kačamga jaḱińeń E:Mar (1118) (Dank sei auch) ihr, die in Hitze und Rauch hin und her gegangen ist! masturuń ze͔ŕńamsta ḱeṕt́ić ravža tusta kačama E:Kal (2137) Mit dem Getöse der Erde erhob sich ein dicker, schwarzer Rauch. sońćinz(e͔) alašet́ńiń śeĺḿit́ńes tolʿt v́eŕǵid́it́, a sudut́ńes kačamuś ĺiśe E:Kal (2136) Aus den Augen seiner Pferde leuchten Feuer, aus den Nüstern wallt Rauch. kača·mzo ĺiśi· ńej tusti͔·ńeste͔ E:Is (I100) Der Rauch steigt dicht empor. gurtḱenze͔ marto kačamzo ĺiśi E:Jeg (194) Mit der Flamme steigt sein Rauch empor. | ćapor-kačamo E:Bag Kozl [фимиам] / Thymianrauch. kolmoćeks noldan ćapor[‑]kačamo E:Kozl (I5) Zum dritten werde ich Thymianrauch senden. | čev-kačam E:Atr [дым от лучины] / Kienspanrauch. | kačam-narfă M:P [жара дыма] / Hitze des Rauches. son ṕeĺi śeńəm ćatnada, kačam-narfə̑da Er fürchtet sich vor blauem Kohlendunst, vor der Hitze des Rauches. | laduń kačamo E:Mar [дым от ладана] / Weihrauch. laduń kačamo či͔ńeva (1112) Im Dufte des Weihrauchs. | kačamo kajams E:Mar дымить (печка) / rauchen, Rauch machen (Ofen). | kačamo poc uštoms E:Mar коптить / räuchern (z.B. Fleisch).
katšamovt̀omo ChrE E:Mar [бездымный] / rauchlos, ohne Rauch. tol kačamovtomo a eŕi E:Mar (275) Feuer pflegt nicht ohne Rauch zu sein.
kačamǵe E:VVr (Dem. zu kačamo) [дым] / Rauch. ṕiže kačamǵe arti͔źe (II413) Er ist von grünem Rauch verräuchert worden.
kačamńe E:Mar ― kačamńä M:P (Dem. zu kačamo).
kačavtoms E:Mar, kačaftoms E:Večk Kozl ― kačaftə̑ms M:P Kr (Kaus. zu kačams) [коптить, закоптить] / einräuchern, beräuchern (E:Mar: ein Kind [wohl zum Schutz gegen Hexen]) (E:Mar Večk Kozl M:Kr); [дымить, топить, затопить печь] / rauchig machen, heizen, Feuer im Herd anmachen (M:P). mon i suftasa sonʒo kačavsa E:Kozl (I5) Ich werde sie [die Erde] beräuchern. a mon suftan a mon kačaftan E:Kozl (III170) Nicht ich räuchere, nicht ich beräuchere. ftalə̑t aščit́ kačafcak (tol-ava) M:Kr Du (die Feuermutter) beräucherst den, der hinter dir steht.
1kačəńä M:Pš Sel, kačańä M:Čemb [ягнёнок (детское слово)] / Bählamm, Lämmchen (Kinderw.). — [Vgl. kač].
2kačəńä M:P Pš Sučk Ur (Dem. zu *kačă, vgl. Jews. ERV190 kačo, kača) [бабка (у лошади)] / Fesselgelenk, Wurzel des Hufes od. der Klaue (M:P Pš); [предплюсневая кость] / Fusswurzelknochen (M:Pš); [подколенное сухожилие] / Sehne hinten an der Kniekehle (M:Sučk); [подколенная впадина] / Kniekehle (M:Ur). mon katš́əńät́śəń śəntsa M:Pš Ich werde dir die Fusswurzel brechen.
kačəńäńä M:P (Dem. zu kačəńä).
kadaĺića E:Mar Jeg самородный / das Getreide, das aus den im vorigen Jahr ausgefallenen Körnern aufwächst, obwohl diesmal nichts gesät worden ist. — Vgl. kadoms. — Russ. падалица.
kadańä M:Vert (Dem. zu *kada) кадушка / Fässchen, kleiner Zuber. — [Vgl. russ. кадь, кадка, кадочка, каду́лька usw.].
kadə̑m M:An [г. Кадом] / Kadom (eine Stadt im Bez. Temnikow, Gouv. Tambow).
kadoms ChrE E:Mar Atr Bug Jeg Kal Pičel Vez, *kadums E:Kad, *kadə̑ms E:Nask ― kadə̑ms ChrM M:P Kr [оставлять, покидать] / lassen, verlassen, zurücklassen, übrig lassen, (M:P auch:) [откладывать, отсрочивать] / aufschieben, aufsparen; [кончать, переставать] / ablassen, aufhören; (E:Kad:) [прощать, извинять] / vergeben, verzeihen. uš čavo kudos kadi͔miź E:Mar (110) Sie liessen mich in der leeren Stube. kolm(o) ojḿt čavan, eŕ(i) ojḿe kadan E:Mar (28) Ich vernichte “die drei Seelen”[-Krankheit], die lebende Seele lasse ich zurück. ton kadi͔t́ kudot[‑]či͔t́ E:Mar (166) Du verliessest Haus und Heim. pas śudi͔źe, kadi͔źe, mukoroń palćiks t́ejiźe. – bańa[‑]polok[‑]laŋgoś E:Mar (249) Gott verfluchte es, verliess es, machte es zum Küsser des Hinteren. – Die Schwitzbank in einer Badestube. koda kacak t́ejt́eŕ [ḿeĺga], ćorańakaj, či͔jńimat? E:Mar (122) Wann wirst du, Söhnlein, mit deinem Laufen nach den Mädchen aufhören? kudos kadi͔źe E:Atr Er liess ihn in der Stube zurück. subutań čokšne͔, uĺaša, tutana, ńäd́ĺä-čiń karča, uĺaša, kattana E:Pičel (VII140) Wir werden, Uljascha, am Samstagabend abfahren, wir werden, Uljascha, in der Nacht zum Sonntag (das Dorf) verlassen. iĺak katt paroń t́eimat E:Bug Vez Lass nicht ab von deiner Wohltätigkeit! iĺa kado tŕamonok-vanumanok E:Vez Höre nicht auf, uns zu nähren und zu schützen! kadi͔ḱ ańćiḱ ojḿit moń (2129-30) ~ ańćiḱ ojḿit́ moń katt! (2129) E:Kal Lass mir nur das Leben! suvad́bat́ vasuv udalu kadi͔ze͔ E:Kal (2136) Den Hochzeitszug hat er weit hinter sich gelassen. v́iŕ[‑]avaś kadi͔ze͔ śiḿimat́ E:Kal (2129) Die Waldmutter liess das Trinken. i sońźe v́iŕ[‑]avaś ‒‒‒ čut́ ojḿit́ kaduź urgat́ize͔ kuduv E:Kal (2129) Auch ihn liess die Waldmutter ‒‒‒ halbtot los. kadi͔·ḱ, poruči͔·k, ḱiŕgasto·t paća·t E:Jeg (192) Lasse mir zurück, Lieutenant, das Tuch an deinem Halse! kadu·mak E:Kad Entschuldige mir. kadᴉ͐ḱ i si͔ń ṕiks ponᴉ͐t́, ‒‒‒ a mon t́äst a muška a ĺävš a maksan E:Nask (III245-6) Nun sollen sie auch den Strick drehen, ‒‒‒ ich aber gebe ihnen keinen Hanf und keinen Bast! af katsa soń udə̑ma M:P Ich lasse ihn nicht schlafen. a ton katkaśḱä ḱel av́əśḱäćt́i [M:P] (IV249) Lass sie deiner Schwägerin! a ton katkaśḱä od kud užə̑t́i [M:P] (IV249) Lass ihn in der Ecke der neuen Stube! kaca saj ńed́äĺät́i śä t́evt́ [M:?P] Ich verschiebe die Sache (Arbeit) auf die nächste Woche. | jakamonzo kadoms E:Mar [перестать посещать] / mit dem Besuchen aufhören. | kotf kadə̑ms M:Kr [стирать полотно в реке] / Leinwand im Flusse waschen, nachdem sie im Sonnenschein gebleicht worden ist. iśak jakań kužu-lužu kotfə̑ń kadə̑ma Gestern ging ich auf den Anger, an den Teich, um gebleichte Leinwand ein letztes Mal zu stampfen.
kadi͔ E:Mar [оставляющий] / einer der etw. zurücklässt, verlässt. ton tujiń, kadi͔ń śed́ejsat (1222) Du hast das Herz eines, der fortzieht und alles verlässt.
kadoft E:Večk [остаток] / Überbleibsel, Rest.
kadovks E:Mar Večk id.
kadoń E:Mar, kaduń E:Hl ― kadə̑ń M:?Kr [оставленный, покинутый] / zurückgelassen, verlassen, übriggelassen. kodat kurvat sazorot? kadoń kudoń paz[‑]avat, čavo kardazi͔ń koĺijat E:Mar (1150) Was für Huren sind deine Schwestern? [Sie sind wie] Heiligenbilder in einem verlassenen Hause, Pfähle auf einem öden Hofe. kaduń kuduzum kaduvś sajiń vasti͔ńim E:Hl (180) In meinem verlassenen Hause blieb mein erworbenes Weibchen zurück. śiŕä v́eĺəśḱä kaźəmań af i śijasa-śeŕəsa, moń äŕəḱ vajḿä švatasa, vaj kadə̑ń ḿed́əń puŕəsa M:?Kr Auch das alte Dorf (? Altdorf) hat mich beschenkt, nicht mit Silber und Gold, (sondern) mit lebendem Vieh (und) mit Met aus aufbewahrtem Honig. | kadə̑ń v́edraš M:Pš Levši [“оставленная тёлка”] / “hinterlassene Färse”, Färse, die ein Alter (od. eine Alte), fühlend, dass sein (ihr) Ende nahe sei, dazu zurückliess od. bestimmte, dass sie bei der Gedächtnisfeier am 40. Tage nach dem Tode geschlachtet würde (M:Pš); “купленный на мирские деньги телёнок называется kadań v́edraš” / eine auf Kosten der Gemeinde [für das Opfer] gekaufte Färse wird kadań v́edraš genannt (M:Levši [wohl nach Sir:s Aufzeichnung]). kadə̑ń v́edrašḱä v́ät́əḿä M:Levši Wir haben eine gemeinsame Opferfärse herbeigeführt.
kadoź [E:?Bug] [покинутый] / verlassen. avoĺ jomamga son gŕešnoj kaka kadoźeĺ (V300) Das arme Kind war verflucht worden, nicht (gerade) dass sie umkomme.
*kadomo ~ *kaduma E:Mar ― kadə̑ma M:Kr [Mam] Saz, kadma M:Sel [оставление] / das Zurücklassen, Verlassen. sakšnoś ańd́amńeń kudoń[‑]kardazi͔ń kadomzo E:Mar (162) Andjamo wurde von dem Verlangen ergriffen, Haus und Hof zu verlassen. [mońt́ś] tonafttä, [śiń kodańä] kadə̑mat M:Mam (IV379) Ich lehre dich, wie man sie verlassen kann. jofśi tošna vaśäń[‑]polań kadə̑maś M:Saz (IV374) Am schlimmsten ist das Zurücklassen der Ehegattin. oj śada tošna ‒‒‒ od [śt́eŕńä·ń] kadmaś [M:Sel] (IV394) (Trauriger ist es) die Mädchen zu lassen. | kadmo-paŕ ChrE E:Večk Bag Bokla, kaduma-paŕ E:Sl, kadə̑ma-paŕ E:Nask [кадушка для пищи покойным] / Kufe, in welche man bei der Totenfeier als Opfer für die als anwesend gedachten Seelen der früher verstorbenen Mitglieder der Verwandtschaft Bissen von den Speisen wirft u. etwas von den Getränken giesst (ChrE); eine kleine Kufe, die sich bei der Totenfeier neben dem Verstorbenen, bei der Gedächtnisfeier neben dem Vertreter des Verstorbenen (tarka-ozi͔) befindet u. in die ein jeder einen Bissen von den Speisen wirft u. etwas von dem Branntwein für den Verstorbenen giesst, bevor er selbst etwas zu sich nimmt; der Inhalt der Kufe wird dann an den Grabhügel geschüttet (E:Večk). kadmo-paŕenʒe͔ śavordi͔ź E:Bag (I301), kadmo-paŕenʒe͔ śavoŕd́iź E:Bokla (V498) Sie stiessen ihre Erinnerungskufe (Gedächtniskufe) um. śijamkań samaj poḿini͔t́ kaduma[‑]paŕenze͔ śavurdi͔t́ E:Sl (VII146) Da wurde (eben) Sijamkas Gedächtnisfeier begangen, da wurde (eben) ihre Erinnerungskufe umgestossen. | kaduma-ṕeĺ E:Mar [наследие] / Nachlass.
kadaĺka E:Večk, kada·ĺka E:Ba [старшая незамужняя сестра] / ältere Schwester, die unverheiratet geblieben ist, obwohl die jüngere verheiratet worden ist; [старая дева] / alte Jungfer.
kadə̑mka M:Sučk id.
kadokšnoms E:Mar Bag (Frequ. zu kadoms) [оставлять / zurücklassen]. moĺśt́ śe tarkańt́eń, kozo sońćinze͔ t́ejt́eŕenze͔ kadokšni͔źe E:Mar (281) Sie kamen an jene Stelle, wo er seine eigene Tochter zurückgelassen hatte. v́eśe bašḱirt eŕʒ́ań ćorań jutakšni͔ź, v́eśe nogajt́ murʒań aĺań kadokšni͔ź E:Bag (I201) Alle Baschkiren gingen an dem jungen Ersänen vorbei, alle Nogajer liessen den Mursanenburschen (hinter sich).
kadnoms ChrE [E:?Mar] Večk ― kadə̑ndə̑ms ChrM M:P Mam, kadndə̑ms M:Sel, kadńəms M:Ur Jurtk (Frequ. zu kadoms) [оставлять, покидать] / lassen, verlassen, zurücklassen, übriglassen; (M:Sel:) [прощать, извинять] / vergeben, verzeihen. a moń eś ṕeće śed́ejńeze͔ń uduma eźiḿim kadno bojar-avaks moń čińem E:Večk (II185) Mir aber kam es nicht in den Sinn zu schlafen, mein Bojarinnentum verliess mich nicht. ṕešt́ śt́ada kadə̑ndi͔št́, vorə̑ńd́i af salavat M:P (IV725) Lässt man den Kienspanhalter stehen, kann der Dieb dich nicht bestehlen. [ĺeməzt] kadə̑ndə̑ń [ṕiva·-kukšə̑ńńä] [M:Mam] (IV283) (Damals) hatte ich für dich einen Krug Bier aufgehoben.
kadə̑ntf [M:P] [оставленный, оставшийся] / übriggelassen, übriggeblieben. kurvaś andə̑źəń kadə̑ntf šabada, son topaftə̑źəń kafćḱä tuvə̑nzə̑n (IV250) Die Hure fütterte mit dem, was von dem Kind übrig war, sie sättigte (damit) ihre beiden Schweine.
*kadə̑ŋkšńəms (: kadə̑ŋkšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kadə̑ndə̑ms).
kadnovoms E:?Mar (Refl.-Pass. zu kadnoms) = kadovoms. | čavo kadnovoms (? kadovoms) E:?Mar [запустеть, опустеть] / veröden, wüst werden.
*kadnovkšnoms E:Sob (Frequ. zu kadnovoms) [оставаться / übrigbleiben]. a kuvat́ḱes, jalgakaj, t́äńek kadnuvkšni͔ ńej (VII254) Nicht lange (Lebenszeit), Freundin, bleibt uns nun übrig.
kadovoms ChrE E:Mar Večk SŠant Jeg, *kaduvums E:Hl ― kadə̑və̑ms ChrM M:P (Refl.-Pass. zu kadoms) [оставаться] / bleiben, zurückbleiben, nachbleiben, übrigbleiben, (E:Mar auch:) [заблудиться] / sich verirren (v́irc im Walde). ḱiś kadovś E:Mar Der Weg ist verlorengegangen. ton ad́a art, mon uš a kaduvan ejste͔t́ E:Mar Wohlan, fahre nur los, ich werde nicht mehr hinter dir zurückbleiben. ńej kadov́ińeḱ kavtońeńeḱ E:Mar (2121) Jetzt sind wir zu zweien geblieben. ḿeks ton kadov́it́? E:Mar (2122) Wie bist du übrig [am Leben] geblieben? ašot́ńe saśt́ kudov, śerojiś tosk kadovś E:Mar (237) Die weissen [Gänse] kamen nach Hause, die schwarzgraue blieb dort zurück. uĺit́, t́et́akaj, urost ejkakšt kadovoź E:Mar (1182) Es wird, Väterchen, zurückgelassene Waisenkinder geben. pakśas kaduvśt́ sokam[‑]izamum E:Hl (180) Auf dem Felde blieben meine Pflüge, meine Eggen. ańćak kadovś eźem-pŕań kuvalt v́eńeḿems E:Večk Es blieb nur übrig, sich auf der Bank auszustrecken. śen robotazo kaduv́i E:SŠant Seine [des Trägen] Arbeit bleibt (unverrichtet) übrig. ṕiže͔ ejed́eś kadovovoĺ! E:Jeg (1104) Möchte das kleine Kind übrig bleiben! | čavo kadovoms (? kadnovoms) E:Mar [запустеть, опустеть] / veröden, wüst werden.
kadov́iks E:Mar Večk, kaduv́iks E:Petr ― kadə̑v́i·ks M:Ur остающийся, оставшийся / übriggeblieben (E:Mar Petr); остаток / Überbleibsel (E:Petr Večk M:Ur). kadov́iks śuroń ḿeźe purnasi͔? – kažvarči͔ś E:Mar (232) Wer ist es, der das [auf dem Felde] übriggebliebene Korn aufsammelt? – Der Hamster. [uźiŕińt́] marta kaduv́iks [kšińt́] puci͔ź od́eŕvat́ńiń pŕaluv E:Petr (VIII56) Das übriggebliebene Brot und die Axt werden dem Brautpaar unter das Kissen gelegt. žeńeᵪ́eń rottne͔ od́eŕvat́ńida ḿejĺe kaduv́iksni͔ń [stoĺeńt́] laŋksta se͔vse͔ź E:Petr (VIII54) Die Verwandten des Bräutigams essen alles von dem Tisch, was nach dem Brautpaar übriggeblieben ist.
*kaduv́iksḱe E:Petr (Dem. zu kaduv́iks) остаток / Rest, Überbleibsel. kajasi͔ź śe [kaduv́iksḱińt́] laŋks tarvazi͔st (VIII126) Man wirft die Sicheln in das übriggebliebene (Getreide).
kaduv́ića E:NSurk [остающийся] / einer der zurückbleibt. [iĺt́t́adi͔ź], proužatadi͔ź kaduv́ića iĺazo uĺe (III185) Wir werden euch begleiten, euch folgen, es soll keinen geben, der (hier) bleibt!
kadovkšnoms E:Mar MKly, kadovkšnoms ~ kadovokšnoms E:Večk (Frequ. zu kadovoms) [оставаться] / zurückbleiben, übrigbleiben, hinterbleiben. son t́et́kastojak kadovkšnoś, son avastojak [ĺijaĺeś] E:Mar (162) Er blieb [als Waise] nach dem Väterchen zurück, er blieb nach der Mutter übrig. kadovkšnoś nasta son da ńej dovaks E:Mar (142) Anastasia blieb zurück als Witwe. kodamo čufto kadovk(š)noś, kodamo čufto ĺijatkšnoś E:MKly (VII38) Was für ein Baum war (ihm) übrig geblieben, was für ein Baum war (ihm) übrig geblieben? kadovkšnoś najko son jalgastonʒo E:Večk (I46) Najko blieb hinter ihren Freundinnen zurück. v́iška vašoś kadovokšnoś E:Večk (I188) Das kleine Füllen hinterblieb.
kactams E:Mar Večk, kadoftoms E:Atr, kattams E:VVr, kacta·ms E:Ba, katftums E:Kad ― katftə̑ms M:P Pš Kr Sel, katfta·ms M:Ur Jurtk (Fakt. zu kadoms) (tr.) заставить отстать (оставить) / übrigbleiben lassen, jdn. dazu bringen, jdn. od. etw. zu verlassen, aufzugeben; отвыкнуть, отвадить / abgewöhnen, entwöhnen (die Mutter einen Säugling von der Brust) (E:Mar Atr VVr Kad Ba Večk M:P Pš Ur); (intr.) перестать доить / auftrocknen, völlig aufhören, Milch zu geben (Kuh) (E:Mar [?Kad ?Večk] M:P Pš Sel [?Jurtk]). moń kalmaftumak pokš ḱi čiŕeśt́eń, ‒‒‒ moń kadofti͔ka v́it́ ḱed́em ušoŋ E:Atr (I140) Begrabe mich zu Seiten des Hauptweges, ‒‒‒ lass meine rechte Hand ausserhalb bleiben! vaśäń polada katfti͔ńä M:Kr (IV192) Ich habe ihn dazu gebracht, seine Gattin zu verlassen. vaśəń polada juva·nń aĺo·škat́ katfti͔jä M:Sel (IV189) Ich habe Juvans Aljoscha seiner Gattin entfremdet. katfti͔t́ [uĺt́śä·ńäźeń] [M:Sel] (IV233) Du brachtest mich dazu, meine Strasse zu verlassen. katfti͔t́ [stannäźeń] M:Sel (IV233) Du nahmst mir die Gestalt.
*katfńəms (: katfńan) M:P (Frequ. zu katftə̑ms).
1kad́ams E:Mar Atr VVr [кадить] / räuchern (der Pope mit Weihrauch). eŕźa·-v́era·ń kuli͔·t́ńe, popto·mo kalma·śńe, kad́ila·vtomo kad́a·śńe E:VVr (III156) Ihr Verstorbenen ersänischen Glaubens, ohne Pfarrer Begrabene, ohne Weihrauch[fass] Geweihte! — Russ. кади́ть.
kad́ila E:Mar VVr [кадило] / Räucherfass. kad́ilasot ćuramak E:Mar (1188) Umgib mich mit deinem Rauchfasse! eŕźa·-v́era·ń kuli͔·t́ńe, popto·mo kalma·śńe, kad́ila·vtomo kad́a·śńe E:VVr (III156) Ihr Verstorbenen ersänischen Glaubens, ohne Pfarrer Begrabene, ohne Weihrauch[fass] Geweihte! — Russ. кади́ло.
kad́əŕ M:P Sel [несчастье] / hartes Schicksal (M:P); обычай / Sitte, Gewohnheit, Brauch (M:Sel). sodak b́ednajəń kad́əŕ M:P Erkenne des Armen Schicksal! topə̑ctə̑ś vačədə̑ń kad́əŕ af sodaj [M:?P] Der Gesättigte kennt nicht des Hungrigen Lage (Schicksal).
kad́əŕəń M:Sučk [Gen.-Adj.] [фамилия] / ein Familienname.
kaf M:P Pš Vert [гав! (подраж. лаю собаки)] / wau! (das Bellen des Hundes beschreibendes Wort). vaj kaf uva·źɯvś śiń ṕińəńasna M:Pš (IV103) “Waw”, fing ihr Hund an zu bellen. — [Vgl. kavk: kavkstə̑ms, kavnoms].
kafakadə̑ms M:P [взвыть] / aufheulen. — [Vgl. kavk: kavkad́ems, kavkstə̑ms, kavnoms].
kafaźəvams (kafaźuvams) M:P [взвыть] / aufheulen. — [Vgl. kavk: kavkad́ems, kavkstə̑ms, kavnoms].
kaftə̑ldams M:Pš [хватать (клювом)] / schnappen, zubeissen (die Gans mit dem Schnabel), (auch:) [отщипывать, отламывать пальцами] / mit den Fingern etw. abzwicken.
kagə̑t M:P Mam (Gen. M:P kagə̑də̑n, Nom. Pl. -t), kagə̑d [M:Kr], gagə̑d M:Čemb, gagə̑t M:Sučk бумага / Papier. son kagə̑d[‑]kotfə̑ń kagə̑d[‑]kotfə̑ń kodajńäś [M:Kr] (IV299) Sie ist die Weberin von Tuch (fein) wie Papier, von Tuch (fein) wie Papier! kagə̑t[‑]kotfə̑ń [kodajńäś] [M:Mam] (IV447) [Sie ist eine,] die Tuch webt, fein wie Papier. — Tat. kaɣad (< arab.).
kagə̑tḱä· M:P (Dem.).
kagžaĺa E:Mar [Sob Kirdž], kakžaĺa E:Petr [старший брат мужа] / älterer (E:Mar auch: [?] jüngerer) Bruder des Mannes (E:Mar: Ben.). bud́i ḿeŕat kagžaĺäś, ‒‒‒ śeste͔ pandžan t́ät́ orta E:Sob (VII268) Wenn du (zu mir) “Schwager” sagst, ‒‒‒ dann werde ich dir das Tor öffnen! ḿeŕt́t́a·ja t́äń: ka·gžäĺäś E:Kirdž (VII430) Sage (zuerst) zu mir: “Schwager”! at́afti͔ś di͔ kakžaĺa kavańit́ čijań-[pat́ańt́] rod́ńat́ńiń E:Petr (VIII24) Der Schwiegervater und der ältere Bruder des Bräutigams bewirten die Verwandten der Braut. — [? kakš + aĺa].
1kaj- M:P Pš, gaj-, ga- M:Sel [präfixartiges Element bei einigen Pronom.-Formen]: kaj-ca M:P [kaj + tosa] (Iness.) [там] / dort. | kaj-cta M:P [kaj + tosta] [оттуда] / von dort, dorther. | gaj-kə̑la M:Sel (Lok.) [по ту сторону, в той стороне, в том направлении] / jenseits, an (auf) jener Seite, in jener Richtung. | gaj-kə̑lda M:Sel (Abl.) [с той стороны] / aus jener Richtung, von dort her. | gaj-kov (gaj-kou̯) M:Sel (Lat.) [туда] / dorthin. | kaj-kvańä M:P, gaj-kuvańä M:Sel (Prol.) [по той стороне] / dort hindurch, dort entlang. | kaj-sna M:P (Gen. -ń) [тот] / jener. | kaj-svańä M:P (Prol.) [вдоль по той стороне] / dort hindurch, dort entlang. | gaj-śä M:Sel [тот] / jener. gaj-śä lomań Jener Mensch (dort etwas weiter). | gaj-tə̑lda ~ gaj-t́olda ~ ga-tə̑lda M:Sel (Abl.) [с той стороны] / aus jener Richtung. | kaj-tu M:P Pš, gaj-tov ~ ga-tov M:Sel (Lat.) [туда] / dorthin. | kaj-tvańä M:P, gaj-tuwańä ~ ga-tuwańä M:Sel (Prol.) [по той стороне] / dort hindurch, dort entlang. | gaj-t́ä M:Sel (Gen. -ńń, Nom. Pl. gaj-t́at) [тот] / jener. | gaj-t́əla ~ ga-tə̑la M:Sel (Lok.) [в той стороне, в том направлении] / an (auf) jener Seite, in jener Richtung. — Tat. kaj (Pron. interr.) welcher?
kajams ChrE E:Mar VVr Petr Ba Kal Bug Večk Is Bag Vez SŠant, kaja·ms ~ kajams E:Kad ― kajams ChrM M:P Kr Sel Pimb Jurtk [бросать, набрасывать, выбрасывать] / werfen, hinwerfen, hinauswerfen (ChrE E:Mar SŠant ChrM); [бросать, швырять] / werfen, schleudern (E:Kad); [втыкать, вкладывать, вливать, выливать] / hineinstecken (z.B. in einen Beutel), (hin)eintun, eingiessen (M:P), ausgiessen (ChrM); [сбрасывать] / abwerfen (E:Večk M:Pš); [снимать, раздевать(ся)] / (Kleider) ablegen, sich, jdn. ausziehen (ChrE E:Mar ChrM M:P Pimb), (von der Hose auch:) [спускать] / herunterlassen (M:P); [платить] / bezahlen (E:Mar VVr Vez SŠant NSurk MKka); [предлагать плату, хотеть платить] / die Bezahlung anbieten, bezahlen wollen (E:Vez); [увольнять, освобождать (от должности)] / jdn. entlassen, (seines Amtes) entheben (E:Mar); [закладывать, относить в заклад] / verpfänden (M:P); [колдовать, очаровывать] / zaubern, behexen (ChrE E:Bag ChrM); [? ломаться] / ? brechen (E:Ba). kaldur kajińźe očkońt́eń E:Mar (283) Klirr! warf er es in den Trog. karmaśt́ kajamo ejse͔nze͔ E:Mar Sie begannen ihn auszuziehen. ḿiń toń kurok śeĺskojks-čiste͔t́ kajatadi͔ź E:Mar Wir werden dich bald deines Dorfältesten-Amtes entheben. ṕit́ńe kajaś ḱise͔nze͔ E:Mar Er bezahlte für ihn den Preis. jukśiźe karksonzo, kaiźe panaronzo E Er löste seinen Gürtel und zog das Hemd aus. ton kajasak t́eli͔ńet́ E Du wirst mager [eig.: wirfst deinen Körper ab]. b́esčotu kazna kajamo E:VVr (II316) Um unzählbar viel Geld (dafür) zu bezahlen. ton ravńe obrok a kajat E:Vez (I15) Du zahlst (doch) der Wolga keinen Zins. śadoso kai, a sajsi͔ź E:Vez Er will Hunderte bezahlen, sie (aber) nehmen (das Geld) nicht an. ṕeksti͔k, t́et́kaj, orti͔ńet́, kaik orta-važińet́ E:Večk (II202) Schliesse, Vater, dein Tor, lege die Stützen des Tores an! užo kajasa uŕeń[‑]vardoń vajǵeĺeń E:Večk (II184) Wart, ich lege die Stimme einer Sklavin, einer Dienerin, ab. ḱed́enʒe͔ pali͔t́ ḱet́ kait́, ṕiĺǵenʒe͔ pali͔t́ surt kait́ E:Večk (II265) Seine Hände erfrieren, die Haut geht ab, seine Füsse erfrieren, sie verlieren die Zehen. kambrazzo udalov sonze͔ kaiźe E:SŠant (I191) Er warf ihn (aufs Pferd) hinter seinen Sattel. źaro a v́ešit́, ton ńej kajak E:SŠant Wieviel sie auch fordern mögen, das bezahle! v́ed́eń ṕit́ńe a kai E:SŠant (I17) Er zahlt fürs Wasser keine Steuer. tońd́e karḿit́, uk ańd́amo, jarmak kajamo E:SŠant (II7) Sie beginnen dir, Andjamo, Geld zu geben. kajakaja ṕižese͔ E:NSurk (II481) Zahle in Kupfer! vaj śado kajan pat́kań id́esa [E:MKka] (I334) Hundert zahle ich und kaufe meine Schwester frei. iśt́at pŕevńet́ ńišḱe[‑]pazoś kajaś t́eń [E:?Bug] (V214) Einen solchen Rat hat mir Nischke-pas gegeben. ḱeze͔ŕeń narod a kai[‑]jadi͔ E:Bag (I2) Das Altvolk macht keine Beschwörungen. kajan [? kajasa] panarə̑źen M:P Ich ziehe mein Hemd aus. taćḱä kajan M:P, daćä kajan M:Sel Ich bezahle Steuer. [kajeźeń] poŋksə̑nzə̑n, karmaś [śarə̑ŋkšńeḿä] [M:Mam] (IV851) Er liess seine Hose herab und begann zu scheissen. ńet́kas kajak pulə̑ćəń, pulə̑ćəń M:Pš (IV437) Eidechse, wirf deinen Schwanz, deinen Schwanz ab! kajaźä ščamnts M:Pimb (IV797) Es zog seine Kleidung aus. son kaje·j šekə la·ŋs ḱesa·k M:Jurtk Er haspelt Garn in die Strähne. | ejkakš kajams E:Mar [абортировать] / eine Fehlgeburt haben. | galuškat kajams E:Petr галушки варить / Suppe mit Mehlklösschen kochen. ḱiza[‑]ḿiḱilasta oznoma[‑]latksa galuškat [kajaĺt́] (VIII78) Zu Sommer-Michaelis kochte man im Opfertal Mehlklösschen. | id́ kajams M:P Sel Temn [абортировать] / eine Fehlgeburt haben. kajäźä id́ənts M:Sel Sie hatte eine Fehlgeburt. ṕeĺan prajat, ə̑ŕv́äńäźä, it́ćeń kajat M:Temn (VIII414) Ich fürchte, du wirst niederfallen, meine Schwiegertochter, du wirst fehlgebären. | ikra kajams E:VVr, ikra· kajams E:Kad [метать икру] / laichen (Fisch). | ḱäskavs kajams M [положить что-н. в мешок] / etw. in den Sack tun. kajan ṕińept ḱeskavt́i M:P Ich tue Hafer in den Sack. | ḱitka kajams E:Večk [придумать отговорку] / einen Vorwand machen. | korm kajams E:VVr [дать корм] / Futter vorwerfen. ot moĺan sarasne͔ńe korm kajan (III277) Warte mal, ich gehe (erst) und werfe den Hühnern Futter hin. | kši(t) kajams E:Mar [сажать хлебы в печь] / Brote in den Ofen schieben. vaj, si͔ŕe palać, kši͔ kajan (174) O, alter Henker, ich setze Brot in den Ofen. | podḿotkat kajams E:Mar [ставить подмётки] / besohlen. | pokrat kajams M:P [гадать на бобах] / mit Bohnen wahrsagen (eig.: Bohnen werfen). kajan pokrat Ich wahrsage mit Bohnen. | pŕa kajams E:Mar VVr Kal Večk Is, ṕiŕa kajams E:SŠant [броситься] / sich werfen (E:SŠant); [всходить (посевы)] / aufgehen (Saat) (E:?Mar VVr); [колоситься] / Ähren bilden (E:Mar Kal Večk Is). vaj skukas kajaś t́e čova gńedoj ṕiŕanzo E:SŠant (I410) Der schlanke Braune überliess sich der Traurigkeit. | pŕińe kajams E:Petr [броситься / sich werfen]. ormas kaiḱ ton pŕińit (VIII216) Du zogst dir eine Krankheit zu. | salmat kajams [E:Bug] [варить клёцки] / Mehlklösschen kochen. čapaksḱe t́eit́, si͔ń salmat kait́ (V66) Sie machen einen Teig, sie kochen Salma. | śeĺḿe kajams E:VVr ― śeĺḿä kajams M:P Kr взглянуть / schauen, einen Blick werfen (E:VVr); [завидовать] / neiden, beneiden (M:Kr). śeĺḿińeń kaiń eź ńejavk E:VVr (II414) Ich schaute mit meinen Augen und konnte es nicht sehen. śeĺḿi·ńeń kaja·n polna·sto E:VVr (II397) Ich sehe mit offenen Augen. śeĺḿińeń kajan plotnasto E:[?]VVr ? Ich schaue mit meinen Augen fest. kajan śeĺḿä soń laŋgə̑zə̑nza M:P Ich beneide ihn. | šufta kajams M:Kr [Mam] [метать, бросить жребий] / losen, den Losstock werfen. śt́ak ‒‒‒ šuftə̑ń kajama! [M:Mam] (IV126) Steh auf, ‒‒‒ um den Losungsstock [Losstock] zu werfen! | žeŕeb́ejse͔ kajams E:Večk [метать жребий] / losen. dajt́e kajatan ḿiń žeŕeb́ejse͔ (I43) Lasst uns losen.
kajińe E:Večk (Dem. zu *kaji): ḱise͔ń valoń kajińem Mein(e) Fürsprecher(in)!
kaića-: kaića-jadi͔ća E:Surk Af [колдун / Zauberer]. iĺa nolda kaićat[‑]jadi͔ćat, b́eŕańeń t́eićat E:Af (III31) Lass keine Hexenden, keine Böses Tuenden kommen!
kajaft E:Atr ― kajaf M:P [тканая красная кайма мужской рубашки, платка] / gewobener roter Rand am Saume des Männerhemdes (auch am Kopftuch, am Handtuch) (M:P). | laŋgaŋ gajaf M:Pš [праздничная рубашка] / ein Festhemd.
kajavks E:Mar Ba Bugulma Večk NSurk, kajafks E:Kad ― kajafks M:Sel подать / Abgabe, Steuer (E:Mar Bugulma Večk NSurk); [аборт] / Abortus (E:Ba Večk M:Sel); [сотканная фигурка на мужских рубашках, на платках и т. п.] / eingewobene Figur in Hemden der Männer, in Tüchern u. dgl. (E:Kad). e͔ščo [ḿeĺavtaŋk] staka kajavksto, kajavksi͔ń kajataŋk lomańd́e ĺišnoj E:Mar (136) Noch trauern wir der schweren Steuer wegen, eine Steuer bezahlen wir, die die menschlichen Kräfte übersteigt. ćorań kaduv́i staka ĺeḿeze͔, staka ĺeḿeze͔ staka kajavksso E:NSurk (I39) Von einem Knaben (aber) bleibt sein schwerer Name, sein schwerer Name, seine schwere Steuer. vaj pali͔ toloś ńej pultasi͔ńd́e a ńe kajavksne͔ń a ńe jadavksne͔ń E:NSurk (I6) Das brennende Feuer wird verbrennen das Geworfene, Verzauberte.
kajań E:Mar MKly Večk Bag NSurk, kajäń E:Ba, kajeń E:MKka [брошенный, выброшенный] / geworfen, hin-, weggeworfen; [поношенный, грязный] / abgelegt, schmutzig; [слишком рано выброшенный, изношенный] / zu früh geworfen, unausgetragen; [не прочно сплетённый] / nicht fest geflochten. kavto ĺeĺam[‑]vaśkamom mon kučovĺiń ‒‒‒ kajań śt́eŕvań purnamo E:Mar (1194) Meine zwei Brüder, meine Verzärtler hätte ich gesandt ‒‒‒ um weggeworfenes Aas zu sammeln. śe ĺiśmańt́ pŕaso ašt́i kajań kandi͔ńe E:NSurk (I376) An der Quelle liegt ein hingeworfener Baumstamm. kajań paĺa poc son tapardi͔ḿem E:MKly (VII28) Mit (“in”) einem schmutzigen Hemd hat mich meine Mutter umwickelt. sud́ŕäń[‑]vad́ŕäń ṕiŕasa, v́ät́isa kajäń pulusa E:Ba (VII418) Ihr Kopf(haar) ist glattgekämmt, ihr Zopf fünfteilig angeflochten. kajeń vaše śeḱeĺze͔ [E:?MKka] (II133) (Wie) ein verfrüht geworfenes Füllen ist ihre Pfotze. | kajań ejkakš E:Mar Večk, ka·jäń ä·jkakš E:Ba [аборт] / Abort. | kajań poŋks E:Mar Bag [грязные, отложенные портки] / schmutzige, abgelegte Hose. kajań poŋksso b́eŕań ava son v́eĺt́iźe E:Bag (II132) Das böse Weib deckte ihn [den Teig] mit einer schmutzigen Hose zu.
kajäź: kajäź ardə̑ms M:Sel [скакать галопом] / galoppieren (Pferd), im Galopp fahren.
kajamo ChrE E:Mar Kad Večk ― kajama ChrM M:P Kr Sel Ur Jurtk [бросание] / das Werfen; [ткацкий челнок] / Weberschiffchen. ĺiśi, sov́i, suŕe ṕenze͔ a kadi͔ – kajamoś E:Mar (240) Es tritt heraus, es geht hinein, seine Fadenenden lässt es nicht zurück. – Das Weberschiffchen. toŋgan i targan kosoj bojar[‑]avań. – kajamoś E:Mar (263) Ich stecke hinein und ich ziehe heraus eine schiefe Bojarin. – Das Weberschiffchen. kaja·ma kajśa·n M:Jurtk Ich werfe das Weberschiffchen hin und zurück (beim Weben). | kajamo-ṕeĺ E:Mar посуда / Gefäss, Geschirr. | kajamo-št́eŕińe E:Atr [шпиндель, цевка в ткацком челноке] / Spindel im Weberschiffchen. | laŋk kajam ~ laŋkajam M:Sel [праздничная рубашка] / ein Festhemd. | vaćeń kajamo-kojḿińe E:Mar (Dem.) [вилы] / Mistschaufel.
kajä·ĺ E:Ba [мужское имя] / ein Männername (wurde einem Neugeborenen gegeben, wenn die Mutter kurz vor der Geburt auf den Hof hinausgegangen war, um Kehricht auf den Haufen zu werfen).
kajaš E:Bug [покинутый ребёнок] / verlassenes Kind [in einem Liede].
kajakšnoms E:Mar Kozl NSurk Sulli, kajakšnums E:Šir (Frequ. zu kajams). koda kajakšnośt́ si͔ń že͔ŕeb́ejse͔, [ańušńeń] satoć ṕeŕvoj že͔ŕeb́ejś E:Mar (126) Als sie das Los warfen, traf das erste Los Anjuscha. čukań v́išḱet́ t́est kajakšnoś E:Kozl (I407) Er legte ihnen zerstampften Spelt vor. v́eĺt́ań ḱib́itkas mat́ŕoń kajakšni͔ź E:NSurk (I40) Sie hoben Matrjo in die gedeckte Kibitka. śado valksḱe suraj[‑]at́a kajakšnoś E:Sulli (VII92) Der alte Suraj bezahlte (“warf”) hundert Rubel. loma·t́t́[‑]kapa·t, bo·jar[‑]a:vat, kaja·kšnuśt́ [E:Šir] (II423) Die Leute, Bojarinnen, haben Schober aufgeschichtet.
kajśems E:Mar Bug Pavl ― kajśəms M:P Sel (Frequ. zu kajams) [бросать, отбрасывать] / werfen, wegwerfen (E:Mar Bug M:P); [всовывать, поливать] / (hin)eintun, oft, mehrmals giessen (M:P); [раздевать, снимать] / entkleiden (E M), abnehmen (z.B. Kopfbedeckung) (E:Mar Pavl); [обшивать, сшивать] / rändern, säumen (E M). ḱed́enze͔ kańt́ĺit́, si͔v́eĺenze͔ [kajśit́], ud́eḿenze͔ se͔vsi͔ź. – [kańśt́iś] E:Mar (235) Die Haut trägt man, das Fleisch wirft man weg, das Gehirn isst man. – Der Hanf. karmaśt́ kajśeḿe ejse͔nze͔ E:Mar (253) Man fing an sie zu entkleiden. ńišḱe pazgak stufńiḿiź, ḱecte͔[‑]ṕiĺkste͔ kajśiḿiź E:Bug (V232) Auch Nischke-pas vergass uns, er warf uns an Arm und Bein. ton a karmat ‒‒‒ kuja laŋga śeĺḿet́[‑]čamat kajśeḿe E:Bug (V488) Du wirst nicht (mehr) ‒‒‒ Augen für Dicke haben. kajśiŋḱ ti͔ń ṕŕasto a ti͔ń ṕŕa-suŕeŋk E:Pavl (VI14) Nehmt eure Kopfkränze vom Kopf herab! ṕätna[‑]kudu šäjə̑rʿt kajśišt́, štə̑ba vorś kulə̑za M:P (IV729) Man wirft Mäuse in den Ofen, damit der Dieb sterbe. mon kajśan ṕińept ḱeśkawt́i M:P Ich tue Hafer in den Sack.
*kajśəkšńəms M:P Som (Frequ. zu kajśəms). v́eĺəń šnam ava totaŕäś-baba pokrat kajśəkšńi, urmat pańt́śəkšńi, v́ed́-b́ŕat śävəńd́i, urmat ńäjəńd́i M:Som Die dorfberühmte Frau, Totas Weib, wirft Bohnen (= wahrsagt mit Bohnen), vertreibt Krankheiten, nimmt "Anfangswasser" (s. v́ed́-pŕa), erkennt Krankheiten.
*kajśəkšńəft́əms (: kajśekšńeft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu kajśəkšńəms).
*kajśəkšńəfńəms (: kajśekšńefńan) M:P (Frequ. zu kajśəkšńəft́əms).
*kajśet́ems E:Atr, *kajśet́t́ems E:VVr (Pass. zu kajśems) [распространяться] / sich verbreiten, verbreitet werden. a part kuĺat ‒‒‒ maŕav́it́, a part slavat ‒‒‒ kajśet́it́ E:Atr (II82) Schlimme Gerüchte ‒‒‒ sind zu hören, schlimmes Gerede ist laut geworden. kodamo vajǵeĺś kajśet́t́i E:VVr Was für eine Stimme ist zu hören?
kajśev́ems E:VVr Gor (Refl.-Pass. zu kajśems) [бросаться, валяться, ринуться] / sich werfen, sich wälzen, sich stürzen. žeŕeb́ejḱińeks kajśev́iń E:VVr (II350) Ich habe mich wie ein Würfel gewälzt. kukušḱińeks kukuv́i, solov́ejḱińeks kajśev́i? E:VVr (II411) Ruft wie ein Kuckuck, hüpft wie eine Nachtigall. vaĺmado vaĺmas si͔ń ńej kajśiv́it́ E:Gor (VII216) Von Fenster zu Fenster werfen sie sich.
*kajśəft́əms (: kajśeft́an) M:P (Fakt. zu kajśəms).
*kajśəfńəms (: kajśefńan) M:P (Frequ. zu kajśəft́əms).
*kajśəfńəkšńəms (: kajśefńekšńan) M:P (Frequ. zu kajśəfńəms).
kajatoms (kajatotoms) E:Mar MKly Večk NBajt Kozl, *kajattoms E:VVr (Pass. zu kajams) [бросаться] / (hin)geworfen werden (E:Mar); раздаваться / sich verbreiten, verbreitet werden (z.B. eine Nachricht) (E:Večk); [быть слышным, звучать] / hörbar sein, erschallen (E:VVr Kozl); очутиться, [попасть, оказаться] / unversehens geraten, plötzlich da sein (E:Mar MKly). kajati͔t́ kuĺat E:Mar Es werden Nachrichten verbreitet. kosta t́e ḱińiškaś t́eze͔ kajatot́ś E:Mar Wie (woher) ist dieses Buch hierher geraten? ḿińek kardajs al kajatot́ś E:Mar Auf unseren Hof ist (auf unbekannte Weise) ein Ei geraten. i kajati͔ i sajati͔. – saldi͔rksi͔ś E:Mar (228) Es wird hingeworfen, es wird hergenommen. – Das Salzfass. kodamo vajǵeĺś kajatti͔ E:VVr Was für eine Stimme ist zu hören? ton koda, kakam, t́eze͔j kajati͔t́ E:MKly (VII44) Wie bist du, Kindchen, hierher geraten? vasoldoń slavat, koŕmakaj, kajatoćt́ E:Večk (II80) Gerede von fernher ist laut geworden, Ernährerin. lomańt́eḿe loma[‑]vajǵeĺ kajatoć E:Kozl (I205) Ohne einen Menschen wurde eine Menschenstimme laut. žarc kajatoć śed́ejeze͔ E:NBajt (V378) Ihr Herz war (wie) ins Feuer geworfen.
kajavoms E:Bug Večk (Refl.-Pass. zu kajams) броситься / sich werfen, sich stürzen; [(мочь) бросаться] / sich werfen (können). ḱiskaś kajau̯ś v́ets E Der Hund stürzte sich ins Wasser. už suka laco kajav́i E:Bug (V248) Wie eine Hündin klammert sie sich an ihn. v́eŕǵeś kajavś skalońt́ laŋks E:Večk Der Wolf fiel die Kuh an.
kajavt̀oms ChrE, kajavtoms E:Mar MKka, kajaftoms ~ kajavtoms E:Večk, *kajaftums E:Kažl ― kajaftə̑ms M:P Kr [Mam], kaja·ftə̑ms ~ kajaftə̑ms M:Ur, kaja·ftə̑ms M:MdJurtk (Fakt. zu kajams) [заставлять набрасывать] / hinwerfen lassen usw.; [отбрасывать] / wegwerfen; раздевать / entkleiden, auskleiden (E:Mar Večk M:P); [кастрировать] / kastrieren (= arʿtə̑ms M:Čemb Sel) (M:Ur MdJurtk). laŋksto kajavti͔ź ‒‒‒ panarom E:MKka (II108) Man zog mir ‒‒‒ das Hemd aus. kajafti͔ź laŋksto, bratci͔, paĺińem E:Večk (II105) Man zog mir, Brüder, das Hemd aus. alašam urga·t́ä, aškᴉ͐nza kajaftä͔, śid́o·lkanza naŋstᴉ͐nza valʿtä͔ E:Kažl (III293) Ich spannte mein Pferd aus, nahm ihm das Kummet ab und vom Rücken den Kammdeckel. [ravdžə̑źeń] kajafti͔ M:Kr (IV399) [Sie] zieht mir die schmutzigen Kleider aus. [ṕiĺkstə̑nza] kajaftś [kośt́äń taŕuńät́] iĺa·nas-poŋksə̑nzə̑n M:Mam (IV140) Er liess Kostjas Tarju die Beinkleider aus Leinwand wegwerfen. korma kajafti͔ [M:Mam] (IV98) Er lässt mich für sich Essen auftun. kujä· [ṕekənts], vašu [ṕekənts] kajafttama [M:Mam] (IV551) Wir werden sie ihren dicken Bauch, ihren schwangeren Bauch wegwerfen lassen!
*kajafńəms (: kajafńan) M:P (Frequ. zu kajaftə̑ms).
*kajafńəkšńəms (: kajafńekšńan) M:P (Frequ. zu kajafńəms).
kajardams TLM36(E) E:Mar, kajᴉ͐rdams E:Kažl ― kajə̑rdə̑ms TLM36(M), kajə̑rdams (: kajə̑rdan, ‑aj) M:P [заметать (иглой)] / mit langen Stichen an der Kante nähen (TLM(EM)); [подшивать] / heften (E:Mar Kažl); [шить вдоль каймы] / längs dem Saum eine einfassende Naht nähen (auf der rechten Seite entsteht ein Stickerei-Muster, auf der linken läuft nur ein Faden; vgl. targams) (M:P). valda okasa polažəń poĺäś kajə̑rdi͔ [M:Kr] (IV353) Polaschs Polja heftet mit hellem Silberzwirn. valda okasa kajə̑rdi͔ [M:Mam] (IV518) Es säumt (die Arbeit) mit hellem Silberzwirn. vald okasa kajə̑rdi͔ [M:Mam] (IV8) Sie besäumt (es) mit hellem Goldband. — Tat. misch. kajı̊ обшивать / ausnähen, sticken; tat. kajı̊r- zurückbiegen, auseinander biegen, zwängen, dschag. kajir- umbiegen, umlegen, einsäumen, brodieren.
kajardakšnoms E:Mar (Frequ. zu kajardams).
kajardavks E:Mar [Subst., offenbar Resultat der Handlung von kajardams bezeichnend].
kajaŕt́ńems E:Mar (Frequ. zu kajardams).
*kajə̑ŕams (: kajə̑ŕan, ‑äj) M:P (Iter. zu kajə̑rdams).
*kajə̑ŕakšńəms (: kajə̑ŕakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kajə̑ŕams).
*kajə̑ŕakšńəft́əms (: kajə̑ŕakšńeft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu kajə̑ŕakšńəms).
*kajə̑ŕaft́əms (: kajə̑ŕaft́an) M:P (Fakt. zu kajə̑ŕams).
*kajə̑ŕafńəms (: kajə̑ŕafńan) M:P (Frequ. zu kajə̑ŕaft́əms).
*kajə̑rdaftə̑ms (: kajə̑rdaftan) M:P (Fakt. zu kajə̑rdams).
*kajə̑rdafńəms (: kajə̑rdafńan) M:P (Frequ. zu kajə̑rdaftə̑ms).
*kajə̑rdafńəkšńəms (: kajə̑rdafńekšńan) M:P (Frequ. zu kajə̑rdafńəms).
kajə̑rks M:P (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -t) [вышивка] / eine Stickerei (vgl. targams: targaf).
kajə̑rksḱä M:P (Dem. zu kajə̑rks).
1kajaš E:Večk Is Bag ― kajaš M:Ur (veralt.) [плохое пиво] / schlechtes Bier, (auch:) [остаток пива зимой] / Bierrest, der im Winter beim Wiederauftauen des Getränks entsteht (der beste Teil des Biers, ze͔m, gefriert nicht). śiśem ploškat kajaš[‑]ṕija son śiḿekšne͔ś E:Bag (II132) Es trank sieben Krüge Dünnbier. — Tschuw. [kajaš].
kajaška E:Atr Večk Is квас / Dünnbier (= poza).
kajašḱe E:Bag (Dem. zu kajaš).
*kajəd¸ndams (: kajəd¸ndan, ‑aj) ~ *kajədə̑ndams (: kajedə̑ndan, ‑aj) ~ *kajəndams (: kajendan) ~ *kajə̑ndams (: kajə̑ndan, ‑aj) M:P, *kajadndams (: kajadndan) M:Sel покаяться / bereuen. kajedə̑ndan eś t́evəzə̑n M:P Ich bereue meine Tat. — Russ. каяться.
*kajədə̑ndakšńəms (: kajedə̑ndakšńan) ~ *kajə̑ndakšńəms (: kajə̑ndakšńan) M:P (Frequ.).
kajgarč E:Mar [? = Hl] (Gen. -uń) крот / Maulwurf [? < kaji + garə̑š M].
kajgarčḱi E:Mar [? = Hl] (Dem.) id.
kajma·k E:Is глупый, дурак / dumm, Dummkopf. — Baschk.
1kak ChrE E:Mar VVr (Konj.) [если] / wenn; [когда, как] / als, da. kak a [ḿińeḱ] ĺeĺanok, kak a [ḿińeḱ] uŕanok E:Mar (1148) Wenn nur unsere Brüder nicht wären, wenn nur unsere Brudersfrauen nicht wären. kak ḱed́i·ń uĺe·v́eĺt́ E:VVr (III266) Wenn ich meine Hände hätte. — Russ. как.
2‑kak E (enklit.) [также, и, даже] / auch, sogar. alašatkak ṕečkśińek (V236) Wir schlachteten sogar unsere Pferde.
1kak̀a ChrE (Anr. -j) [ребёнок] / Kind. | ćora-kaka E:SŠant Kozl [мальчик, сын] / Knäblein, Sohn. | t́ejt́eŕ-kaka E:Mar SŠant [девочка, дочь] / Mädchen, Tochter. | uros-kaka E:SŠant [сирота] / Waisenkind. koda ansi͔ńek t́e uros[‑]kakań (I484) Wie ernähren wir dieses Waisenkind?
kakaj E:Mar Kažl (Gen. -eń, Nom. Pl. -t́) (Dem. zu kaka) [младенец] / (kleines) Kind.
kakajńe E:Mar (Dem. zu kakaj).
*kakańa (: kakańaj [Anr.]) E:SŠant, kakańakaj E:Vez (Anr.) [малютка] / Kindchen. tońś pakśań sajḿe, kakańaj, dumait́ E:SŠant (I153) Du hast, Kind, gedacht, die Feldmark zu nehmen. vaj koda joftan, kakańakaj, paro val E:Vez (I164) Welches gute Wort [= Segen] sage ich [dir], Kind?
kaḱińe E:SŠant (Dem. zu kaka) id. śiśem ćorat moń kaḱińeń (I120) Sieben Söhne habe ich. | ćora-kaḱińe E:SŠant [мальчонка] / Knäblein. | t́ejt́eŕ-kaḱińe E:Pavl [девочка] / Mädchen.
2kaka E:Mar ― kaka M:P (Gen. -ń) [кал (детское слово)] / Kot (Kinderw.) (M:P).
kakav M:P (Adj.) [в нечистотах, грязный] / mit Dreck beschmutzt, dreckig.
kakams E:Mar ― kakams M:P Mam Temn [испражняться] / seine Notdurft verrichten (E:Mar: bes.; M:P: nur von Kindern). a parma [moĺś] poᵪaŕamu, [śakańät́i] kakaś M:Mam (IV890) Aber Parma ging in den Erdkeller und schiss in die Schüssel. kakan kurga-potmə̑zt M:Temn (VIII406) Ich scheisse dir in den Mund.
kakama M:P MdJurtk [испражнение] / das Verrichten der Notdurft, das Scheissen. moń saś kakamaźä M:P Ich möchte scheissen, ich habe Notdurft zu verrichten. kaka·mə̑ts saś M:MdJurtk Es muss seine Notdurft verrichten (von Kindern gesagt).
kakavtoms E:Mar ― *kakaftə̑ms (: kakaftan) M:P (Fakt. zu kakams) [заставлять испражняться] / jdn. seine Notdurft verrichten lassen (z.B. die Mutter das Kind), (M:P auch:) [испугать] / jdn. erschrecken.
*kakafńəms (: kakafńan) M:P (Frequ. zu kakaftə̑ms).
kakśems E:Mar ― *kakśəms (: kakśan, ‑i) M:P (Frequ. zu kakams).
*kakśəkšńəms (: kakśekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kakśəms).
kakaŕgadoms E:Večk, kakaŕgadums E:Ba [окоченеть, закоченеть (от холода)] / (vor Kälte) steif werden, starr werden, erstarren.
*kakaŕu·kams (: kakaŕu·kaj) M:Sel [кричать кукареку (петух)] / krähen (Hahn).
kakaŕu·kama-: kakaŕu·kama-dolga M:Čemb [длинное хвостовое перо у петуха] / eine lange (? die längste, gebogene) Schwanzfeder beim Hahne (“die kribbelt, wenn es den Vogel zu singen gelüstet”).
kakĺuškat (Pl.) E:Mar [костыли] / Krücke(n). — Russ. коклю́шка.
kakstams E:Mar ― kakstə̑ms M:P Ur [откашливаться] / räuspern, sich räuspern (z.B. wenn man eine Fischgräte in die Kehle bekommen hat). kakstan kurkstə̑n kalə̑m pakaŕʿt́ M:P Ich räuspere Fischgräten aus dem Munde heraus. — [Vgl. kokstə̑ms].
kaksńems E:Mar ― *kaksńəms (: kaksńan, ‑i) M:P, *kakśńəms (: kakśńan, ‑i) ~ *kə̑kśńəms M:Sel (Frequ. zu kakstams, kakstə̑ms) [откашливаться] / sich (mehrmals) räuspern.
*kaksńəkšńəms (: kaksńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kaksńəms).
kakš ChrE E:Mar Hl Večk Vez [ребёнок] / Kind. si͔ńst araśeĺt́ ejd́est[‑]kakšost E:Mar (299) Sie hatten keine Kinder, keine Nachkommen. [možobut́] toń eĺes praś eĺi toń ejd́et́[‑]kakšot laŋks E:Mar (21) Vielleicht ist er gegen deinen Schoss gefallen oder auf dein Kind, deinen Sprössling. äjd́iŋḱ[‑]kakšuŋk purni͔ŋḱ E:Hl (222) Versammelt eure Kinder! ejd́ńek[‑]kakšne͔k dova[‑]ava, son śukuńaś paz iḱeĺej E:Večk (V48) Die Witwe mit ihrem Kinde verneigte sich vor Gott (dem Heiligenbild). araśeĺt́ si͔nst a ejd́est, a kakšost E:Vez Sie hatten keine Kinder, keine Nachkommen.
ejk̀akš ChrE, ejkakš E:Mar Atr VVr Večk Kozl, äjkakš E:Gor Ba, ekakš E:NSurk SŠant Jeg, eka·kš E:Is, eᵪka·kš ~ eᵪ́ka·kš E:Kad, eᵪkakš E:Kal, eᵪka·kš E:Kažl ― id́ga·kš M:Jurtk (ejd́ + kakš) [ребёнок] / Kind; (M:Jurtk:) [грудной ребёнок] / Säugling. | ćora-ejkakš E:Mar мальчик / Knabe. | ejkakšoń san E:Kozl [мужской член] / männl. Glied. | kajań ejkakš E:Mar Večk, kajäń äjkakš E:Ba [выкидыш] / unausgetragenes, meist totgeborenes Kind. | nogaj-ejkakš E:Mar [озорной, постоянно плачущий ребёнок] / ungezogenes Kind, das stets weint (eig.: Nogajer-Kind). | pot́aka-ejkakš E:Atr Večk [грудной ребёнок] / Säugling. | t́ŕäń ejkakš E:Mar, t́ŕań ejkakš E:Atr Večk приёмыш / Pflegekind. | ugᴉ͐l-ṕäń äjkakš E:Ba [внебрачный ребёнок] / uneheliches Kind. — [Vgl. ejd́; kaka].
ejk̀akšḱe ChrE (Dem. zu ejkakš) [ребёночек] / Kind.
ejkakštomo E:Mar, ejkakštumu [E:?Hl] [бездетный] / kinderlos.
kal ChrE E:Mar Hl Kal Kažl Jeg (Nom. best. Dekl. E:Mar -i͔ś, E:Jeg -oś, E:Kal -s, Nom. Pl. E:Mar Jeg -t, E:Kal Kažl -ʿt) ― kal ChrM M:Prol (Nom. best. Dekl. -ś, Nom. Pl. -ʿt) [рыба] / Fisch. ka·ltńəń ko·čkańźä i ka·rmaś ja·rcamə M:Prol (IV837) Er hob die Fische auf und begann zu fressen. | ašo kal E:Mar Atr, aši̬ kal E:Kad ― akšə̑ kal M:Ur ? пплотица / ? Kühling [? плотва] / ? Plötze, Rotauge (E:Atr); [общее назв. некоторых белочешуйчатых рыб] / eine allg. Ben. für mehrere weissschuppige Fische (E:Kad M:Ur). moŕäń ašo kal mat́äń ńejiźe E:Mar (132) Ein weisser Meerfisch sah Matja. | akšə̑ kal-osks M:Ur [весенний праздник жертвоприношения] / ein Opferfest, das in Urjum vormals vor dem Beginn der Pflugarbeit im Frühjahr vor Pfingsten begangen wurde. Nur die Männer nahmen daran teil. Auf dem Opferplatze wurde ein akšə̑ kal (“Weissfisch”) gekocht, später an seiner Statt ein Schaf. Gottheiten namens škaj-bas od. škaj [Himmelsgott, Schöpfer-Gott] u. mastə̑rə̑ń ḱiŕd́i mastə̑r-ava [über die Erde herrschende Erdmutter] wurden angebetet; von ihnen wurde “Erbarmen” (ḿilə̑śt́) u. Güte (parə̑) erbeten. | jozńeń kal E:Atr, jozne͔ń kal E:NSurk вьюн / Flusspricke, Neunauge; [голец] / Schmerle; Beissker, Schlammbeisser, Wetterfisch; [налим] / Quappe, Aalraupe. | kalń ajd́ama M:Čemb [ботало] / Störstange. | kal-ava E:SŠant (poet.) [прарыба] / Urfisch. ińe v́ec noldaś kolmo kalne͔t́, kolmo kalne͔t́ da kal-avat (I8) Drei Fische liess er ins Meer, drei Fische, Urfische. | kal-jam E:Mar Atr VVr ― kal-ja·m M:Ur уха / Fischsuppe; (E:VVr:) [щи] / Fischsuppe mit Kohl. | kalə̑ń kaṕe·ka M:P [рыбья чешуя] / Fischschuppe. | kal-ḱed́ M:Pš id. | kal-ḱed́ńä M:P (Dem.) id. | kal-ǵe·t́ks E:Kad id. | kal-ḱiča· M:Sučk мартышка (белая, ловит рыбу, немножко побольше сороки) / Meerkatze (weiss, fängt Fische, etwas grösser als die Elster). | kaluń kundamu E:?Hl (Gen. -ń) [рыболовная снасть] / Fischfanggerät. | kaluń kundaḿińi [E:?Hl] (Dem.) id. | kali͔ń kundi͔ E:Mar [рыбак] / Fischer. | kali͔ń kundi͔ća E:Mar id. | kal-lovaža E:Mar Sob [рыбья кость] / Gräte. prośt́ik ivanoń rabań śiźǵäḿeń śiśem lovažanʒo, śiźǵäḿeń śiśem jokoldi͔ sanonʒo, kal-lovažanʒo E:Sob (III101) Befreie Ivan, dem Sklaven, seine siebenundsiebzig Knochen, seine siebenundsiebzig Pulsadern, seine [?] Fischgräten [von Krankheit]! | kaloń lovso ~ kal-lovso E:?Večk [молоки] / Fischmilch. | kal-luč́ks E:Mar (? = Hl) (Gen. -uń), kal-lukš E:Jeg, kal-luč́ka E:Kad [рыбья чешуя] / Fischschuppe. | kal-luč́ksḱi E:Mar (? = Hl) (Dem.) id. | kal-luzga M:An id. | kal-ĺefksḱä M:P [малёк] / Fischbrut. | kal-ĺem E:Mar Kad Kal ― kal-ĺäm M:P Sel уха / Fischsuppe (E:Kad M:P Sel); [? рыбий жир] / ? Tran (E:Mar). | kal-o·źas E:Ba “пичужка” / ? Kiebitzregenpfeifer (= v́ä·d́iń o·źas E:Ba). | kalᴉ͐ń paća E:Kažl [плавник] / Flosse. | kali͔ń sakalot E:Mar [жабры] / Kieme(n). | kali͔ń sali͔ E ― kalə̑ń salaj M:P мартышка / Seeschwalbe (E); [чайка] / Möwe (= šorǯav) (M:P). | kali͔ń sardo E:Mar ― kalə̑ń sarda M:P [рыбья кость] / Fischgräte (E:Mar: feine). | kalu͔·ń si͔rʿcä͔ḿä E:Šokša (Nom. Pl. k. si͔rʿca·t) [рыбья жабра] / Kieme des Fisches. | kal-śalgo E:Mar VVr Atr Večk [рыбья кость] / Fischgräte (E:Mar: feine) (E:Mar VVr); [плавник] / Fischflosse (E:Atr Večk). | kalə̑ń śəva· M:P [тонкая рыбья кость] / feine Fischgräte. | kali͔ń ščepka E:Mar [рыбья чешуя] / Fischschuppe. | kal-ufa·mńä M:Katm [рыбий пузырь] / Fischblase. | kal-voz M:Prol [воз с рыбой] / Fischfuder. | ḱit-kal E:Mar [кит] / Walfisch. ińe v́ece͔ ḱit[‑]kal ujkšńi. – ḱeče͔ś (230) In einem grossen Wasser schwimmt ein Walfisch. – Die Schöpfkelle. | guj-kal E:Večk, guj-gal E:Ba, kuj-gal (kuj-ga·l) E:Kal, ḱjuvń kal E:Is ― kujə̑ń kal (gal) M:P, kujń kal (gal) M:Čemb Sel, gujə̑ń kal M:Sučk Prol вьюн / Bartgrundel, Schmerle (Cobitis); (E:Ba M:P:) [змеевидная рыба] / ein schlangenartiger Fisch, russ. “сука” (= jozne͔ń kal). | lapš-kal M:P лещ / Brachsen. | lapš-kalńä M:P (Dem.) id. | moda-kal E:Is пескарь / Gemeiner Gründling. | nau·la-kal E:Ba вьюн / Schmerle. | ṕińeń kal E:Seledba [маленькая большеголовая рыба] / ein kleiner, grossköpfiger Fisch (= boldi͔m-pŕa-kal E:Večk). | śij-kal M:P, śiji-ga·l M:Pš сом / Wels, Waller. | śt́eŕĺa-kal E:Mar [стерлядь] / Sterlet (eine Störart). | ščepka-kal E:Mar пескарь / Gemeiner Gründling. | kal kundams E(allg.) ― kal kunda·ms M(allg.) [ловить рыбу] / fischen.
kali͔ńe E:VVr (Dem. zu kal).
kalne͔ E:SŠant ― kalńä M:Kr Kars Sel (Dem. zu kal).
kalaća E:Mar ― kalat́śɛ ChrM, kala·ćä M:P (Nom. Pl. kala·ćat), kala·ćä ~ kalaćä M:Sel, kalaćä· M:Jurtk калач / Weizenbrot, eine Art Semmel. markań povə̑sa, kopša kalaćä M (IV220) An Markas Busen ist eine Weizenwecke. | kalaćä-kopša M:Pš [пирог из полбы, пшеничный хлеб / spelzige Pirogge, Weizenbrot]. | ruz-avań kalaća E:Gor Kulik красный клевер / Rotklee, Wiesenklee (Trifolium pratense) (E:Gor); “метлик” / ? Rispengras (Poa); [житняк] / ? Roggentrespe (Bromus secalinus) (E:Kulik). | v́iš-kalaćä M:Kr [пирог из полбы / spelzige Pirogge, Weizenbrot]. — Russ. кала́ч.
kala·ćäńä M:P (Dem. zu kalaća) id.
kalaćko·m E:VVr [калачиком] / wie eine Semmel. mat́ḱ, eje·t́kam, kojme·śt́ laŋs kalaćko·m (III228) Leg dich, mein Kindchen, wie eine Semmel auf den Brotschieber! — [Russ. кала́чиком (Instr. zu кала́чик)].
kalado ChrE E:Mar, kalade͔ E:Kočk, kalada E:Petr ― kaladă ChrM M:P [сломанный, раздроблённый, разорванный, разрушенный] / zerbrochen, zerfetzt, zerrissen, verfallen, (M:P auch:) убогий / elend, verkrüppelt. v́eŕga kalado krandast moĺit́. – karkńe E:Mar (269) Oben fahren zerbrochene Wagen. – Die Kraniche. motrozi͔ń ṕiĺkse͔ uĺńeśt́ kalado ḱeḿt́ E:Mar (293) Motros hatte an den Füssen zerrissene Stiefel. ṕiksi͔ś uš v́eśe śeźńeź uĺńeś, kaladoĺ, b́eŕeńeĺ E:Mar (2115) Das Seil war schon ganz zerrissen, es war abgenutzt und schlecht. kalade͔ čapka pŕase͔nze͔ E:Kočk (VII54) Er hat eine zerrissene Mütze auf seinem Kopfe. ĺon di͔ muška v́id́ńikšni͔śt́ kalada panarca poŋkstoma E:Petr (VIII162) Flachs und Hanf hat man in zerrissenem Hemde und ohne Hosen gesät. kuts kalada M:P Das Haus ist baufällig. panars kalada M:P Das Hemd ist zerrissen, abgetragen. | kala·da kuja·r M:Jurtk тыква / Kürbis. | kalada maći M:P [неуклюжий гусь / gebrechliche (= schwerfällig gehende) Gans]. | kalacta M:P (Adv.) [тяжело / schleppend]. kalacta jakaj Er geht schleppend, gebrechlich.
kalat́ḱä M:Vod (Dem. zu kalada) id. tarań laŋksa ᵪala·tḱä. alga[‑]v́äŕǵä kalatḱä (IV356) Tara hat einen Rock an, von unten bis oben zerrissen.
kaladoms ChrE E:Mar Atr MKly Večk Bag Jeg ― kaladə̑ms ChrM M:P Kr Čemb Jurtk, *kaladə̑ms (: kaladi͔) M:Sp [распадаться, разрушаться, ломаться, изнашиваться] / zerfallen, verfallen, zerbrechen, abgenutzt, abgetragen werden (ChrE E:Mar Večk Jeg ChrM M:P Sp Jurtk); [подниматься] / aufgehen (Beinwickel) (E:MKly); [рваться, разрываться] / reissen, platzen (E:Atr M:P). son kuva vačḱi, kaladi͔ E:Mar (144) Während es sich errichtet, zerfällt es immer. śed́ejak kazań kaladi͔ E:Mar (146) Noch mehr stürzt Kasan ein. ḿeńeĺiś kaladi͔ E:Mar (2101) Der Himmel stürzt ein. kańa mastori͔ś kaladi͔, kańa [ḿeńeĺiś] londadi͔ E:Mar (114) Sollte die Erde sich spalten, oder sollte der Himmel einstürzen? sońć kruglovoj; kasi͔ ćasozonzo, a kaladi͔ ḿeśećeze͔nze͔. – ḱiŕeś E:Mar (256) Es ist rund; in einem Nu wächst es heran, vergeht aber (erst) im Laufe eines Monats. – Der Knäuel. latoś kaladi͔, ḱize͔m śt́ak [joḿi!] E:Jeg (186) Der Schuppen wird einstürzen, mein Sommer wird umsonst verloren gehen! eĺi kalaćt́ ṕiĺkse͔ kaŕńenʒe͔ E:Bag (I416) Oder sind ihre Bastschuhe an den Füssen abgenutzt? ṕiĺǵeze͔ kalać, kaŕkse͔ze͔ śeźevś E:MKly Ihr(e) Bein(binde) ging auf, ihre Bastschuhschnur riss entzwei. v́e t́ejt́eŕ kakań ṕiĺǵeze͔ kalać E:MKly (VII22) Einem Mädchen löste sich die Beinumwicklung auf. osudozo ‒‒‒ kaladozo E:Večk (III93-4) Möge seine osud-Krankheit ‒‒‒ aufgelöst werden! kaladi͔t́ si͔nst śed́ejest E:Večk (II175) [Ihnen] wird das Herz brechen. śed́ijəźä kalat́ś M:Čemb Mein Herz wurde gerührt. ṕaĺäś, kaŕś kaladi͔ M Das Hemd, der Bastschuh wird abgenutzt. pana·rə̑źä kala·tś M:Jurtk Mein Hemd ist abgetragen worden. laska jotaj alašat́ laŋga, kaladi͔ M:P (IV720) Geht das Schneewiesel über den Rücken des Pferdes, wird das (Pferd) zusammenbrechen. jakama karmaj, mastə̑rś kaladi͔ M:Kr Wenn er zu treten beginnt, zerbricht der Erdboden.
*kaladokšnoms E:Sob ― *kalatkšńəms M:P Kr ‹Mam›, *kalačńəms M:Čemb Kars (Frequ. zu kaladoms, kaladə̑ms). kaladokšnoś družb́ińest E:Sob (VII254) Ihre Freundschaft wurde aufgehoben. kalatkšńi M:P Es beginnt abgenutzt zu werden (vgl. kaladi͔ Es wird abgenutzt werden). moń [panarńäźä kalatkšńi] M:Mam (IV7) Mein Hemd wird (bald) zerreissen. ḿäĺo·ᵪań kurgə̑c kalačńi M:Čemb [= M:Kars] (IV170) Mäljochas Mund begann sich abzunutzen (wohl vom vielen Weinen. P.).
kalaĺems E:Mar Večk (Frequ. zu kaladoms). kalaĺeś najkoń mazi͔ ṕiĺǵeze͔ E:Večk (I46) Najkos schöne Beinumwicklung löste sich auf.
kalańums E:Kažl (Frequ.).
kalavt E:NSurk [разорванное] / das Zerrissene. iśt́ańa i t́e kolavtońt́, kalavtońt́, śińd́evt́eńt́ sornuvti͔źe vaśiĺejeń poctondo (III202) So hat er auch das Angehexte, das (durch Zauberei) Zerrissene, Zerbrochene aus dem Inneren ‒‒‒ Vasilejs herausgeschüttelt.
kalavt̀oms ChrE, kalavtoms E:Mar Kozl VVr Jeg, kalaftoms E:Bug Večk, kalaftums E:Kal Kažl ― kalaftə̑ms ChrM M:P Sel, kalaftə̑mks M:Temn (Fakt.) разорить / zerstören, niederreissen, abtragen (z.B. ein Haus) (ChrE E:Mar VVr Bug Kal Jeg ChrM M:P Sel Temn); [рассеивать] / zerstreuen (ChrEM M:P); [изнашивать] / abtragen (z.B. Schuhe, Kleidung) (E:Mar M:P); [распускать (волосы), разматывать] / auflösen (Haar), abwickeln (z.B. Beinwickel, Garn) (E:Mar Večk Kal Kažl M:P); [распарываться] / aufreissen (eine Naht) (M:P); [натягивать] / aufspannen (Fäden) (E:Mar). kšni͔ń kuśt́imat kalavti͔ E:Mar (269) Es zerreisst eine eiserne Leiter. ḱi [ḿeśńe·] ma·šti͔, śo ka·lavti͔ pa·ndośt́ E:VVr (III286) Womit auch immer ein jeder es konnte, stets zerstörte er weiter den Berg. koda kalaftums ḿińd́eńiḱ t́et́iń se͔t́t́? E:Kal (2135) Wie werden wir diese Brücke zerstören? ṕize͔·m kalavsi͔ź E:Jeg (186) Sie werden mein Nest verwüsten. moda-pokoĺńet́ kalafti͔ E [Er zertritt Erdklumpen]. už lamo śed́ej t́e učaĺa kalafti͔ĺ E:Bug (V298) Vielen brach diese Utschalja [durch ihr Aussehen] das Herz. vaj śed́ińants soń kalafti͔ M:Temn (VIII364) Es macht ihm das Herz schmerzen. kalafti͔źe ṕiŕanʒo E:Večk (II185) [Es] hat sein Kopftuch [Kopfputz] losgebunden. iĺiŋka kalaft ‒‒‒ ṕiĺǵińeń E:Večk (II189) Zerreisst mir nicht die Beine [= Zieht mir nicht die Beinbinden ab]. kalafti͔źe čeŕenʒe͔, srafti͔źe kosanʒo E:Večk (III93) Sie hat ihr Haar gelöst, sie hat ihren Zopf aufgeflochten. iĺiŋka kalavt moń nogaj[‑]lokša[‑]kosi͔ńem E:Kozl (II457) Flechte meinen Zopf nicht auf, der einer Nogajerpeitsche gleicht! ṕŕa-čejᴉŕᴉnza kalaftft E:Kažl (2149) Mit aufgelöstem Haar [Ihr Haar ist aufgelöst]. | ṕiza kalaftə̑ms M:P [разрушать гнездо] / ein Nest zerstören. | plat́jä kalaftə̑ms M:Mam [изнашивать одежду] / Kleidung abnutzen, abtragen. karman [plat́jäń] štšama, [aĺäńäźä-t́ŕäjńäźä], mon [ṕäk] kalaftan (IV554) Wenn ich ein Kleid anzuziehen beginne, mein lieber Vater, so nutze ich (es) viel ab.
kalavt́ńems E:Mar, kalafńems E ― kalafńəms M:P Temn (Frequ. zu kalavtoms) [разрушать, разорвать, срывать] / zerstören, einreissen, niederreissen; [изнашивать] / abtragen, abnutzen (E:Mar). moda-pokoĺńet́ kalafńi E (V164) Er zerkleinert Erdklösse. śed́ińaćeń kalafńeza! M:Temn (VIII362) Es soll dir das Herz schmerzen machen!
kalaf M:P Saz (nur in Verbind.): šalaf-kalaf неровный / uneben (z.B. Erdboden) (M:Saz); “разваленный, разбросанный” / verfallen, zerstreut (M:Pš). t́äńi moĺan šalaf[‑]kalaf v́eĺəńät́i M:Saz (IV487) Jetzt gehe ich nach dem verfallenen Dorfe.
kalańa E:Mar Sob Jeg [мягкий, рыхлый] / mürbe, locker. vaj laŋǵińeze͔ valańa, vaj [potḿińeze͔] kalańa E:Mar (1122) Ihr [der Pirogge] Äusseres ist glatt, ihr Inneres ist mürbe. potmost uĺńest kalańat! E:Sob (VII128) Ihr Inneres sei mürbe! laŋgost uĺest si͔ńst valańat, potmost uĺest si͔ńst kalańat! E:Mar (142) E:Jeg (1104) Ihr Äusseres (Ihre Oberfläche) sei glatt, ihr Inneres sei mürbe! — [Vgl. kalado: kaladoms, kalavt̀oms; karańa].
kalba M:Pičep [кусочек, глыба / Stückchen, Klumpen]. lapšava ḿed́ńä, zaᵪə̑rnaj kalba (VIII274) Eine Schüssel Honig und gezuckerten Bärenlauch (?). — [Russ. колба].
kalbo·š M:P ?Sel (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. -t) [пожар, горящая деревяшка, головешка] / Brand, brennendes Holzstück, Feuerbrand. — Russ. голове́шка.
kalbo·šḱä M:P (Dem.).
kalck E:Mar Večk (onomat.) [звяк!, хлоп!] / klirr!, klapp! | kalck ḿeŕems E:Mar Večk [дребезжать, звенеть] / “klirr” machen, klirren, klingen; [стучать, хлопать, лязгать] / klopfen, klappen, [klirren]; [щёлкать, кляцать зубами, трещать, громыхать] / knallen, krachen, klappern. jur ḿeŕi pulozo, kalck [ḿeŕit́] ṕejenze͔ E:Mar (277) Sein Schwanz wedelt hübsch, seine Zähne fletschen übel (wird von einem heimtückischen Menschen gesagt, der sich bei einem einschmeichelt). | kalck t́ejems E:Mar [стукнуть, хлопнуть] / klopfen, klappen. — Vgl. kalsk; kalt.
kalcud́ems E:Mar, kalcu·d́ims E:Ba [стукнуть, щёлкнуть, хлопнуть] / (einmal) klopfen, pochen, knipsen, knallen, klatschen; [громыхать / klappern] (E:Mar). ćurkat́ńe v́ejc[‑]v́ejc [stukad́it́], kalcud́it́ E:Mar (280) Die Klötzchen klopfen gegeneinander, klappern.
kalcujems E:Mar (Frequ.) [стучать] / klopfen, pochen.
kaldad́əms ChrM M:P Pš Saz Sel (Mom.) (onomat.) [звякнуть, стукнуть(ся)] / plötzlich klirren, klappern (ChrM); [стукнуть, постучаться] / (einmal) klopfen, anklopfen. vaj kaldad́əźä igańä ortat́ M:Pš (IV407) (Da) klopfte Iga ans Tor. vaj esta kaldaćt́ śińeŕäś pabań [vaĺḿäńanc] M:Saz (IV4) Ach, dann wurde ans Fenster von Sinäs Weib angeklopft.
*kaldad́əma (: kaldad́ema) M:P [удар, стук] / Schlag, Stoss.
*kaldi͔jəms (: kaldi͔jan, ‑i͔i) M:P (Frequ. zu kaldad́əms) [стучать] / klopfen (heller Klang, = čakams; vgl. puńt́: puńd́ä·d́əms); [созывать людей к сельскому собранию стучанием в ворота] / die Leute zur Dorfversammlung zusammenrufen, indem man bei jedem ans Tor klopft.
kaldi͔(j)əma M:P (Gen. -ń) [стук] / Geklopfe.
*kaldi͔(j)əkšńəms (: kaldi͔(j)ikšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kaldi͔jəms).
*kaldi͔jəvə̑ms (: kaldi͔ivan, kaldi͔iv́i) M:P (Refl.-Pass. zu kaldi͔jəms).
kaldamast M:P болячка во рту / Fistel im Munde.
kaldur E:Mar ― kaldə̑r M:Kr, galdə̑r M:Temn [слово, описывающее звон, стук] / ein Geklirr, Geklapper beschreibendes Wort. kaldur kajińźe očkońt́eń E:Mar (283) Klirr! warf er es in den Trog. kaldə̑r[‑]kuldə̑r kajamats M:Kr (IV432) Kling klang (macht) ihr Schiffchen [beim Weben]. vaj galdə̑r-guldə̑r śijä pajkt́ ardə̑jᵪ́t́ M:Temn (VIII310) ‘Kling klang’ da fahren Schellen herbei.
kaldurdoms E:Mar, galdurdums E:Kad, galde͔rdums E:Kal ― kaldə̑rdə̑ms M:P, galdə̑rdə̑ms M:Sel Pičep Temn [звенеть] / klirren (z.B. ein Löffelbund); [дребезжать] / klappern (E:Mar Kad M:P Sel). varmaftə̑ma ĺebə̑ŕd́i, varma marʿta galdə̑rdə̑ M:Pičep (VIII260) Es weht ohne Wind, es flattert mit dem Winde. dajt́ä vaka dubi͔rttama, galdi͔rttama M:Temn (VIII416) Lasst uns stampfen und poltern.
kaldə̑rdə̑ma M:P ?Sel (Gen. -ń), galdə̑rma M:Sp [трещотка] / Klapper (M:P ?Sel); игрушка / Spielzeug (= vajgaĺd́eŕma M:Temn) (M:Sp).
kaldə̑rf M:Kard [стук] / das Klopfen. saś nula·sa[‑]valasa ṕižä t́akań śäŕfsa ńɯŕa·m[‑]olgə̑ń kaldə̑rfsa (IV476) Sie ist in Fetzen und Lumpen gekommen, mit dem Harn eines kleinen Kindes, mit dem Klopfen einer Wiegenstange.
-kalduruška: kocti͔ń kodamo-kalduruškat [Pl.] E:Mar вертушка / kurze Stöcke od. Walzen im Webstuhl (= kotf-kodam-mandə̑ńat M:P). krugom v́eĺavti͔, ožǯas a ćid́ardi͔. – kocti͔ń kodamo[‑]kalduruškat́ńe (238) Es dreht sich herum, Zügel duldet es nicht. – Kurze Stöcke od. Walzen in dem mordw. Webstuhl.
*kaldə̑rkšńəms (: kaldə̑rkšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kaldə̑rdə̑ms).
galde͔rftums E:Kal ― *kaldə̑rftə̑ms (: kaldə̑rftan, ‑i) ~ *kaldə̑rtftə̑ms (: kaldə̑rtftan) M:P (Fakt.) [(заставлять) стучать] / klappern machen, klappern.
kaldurgadoms E:Mar, kaldorgadoms E:Gor [ворковать] / girren (E:Mar); [застучать] / zu klappern beginnen (E:Gor). kov kuldurgać, kaldurgać E:Mar (1232) Wohinaus girrte sie [die Taube]? kaldorgać kat́ań orta lazozo E:Gor (VII218) Die Torbretter (Torschwelle) Katjas begannen zu klappern.
kaldorgaĺems E:Jeg (Frequ. zu kaldorgadoms). uš kaldorgaĺeśt́ orta[‑]lazo·nzo (196) Seine Pfortenbretter klapperten.
1kalgams ChrE E:Mar Ba Bug [глодать, изгрызать] / nagen, zernagen, (E:Mar auch:) [жевать] / kauen; (E:Ba:) [прокалывать, пробивать] / durchbohren, durchstechen (wie mit einer Nadel). maćej uš kalǵi, uš kalǵi! ṕiksi͔ńt́ kalǵiźe E:Mar (2115) Wie die Gans kaut und kaut! Sie zerkaute das Seil. koda v́eŕǵesḱeńt́ krut́asi͔ź, kona kalgaź, kona ḱečḱeŕeź, kona ṕśt́ijeź E:Mar (2116) Wie sie jetzt das Wölflein abfertigten, der eine biss es, der andere stiess es mit den Hörnern, der dritte stiess es mit den Füssen. śeks vańo[‑]at́a, t́e bojar[‑]f́iĺań ńej kalǵi E:Bug (V354) Darum benagt Vanjo-Alte diesen Bojaren Filja.
kalgavks E:Mar [обгрызенное] / das Benagte. vaj a suśiḱiń ńej javksi͔ń, a od́ińijań ńej ṕŕaksi͔ń, vaj a če͔jeŕiń kalgavksi͔ń (1122) O, sie [die Pirogge] ist nicht aus dem Ausschuss des Mehlkastens, nicht aus dem Obersten des Getreideschobers, nicht aus dem von den Mäusen Benagten.
kalgafksḱä M (Dem. zu kalgafks) [обгрызенное / das Benagte]. kurga-nardafkskat, šejərn (? šäjäŕəń) kalgafkskat [Angebissenes und von Mäusen Benagtes].
kalgakšnoms E:Mar (Frequ. zu kalgams).
kalkśems E:Mar (Frequ. zu kalgams).
kalgavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu kalgams) [быть изгрызанным] / zernagt sein, z. werden. a v́edun̄ne͔ń se͔v́ivan, a koldun̄ne͔ń kalgavan (1184) Ich kann (ja) nicht von dem Zaubergeiste aufgefressen werden, ich kann (ja) nicht von dem Ungeheuer zernagt werden.
2kalgams M:P Katm [заставлять дрожать, з. содрогаться] / zittern machen, schaudern machen; [потрясти] / erschüttern. uĺćä· kučka·va praftə̑nza, ĺiᵪama·ŋkaks kalganza M:Katm (IV473) Es soll dich mitten auf der Strasse zum Fallen bringen, es soll dich wie das Fieber zittern machen.
kalkśəms M:P (Frequ. zu kalgams) id.
kalgə̑ms M:P [дрожать, сотрясаться, содрогаться] / zittern, beben, schaudern (vor Kälte, Furcht). — [Vgl. 2kalgams].
kalgə̑ndə̑ms M:P [Kr] (Frequ. zu kalgə̑ms) id. kalʿt ńäjat, kalgə̑ndə̑ma M:P (IV731) Siehst du [im Traume] Fische, wirst du das Zittern bekommen. šińä·ś valgə̑ndi͔ aŕɯś kalgə̑ndi͔ [M:Kr] (IV221) Die Sonne geht unter, Arju zittert.
kalftə̑ms M:P Sučk (Fakt. zu kalgə̑ms) [заставлять трястись, з. дрожать] / jdn. schaudern machen, zittern machen (z.B. eine Krankheit).
kalfńəms M:P (Frequ. zu kalftə̑ms) id. eś ərmaś moń kalfńəmań Die Fallsucht machte mich zittern.
kalgo ChrE E:Mar Kad, kalga E:Ba ― kalgă ChrM, kalga M:P [Sel] (Gen. kalgə̑n, Nom. Pl. kalkt), kalga· M:Jurtk (Nom. Pl. kalgə̑·t) кострика (после конопли или льна) / Achel, Schäbe (von Flachs od. Hanf); чёрствый (напр. хлеб) / vertrocknet, trocken, hart, alt(backen) (z.B. Brot). udə̑mnts udə̑źä puwə̑də̑m algańä. puwə̑də̑m algańä kalga laŋgańä [M:Sel] (IV160) Er schlief seinen Schlaf unter einer Flachsbreche, unter einer Flachsbreche, auf Acheln.
kalgoń E:Mar [состоящий из кострики, костровый] / aus Acheln bestehend. a kalgoń ṕeŕekladonok, a olgoń mostov́inanok (1156) Unser Querbalken ist nicht aus Acheln von Flachs, unsere Bodenbretter sind nicht aus Stroh gemacht.
kalgə̑ńä M:P Saz (Dem. zu kalgă). fḱä pavo·skasa [ḿit́ŕɯń] alduńäś, [ḿit́ŕɯń] alduńäś akša kalgə̑ńäś M:Saz (IV58) In dem einen Wagen (sitzt) Mitrjus Aldu, Mitrjus Aldu, das weisse Flachshaar.
*kalǵijafńəms M:Temn (Frequ. zu *kalǵijaftə̑ms) [посыпать льняной кострой] / etw. mit Flachsschäben bestreuen. eznańäj, matańäj, äźeḿ[‑]bŕäńäćeń kalǵijafńijä (VIII400) Lieber Schwager, ich habe deine Hinterbank mit Wergabfall beladen.
kalgudo E:Mar VVr, kalgu·do E:Atr, kalgodo E:Večk Jeg, kalgᴉ͐·da E:Ba (Nom. Pl. kalgᴉ͐·dᴉ͐t), kalgə̑da E:Kad (Nom. Pl. kalgə̑də̑t), kalguda E:Kal (Gen. kalguduń) ― kalgə̑da M:P Pš Kr Sal (Gen. M:P Pš kalgə̑də̑n, Nom. Pl. M:P kalgə̑tt), kalgə̑·da M:Jurtk (Nom. Pl. kalgə̑·də̑t) жёсткий / hart (z.B. Erde, Bett); [клейкий] / zähe (E:Mar Atr VVr Večk Kad Kal Jeg M:P Pš Jurtk); [негибкий] / unbiegsam (z.B. Stock); [тугой] / steif (z.B. Schere, Klappmesser) (E:Ba M:P Kr); [строгий, жестокосердный] / hart, hartherzig, streng (von Menschen) (Gegens.: ĺeṕä mild, weich) (M:P). kalgudo tańt́ejńe, ṕejt́eḿeńeń a maštov́i. ṕešče͔ś E:Mar (232) Ein hartes Leckerbisschen, für einen Zahnlosen taugt es nicht. – Die Nuss. kalgudan E:Jeg (ML87) Ich bin hart. si͔ń kalgᴉ͐·dᴉ͐t E:Ba Sie [die Schere] ist steif. acaj ĺäpsta, madə̑ms kalgə̑da M:P Das Bett wird weich gemacht, ist aber hart zum Schlafen (Sprw.). | kalgə̑d(a) ińǯ́a [M:?P] мокрица / irgendein Käfer (? Assel) (= uńža(ka) E:VVr). | kalgə̑da ḱiv́e M:Sel [свинец] / Blei. | kalgə̑da mandə̑ńä M:P [крепкая палка] / ein steifer Stock. | kalgə̑da roź-šužä·ŕ M:Kr [жёсткая ржаная солома / ein steifer Roggenhalm]. | kalgudosto E:Bug (Adv.) [строго, жёстко] / streng, hart. kalgudosto jondol[‑]baba son pškaĺeś (V214) Die Blitz-Alte sprach grob.
kalgə̑dańä M:P (Gen. -ń) (Dem. zu kalgə̑da).
kalguctomoms E:Mar Jeg, *kalgut́ksumums (: kalgut́ksumś) E:Kal жёстким стать / hart werden (z.B. Brot, Schnee). kalguctuman E:Jeg Ich werde hart.
kalguctomtoms E:Mar (Fakt. zu kalguctomoms).
kalgumat (Pl.) E:Večk [мужской член], муде / männl. Geschlechtsteile.
kali͔m E:Mar ― kali͔·n M:Prol [выкупная цена за невесту] / das Kaufgeld für die Braut. — Tat. kalym.
kali͔š M:Kr Mam, kali͔š ~ kali͔·š ~ kalə̑š M:P, kali͔·š M:Pš, gali͔š M:Čemb, gali͔·š M:Kars, galə̑·š M:Sel, galᴕš M:Temn голый / nackt, bloss; [безволосый] / unbehaart; плешивый / kahlköpfig; [какая-то рыба] / irgendein Fisch (= golau̯ M). kali͔·š manca stadat af pańćišt́, švatat́ńä kuli͔št́ M (IV726) Mit einem Stock ohne Rinde treibt man die Herde nicht, (sonst) sterben die Tiere. aĺäś kə̑da saj rabo·tamsta də̑ madi͔ galə̑·š äźəm laŋks də̑ mojń ĺəpšta·saman M:Sel (IV835) Wenn der Mann vom Arbeiten kommt und sich auf die blosse Bank legt, zerdrückt er mich. | kali͔·š laŋga M:P, kali͔š laŋga M:Čemb Ur, galə̑š laŋga [M:Sel] [голый] / nackt; бедный / spärlich gekleidet, arm. [akańäj] štšaka [ḿińt́śeń] kali͔š [laŋgə̑ńkəń] [M:Mam] (IV382) Tante, bekleide unsere nackten Körper! oj, ščak, maźäńäj, galə̑š laŋgə̑ńäźń! [M:Sel] (IV161) Kleide, Tante, meinen nackten Körper! af kali͔š laŋgə̑ń štšaian [M:Mam] (IV43) Ich bin keiner, der nackte Körper kleidet. aš gali͔·š laŋgə̑ń ĺovań ežd́ińac M:Kars (IV374) Ljova hat keinen, der ihm den nackten Leib wärmt. | gali͔·š ṕińä M:Čemb [лысая собака] / haarloser Hund.— [Russ. голы́ш].
*kali͔·šgə̑də̑ms (: kali͔·šgə̑dan, ‑i͔) M:P [лысеть, становиться безволосым] / kahl od. haarlos werden.
*galə̑žə̑kstə̑mə̑ms (: galə̑žə̑kstə̑man, ‑i) M:Sel [лысеть, становиться безволосым] / kahl od. haarlos werden.
kalk M:Ur [народ] / Volk (im Gebete). ḿirńək-kalkńək [Die ganze Dorfgemeinde samt ihrem Volke]. — [Türk. kalk, kalə̑k id. < arab.].
kalmams ChrE E:Mar SŠant Sam StDemk ― kalmams ChrM M:P [Sel Mam] Vert [погребать] / begraben. ńej kud́ŕav ṕekše͔s v́eška polańt́ [kalḿiźe] E:Mar (152) In der Krone einer dichtbelaubten Linde begrub sie den kleinen Ehemann. son azoronzo mazi͔ gńedoj kalḿiźe E:SŠant (I264) Das schöne, dunkelbraune Pferd begrub seinen Herrn. kalm[‑]azi͔ŕce͔ńt́ kalmań t́aka avaŕd́i E:Sam (VII330) Auf dem Friedhof weint ein begrabenes Kind. vaj t́ese͔ ašči mokšoń [śt́iŕ] kalmaᵪ E:StDemk (VII170) Hier liegt eine Mokschanin begraben. kalmama·k, aĺäj, ot́śu ḱi tə̑rva·s [M:Sel] (IV292) Begrabe mich, Vater, am Hauptwege! kolma [ḱi-u·lə̑s] moń kalmamak [M:Mam] (IV268) Begrabe mich an einer Kreuzung von drei Wegen! a moń kalmamaśt́ oću ḱi tə̑rvas M:Vert (IV295) Begrabt mich am Rande des Hauptweges!
kalmamo E [погребение] / Begräbnis.
kalḿića E:Mar [могильщик] / Totengräber. ton baslav́ika [ḿeḱev] si͔ks ‒‒‒ uᵪ [t́et́eń-]avań [kalḿićaks] (1218) Segne ihn, auf dass er zurückkäme, ‒‒‒ o, um Vater und Mutter zu begraben!
kalmavtoms E:Mar, kalmaftoms ChrE E:Atr ― kalmaftə̑ms M:P (Fakt. zu kalmams) [заставлять хоронить] / begraben lassen. moń kalmaftumak pokš ḱi čiŕeśt́eń E:Atr (I140) Begrabe mich zu Seiten des Hauptweges!
*kalmafńəms (: kalmafńan) M:P (Frequ. zu kalmaftə̑ms).
kalmśems E:NSurk, kalmśims E:Petr ― kalmə̑śəms M:P (Frequ. zu kalmams) [погребать] / begraben. kalmśiź pop d́ijakont babast E:NSurk (III313) Der Pope und der Diakon begruben ihre Frauen. v́eśe ńe v́eĺet́ńe [kalmśiśt́] kuli͔st v́e kalma[‑]azi͔rc E:Petr (VIII72) Alle diese Dörfer haben ihre Toten auf ein und demselben Friedhof begraben.
*kalmə̑śəft́əms (: kalmə̑śeft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu kalmə̑śəms).
kalmo ChrE E:Mar, kalmu E:Hl ― kalmă ChrM M:P, kalma [M:Mam] [могила] / Grab, (E:Mar Samod auch:) [могильный холм] / Grabhügel. ži͔voj lomańńeń kalmo iĺa čuvt, tońć śed́e iḱeĺe ejze͔nze͔ prat E:Mar (277) Grabe nicht einem lebendigen Menschen ein Grab, (sonst) wirst du selbst zuerst hinein fallen. se͔ŕej kalmo proᵪožajkań pŕalksozo E (VII330) Ein hoher Grab(hügel) [ist] des Wanderers Kopfkissen. ṕećka[‑]ugulcu tataruń kalmu. – muśḱimat́ńi E:Hl (250) In der Ofenecke ist das Grab eines Tataren [ein Tatarengrab]. – Die (schmutzige) Wäsche. šuks-pŕa·zə̑nza šuvś kalma, i matś [kalmə̑t́i] [M:Mam] (IV894) Er hatte in seinem Kehrichthaufen ein Grab gegraben und hatte sich ins Grab gelegt. | kalm-aze͔ŕ E:Mar Is (Gen. -iń), kalm-ozi͔ŕ E:MKly, kalm-azi͔ŕ E:Sam Večk, kalmo-eze͔ŕ ~ kalmoń ze͔ŕ E:VVr, kalm-a·zᴉ͐ŕ E:Ba Kažl, kalma-azi͔r E:Petr, kalm-azi͔·r E:Kad (Lat. -u), kalm-azu·r E:Kal, kalm-a·zur E:Šokša ― kalm-ezə̑r ~ kalmə̑n ezə̑r ~ kalmə̑ń e·źər (Lat. -u) ~ kalmə̑-ja·źəŕ (Lat. ‑u͕) ~ kalmə̑-jäńʒ́əŕ (Lat. -i) M:P, kalmə̑ń ezə̑r ~ kalmə̑-jazə̑r ~ kalmə̑-jäńʒ́əŕ (Lat. -i) ~ kalmə̑-jäńźəŕ M:Pš, kalmań ezə̑r M:Čemb, kalm-azə̑r M:Sel кладбище / Friedhof, Kirchhof (E:Mar M:Kly VVr Samod Ba Petr Kad Kal Šokša Kažl Večk Is); [группа могил] / eine Gruppe von Gräbern (in denen die Verstorbenen einer Sippe begraben liegen) (M:Pš); [часть кладбища, где каждый род отдельно погребает своих покойников] / der Teil vom Friedhofe, wo die Verstorbenen sippenweise begraben werden (M:P); [могильный холм] / Grabhügel (M:P [kalm-ezə̑r, kalmə̑n ezə̑r] M:Pš, [kalmə̑ń ezə̑r, kalmə̑-jazə̑r] M:Čemb); [хозяин кладбища] / Herr des Friedhofs (E:Petr). sovaś t́apuńa v́eĺeń kalm[‑]ozi͔rc E:MKly (VII30) Tjapunja trat auf den Friedhof des Dorfes. kalm[‑]azi͔ŕ laŋks proᵪožajka pačkoĺeś E:Sam (VII330) Der Wanderer kam zu einem Friedhof. v́eśe ńe v́eĺet́ńe [kalmśiśt́] kuli͔st v́e kalma[‑]azi͔rc E:Petr (VIII72) Alle diese Dörfer haben ihre Toten auf ein und demselben Friedhof begraben. uĺims sońändza od kalma[‑]azi͔ri͔ks E:Petr (VIII72) Er sollte der Herr (der erste Verstorbene) des neuen Friedhofs werden. ńej v́inas kuli͔jt́ńiń kalmśisi͔ź kalma-azi͔rc E:Petr (VIII242) Jetzt werden die an Branntwein Gestorbenen auf dem Friedhof begraben. iĺiḿiź kalma v́eĺeń kalm[‑]azi͔ŕc E:Večk (I323) Begrabt mich nicht auf dem Dorffriedhof! | kalm-azi͔ŕ-pokš E [глава кладбища] / Haupt des Friedhofes. kalm[‑]aźi͔ŕ[‑]pokšoś proᵪožajkań noldi͔źe (VII330) Der Herr des Friedhofes liess den Wanderer ein. | kalm-azi͔ŕka E:Bokla (Dem. zu kalm-azi͔ŕ) [кладбище] / Friedhof. kalm[‑]azi͔ŕkas si͔ń kandi͔ź (V498) Sie trugen sie auf den Friedhof. | kalm-azi͔ŕńa E:Sam ― kalm-ezə̑rńä M:P, kalmə̑ń e͔zə̑ŕńä M:Temn (Dem.) [покойник (в могиле)] / Verstorbener (im Grabe) (E:Sam); [могильный холм] / Grabhügel (M:P Temn). noldaḿiźga, kalm[‑]azi͔ŕńat, udomo! [E:Sam] (VII330) Lasst mich ein, Bewohner des Friedhofes, zum Schlafen! ḱeluńät́ ala kalmə̑ń e͔zə̑rńac M:Temn (VIII292) Unter der Birke ist ein Grabhügel. | kalmoń čuv́i E:Bokla ― kalmə̑ń šuv́i M [могильщик] / Totengräber. | kalmoń ḱiŕd́i E:Vez Večk NSurk Af NŠant [властитель(ница) могил] / Herrscher(in) über Gräber. kalmoń ḱiŕd́i v́era-baba E:Vez [Herrscherin über Gräber, Vera-Alte!]. kalmoń ḱiŕd́i maŕo[‑]baba, ton kalmoń ḱiŕd́ijat, v́eśe kuli͔[‑]joḿi laŋkso pokšat E:Af (III159) Herrscherin über Gräber, Marjo-Alte, du bist die Herrscherin über Gräber, du bist Haupt über alle Verstorbenen. kalmoń ḱiŕd́i, kalmoń pŕavt E:NŠant (III73) Herrscher über die Gräber, Herr der Gräber! | kalma-krańč (kalmə̑-krańč) ~ kalma-kranč M:P, kalma-krańč M:Pal, kalmə̑-grańč [M:?Jurtk] [ворон] / Rabe. kud[‑]pŕasa kalma[‑]kranč koknaj, [śä] kuca kuli͔ uĺi M (IV713) Krächzt auf dem Dachfirst des Hauses ein Rabe, wird im Hause jemand sterben. | kalma-kuža M:Vert [назв. языческого кладбища вблизи с. Вертелим] / Name eines heidnischen Friedhofes in der Nähe des Dorfes Wertelim. [В с. Вертелим как более спокойное место мордва привозили покойников со всех местностей, верст за 40-50 и хоронили их в местности дикой, неприступной: в дремучем лесу, на поляне, на горе. Это языческое кладбище (по морд. наз. калма-кужа) сохранилось неприкосновенным и по сие время / In das Dorf Wertelim, das ein entlegenerer u. ruhigerer Ort ist, fuhren die Mordwinen ihre Verstorbenen aus allen umliegenden Gegenden, sogar aus einer Entfernung von 40-50 Werst, u. begruben sie hier an einem wilden, unzugänglichen Orte: in dichten Wäldern, auf Waldwiesen u. Bergen. Dieser heidnische Friedhof (auf mordw. kalma-kuža genannt) hat sich bis zu dieser Zeit unangetastet erhalten]. | kalmo-laŋgo E:Mar Atr Večk, kalma-laŋgu E:Petr, kalma-naŋga E:Kažl ― kalma-laŋgă M:P Ur Jurtk [место погребения, кладбище] / Begräbnisplatz. tuit́ kalma[‑]laŋguv [kuli͔ńt́] kalmama E:Petr (VIII230) Man begibt sich auf den Friedhof, um den Verstorbenen zu begraben. moĺan kalma-laŋks M:Čemb, moĺan kalmə̑-la·ŋs M:Ur, moĺa·n kalmə̑-la·ŋs M:Jurtk Ich gehe auf den Friedhof. | kalmo-laŋgoń osod E:Mar [причинившаяся от умерших болезнь] / eine von den Verstorbenen herrührende Krankheit. | kalma-laŋgə̑ń ši M:P Pš [отмечаемые дважды в год поминики на кладбище] / zweimal jährlich begangene Gedächtnisfeier, die Tage, an denen die allg. Gedächtnisfeier auf dem Friedhofe begangen wird. | kalmə̑-ma·r M:P Jurtk, kalmə̑-mar M:Pš [могильный холм] / Grabhügel. | kalmoń pokš E, kalmo·ń bokš E:Is [глава кладбища] / Haupt des Friedhofes. | kalmoń pŕaft E:Bug, kalmoń pŕavt E:NŠant id. kalmoń ḱiŕd́i kalmoń pŕavt E:NŠant (III73) Herrscher über die Gräber, Herr der Gräber! kalmoń pŕaftne͔ śukuńaś E:Bug (V132) Sie verneigte sich vor dem Herrscher über die Gräber. | kalm-pulă: kalm-pulă-ĺäj, kalm-pul-ozks M:Pal [праздник жертвоприношения в честь богини воды после троицы] / Opferfest, das im Dorfe Palajewka beim ersten Neumond nach Pfingsten auf dem alten Friedhofe im Namen der Wassermutter (v́ed́-ava) begangen wurde, wo eine Färse geschlachtet wurde u. wo auch die Frauen anwesend waren. | kalm(a)-ušudi͔j E:Sar Tel, kalmə̑ń ušədi͔ E:Nask ― kalmə̑ń ušə̑di͔ M:Sučk [похороненный первым на кладбище / “Beginner” (= der erste Begrabene) des Friedhofes]. kalma·-u·šudi͔j, iĺi·ḿ[‑]pokšt́ä·j E:Tel (VII382) Beginner (Begründer) des Grabes, Ilim Grossvater! kalmə̑ń ušə̑di͔ anna-baba, uĺəza šańfćä, aŕćəḱ para! M:Sučk [Begründerin des Friedhofes, Grossmutter Anna, gib deinen Segen, sei (uns) gewogen!]. | kalmoń vaĺavks E:Mar ― kalma-vaĺafks M:Sel [могильный холм] / Grabhügel.
kalḿińe E:Mar (Dem. zu kalmo) [могилка / Gräbchen]. koda čuvan, jalgaj[‑]dugaj, [v́eška kalḿińe]! (16) Wie ich, liebe Freundin, ein kleines Gräbchen grabe!
kalmə̑ńä M:P (Dem. zu kalmă) [могилка / Gräbchen].
kalmokstams E:Večk, kalmukstums E:Ba ― kalmə̑kstə̑ms M:Pš An, kalmakstə̑ms (? ‑a‑) M:Levši уйти на не доброе место, запропаститься / weggehen, (plötzlich) verschwinden, zum Teufel gehen (E:Večk Ba M:Pš Levši). kov kalmokstaś E:Večk Wohin zum Teufel ist er verschwunden? kat́i-koza kalmə̑kst́ś M:Pš Wohin mag er verschwunden sein? vaj koz(a) urə̑ksti͔ (? ‑ə̑) t́ä śiŕä ĺišməś kalmaksti͔ M:Levši Wo versteckt sich dieses alte Pferd, wohin verschwindet es?
*kalmokśńems E:Večk (Frequ. zu kalmokstams). ḿejs t́ija kalmokśńat? Was treibst du dich hier umher?
kalsk E:Mar (onomat.) [подраж. стуку] / das Klopfen nachahmendes Wort. varmaś puvasi͔ńźe, a si͔ń “stuk[‑]kalsk, stuk[‑]kalsk!” (280) Der Wind bläst sie an, sie aber (machen) “klirr-klapp, klirr-klapp”. — Vgl. kalck; kalt.
kalt M:P, galt M:Čemb (onomat.) [подраж. стуку] / ein das Klopfen nachahmendes Wort. | kalt moĺəms M:P, galt moĺəms M:Čemb [стукнуться, хлопнуться / (sich) stossen, hinschlagen]. [v́äŕd́ä] praś [at́äńä], kalt moĺś pŕats. – [ṕeŋǵäś] M:P (IV686) Von oben fiel ein Alter herab, klopf (machte) sein Kopf. – Das Holzscheit. — Vgl. kalck; kalsk.
kaltad́əms M:P Pš, kaltə̑d́əms M:Pš, galtə̑d́əms M:Čemb [хлопнуть(ся), стукнуть(ся) / knallen, hinschlagen, klopfen, (sich) stossen]; [ударить, стукнуть] / klopfen (tr.). ṕŕäźä kaltə̑t́ś śt́enat́i M:Pš Ich habe mir den Kopf an der Wand gestossen. son kaltad́əźä praščəna vaĺmät́ M:Pš (IV19) Sie klopfte an das Fenster der Bierschenke.
*kalti͔jəms (: kalti͔an, ‑i͔i) M:P, galti͔jəms M:Čemb (veralt.) [стучать] / klopfen (z.B. an eine Tür).
*kalt́ijəkšńəms (: ? kalt́iikšńan) M:P (Frequ. zu *kalti͔jəms).
kaltakuška E:Atr колотушка / Klapper.
kalufa·ma M:Pš [мужское имя] / ein Männername. at́ŕäń kolma śoranzə̑n, śoranzə̑n, fḱät́ ĺemə̑c kalufa·ma jef́i·ma (IV436) Aterju hat drei Söhne, Söhne. Der Name des einen ist Kalufama Jefima.
kaĺ ChrE E:Mar Gor Kad Kažl Večk Is ― kaĺ ChrM M:P Sel [ива] / Weide (Salix) (E:Gor: weisse Weide (Salix alba); E:Kad: Weide (Busch), auch: ветла / Weidenbaum, Lorbeerweide [Salix pentandra]; E:Kažl: ива / Weide, Bachweide, Weidenbaum; M:P: верба / Weidenbaum; M:Sel: тальник / [Purpurweide]). | eŕba-kaĺ E:Mar Ba, v́erba-kaĺ E:Večk ― v́erva-kaĺ M:Čemb, v́erma-kaĺ M:Sučk верба / Weide (E:Mar: вербовник / [Blutkraut]). | kaĺ-jonks E:Nask [ивовая палка] / Weidenrute. | kaĺ-ju·r E:Kad ― kaĺ-jur M:P Ur [ивняк] / Weidengebüsch; (E:Kad M:Ur:) [ивовый куст] / Weidenstrauch. | kaĺ-ḱed́ E:Kal, kaĺ-ǵäd́ E:Kažl [ивовая кора] / Weidenrinde (E:Kal); корьё / Rinde zum Gerben des Leders, Gerberlohe (E:Kažl). | kaĺ-ḱesak E:Ba Večk [ивняк на узкой полосе земли] / auf einem schmalen Streifen Land wachsendes Weidengebüsch (eig.: Weidensträhne). | *kaĺ-kəŕʿćä M [коромысло из ивового дерева] / Schulterjoch aus Weidenholz. kaĺ-[kəŕʿt́śäńä iva·ńäŕäś] (IV446) Ivans Frau ist wie eine Tragstange aus Weidenholz [= krumm]. ḱi-ulə̑sa kaĺ-kuŕe·ń M:Kars (IV320) Auf der Wegscheide (stand) ein Weidenstrauch. | kaĺ-kruk E:NSurk тальный кружок, тальник / Weidengebüsch (= ‑pulo). | kaĺ-ku·rakš E:Ba ― kaĺ-kura·kš M:Sučk ракитник / Weidengebüsch. | kaĺ-kuro ChrE E:Mar Večk, kaĺ-kură E:Ba [(круглый) ивняк] / (rundes) Weidengebüsch. | kaĺ-kuri͔ńe ChrE E:Mar (Dem.) id. | kaĺ-kuŕńa E:Atr id. | kaĺ-kuŕe·ń M:Čemb ‹Kars› [ивняк] / Weidenstrauch. | kaĺ-kuža M:Šad [назв. деревни / Name eines Dorfes, “Weidenau”]. vaj kaĺ-kužəń v́eĺəńä, kut́ v́eĺəńä ḱiĺińä (? = ḱeĺińä) [? O, das Dörflein Kalj-Kusha, wenn auch nur ein Dörflein, (so) doch ausgedehnt]. | kaĺ-nal M:P Ins Čemb [ивняк, ивовая чаща / Weidengebüsch, Weidendickicht]. kasə̑m vastə̑ńac v́iŕä ṕeńasa, v́iŕä ṕeńasa, śid́ä kaĺ[‑]nalsa M:Ins (IV244) Der Ort, wo er aufgewachsen ist, ist am Rande des Waldes, am Rande des Waldes, in dichtem Weidengestrüpp. | kaĺ-b́e·nš M:Čemb Sel [драгоценность в мужском поясе] / Schmuckstück am Gürtel der Männer (es gibt davon 1-3), an dessen unterem Ende eine Troddel, an dessen oberem Ende (? eine Stickerei), Flittergold u. Glasperlen sind. | kaĺ-pŕa E:SŠant [ивовая верхушка / Weidenwipfel]. | kaĺ-pulo E:Mar Večk, kaĺ-pulo ~ kaĺiń pulo E:VVr [ивняк] / Weidendickicht (“mehrere Desjatinen”). | kaĺ-sud M:Temn [ивовая кора / Weidenrinde]. oću žäi, jakśt́eŕ kaĺ[‑]suc (VIII308) An einen grossen Sumpf, um rote Weidenrinde [zu] sammeln. | kaĺ-tarad E:Mar [ивовая ветка] / Weidenzweig. | kaĺ-vatrakš E:Mar [“ивовая лягушка” / “Weidenfrosch”]. kaĺga jaḱit́ kaĺ-vatrakšt (Sie sind) im Weidengebüsch wandernde Frösche. | kasks-kaĺ E:Seledba [гладкая и хрупкая ива] / eine glatte u. spröde Weide(nart) (= duba-kaĺ E:Večk). | norov-kaĺ E:Seledba [вид ивы] / eine Weidenart. — Vgl. kojb. kāl weisse Weide.
kaĺiń E:Mar [ивовый] / weiden, aus Weide.
kaĺńä M:P (Dem. zu kaĺ).
kaĺada [E:Mar ?Večk] (Nom. Pl. E:Večk ‑t) ― kaĺada M:P Katm [рождественская песня / Weihnachtslied (E:Mar Večk)]; [рождественский сочельник] / Weihnachtsabend (M). paro kaĺadat vali͔ńet́ E:Mar (1206) Deine Worte ertönten mir, hübschen Weihnachtsliedern gleich. kaĺada, kaĺada! štšakaj makst [ṕeŕaka]! M:Katm (IV414) [Es ist Weihnachtsabend, Weihnachtsabend!]. Tante, gib (uns) eine Pirogge! | kaĺadań ši M:P [сочельник] / Weihnachtsabend. — Russ. коляда́.
kaĺadajka E:Mar [рождественский паштет] / die kleine Pastete, die am Weihnachtsabend in jedem Hause einem jeden der singenden Knaben u. Mädchen gegeben wird.
kaĺadams E:Mar Kažl позорить / schimpfen, beschimpfen, schmähen (E); [петь рождественскую песню] / ein Weihnachtslied singen (E:Mar); [выманивать деньги] / jdn. (um Geld) prellen (E:Kažl).
kaĺadamo E:Mar [NSurk] [детская рождественская песня] / Weihnachtslied der Kinder.
kaĺadakšnoms E:Mar (Frequ. zu kaĺadams) [петь рождественские песни / Weihnachtslieder singen].
kaĺaga E:NBajt болтунья / Schwätzerin. oᵪ suka a ḱeĺgaj, ḱeĺgaj v́eĺeń kaĺaga (V498) O Hündin, (du) Keljgaj, Keljgaj, des Dorfes Schwätzerin. — ? Russ. каля́ка.
kaĺajevo E [назв. эрз. деревни Каляево] / Name des ers. Dorfes Kaljajewo im Bez. Temnikow, Gouv. Tambow.
1kaĺams E:Mar Bug ― kaĺams M:Jurtk обмануть / betrügen (E:Mar M:Jurtk); [соблазнять] / verführen (E:Bug); [закаливать (железо)] / härten (Eisen) (E:Mar). koloĺ iśem t́ejt́eŕ[‑]avań kaĺamo E:Bug (V474) Isemej war ein Meister im Verführen der jungen Frauen.
kaĺćems E:Mar (Frequ.).
2kaĺams M:P Pš Kr ?Sel [оплакивать, скорбеть, носить траур] / um jdn. trauern, jdn. betrauern, Trauerkleidung tragen (M:P: die Trauerzeit dauert sechs Wochen, wobei die Mädchen ihre Zierate kə̑rga·vaks, pula, śokə̑ńat ablegen, immer in einem schlechten Alltags-Arbeitshemd gehen, nicht singen, nicht lachen, nicht scherzen; am Sterbetag ist das Haar aufgelöst u. das Gesicht wird mit Nägeln blutig gerissen; dies alles (seitens der Mädchen) geschieht bei einem Blutsverwandten, der zu derselben Familie gehört), (M:P ‹Pš› auch:) [оплакивать] / jdn. im Klagelied beweinen, (M:P auch [mit Abl.]:) [испытывать недостаток, нуждаться] / Mangel an etw. haben, etw. nötig haben. kaĺan t́äŕäźəń M:P Ich trauere um meine Mutter. vata, javan[‑]kaĺan sazə̑rńäźəń [M:Pš] (IV581) Siehe, ich beklage meine [jüngere] Schwester. son [ḿeźä] kaĺäj, son [ḿeźä] javaj? M:Pš (IV403) Über wen trauert sie? soń kaĺasi͔, soń javasi͔ ḿiń akańäńḱä, kaĺamańac-javamańac t́aza maŕavi M:Kr Er wird von unserer älteren Schwester beweint, ihr Weinen ist bis hierher zu hören. kaĺan ḿiŕd́əń kodań kaŕd́ä, pəšt́a·n ḿiŕd́əń ponań kaŕksta M:P Ich entbehre der vom Ehemanne geflochtenen Bastschuhe, ich habe Mangel an vom Ehemanne gedrehten Bastschuhschnüren. — Vgl. russ. каля́ть beschmutzen.
kaĺam(ă) M:Kr Pš Patra [траурный / Trauer-]. [kajäjəńt́t́ä] javam[‑]kaĺam[‑plat́jäńäńt́t́əń] M:Kr (IV485) Zieht eure Trauerkleider aus! kaĺam[‑]paĺäńä laŋksə̑nza M:Patra (IV25) Sie hat ein Trauerhemd an. kaĺam[‑]paĺäńac uĺɯń laŋksə̑nza M:Pš (IV403) Ulju hat ein Trauerhemd an. kaĺam[‑śeŕǵäńat] uĺɯń ṕiĺksə̑nza M:Pš (IV403) Ulju hat Trauer-Beinwickel an ihren Beinen. kaĺam[‑]v́äzkańä pŕasə̑nza M:Patra (IV25) Sie hat ein Trauertuch auf dem Kopfe. kaĺam[‑]v́äzkańac uĺɯń pŕasə̑nza M:Pš (IV403) Ulju hat einen Trauer-Kopfputz auf ihrem Kopf. | kaĺam-paŋgə̑ńä M:P [траурная вуаль / Trauerhaube].
kaĺamańä M:Kr (Dem. zu *kaĺama) [оплакивание] / das Beweinen. soń kaĺasi͔, soń javasi͔ ḿiń akańäńḱä, kaĺamańac-javamańac t́aza maŕavi Er wird von unserer älteren Schwester beweint, ihr Weinen und Klagen ist hierher zu hören.
*kaĺśəms (: kaĺśan, ‑i) M:P (Frequ. zu kaĺams).
kaĺata (kaĺa·ta) M:P (Gen. -ń), kaĺata M:Pš, kaĺəta M:Sel [сумка] / Beutel (M:Pš Sel); [кошелёк (кожаный)] / Geldbeutel (aus Leder, wird am Halse getragen; vgl. mošna); [маленький детский кожаный кошелёк] / kleiner Lederbeutel, der Kindern um den Hals gehängt wird u. in dem eine Otternklaue getragen wird, damit das Kind vom bösen Blick keinen Schaden bekomme (M:P). — Russ. калита́.
kaĺatańä M:P (Dem. zu kaĺata).
kaĺavat E:Mar (Adj., nur Pl. gebräuclich) [(штаны) без вставки] / (Hose) ohne Einsatz. poŋksot kaĺavat Deine Hose hat keinen Einsatz (ohne odar genannten Einsatz zwischen den Hosenbeinen, zwischen den Beinen offen wie bei kleinen Kindern u. bei unverheirateten Mädchen). | kaĺava-poŋkst M:P [штаны без вставки / Hose ohne Einsatz zwischen den Beinen]. — Vgl. Mikl., Etym. Wb. chaleva.
kaĺćad́ems E:Večk StDemk [звякнуть, хлопнуть, щёлкнуть] / knallen, klappen. kšńińes kaĺćad́iź tataroń ćorań ṕiĺǵenze͔ E:Večk (I459) Des Tatarenjungen Füsse wurden in Eisen gelegt. kšńise͔ kaĺćad́iź t́eŕešań savań ṕiĺǵenze͔ E:StDemk (VII148) Mit Geklirr legten sie Tereschas Sava die Beine in Eisen. — [Vgl. kalck: kalcud́ems].
kaĺćä M:P Pš (Gen. -ń, Nom. Pl. kaĺćat), gaĺćä M:Vert Čemb голица, рукавица / lederner Fausthandschuh. ḱeńäŕ pakaŕǵe gaĺćat-vaŕagat vad́ ḱäci͔nza M:Vert (VIII462) Bis zum Ellbogen reichende lederne und wollene Handschuhe an seinen Händen. — Russ. голи́ца.
kaĺćäńä M:P [Mam] (Dem. zu kaĺćä) id. aš [vaźńäńt́t́ä] aš [kaĺt́śäńäńt́t́ä] [M: Mam] (IV602) Ihr habt keine Mützen, ihr habt keine Handschuhe.
kaĺćed́ems E:Mar [звякнуть, заставлять звенеть] / (einmal) klirren, klingen machen.
kaĺćejems E:Mar (Iter.) [заставлять бряцать, з. дребезжать] / klirren machen, klappern machen, (auch itr.:) [бряцать] / klirren, klappern. ṕejenze͔ kaĺt́śejit́ Seine Zähne klappern.
kaĺćəḱ M:P, gaĺćəḱ M:Čemb (Adv.) [поочерёдно одной ложкой (есть)] / der Reihe nach (abwechselnd) mit einem Löffel (essen).
kaĺćk E:Mar Večk Is [звяк!] / klirr! (dünnerer Laut als etwa kalck). | kaĺćk ḿeŕems E:Mar [звякнуть] / klirren. | kaĺćk t́ejems E:Mar Is [стукнуть, брякнуть] / klappen, klopfen. | kaĺćk t́ejńems E:Mar [стучать (зубы от холода)] / klappern (z.B. die Zähne vor Kälte).
kaĺćkad́ems E:Večk, kaĺćka·d́ims E:Ba [звякнуть, хлопнуть] / knallen, klappen.
kaĺd́av M:P ?Saz Gor Ur, kaldau M:Jurtk плохой / schlecht, schlimm, böse; [вредный] / schädlich; [худой, тощий] / mager, hager. kaĺd́av ṕińət́i ḱijä kši maksi͔, śä azə̑rə̑c M:P (IV695) Wer dem schlechten Hund Brot gibt, der ist sein Herr. kaĺd́av avat́i śemb́ä [ḿiŕt́t́] M:P (IV695) Dem schlechten Weibe sind alle (Männer) Ehemänner. t́ada t́ij kaĺd́av lomańəńd́i M:P Tut nichts Böses den Menschen! mastə̑rga sə̑ra·tś kaĺdav slavańac M:?Saz (IV142) Das unglückliche Gerücht von ihr verbreitete sich über die Erde.
kaldau-ši M:Jurtk [низость, злость / Schlechtheit, Bosheit].
kaĺd́avńä M:Kard, kaldauńä M:Jurtk (Dem. zu kaĺd́av). kaĺd́avńäćəń toń ḱäšəŋkšńi M:Kard (IV477) Er versucht deine Schlechtigkeit zu verbergen.
kaĺd́avkstə̑mə̑ms M:P [ухудшаться, слабеть] / schlechter werden, schwächer werden, kraftlos werden (z.B. der Mensch vom hohen Alter).
kaĺd́eŕ E:Večk Ufa ― gaĺd́eŕ M:Pičep [слово, передающее бряцание, бренчание] / das Klirren, Klimpern beschreibendes Wort. čoĺd́eŕ[‑]kaĺd́eŕ ćokonʒo E:Večk (I438) Die Troddeln an ihr klingen und klirren. čoĺd́eŕ-kaĺd́eŕ od́iŕvań grušanzo E:Ufa Die Ziermünzen der jungen Frau klirren und klimpern. vaj gaĺd́eŕ[‑]guĺd́eŕ! pajḱt́ suvaśt́ dvort́i, vaj gaĺd́eŕ[‑]guĺd́eŕ! bajarʿt valkśt́ toza M:Pičep (VIII264) Kling klang! fuhren Schellen in den Hof ein, kling klang! stiegen da Bojaren ab.
kaĺd́eŕd́ems E:Mar Večk NSurk, gaĺd́eŕd́ems E:Atr ― kəĺd́ə·rdəms (? ‑ŕd́əms) M:Jurtk [брякать, звенеть (колокольчик)] / klappern (z.B. eine Glocke, wenn man sie am Rande festhält) (E:Mar); [звенеть, бренчать] / klingeln, bimmeln (kleine Glocke u. dgl.) (E:Mar), (E:Mar auch tr.:) [заставлять дребезжать] / klappern machen. [v́eŕej] kuźan čoĺd́eŕd́it́ ‒‒‒ alov valgan kaĺd́eŕd́it́ E:Večk (II143) Wenn ich treppauf steige, klingen sie [die Schmuckstücke], ‒‒‒ wenn ich treppab steige, klimpern sie. v́eŕej kuźan šoĺd́eŕd́eź, alov valgan kaĺd́eŕd́eź E:NSurk (II147) Klingend steige ich treppauf, klimpernd steige ich treppab.
kaĺd́eŕd́imka E:Večk, kaĺd́iŕd́imka E:NSurk [побрякушка / Klapper], klimperndes Schmuckstück. kaĺd́eŕd́imkat t́ejeft́an E:Večk (II143), kaĺd́iŕd́imkat t́ejivt́an E:NSurk (II146) Ich lasse (ihn) [mir] klimpernde Schmuckstücke machen.
kaĺd́eŕiška E:Mar [жестяная дребезжащая детская игрушка] / klirrendes Kinderspielzeug aus Blech.
kaĺd́e·rk E:Mar бряк! / ein onomat. Wort, bauz!, bums!
kaĺd́eŕkaj E:NBajt [личное имя] / ein [Personen-]Name. kaĺd́eŕkajeń uŕvat́ńe, uŕvat́ńe (V522) Kaljderjkajs Schwiegertöchter, Schwiegertöchter (Frauen, Frauen).
*kaŕd́eĺgaĺems [< gaĺd́eŕgaĺems] E:Sl [задребезжать / zu klappern anfangen]. čiḱirgaĺeś, jalgańakaj, t́ät́ań ortaza, kard́eĺgaĺeś, jalgańakaj, pŕikaĺitkaza (VII176) Das Tor des Vaters fing an, Freundin, zu knarren, sein Pförtchen fing an, Freundin, zu klappern.
kaĺd́eŕśt́ems E:Mar (Mom.) [заставить брякнуть, з. звякнуть] / (tr.) (einmal) klappen machen, klapsen machen.
kaĺe·ka M:Sel [калека] / Krüppel. — Russ. кале́ка.
*kaĺəndams (: kaĺendan, ‑aj) M:P, kaĺəndams M:Pš, *kaĺədndams (: kaĺedndan) M:Sel (за)калить / härten (das glühende Eisen durch Eintauchen in kaltes Wasser). — Vgl. 1kaĺams.
kaĺina E:VVr Kozl ― kaĺina M:Temn [калина обыкновенная / Massholder]. kaĺińńik[‑]čuvsońt́ kaĺinat t́v́et́it́ E:Kozl (I269) Auf dem Massholderbaum blühen Massholderblüten. f́iĺkań kuĺinaś, ordža kaĺinaś M:Temn (VIII312) Filjkas Kulina, die bittere Massholderbeere! — Russ. кали́на.
kaĺina·ń E:VVr [калиновый] / aus Schneeballbeeren bestehend. a ńize͔· ḿe·jeĺd́ende͔ jeće·ś kaĺina·ń ḿešo·k (III291) Da hatte seine Frau nach seinem Weggang einen Sack mit Schneeballbeeren vollgestopft.
kaĺinka E:VVr [калинка / Massholderbeere]. ḱiŕgazi͔ń puti͔ń, avakaj, valdo kaĺinka ḱiŕgašam (II320) Um den Hals, Mutter, legte ich meinen Halsschmuck (wie) aus hellen Massholderbeeren. — [Russ. кали́нка].
kaĺinkań E:VVr [калиновый / aus Massholderbeeren]. valdo· kaĺi·nkań ḱiŕga·šan (II356) (Wie) aus hellen Massholderbeeren ist mein Halsschmuck.
kaĺińńik-: kaĺińńik-čufto E:Kozl [калинник] / Massholderbaum. śe ḱińt́ čiŕese͔ kaĺińńik[‑]čufto (I269) Am Wegrand (steht) ein Massholderbaum. — Russ. кали́нник.
kaĺiŋkorovoj E:Mar, kaĺinku·rovoj E:VVr [коленкоровый] / aus Kalikozeug bestehend. kaĺiŋkorovojt́ od́ižat E:Mar (1206) Von Kaliko ist deine Bekleidung. kaĺinku·rovoj pana·rzo E:VVr (II394) [Er hat] ein Hemd aus Kalikozeug. — Russ. коленко́ровый.
kaĺitka E:Mar (Gen. -ń) [калитка] / kleines Nebenpförtchen (neben der grossen Pforte); [задние ворота] / Hintertor. — Russ. кали́тка.
kaĺko E:Mar [половой орган (лишь у девочек] / Scham (nur bei kleinen Mädchen).
kaĺḱińe E:Mar (Dem. zu kaĺko).
kaĺmadnams E:Mar спутаться / sich verwirren, sich verwickeln. a kaĺme[‑]t́ikše͔ks kaĺmadni͔ń (1194) Ich habe mich nicht wie die Bruchwurz verwickelt. — [Vgl. kaĺḿe(-t́ikše͔)].
kaĺmams [E:Šir] [прилипнуть / klebenbleiben]. mo·n to·ńt́ at ka·ĺḿi tši:kšiks kalma·tan (II434) Ich vergrabe dich nicht wie Klebkraut. — (Vgl. kaĺmadnams; kaĺḿe).
kaĺḿe E:Mar (bot.) дерябка (кошка) / ? Klebkraut (Gallium aparine), ? Bruchwurz, Acker-Odermennig (Agrimonia eupatoria) (= v́ed́-gə̑rma M (wächst nicht im Wasser, sondern in Flachs u. Hanf, bleibt an der Hand kleben, die Samen sind schwarz)). | kaĺḿe-t́ikše͔ E:Mar, kaĺḿe-t́ikše E:Kad Kal, kaĺḿi-t́ikše E:Ba, kaĺḿi-čikšä E:Šir id. a ṕed́i kumaravks mon ṕed́iń, a kaĺme[‑]t́ikše͔ks kaĺmadni͔ń E:Mar (1194) Ich habe mich (an diese Stelle) nicht wie die sich anhängende Klette angehängt, ich habe mich nicht wie die Bruchwurz verwickelt. — Vgl. alt. kalma (Allium ursinum).
kaĺo E:Bug NBajt [мужское имя, Галактион] / ein Männername, Galaktion. v́ece͔ čari͔ čińčaramo kaĺo E:Bug (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Kaljo. | gornukš kaĺo E:NBajt [имя рунопевца / Name eines Runensängers].
kaĺuva ~ kaĺuv ~ kaĺa E:Sob [женское имя] / ein Frauenname. kaĺuvaś paro t́äjt́eŕeś, kaĺuvaś vadŕa dočińeś (VII262) Ein schönes Mädchen (war) Kalja, ein hübsches Mädchen (war) Kalja! udi͔kšnoś kaĺuv v́ä v́äńe, udi͔kšnoś kaĺuv kavti͔ńe (VII266) Kalja schlief (da) eine Nacht, Kalja schlief zwei (Nächte). ḱiĺć aĺkazo ĺišḿenze͔, usḱiźe kaĺäń pat́anste͔ń (VII264) Ihr älterer Bruder spannte sein Pferd an, er fuhr Kalja zu ihrer älteren Schwester. — [Vgl. goĺeva].
kaĺźi M:Patra [мужское имя] / ein Männername. vaj śuduf, śuduf kaĺźiń pavalńäś (IV59) Ach, der arme, arme Paval Kalsis! aĺancti͔ [ḿäŕǵi] kaĺźijəń barzo·jś (IV59) Er sagt zu seinem Vater: ‘Kalsis Windhund!’. | kaĺźəŕäś M:Patra [жена Кальзи] / Kalsis Frau. t́äd́ancti͔ [ḿäŕǵi] kaĺźəŕäś suka; kaĺźəŕäś suka·, kuctə̑ŋga tuka (IV59) Er sagt zu seiner Mutter: ‘Weib Kalsis, du Hündin, Weib Kalsis, du Hündin, geh fort aus dem Hause!’.
kama· M:Jurtk [река Кама] / der Fluss Kama. | kama-eŕḱe E:Večk NBajt [? озеро Кама] / [?] Kama-See. lugańt́ kunčkaso kama[‑]eŕḱeze͔ E:Večk (I435) Mitten in der Wiese hat sie [= die Wolgawiese] den Kama-See. son v́iŕńeńt́ krugom kama[‑]eŕḱeze͔ E:NBajt (I470) Rings um den Wald (liegt) der Kama-See.
kamak M:An хомяк / Hamster (Cricetus frumentarius). — Russ. хомя́к.
kamakš E:Mar Atr VVr Nask Ba Kad (Reg.E) Večk Is ― kamakš M:Čemb Sel Ur, kama·kš ~ kamaks M:Sučk Jurtk, kamafkš M:P [коренной зуб] / Backenzahn (E:Mar: die drei od. vier hintersten Zähne). | kamakš-ksnav E:Večk Is ― kamakš-snav M:Čemb (bot.) клинчатый горох / “keilförmige Erbse” [eine Erbsenart] (= ṕäj-ksnav E:Ba) (E:Večk Is); “зубок” / “Zähnchen” [? irgendeine Pflanze] (M:Čemb). | kamakš-ṕej E:Kad [коренной зуб] / Backenzahn. — [Vgl. kamur].
kamakšḱe E:Mar ― kamakšḱä M, kamafkšḱä M:P (Dem. zu kamakš, kamafkš) id.
kamaža (kama·ža) E:Atr VVr Ba Kad Večk Jeg ― kamaža (kama·ža) M:Pš Sučk Ur Jurtk [слабый, плохой] / schwach, schlecht (z.B. von einem Menschen, von einem Balken) (E:Atr Večk Kad Jeg M:Pš Ur); [дряхлый] / gebrechlich (M:Pš Jurtk); [бедный] / arm (M:Sučk Jurtk); [подслеповатый или глуховатый] / schwachsichtig od. schwerhörig (E:Ba); гнилой (дерево) / faul, morsch (Baum) (E:VVr). lato[‑]važat kamažat, śińd́iń śiśem važanʒo E:Večk (II125) Die Träger des Schuppens (waren) schwach, ich riss seine sieben Träger ein. śeks, pokščakaj, moń ᵪoźajkam [ṕek b́eŕań], śeks, pokščakaj, moń ᵪoźajkam kamaža E:Jeg (II573) Deshalb, Grossvater, ist meine Frau sehr nichtsnutzig, deshalb, Grossvater, ist meine Frau schlecht. t́ä nurt́ś kamaža M:Pš Dieser Schlitten ist ganz schwach. śeĺmə̑nza, ṕiĺəsna kamažat M:Pš Er ist schwachsichtig, sie sind schwerhörig. at́äś kamaža ńi, śiŕət́ś M:Pš Der Alte ist schon gebrechlich, er ist alt geworden. moń śeĺmə-ṕŕä·(źä) ka·maža M:Ur Ich bin schwachsichtig (sagt z.B. ein Alter). soń lavka·ts kama·ža M:Jurtk Seine Bude ist arm an Waren. | kamaža čufta E:Kad [гнилое, слабое дерево] / morscher, schwacher Baum. | śeĺməń ṕäĺd́ä kamaža M:Pš [со слабым зрением] / schwach an Augen (= schwachsichtig). | kamažasto E:Večk (Adv.) [? плохо / ? schlecht]. kamažasto roboti͔ (važad́i) [? Er arbeitet schlecht].
kamažakstə̑mə̑ms M:Pš Ur [становиться подслеповатым или глуховатым] / schwachsichtig od. schwerhörig werden, (M:Ur auch:) [дряхлеть] / gebrechlich werden (ein alter Mensch).
kamaškadoms E:VVr, kamažkadoms (kama·žkadoms) E:Ba Večk Is ― kama·škadə̑ms M:Sučk, kamaškə̑də̑ms M:Ur Jurtk [дряхлеть] / gebrechlich werden (ein alter Mensch) (E:Večk M:Ur); победнеть / verarmen (M:Sučk); [становиться подслеповатым или глуховатым] / schwachsichtig od. schwerhörig werden (E:Ba); [загнивать] / zu morschen beginnen (E:VVr).
kambar E:SŠant [лошадь] / Pferd. aźo ḱiĺd́ik ton, poli͔ńem, kambaroń; ‒‒‒ son ḱiĺd́iźe paro kambar-rakšanʒo (V440) Geh und spanne, mein Gatte, das Pferd an; ‒‒‒ er spannte sein gutes Pferd an.
kambaŕams M:P Pš Čemb ?Sel [спутывать, запутывать] / verwirren, verfitzen; [взъерошивать] / struppig machen, (M:Čemb auch:) [спутываться, взъерошиваться] / sich verfilzen, struppig werden (das Haar). mon toń pŕäćəń kambaŕasa M:Čemb Ich werde es dir schon zeigen! [eig.: Ich werde dir den Kopf struppig machen!]. | kambaŕams pŕanc t́evt́i M:Pš [вмешиваться в дело] / sich in die Sache einmischen.
kambaŕaf M:P Sel [лохматый, взъерошенный, спутанный, запутанный] / zottig, struppig, verfilzt, verfitzt, verwickelt. | šumə̑t́ńeńd́i kambaŕaf M:P [впутанный в долги] / in Schulden verwickelt.
kambaŕakšńəvəms M:P (Refl.-Pass. zu *kambaŕakšńəms) [спутываться, косматиться] / sich verfilzen, zottig werden; [спутываться, запутываться] / sich verwickeln, sich verfitzen.
kambaŕavə̑ms M:P (Refl.-Pass. zu kambaŕams) [спутываться, косматиться] / sich verfilzen, zottig werden (Haar, Schweif od. Mähne des Pferdes); [спутываться, запутаться] / sich verfitzen, sich verwickeln. šumə̑t́ńəńd́i kambaŕavś Er hat sich in Schulden verwickelt.
kambras ChrE, kambras ~ krambas E:Mar, kambras E:Gor Večk Is Jeg, kambra·s E:Kad, kambraz E:Kozl, kamra·s E:Nask Ba ― kambras ChrM, krambas M:P (Gen. krambazə̑ń, Nom. Pl. -t), kambras M:Saz Čemb Ur, kamras ~ kambras [M:Sel], kamra·z M:Jurtk [седло] / Sattel; (E:Kad:) [подбалка] / Sattelholz; [позвоночник у птиц] / Rückgrat bei Vögeln; (E:Večk:) [холка] / Widerrist. śijań kambraz laŋksonʒo E:Kozl (III74) [Der Hengst hat] einen silbernen Sattel auf dem Rücken. t́äńi madan ḱärə̑ń kambras vastə̑ńät́i M:Saz (IV487) Jetzt lege ich mich auf das Bett, das wie ein Bastsattel ist. | grud́inań kambras E:Mar [ключица] / Schlüsselbein. | kambras-kšna E:Is [подпруга, торока] / Sattelgurt, Sattelriemen. kambra·s-kšna·so eŕźa·ń ćora·ń śulmśiźe (I218) Er band den jungen Ersänen mit dem Sattelriemen fest. | krambazi͔ń t́eji E:Mar [шорник] / Sattler. | kopa-kambras M:Sel [позвоночник] / Rückgrat. | kambrazńəḱ ChrM, kambraznək [M:Sel] [с седлом] / samt Sattel. vaga [t́eentt tuḿä] akša [ĺišḿä], anə̑k putə̑ń [pandə̑znək], anə̑k putə̑ń [kambraznək] [M:Sel] (IV790) Seht, wir haben euch ein weisses Pferd gebracht, mit fertigangelegtem Zaume, mit fertigangelegtem Sattel.
kambra·sḱe E:Mar, kambrasḱe E ― krambasḱä M:P (Dem.) id.
kambra·stoms E:Mar, ? kambrakstams E:MKly, kambrastams E:Večk [NPyrma Bag], kamrastams ~ kambrastams ~ kambrastoms E:SŠant ― kambrastə̑ms ~ krambastə̑ms M:P, kambrastə̑ms M:Sel [седлать] / satteln. ńej kambrasti͔ńźe, pancti͔ńźe ńej śivojt́, burojt́ końenze͔ E:Mar (172) Nun, er sattelte, zäumte seine weissen, schwarzbraunen Rosse. kambraksti͔źe si͔ŕe nogaj ĺišḿeze͔ E:MKly (VII16) Der alte Nogajer sattelte sein Pferd. sak kambrastamak i panctamak E:Večk (I398) Komm, sattle mich und zäume mich auf! kambrasti͔ńźe eŕźań ćoraś pancti͔ńźe E:NPyrma (VII72) Der junge Ersäne sattelte und schirrte es. kambrasti͔źe si͔ŕe bašḱir rakšanʒo E:Bag (I199) Der alte Baschkire sattelte sein Pferd. ton kamrastamak, od́ ʒ́ora, panstamak E:SŠant (I154) Sattle mich, junger Mann, zäume mich auf! mazi͔ gńedojeń mon kambrastasa E:SŠant (I350) Ich sattle den schönen Dunkelbraunen.
kambrastoń E:Mar [осёдланный] / gesattelt. kud(a)[‑]ava [ḿeĺga] tutanok ḱiĺd́eń[‑]povod́eń [ĺišḿese͔], kambrastoń[‑]panctoń rakšaso (1112) Wir werden uns nach der Brautwerberin aufmachen mit angespannten Pferden, mit gesattelten, gezäumten Rossen.
*kambrasńəms (: kambrasńan, -i) M:P (Frequ. zu kambrastə̑ms).
kamʒ́oldoms [E:NBajt] (ein altes Wort) чавкать / schmatzen, schnalzen. nuźaldat, a kamʒ́oldat; a nuźaldat, kamʒ́oldat (VI228) Lebst du müssig, so hast du nichts zu beissen; lebst du nicht müssig, so hast du zu beissen.
kamə̑š-kurga M:Pš [беззубный (старый человек) с впалыми губами] / ein zahnloser (alter Mensch), dessen Lippen eingefallen sind.
kaḿinka E:Večk Is [каменка] / Ofen (der Badestube, Sauna). — [Russ. каменка].
kaḿennoj E:VVr [каменный] / steinern. sovado ‒‒‒ kaḿennoj upokojńezi͔ń (II365) Tretet ein ‒‒‒ in mein steinernes Gemach! — Russ. каменный.
kaḿennoiń E:VVr [каменный] / steinern, aus Stein. mon pravdu dumal što kaḿennoiń purnavso (II335) Ich glaubte wirklich, die Festung wäre aus Stein.
kamkams M:Pimb [съедать, пожирать (детское слово)] / essen, auffressen (ein Kinderw.). pańčḱ, kuś kamkaj, pańčḱ, kuś mamkaj! (IV803) Öffne, kuś kamkaj, öffne, kuś mamkaj (Öffne, Kindchen, Esser, öffne, Kindchen, Liebchen!). [Hier liegt offensichtlich ein Missverständnis seitens der Gewährsperson vor: in einer Variante aus M:Čemb lautet die entsprechende Stelle: pańčk, pańčk, uśkə̑mk̀aj, pańčk, pańčk, pajgə̑mk̀aj (“ ĺept” / Namen). Sonst keine Belege für kamkams bei P. od. in der Literatur.].
kamur E:MKka ― kamə̑r M:P Kr Cjatn Sučk [коренной зуб] / Backenzahn; (M:Sučk:) [печной свод] / Ofengewölbe. | ṕätna-kə̑d-kamə̑r ~ ṕätna-gə̑d-kamə̑r M:Sučk [печной свод] / Ofengewölbe. | ṕej-kamə̑r M:Pš Kr Saz Čemb [коренной зуб] / Backenzahn. [t́äjəńt́t́] poŕft́ä anə̑k [poŕəńt́f́] ṕej[‑]kamə̑rsnə̑n M:Saz (IV482) Macht nicht ihre jetzt schon knirschenden Zähne knirschen! — [Vgl. kamakš; kamurks].
kamə̑rńä M:Cjatn (Dem. zu kamə̑r). v́əŕga·zə̑ń ṕejəń f́äka kamə̑rńäś (IV186) Fäkola hat Backenzähne wie die Zähne eines Wolfes.
kamurtomo [E:?MKka] [без коренных зубов] / ohne Backenzähne. tombam laŋkso jakśt́eŕe at́akš ḱišt́i[‑]mori͔ pŕavtomo, pulovtomo, tolgavtomo, počkovtomo [ṕejt́eḿe], kamurtomo (III111) Auf dem Ofen tanzt und singt ein roter Hahn ohne Kopf, ohne Schwanz, ohne Federn, ohne Kiele, ohne Zähne, ohne Hinterzähne.
kamurks ~ kamᴉ͐rks E:Kad Kal, kamᴉ͐rks E:Kažl комочек / hartes Klümpchen (Schnee, Erde u. dgl.); [мёрзлая, тряская земля, почва] / hartgefrorene, holprige Erde. ḱi-na·ŋgᴉ͐ś ka·mᴉ͐rks (od. kamurks) E:Kad Der Weg ist holprig (z.B. nach dem Regen, wenn er austrocknet). ḱi-naŋgi͔ś kamurks E:Kal Der Weg ist mit Glatteis überzogen. — [Vgl. 1kavə̑rks; kavoŕks].
kamurksuw E:Kal, kamᴉ͐rksu E:Kažl (Adj.) [тряский, неровный / holprig, uneben].
kamurksi͔jams E:Kad Kal, kamᴉ͐rksᴉ͐jams E:Kažl [становиться тряским, ? покрываться льдом (дорога)] / holprig werden, ? vereisen (Weg) (E:Kal); [скатываться в комья (земля)] / klumpig werden (Erde, wenn sie austrocknet) (E:Kažl).
kamurkskadums E:Kal, kamᴉ͐rkskadums E:Kažl id.
kamu·s M [мокш. фамилия] / ein moksch. Familienname; [обычно молчаливый, неразговорчивый] / gew. verschwiegen, wortkarg. [ḱeŋkš] laŋksa kamu·s[‑at́ä] aštši. – [ṕeĺńä·ś] (IV629) An der Tür sitzt der alte Kamus. – Das Seitenbrett der Türbank.
kamuškat (Pl.) E:Ba [грудное украшение] / (ehemals) ein am Halse getragener Brustzierat, der aus Glasperlen u. kupfernen Glimmerblättchen bestand.
1kan M:P [слюна, пена] / Geifer.
kana E:Gor [? серый, ? слюнявый / ? grau, ? geif(e)rig]. ṕiže fataś, kana fataś moń śäĺḿem laŋga (VII214) Ein grüner Schleier, ein grauer Schleier ist auf meinen Augen.
kani͔jams M:P, kanə̑jams M:Pš [слюнявиться, оплёвывать] / geifrig werden, sich begeifern (M:P). kanə̑jäś kot́äńəts M:Pš Seine Hinterbacke ist verhärtet (wird von einem Lamm gesagt, an dessen Hinterbacke zäher Kot klebengeblieben u. angetrocknet ist). śeĺməńä kanə̑jäśt́ [M:?Pš] Meine Augen sind verklebt (sage ich, wenn meine Augen krank sind u. eine Flüssigkeit absondern, die am Morgen das Öffnen der Augen erschwert; vgl. ḿända, Augenbutter, die am Morgen auch in gesunden Augen vorkommt).
2kan ChrE, ᵪan E:Ba ― kan ChrM (folkl.) [хан, князь] / Khan, Fürst. jai·ḱ mastᴉ͐ruv v́et́a·mak, ḱiŕǵi·skᴉ͐j ᵪa·nnᴉ͐ń ńeftᴉ͐mak E:Ba (III227) [Bringe mich] in das Land Jaik, zeige mich dem Kirgisenkhan! | kan-ava E:Gor ‹Sob› Kozl [жена хана / Frau des Khans]. možot saś t́änʒe͔ ‒‒‒ v́äd́-avasto, v́äd́eń ḱiŕd́i kan-avasto E:Sob (III100) Vielleicht ist sie [die Krankheit] ihm von der ‒‒‒ Wassermutter, von der über das Wasser herrschenden Khan-Frau gekommen. si͔ŕežd́i dolgaś ḿekš-avaś, kurvaźi dolgaś kan-avaś E [Die Bienenkönigin mit goldglänzenden Federn, die Khan-Frau mit flammenden Federn (vgl. onava)]. | kan-azoro E:Mar Večk Kozl ― kan-azə̑r M:P Kr [Mam] Kul Sel [хан] / Khan. eŕäś[‑]ajšś ińazoro, kan[‑]azoro E:Mar (287) Es lebte, war einmal ein Kaiser, ein Khan. v́eśe dońiźe ruz-ińazoro, v́eśe dońiźe ruz-kan[‑]azoro E:Kozl (I96) Er wurde vom Russenkaiser heftig verfolgt, er wurde vom Russenkhan heftig verfolgt. ej šiń śt́a·masa panda-pŕasa, eŕäś t́ɯšt́ä·ń oćazə̑r, mastə̑rə̑ń ḱiŕd́i kan[‑]azə̑r M:Kul (IV45) Im Osten, auf einem Berge, lebte der Kaiser Tjuschtjanj, der über die Erde herrschende Khan. [vad́ərdaźä] kan[‑]azə̑rt́ kurgə̑nts [M:Mam] (IV861) [Es] beschmierte (damit) dem Kaiser den Mund. jotaj kan[‑]azə̑rń [t́śoraś] [M:Sel] (IV341) Der Sohn des Khans fährt vorbei. kan[‑]azə̑rə̑ń śt́iŕənc kat́ä ńäjəźä, [mat́ä] śäv́əźä M (IV626) Die Tochter des Khans wurde von Katja gesehen, von Matja weggenommen. | v́ed́-kan ~ v́ed́eń kan E:NŠant [водяной хан / Wasser-Khan (eine Wassergottheit)]. v́ed́eń ḱiŕd́i v́ed́-kan, oprośt́iḱ, ḿilośt́iḱ! (III65) Herrscher über das Wasser, Wasser-Khan, verzeih ihr, erbarme dich ihrer! v́ed́eń kan, v́ed́eń pokš (III65) Wasser-Khan, grosser Herrscher über das Wasser! — Tat. kan.
kanaj E:Nujk: mastor-avań ḿiŕd́eze͔ mastoroń ḱiŕd́i kanaj (VI168) Gatte der Erdmutter, Herrscher über die Erde, Kanaj. — Vgl. alt. kanaj брат меньшой. [Lieber wohl Anr. von kan Khan].
kanabo·ba E:Atr, kanababa (kanaba·ba) E:Kal (Nom. Pl. -t) [голубика, гонобобель (плод)] / Rauschbeere, Moorheidelbeere (Frucht). | kanaboba-ńet́ks E:Atr, kanababań ńet́ks E:Kal [куст голубики] / Rauschbeerstrauch (Vaccinium uliginosum). — Russ. гонобо́бель, dial. конобо́б.
kana·ĺja M:P Kr [Mam] [негодяй] / Schurke. “aᵪ”, [ḿäŕkś],“kana·ĺja, [ḱiä] vat́śt́ [ozə̑ŋkšńi].” [M:Mam] (IV850) “Ach, du Schurke”, sagte er, “wer betet denn um Scheisse?”. aᵪ [kana·ĺjäś], taga [vaśkaft́emaź] [M:Mam] (IV893) Ach, [der] Schurken, er hat uns wieder betrogen! — Russ. кана́лья.
kanams E:Šokša [метать, бросать жребий] / losen, das Los ziehen. si͔ń [kanaśt́], i satś ṕečḱims pokš uŕežt́ t́ori͔ńǵit́ (VII464) Sie losten und (das Los) bestimmte den Sohn der ältesten Schwägerin zum Tode (‘zum Schlachten’). — Russ. кона́ться.
kanapat́ams (kanapa·t́ams) E:Mar Ba Večk ― kanapa·t́ndams M:P, kanapa·t́əndams M:Čemb, kanapat́ams M:Sučk [уплотнять, затыкать] / (ab)dichten, verstopfen (mit Werg; E:Mar: vgl. nup̀oń: nupońd́ams; M:P: [затыкать мхом] / mit Moos verstopfen). — Russ. конопа́тить.
*kanapa·t́ndaftə̑ms (: kanapa·t́ndaftan) M:P (Fakt.).
kanasta E:NSurk иконостас / Ikonostase. davajt́e t́ejd́aŋk božej ćeŕkuvat, božej ćeŕkuvat, božej kanastat (I37) Lasst uns eine Gotteskirche bauen, eine Gotteskirche, eine Ikonostase! [eig. Pl.-F.]. — Russ. иконоста́с.
kanava E:Mar VVr ― kana·va M:P (Gen. ‑n) [канава] / Graben (M:P: in Acker od. Wiese), (E:Mar VVr auch:) [канавка, сточная канава] / Rinne, Rinnstein, (M:P auch:) [борозда, след колёс на шоссе] / Furche, Radspur in der Landstrasse. kuva· kuča·n šuḿi·ńeń ‒‒‒ čuvo·ń kana·va čiŕe·va E:VVr (II359) Wo lasse ich meine Stimme hören? ‒‒‒ an den Rändern gezogener Gräben. kanava šuvan M:P Ich ziehe einen Graben. — Russ. кана́ва.
kanaza E:Ba Kad ― kanaza M:Sučk Ur [кривой, сгорбленный] / krumm, gebückt. kanaza v́äŕǵis buta ašt́ä E:Ba Er ist wie ein krummer Wolf (wird von einem ungewandten Menschen gesagt). | kanaza kopə̑ŕ [M:?Sučk] [сгорбленный] / gebückt.
kanaskə̑də̑ms M:Sučk Ur [сгорбиться, искривляться, гнуть спину] / krumm werden, sich verkrümmen, den Rücken krümmen.
kanaskaftums E:Ba Kad ― kanaskaftə̑ms M:Pš [хлопнуть] / schlagen (z.B. ein Schwein auf den Hintern, so dass der Hintere schlaff wird).
kanćiŕelstva E:Jeg [канцелярия] / Kanzlei. ombo [ṕese͔nze͔] kanćiŕelstvazo (II557) An ihrem [der Stadt] anderen Ende [liegt] die Kanzlei. — Russ. канцеля́рия.
kandaj [M:Mam] [фамилия] / ein Familienname. šə̑ro·v[‑ṕesa ĺäpəń mokəŕś, śet́śä· kandajəń ṕot́ərńäś] (IV449) Ein Erlenklotz am Brunnenschwengel, das ist Kandajs Pjoter.
kando ChrE E:Mar Večk NBajt Is Kozl, kanda E:Kad (Gen. kandə̑ń) ― kandă ChrM M:P Čemb Ur [упавшее дерево] / umgefallener Baum (E:Mar Večk: [гниющее] / der fault) (ChrE E:Mar Večk ChrM M:P); [бурелом] / Windbruch (ChrE E:Mar ChrM M:P Čemb Ur); [закладной брус здания] / Grundbalken eines Gebäudes (M:Čemb); [тело, туловище] / Körper, Rumpf (M:P); [замок] / Schloss (E:Is). kando[‑]bokaso topo vakan. – numoloś E:Mar (232) An einem Windbruche eine Quarkschale. – Der Hase. v́eśe paḱiźe od aĺińe ravǯo v́iŕeń kandoń ṕes E:Kozl (I370) Der junge Mann streifte durch den ganzen schwarzen Wald bis zum letzten Baumstamm. v́iŕeń sodasi͔ź kandoń ṕes E:NBajt (VI62) Sie kennen den Wald bis zum letzten Baumstamm. kandoń pazoś ḿeńd́asso E:NBajt (VI64) Möge der Gott der Baumstämme ihn verkrümmen! kanda laŋksa kurmə̑ś salmə̑ks. – [śejeĺś] M (IV627) Auf einem umgestürzten Baum ist eine Handvoll Nadeln. – Der Igel. soń ot́śu kandə̑ts M:P [Er hat einen stämmigen, untersetzten Körper]. | čevks-kando E:Is [?Bug] ― šävks-kandi͔ M:P Pš Čemb Sel Sučk [две балки для сушки лучин] / zwei Sparren an der Wand gegenüber der Tür, auf denen Kienspanholz u. Kienspäne getrocknet wurden. | kando-last (Pl. t., mit Suff. auch Sg. -laz, Gen. ‑lazoń) E:Mar, kando-last (Pl.) E:Sob StDemk Bug Večk StSosni StMokl, kandᴉ͐-la·st (Pl.) E:Ba, kandᴉ͐-laz (? -st) E:Petr ― kanda-lazks (kandə̑-lazks) M:Gor гроб / Sarg (der früher aus einem gespalteten Baumstamm gehöhlt wurde); (E:Ba:) [доски для гроба] / Sargbretter. [rod́ńäń] aĺät́ńe kando[‑]last t́äit́ E:Sob (VII288) Die Männer der Sippe machen einen Sarg. ramaka, t́ät́aj, živoj kando[‑]last E:StDemk (VII170) Kaufe, Vater, (mir) einen lebendigen Sarg! śijas ti͔ń nav́iŋk moń kando-lazon E:Večk (I323) Versilbert meinen Sarg! kando[‑]lajs puti͔ź t́elanʒo E:Bug (V324) Sie legten ihre Leiche in den Sarg. kardajse͔ t́eit́ kando-lazonʒo E:StSosni (I275) Auf dem Hofe macht man ihren Sarg. rodoń at́at t́eiź kando[‑]lazonʒo E:StMokl (V222) Die alten Männer des Geschlechts stellten für sie einen Sarg her. ĺijasta [čapuĺt́] srupḱe kandi͔[‑]laz eźems E:Petr (VIII224) Bald wurde für ihn anstatt des Sarges eine Einfassung gezimmert. kandi͔[‑]laz lakśivksni͔ń [kuli͔ńt́] kalmamsta kanci͔ź kalma laŋks E:Petr (VIII182) Die Späne, die bei der Herstellung des Sarges entstanden sind, werden bei der Bestattung auf den Friedhof gebracht. | kandi͔-laz-vaĺma E:Petr [гробовое окно / Sargfenster]. kandi͔[‑]lazi͔ń t́ejemsta [kadi͔ĺt́] kandi͔[‑]lasni͔ńiń vaŕa (kandi͔[‑]laz[‑]vaĺma) (VIII224) Beim Herstellen des Sarges wurde am Sarg ein Loch (Sargfenster) gelassen. | kandi͔-lazksḱä M:Gor (Dem. zu kanda-lazks) id. kandi͔[‑]lazkskat anə̑kstaft (IV318) Die Särge sind fertiggemacht. | kandi͔-lastuma E:Petr [без гроба] / ohne Sarg. araś-čisa lomat́t́ [kalmśiśt́] iśt́ak-kak (kandi͔[‑]lastuma) (VIII252) Arme Leute wurden auch als solche (ohne einen Sarg) begraben. | ńešḱä-kanda M:Sučk [улей] / Bienenstock (hohler Baum). | panžuma-kando E:Is замок / Schloss. | poj-kando E:Kozl [осиновый ствол] / Espenstamm. v́ed́ńeńt́ troks kajaź oᵪ a bratci͔ poj-kando (I370) Quer über das Wasser, Brüder, ist ein Espenstamm geworfen.
kandu M:P (Adj.) [дородный, коренастый, приземистый] / starkleibig, stämmig, untersetzt.
kandə̑ńä M:P (Dem. zu kandă).
kandoms ChrE E:Mar VVr Večk Kozl ?Bug Petr Jeg, kandums E:Kad [Kal Kažl Hl] ― kandə̑ms ChrM M:P Pš Kr Sel [носить, приносить] / tragen, bringen; (E:Kad:) донести / über jdn. klatschen, jdn. angeben, etw. mitteilen. karčo vasś ruz[‑]ava, kandi͔ v́ed́ E:Mar (2100) Ihm begegnete ein russisches Weib, es trägt Wasser. ad́a kandumak śeze͔, śeze͔! E:Mar (2108) Trage mich dorthin und dorthin! pokš uŕamas kandi͔źi E:Hl (182) Sie trug ihn in [den grossen Wald am Flussufer]. nava v́iᵪ́ḱi tatar-ava sońćinze͔ ḿiŕd́it́i salmat kande͔ E:Kal (2145) Sieh, da trägt eine Tatarin ihrem Manne Brei. kandi͔ at́azo [t́ejt́eŕenze͔] lovažanzo[‑]pakaŕenze͔ E:Mar (283) Der Alte trägt das Gebein der Tochter herbei. varm-ava, varm-[at́a] kanci͔ź E:Hl (222) [Die Windmutter und der Windvater] werden es [das Opfer] hintragen. ofta ńäškt tapaś, ḿäd́ kanc E:Kažl (2151) Der Bär zerbrach eine Menge Bienenkörbe und brachte Honig. kańśt́ t́eń v́ina E:Mar (2117) Sie brachten [für mich] Branntwein herbei. aźo śeń kandi͔ḱ! E:Mar (2121) Geh, bringe [es] her! tuś at paruś i kandi͔nze͔ solotne͔ń E:Kal (2128) [Der Teufel ging und brachte das Malz her]. ĺeḿeze͔t́ kandi͔ńek buka E:Kozl Wir haben dir einen Ochsen (als Opfer) gebracht. už t́ušt́a aŕćeś osksoń kandomo [E:?Bug] (V30) Tjuschtja gedachte ein Opfer zu bringen. mon bu v́e ṕekse͔ ḱemgavtovo ćora kandovĺiń E:Mar (2104) Ich würde in einem Leibe zwölf Söhne tragen. tońe kandan ćora[‑]t́aka E:Večk (I396) Ich trage einen Sohn für dich. t́ä traksś kolmə̑t́śä vazńät́ kandi͔ M:P Diese Kuh trägt das dritte Kalb (trägt das dritte Kind (eine Frau)). lov kandi͔ E:Mar Der Schnee treibt (eig.: Es trägt Schnee), es stöbert (die Erde entlang). t́eĺe·ń śĺedi͔·ńeń[‑]brodi͔·ńeń se͔ŕe·j lovǵe· kandi͔·źe E:VVr (II354) Meine winterlichen Spuren hat ein tiefer Schnee verdeckt. t́eĺeń moń jakamo[‑]sĺedne͔ḿ ṕiže buŕaś kandi͔ńźe E:Petr (VII202) Meine winterlichen Spuren hat der heftige Sturm verschneit. | ṕeḱä kandə̑ms M:P Pš [быть беременной] / schwanger, trächtig sein. kolma ḱizə̑t ṕeḱä kanć M:Pš (IV162) Sie trug den Bauch [= war schwanger] drei Jahre.
kandi͔ E:Mar Jeg ― kandi͔ M:P Sel [несущий] / tragend, einer der trägt; (M:P Sel:) переруб / Dielenbalken; [опорная балка, поперечный брус] / Tragbalken, Träger. kandi͔ varma kandokšni͔źe E:Mar (176) Der tragende Wind trug ihn weg. kandi͔· varma, t́et́aka·j, kandi͔·ńźe! E:Jeg (198) Der zerstreuende Wind, Väterchen, möge sie zerstreuen! kandi͔ [ḿekšč] kandi͔t́ ṕiče͔ńt́ koŕencte͔ E:Mar (116) Tragende Bienen tragen von der Wurzel der Tanne. kodat kurvat si͔ńst avast? pondo tov́iń kandi͔t́ńe, lamo ḱesaḱiń šče͔ŕd́it́ńe E:Mar (1128) Was für Huren sind ihre Frauen? Trägerinnen von Puden von Mehl, Spinnerinnen von vielen Strähnen. užodo śukuńan t́e ṕeĺej ‒‒‒ ravužo šĺapań kandi͔ńeń E:Mar (1192) Wartet, ich will mich nach dieser Seite hin verbeugen, vor denen, die ‒‒‒ schwarze Hüte tragen. ḱijava moĺi at́ińe, kavto ṕeĺev śeĺǵeńi. – v́ed́[‑]kandi͔ś E:Mar (236) Den Weg entlang geht ein Alterchen, es speit nach beiden Seiten. – Der [Wasserträger] (mit je einem Zuber an beiden Enden des Schulterjochs). | lata-kandi͔ M:P Kr Mam переруб, [перекладина стропил] / Träger, Tragbalken (M:P Mam: im Schuppen), worauf das Dach ruht (M:Kr: worauf die Dachsparren ruhen). | šävks-kandi͔ M:P Pš [Sel] Čemb Sučk (M:Čemb Sučk auch: šäv-kandi͔) напольник, [стропило] / Sparren (es gibt davon zwei), der oben die Decke entlang geht (M:P: in der Nähe der Tür quer durch die Stube; M:Pš: die Türwand entlang; M:Sel: ? par. zum ḱeŕš ṕäĺ lapańä [Sparren der linken Seite]), auf dem Kienspäne getrocknet u. Kleider aufgehängt werden. — [Vgl. kando: čevks-kando E:Is].
kandi͔ńä M:Čemb (Dem. zu kandi͔) [стропило на левой стороне избы] / Sparren auf der linken Seite der Stube (ḱerš ṕäĺ) vom Ofenpfosten (balmań) bis zur gegenüberliegenden Wand (Türwand).
kandi͔ća E:Mar [носящий] / einer der trägt. araś v́ed́iń kandi͔ća (1126) Es gibt keine, die Wasser trägt.
kandi͔ft́eḿe E:Vez (Karit. zu kandi͔) [без носящего / ohne einen der trägt; без вождя / führerlos]. vaj jomaś mastor son ḱiŕd́ift́eḿe, vaj jomaś mastor son kandi͔ft́eḿe (I66) Ohne Herrscher ist das Land verloren, ohne Führer ist das Land verloren.
-kandoft, -kanduft: lov-kandoft (-gandoft) E:Večk, lov-ka·nduft ~ lovoń ka·nduft E:Ba занос / Schneewehe, Schneehaufen (den ein Schneegestöber zusammengetrieben hat; vgl. lov: lov-port).
kandovtomo: ḱiŕd́evt́eḿe-kandovtomo E:Mar [необузданный, трудноуправляемый, строптивый, неудержимый, дикий] / unbändig, unlenksam, unfügsam, ungezügelt, wild.
kandovks E:Mar [ноша, кладь, бремя] / Bürde, Tracht, Last.
kandoń E:Večk Kozl SŠant [принесённый] / herbeigetragen. už kandoń v́et́t́e śimcazo E:Večk (I112) Mit herbeigetragenem Wasser tränkt er ihn. ton kandoń v́ett́e ŕižoiń ton śimd́iḱ E:SŠant (I153) Herbeigetragenes Wasser gib dem Fuchs zu trinken! kandoń [v́et́t́e] eŕuma śimsi͔ńʒ́e E:Kozl (I403) Eremej tränkt sie mit herbeigetragenem Wasser.
kanduma E:Mar [ноша, кладь, бремя] / Bürde, Tracht, Last. | kanduma-čuvt ~ kanduma-čuft (Pl.) E:Mar [носилки] / Bahre (für die Gelegenheit hergestellt, wird auf dem Grabe gelassen). | v́edəń kandə̑ma M:Sel [ведро для носки воды] / Wassereimer. | v́ed́əń gandə̑m-t́äšt́ä M:An Коромысло / der Grosse Bär (Sternbild).
kanct E:Mar (Gen. -i͔ń), kanst E:Kirdž Bug Bag ― kantf M:P Sel [ноша, кладь, бремя] / Bürde, Tracht, Last (E:Kirdž Bug Bag M:P [Mam] Sel); узел / Bündel (E:Mar). či͔ste͔ kanct kandi͔ĺit́ E:Mar (1148) Täglich trugst du ein Bündel (uns als Geschenk). a v́ijs koŕa kanst, kudov a kandov́i E:Bug (VI218) Wenn die Bürde nicht nach den Kräften (gemacht wird), kann man sie nicht nach Hause tragen. ᵪočot ponosoń a son sajeḿe, vaj staka kanstoń a son kandomo E:Bag (I32) [Eine Mutterbiene] will sich eine Bürde holen, (will) eine schwere Last tragen. ka·nstᴉ͐nza ńe·jeźe ka·t́a, ava·nza ka·nstᴉ͐ńt́ E:Kirdž (VII424) Katja sah den Beutel (die Bürde), den Beutel ihrer Mutter. a toń [śorat́śeń] avaj [matańäj] kantfə̑ts [eź ṕäškəd́] [M:Mam] (IV89) Die Bürde deines Sohnes, liebe Schwiegermutter, wurde nicht voll. | ḱäd́-ṕeń kantf M ноша, которую можно в одной руке нести / Bürde, die mit éiner Hand getragen werden kann. | osks-kanst E:Bug [жертва / Opfer]. ḿeḱej kudov ti͔ń pačt́iŋk ‒‒‒ osksḱeń kanstoń kańńeḿe (VI60) Begleitet ihn [aus dem Kriege] nach Hause zurück ‒‒‒ damit er euch Opfer bringe! maŕik osksonok, ńeik kanstonok (V64) Erhöre unser Gebet, siehe unser Opfer!
kanstḱe E:Bug, kanstḱe ~ kantḱe E:Večk, kanᵪḱi- E:Šokša ― kantfḱä M:P (Dem. zu kanct usw.) [ноша, кладь, бремя] / Bürde, Tracht, Last. ton tujat, polaj, ńej tujat ‒‒‒ vaj staka kanstḱeń kańńeḿe E:Bug (VI48) Du gehst nun fort, Mann, du gehst nun fort, ‒‒‒ um eine schwere Bürde [= das Gewehr] zu tragen. kanstḱeńek saik, ḿeźe v́ešt́an, maksi͔k! E:Večk (III18) Nimm, was wir herbeigetragen haben, entgegen, gib, was wir erbitten! śuk pŕanʒo maksi͔źe, kanstḱenʒe͔ puti͔źe E:Večk (VI166) Sie hat ihre Verneigung gemacht (‘gegeben’), sie hat ihr mitgebrachtes Opfer hingelegt. šožda paro ḿeĺńese͔ kandi͔ńek t́et́ kantḱe t́uža mazi͔ sarasḱe E:Večk (III16) Mit leichtem, gutem Sinne haben wir dir eine Traglast gebracht, eine gelbe, schöne Henne. son sajś ḱedźind́e t́akaza, a omot́e laftum pŕet́ naŋks kanᵪḱiźe E:Šokša (VII450) Sie nahm ihr Kind auf den Arm, auf die andere Schulter ihre Bürde.
kandokšnoms ChrE E:Mar (Frequ. zu kandoms) [носить] / tragen. čopuda v́iŕc, jalgaj[‑]dugaj, mon kandokšni͔ja E:Mar (14) In den dunklen Wald, liebe Freundin, trug ich ihn hin. kandi͔ varma kandokšni͔źe E:Mar (176) Der tragende Wind trug ihn weg.
kańt́ĺems ChrE E:Mar Atr MKly (Frequ. zu kandoms) [носить, приносить] / tragen, bringen. ḱed́enze͔ kańt́ĺit́, si͔v́eĺenze͔ kajśit́, ud́eḿenze͔ se͔vsi͔ź. – [kańśt́iś] E:Mar (235) Die Haut trägt man, das Fleisch wirft man weg, das Gehirn isst man. – Der Hanf. a šče͔ŕd́it́[‑]kodi͔t́, šolkovojt́ [kańt́ĺit́] E:Mar (134) Spinnt man nicht, webt man nicht, man trägt seidene Kleider. bojar kańt́ĺi źepse͔nze͔, a muži͔ḱ čalkśi ṕiĺǵ(e) alonzo. – nolgoś E:Mar (227) Der Bojar trägt es in seiner Tasche, der Bauer aber tritt es unter seinen Füssen. – Der Rotz. kavańiḿiź vad́ŕasto, v́inajak kańt́ĺeśt́ E:Mar (2123) Sie verpflegten mich schön, brachten auch Branntwein herbei. ḿeńeĺ jožova galkat kańt́ĺeśe E:Atr (I140) Bis zum Himmel sollen die Funken sie tragen. aźo kańt́ĺeka ‒‒‒ [ḱeĺḿe] v́ed́ E:MKly (VII18) Geh und trage ‒‒‒ kaltes Wasser dahin!
kańt́ĺića E:Mar [носящий] / einer der trägt. či͔ŕimk[‑]či͔ŕimk jaḱićat, maz(e͔) ustav́iń [kańt́ĺićat] (1136) Hübsch-trippelnd ist ihr Gang, schön erhebt sich ihr Körper.
kańt́ĺima E:Mar (Nom. Pl. -t) [ношение, носильный] / Tragen, Trag-; (Pl.) [несущий канат, лямка] / Tragschnur, Tragriemen, eig.: Bahre. saś tuvo avuńasto, kavto ṕeva kurgonzo. – olgoń kańt́ĺima[‑]nośilat́ńe (253) Ein Schwein ist von der Riege gekommen, an beiden Enden hat es einen Mund. – Die Trage, mit welcher Stroh getragen wird.
kańt́ĺekšńems E:MKly (Frequ. zu kańt́ĺems). kańt́ĺekšńeś eŕźań t́śora [ḱeĺḿe] v́ed́ (VII20) Der junge Ersäne trug kaltes Wasser dahin.
kań̄ńems ChrE, kańńems E:Bag NSurk SŠant, *kańems E:Mar Kočk, kat́ńems E:VVr, kat́ńims E:Kad Kal Šir, kat́ńᴉms ~ kat́ńums E:Kažl ― kań̄ńəms ChrM, kańńəms ~ *kańəms M:P Sel Mam Jurtk, *kańəms M:Vert Patroka (Frequ. zu kandoms) разносить / (oft) tragen, bringen, umhertragen. ton kańikaja vaj svad́bań, svad́bań[‑]b́eśodań kudova E:Mar (1176) Trage [du] sie in Hochzeitshäusern, in Häusern, wo ein (fröhliches) Gespräch geführt wird, herum. v́edra-potmaksso v́ed́ kańńeś E:Bag (I296) (Nur) den Eimerboden voll holte sie Wasser. karmatan ĺeḿet́ ĺivamo, osksoń[‑]anoksoń kańńeḿe E:Bag (VI142) Wir werden deinen Namen verehren, für dich Opfer bringen. davaj, od ʒ́ora, kona śed́e bojka kańńisi͔ E:NSurk (III329) Lass sehen, junger Mann, wer ihn am schnellsten trägt! ṕeḱińese͔nze͔ son moń kańńiḿim E:SŠant (I329) Sie hat mich in ihrem Leibe getragen. kat́ńe·śt́ kośḱe ṕeŋǵi·ńet́ E:VVr (II355) Sie trugen trockenes Holz herbei. a moń śevod́ńeń koj v́eŕe pazi͔ś kat́ńiḿim E:VVr (II340) Wohin mich heute Vere-pas getragen hat! son ḿiźardi͔jak eź kat́ńiḱ at poŋkst śt́at, at panarʿt śt́at E:Kal (2136) Nie hat er weder solche Hosen, noch solche Hemden getragen! ṕizi͔·zi͔ńiḱ ḿi·ń kat́ńi·ńiḱ E:Šir (I269) Wir haben es in unsere Nester geschleppt. tuvə̑ś šɯžä·ŕʿt́ kańńi, jakšafti͔ M:P (IV713) Trägt das Schwein Stroh, wird es kalt werden. aĺi kańńəms aš, tama id́ńä·źä, plat́jät́ńä M:Mam (IV307) Oder hast du nicht, Tama, mein Kind, Kleider zu tragen? moń uĺi at́äńäźä, kopə̑ŕ laŋksə̑n kańəsa. – uźəŕś M:P (IV647) Ich habe einen Grossvater, ich trage ihn auf dem Rücken. – Die Axt. ḱäd́[‑]ṕeńasa kańəmań, [ḿäšt́əńasa] ańəmań M:Vert (IV343) [Sie hat] auf ihren Armen mich getragen, mir die Brust gegeben. varśiᵪ́t́ kańńiᵪ́t́ pakaŕńanzə̑n [M:Sel] (IV240) Die Krähen tragen seine Knochen umher. maźi (mazi͔) iva·n kańəźä M:Patroka (IV497) Der schöne Ivan hat ihn [den Met] getragen.
kańi M:Pš [носящий] / einer der trägt. maksə̑mak odə̑ńd́i, ‒‒‒ śijä· surksə̑ń kańijəńd́i (IV423) Gib mich an einen Jungen, ‒‒‒ an den Träger eines Silberringes!
kańńińä M:Patroka (Dem. zu *kańńi) [носящий] / einer der trägt. kańńińat v́ešəńd́i, javšińat vanə̑ndi͔ (IV496) Er sucht solche, die ihn tragen, er schaut aus nach solchen, die ihn austeilen.
kańńəma: v́ed́əń kańńəma M:P (Gen. -ń) [ведро для носки воды] / Gefäss zum Wassertragen, Wassereimer.
kańńimka E:Bug Večk [носимое] / was (irgendwo) getragen wird. už a eŕʒ́ańe si͔ń ńe ḱemńet́ńe kańńimkat E:Bug (V350) Diese Stiefel (waren) keine, die die Ersänen tragen. mońe, polaj, ńejavat mazi͔ ćećań końd́amo, ‒‒‒ pŕa-suŕese͔ kańńimka E:Večk (V424) Du siehst mir, Frau, wie eine schöne Blume aus, ‒‒‒ die man an einem Kopfband trägt.
kań̄ńekšńems ChrE ― kańńəkšńəms M:P Pš Saz Kars (Frequ. zu kańńems) [носить] / tragen. slavat ašəń kańńəkšńä M:Pš (IV196) Ich hatte keinen (schlechten) Ruf. kafta pŕäńat, mazańäj, [kańńəkšńəḿä] M:Saz (IV483) Zwei Köpfe haben wir, Schwägerin, (zwar) getragen. mə̑ŕd́əń plat́jat iź kańńəkšńä M:Kars (IV77) Sie hatte nicht eine von einem Ehemanne (besorgte) Kleidung getragen.
kańńev́ems E:NBajt (Refl.-Pass. zu kańńems) [(мочь) носиться] / getragen werden (können). a kańńev́i ṕiĺǵe laŋkso ašo ḱiĺej v́id́e se͔ŕńem (V376) Ich kann nicht auf den Beinen tragen meinen geraden Körper, (der wie) eine weisse Birke (ist).
*kańńəft́əms (: kańńeft́an, -i) M:P (Fakt. zu kańńəms).
kandovoms E:Mar Bug, ? kanduvums E:Ba ― kandə̑və̑ms M:P (Refl.-Pass. zu kandoms) [(мочь) носиться] / getragen werden (können); [донашиваться (ребёнок)] / ausgetragen werden (Kind). moĺi, mukorozo a kandov́i. – čanǯav́iś E:Mar (244) Es geht, sein Hinterer (aber) kann (von ihm) nicht getragen werden. – Die Spinne. a v́ijs koŕa kanst, kudov a kandov́i E:Bug (VI218) Wenn die Bürde nicht nach den Kräften (gemacht wird), kann man sie nicht nach Hause tragen. äjka·kšuś äź ka·nduv E:Ba Das Kind wurde zu früh geboren [nicht ausgetragen]. v́ed́ af kandə̑v́i M:P Das Wasser wird nicht getragen.
kandoumaška E:Večk [предельная тяжесть, которую можно нести] / so viel getragen werden kann, tragbar. ćut́[‑]ćut́ kandou·maška pu·rnaś (III319) Er brachte so viel zusammen, dass er es kaum tragen konnte.
kandov́iška E:NBajt [сколько можно нести] / so viel getragen werden kann. lamo kal a anan, v́ešan kandov́iška (VI176) Ich erbitte nicht viele Fische, ich bitte (nur) um eine Traglast (= soviel ich tragen kann).
*kantftə̑ms (: kantftan) M:P (Fakt. zu kandə̑ms).
*kantfńəms (: kantfńan) M:P (Frequ. zu kantftə̑ms).
kankšnokšnoms E:VVr (Frequ.): šrapo· laŋgo· kankšno·kšni͔t́ (II521) Du (selbst) gingst mit nacktem Körper.
kandoro E:VVr [хрящ] / Knorpel. | mukoro-kandoro E:VVr [копчик] / Steissbein. | sudoń kandoro E:VVr [носовой хрящ] / Nasenknorpel. | šalʿkă-kandə̑r M:Sučk id. — [Vgl. kanurgan; nandə̑r; sandur].
kandra E:Kočk Petr [мужское имя, Кондратий] / ein Männername, Kondrati (Konrad). iśak jaḱiń, si͔ŕeĺikaj, najmanu, kandrań oldań, si͔ŕeĺikaj, čijamo E:Kočk (VII68) Gestern ging ich, (ihr) Lieben, nach Najman, um Kandras Olda, (ihr) Lieben, (mir) zu freien. makst kandrańiń śeḿjandza marta čumbrań para[‑]či E:Petr (VIII222) Gib Kandra und seiner Familie Gesundheit!
kandraška E:NSurk [мужское имя, Кондратий] / eine fam. F. aus dem russ. Männernamen Kondrati. vaj eŕʒ́ań ćora (ʒ́-) kandraška uš son ńeiźe (I456) Der Ersäne Kandraschka sah sie. — [Vgl. russ. Кондра́ша (Dem. zu Кондра́тий)].
kandrat́ej E:Večk SŠant, kandrat́ej ~ kandrat́ij E:NSurk [мужское имя, Кондратий] / ein Männername, Kondrati. ḿeĺganʒo jaḱi tataroń ćora, tataroń ćora ḿišań kandrat́ej E:Večk (I322) Ein Tatare geht ihr nach, ein Tatare, Mischas Kandratej. dovań v́ejḱe son kakazo, ćora[‑]kakazo son kandrat́ej E:SŠant (I78) Die Witwe hat ein Kind, einen Sohn, Kandratej. vaj a tońejak, kandrat́ij, [ḱevkśńemsan] E:NSurk (I456) Ich bin nicht dazu da, Kandraschka, dass du mich fragst. nuš kot́ śadoso tońet́, kandraška, mon kajan (g-), vaj kot́ kavtoso tońet́ kandrat́ej mon kajan E:NSurk (I457) Ich zahle dir (alles), Kandraschka, und wenn Hunderte, ich zahle dir (alles), Kandraschka, und wenn Zwei(hunderte). — [Russ. Кондра́тий].
kandrasḱä M:Sel (Dem. zu *kandras) [какая-то редкая птица / irgendein seltener Vogel]. [ṕičəńät́] pŕasa [maźi kandrasḱä, ḱenǯenza] jotksa ravǯa [krandašḱä] (IV323-4) Auf dem Wipfel der Kiefer (sitzt) ein schöner Rabe, zwischen seinen Krallen ist ein schwarzer Rabe. — [Vgl. ḱŕenč: krandašḱä].
kanǯamo E:Mar Večk, kanǯa·mo E:Atr, kanžamo E:VVr [NPyrma], kańǯ́a·mă E:Kad [подколенная впадина] / Kniekehle (E:Mar VVr Večk); [задняя часть пятки] / Hinterteil der Ferse (E:Atr); [голень] / Unterschenkel (E:Kad). uśkse͔ tapardaź t́akaś kanžamo E:NPyrma (VII74) Mit (‘in’) Draht sind die Knie des Kindes umwickelt.
kanǯaka E:NBajt [подколенная впадина] / Kniekehle.
*kanf́etkańä E:StDemk (Dem. zu *kanf́etka) [конфета] / Konfekt. kanf́etkańado, [v́ežeńć] ĺäĺakaj, ancaḿiź (VII150) Pralinen geben sie mir, jüngster Bruder, zu essen. — Russ. конфе́тка (Dem. zu конфе́та).
kantor E:Mar Kočk Kozl контора / Kontor. ćeŕkuvańt́ ṕese͔, rod́imoj, kantorost E:Kozl (I339) Neben der Kirche, (meine) Liebe(n), ist sein Kontor. | voloznoj kantor E:Mar, volosnoj kantor E:Kočk [волостная контора] / Kontor des Amtsbezirks. kabaḱińt́ bokso volosnoj kantor E:Mar (144) An der Seite der Schenke [ist] das Kontor des Amtsbezirkes. ombo boksonzo volosnoj kantor E:Kočk (VII70) An seiner [des Dorfes] anderen Seite ist die Bezirkskanzlei (gelegen). — Russ. конто́ра.
kanurgan E:Mar, kanorga E:VVr, kandᴉ͐rgan ~ kandᴉ͐rga·n E:Ba Kažl, kandi͔rga·n E:Kad ― [kaĺʒ́ərgan M:?Ur] [глыба глины, в качестве лекарства] / Tonscherbe, die aus dem Ofengewölbe herabfällt (E:Mar auch: die man aus dem Ofengewölbe nimmt); damit heilt man Wunden durch Reiben, Herzkrankheit, indem man sie zerfeinert u. ins Wasser mischt, welche der Kranke dann trinkt (wird auch als Magenarznei gebraucht) (E:Mar Ba Kažl M:Ur); [комок глины в хлебе] / Tonscherbe im Brot (E:Mar Kažl); [уголёк, (издающий звук при горении)] / kleine Kohle (die beim Brennen einen Laut gibt) (E:Ba); [кость, попавшая в печь] / Knochen, der in den Ofen geraten ist (E:Kad). śiv́iń[‑]pamuŕiń kanurganks E:Mar (1166) Ich bin wie eine Tonscherbe zerbrochen. kanorgaks ašči od. kośḱe kak kanorga E:VVr Es ist wie ein k. od. Es ist hart wie ein k. (wird von einem sehr trockenen Gegenstand, z.B. von einem trocken gewordenen Brotstückchen, gesagt). — [Vgl. kandoro].
kandᴉ͐rganu E:Kažl (Adj.) [содержащий комья глины] / Tonscherben enthaltend.
kańa E:Mar Ba Sl [или] / oder; [ли] / ob. mon eźiń fat́a toń ejze͔t́, oᵪ kov purni͔ḱ se͔ŕińet́, kańa ton purni͔ḱ, zakon[‑]jalgakaj, ob́id́ńav, eĺi purni͔ḱ, ṕiže͔ dugaj, oznomo E:Mar (1212) Ich habe dich nicht verstanden, o, wozu du deine Gestalt ausgerüstet hast, ob du, eheliches Freundchen, sie zum Mittagsgottesdienst ausgerüstet hast, oder, kleiner Liebling, um zu beten. | kańa – kańa E:Mar [ли – ли] / ob – oder. kańa mastori͔ś kaladi͔, kańa [ḿeńeĺiś] londadi͔ (114) Sollte die Erde sich spalten, oder sollte der Himmel einstürzen? kona śed́e staka, kańa v́ikšńimaś, kańa śormadumaś? Welches ist schwieriger, das Sticken oder das Schreiben? | kańa kov E:Mar [куда-то / irgendwohin]. | kańa kov pŕäń ńevt́ems od. ńejems E:Mar [важничать] / sich wichtig machen, eine allzu grosse Meinung von sich haben. kańa kov ṕŕäń ńejićat (1136) Stolz ist ihr Gemüt [Sie sind solche, die sich überschätzen].
kańćams M:P Pš [портиться (вкус)] / verderben, verdorben werden (vom Geschmack).
kańćafks M:P [испорченное] / was verdorben worden ist; [какая-то болезнь] / eine Krankheit. — [Vgl. kańćav].
kańćaftə̑ms M:P (Kaus. zu kańćams).
kańćav E:Mar Atr VVr Nask Večk, kańća·v E:Ba, kamśa E:Kad, kańśav E:Jeg ― kamćav M:P Čemb, kańćav ~ kamćav M:Pš, kańćav M:Sučk Ur лишай / Schwinde, Flechte (E:Mar Nask: лишай / Schwinde [Pustel]) (E:Mar Atr VVr Ba Večk Jeg M:P Pš Sučk); [? ссадина, ? сыпь / ? Wundscheuerung, ? Ausschlag] “bei Weibern an den Beinen, von den Bastschuhschnüren herrührend” (E:Kad); [лихорадка, вызывает волдыри на коже] / eine fieberige Krankheit, wobei sich in der Haut rote Wasserbläschen bilden (E M); летучка / roter Ausschlag im Gesicht (die Augen blutunterlaufen u. feucht) (M:Pš, nach Bars.); [болезнь рта] / eine Krankheit im Munde (M:Čemb); рожа / Rose, Rotlauf (Erysipelas) (E M:Ur). kamt́śaft śeĺmə̑sə̑nza M:Pš [Es sind kamćaft (Pl. zu kamćav) in seinen Augen (die Augen sind blutunterlaufen u. feucht). | avńa-kańćav E:NSurk подовинный Микита / unter der Darre wohnender Mikita [Schutzgeist der Darre]. | kańćav-o·rma E:Ba [разноцветный лишай] / Schwinde, Flechte. | ḱińi kańćav E:Mar, ororoń k. E:Mar, čulkśet́i k. E:Mar, urgać k. E:Mar [? разные виды болезни kańćav / ? verschiedene Arten der k.-Krankheit]. urgać kańćav! čulkśet́i k., ŕizni͔ k., ḱińi k., sutni͔ k., alašań k., skali͔ń k., ŕev́eń k., tuvoń k., ḱiskań k., katkań k., varmasto savtoń k., lomańcte͔ savtoń k., v́ed́iń k., toli͔n k., śakoj narmuńiń k., oščo ṕiže͔ k., oščo ožo k., ororoń k., kańćav kańćav puvan E:Mar (211) Die Schwinde ist weg! Die Schwinde mit Gliederreissen, die schmerzende Schwinde, die juckende Schwinde, die krabbelnde Schwinde, die Pferdeschwinde, die Kuhschwinde, die Schafschwinde, die Schweineschwinde, die Hundeschwinde, die Katzenschwinde, die von dem Winde herbeigeführte Schwinde, die von den Leuten übertragene Schwinde, die Wasserschwinde, die Feuerschwinde, die Schwinde von allerlei Vögeln, weiter die grüne Schwinde, weiter die weissgelbe Schwinde, die [ororo‑]Schwinde, die Schwinde, die Schwinde heile ich durch Blasen. — Vgl. sag. qamʒo лишай в виде красного пятна (Н. Ф. Катанов, Отчет о поездке в Минусинский уезд Енисейской губернии ‒‒‒, Казань 1900, S. 47); alt. kamča летучий огонь (болезнь); угри на лице; [?] kanču.
kańʒ́ed́ems E:Mar Večk, kanzod́ems E:Atr, kańʒ́i·d́ims E:Ba, kańd́it́ims E:Kad ― kańʒ́əd́əms M:P Sučk, kańźə·d́əms M:Jurtk оскомину набить / stumpf, empfindlich werden (die Zähne, z.B. wenn man Preisselbeeren isst) (E:Mar Atr Ba Večk M:P Sučk Jurtk); [дрожать, содрогаться] / schaudern (E:Mar Atr Ba Večk M:P Sučk). — [Vgl. kańʒ́əd́əms ‘trauern’ u. die Bed. von russ. оскомина].
kańʒ́ejems E:?Mar (Frequ. zu kańʒ́ed́ems).
kańźeĺd́ems E:VVr [быть чувствительным] / empfindlich sein (die Zähne nach Genuss von Saurem).
kańʒ́eĺkšne͔ms (? kańʒ́et́kšne͔ms) E:Večk (Frequ.).
kańʒ́i·ĺims E:Ba (Frequ. zu kańʒ́i·d́ims).
kańʒ́ed́ev́ems E:Mar оскомениться, [получить оскомину] / stumpf werden [Zähne durch Säure]. ṕejem kańd́źed́evśt́ Meine Zähne sind (durch Säure) stumpf geworden.
kańćkstams ~ kańćkstə̑ms M:Čemb, kańt́kstams M:Sel [набить оскомину] / stumpf werden (die Zähne z.B. von Preisselbeeren).
*kańʒ́əms (: kańʒ́an, -i) M:Jurtk [печалиться] / trauern.
kańt́śks ~ kańśks ~ kańŋ̆ks ChrM, kańćks ~ kańśks ~ kańŋks M:P, kańćks M:Pš печаль / Kummer, Sorge, Trauer, (M:P auch:) [забота] / Mühsal. ḱäšä ńäjat, kańśks uĺi M:P (IV732) Siehst du [im Traume] Teer, bedeutet das [eine] Trübsal. lama ḱiŕt́ś kańŋksta M:P Er hat viel Mühsal ertragen. vaśäń (vaśəń) kańćksə̑c śuduf pabań [ḿeḱi] mə̑rda·ś M:Pš (IV385) Der armen Alten kehrte ihr früherer Kummer zurück.
kańćsḱä ~ kańŋksḱä M:P (Dem. zu kańćks, kańŋks) id. oću kańćksḱät́i śävə̑k śuvə̑rgə̑tś (IV409) Ja das [mein Haar] ist vor grosser Trauer struppig geworden.
kańćf M:Čemb [горе, печаль] / Kummer, Betrübnis; [беда, нужда] / Elend, Not.
kańćfu M:Čemb [печальный] / traurig.
*kańćft́əms (: kańćft́an, -i) M:P (Fakt. zu kańᵈ́źəms) [скорбеть] / jdn. betrauern.
*kańćfńəms (: kańćfńan, -i) M:P (Frequ. zu kańćft́əms).
kańᵈ́źəd́əms ChrM, *kańᵈ́źəd́əms (: kańʒ́ed́an, -i) ~ *kańʒ́əd́əms M:P, *kańźəd́əms M:Saz тужить / trauern, sich sorgen. kańd́źed́an toń iŋksə̑t M:P [Ich sorge mich um dich]. t́at kańʒ́əd́ä, tura·k[‑]aĺä, moń šińä·źəń [M:P] (IV65) Sorg dich nicht, dummer Mann, um mein Leben! kańźəd́əd́ä, jalgańäńä, moń ŕiźfka·sə̑n (rə̑-) M:Saz (IV485) Trauert, meine Freundinnen, mit meinem Kummer! t́ata kańʒ́əd́ä, [škajńäj‑]t́äd́äńäj [M:?Kr] (IV39) Sei nicht traurig, liebe Mutter! safśe·m pazarś kańźəd́i, kə̑ĺi ńiščajś af moĺi. – ĺämś i salś M (IV665) Der ganze Markt ist traurig, wenn der Bettler nicht kommt. – Die Suppe und das Salz. — [Vgl. kańʒ́ed́ems ‘stumpf werden’ u. die Bed. von russ. оскомина].
kańźəd́əma M:P [печаль, забота] / Trauer, Sorge. vastə̑źəvə̑k ĺäṕä, pŕalə̑źəvə̑k ĺäṕä, laŋksə̑nza af udə̑va·n. – kańźəd́əmaś (IV684) Mein Bett ist weich, auch mein Kopfkissen ist weich, (aber) ich kann auf ihm nicht schlafen. – Die Sorge.
kańźət́ks M:P [забота, печаль] / Sorge, Trauer.
*kańᵈ́źət́kšńəms (: kańʒ́etkšńan, -i) M:P, *kańźətkšńəms M:Katm (Frequ. zu kańᵈ́źəd́əms) id. t́äśt́ä kada paŕʿćiks ašči śt́iŕks[‑]šińä·źəń koŕavama[-kańźətkšńəḿä] M:Katm (IV459) Lasst mein Mädchentum, das wie die Seide da ist, nicht zurück, so dass es trauert und betrübt ist!
*kańᵈ́źət́ft́əms (: kańʒ́etft́an, -i) M:P (Fakt. zu kańᵈ́źəd́əms) [заставлять печалиться, печалить] / jdn. trauern lassen, traurig machen.
*kańᵈ́źət́fńəms (: kańʒ́etfńan, -i) M:P (Frequ. zu kańᵈ́źət́ft́əms).
kańe·šna M:Sel [вполне] / gänzlich. [kańe·šna] natašča·ᵪ śiń karmaśt́ iŕəd́əma (IV832) Da sie einen ganz leeren Magen hatten, wurden sie betrunken. — Russ. коне́чно.
kańiz-t́ikše E:Gor, kańi·z-d́ikše· E:Is анис / Anis (E:Gor); мята / Minze (E:Is).
kańśt́ ~ kańćt́ E:Mar, kańśt́ E:Atr Jeg, kańt́ E:VVr Is, kańśt́ ~ kańt́f E:Ba ~ kańćt [E:?Ba], kańᵪ́ E:Kad Šokša, kańᵪ́ ~ kańᵪ E:Kal, kańf́ ~ kańf ~ kańt́f́ E:Kažl, kańf́ E:Kur, kańćt́ ~ kańt́ E:Večk, kańć E ― kańt́f́ M, kańtf M:P (Gen. -en, Abl. -tä, Nom. Pl. -t), kańt́f M:Čemb, kańf́ M:Sučk Prol Ur, kańf M:Jurtk [конопля] / Hanf (E:Ba Is: nachdem er gebrochen worden ist; E:Is: vorher muško; [E:?Ba]: erst dann, wenn der männliche Hanf (paźe) ausgerupft worden ist; M:Ur: [растущая конопля] / wachsender Hanf; M:Sučk Prol: = muška M:Alk [? Flachs, wenn er aus der Röste aufgenommen wird]). | kańf-e·šks M:Jurtk [мочка конопли] / Hanfröste. | kańśt́-ḱeŕḿe E:Ba Večk [связка конопли] / Hanfbündel. | kańt́f́-ḱiŕʿks ~ kańt́f́-ḱeŕʿks M:P, kańt́f́-ḱiŕʿks M:Čemb, kańf́-ḱiŕks M:Sučk [коноплянка] / Hänfling (M:P). | kańśt́-komoro ~ kańct-komoro E:Mar, kańśt́-komoro E:Večk, kańᵪ́-ko·mur E:Kad ― kańt́f́-komə̑r M:Čemb [связка, сноп конопли] / Hanfbündel, Hanfgarbe (M:Čemb: nach dem Rösten) (E:Mar Kad); [замоченный сноп конопли] / Hanfgarbe, nachdem sie geröstet worden ist (E:Večk M:Čemb). ĺejse͔ tatart ḱeršńeź. – kańśt́[‑]komorot́ńe E:Mar (240) Im Flusse zusammengebundene Tataren. – Die Hanfbündel. | kańt́f́-kopańä M:Pš An [суслон конопли / Hanfschober]; [мочка конопли] / Hanfröste; (M:An:) [шест для спуска снопов при мочении] / Stange, mit der die Garben beim Rösten niedergedrückt werden. | kańśt́iń matramo E:Mar [пресс для снопов конопли] / Pressbaum, der auf die in den Fluss gesenkten Flachsgarben [? Hanfgarben] gelegt wird, damit sie an ihrem Platze bleiben. | kańt́f-muška M [кудель / gebrochener Hanf]. | kańśt́-oźas E:Mar, kańt́-oźaz [E:?VVr] [коноплянка] / Hänfling. | kańśt́-plot E:Mar [мочка конопли] / Hanfröste. | kańśt́-potmoń ejkakš E:Mar [внебрачный ребёнок] / uneheliches Kind. | kańf-t́išä M:Sel колючка / Distel. | kańtf-vajaftə̑m-tomba M:Mam [впадина для замачивания конопли] / tiefe Stelle (Grube), wo Hanf geröstet wird. | kańt́f́-v́it́f́ M:P [конопляные посевы / Hanfsaat].
kańćoro E:Mar, kańćuro E:VVr ― kańćor M:P (Gen. -ə̑ń), kańćəra M:Čemb (Nom. Pl. -t), kańćəra· M:Ur (Gen. kańćərə̑ń), kańśə·ra M:Jurtk (Nom. Pl. kańśə·rə̑t) [конопляное семя] / Hanfsame (E:Mar M:Čemb Ur Jurtk); [льняное семя] / Leinsame (M:P). | kańt́f́śor-kažu ~ kańćor-gažuᵪ M:P, kańćər-kažu·(k) M:Pš [льняной жмых] / Leinkaff, Leinspreu (nachdem das Öl ausgepresst worden ist). | kańćor-ḱed́ M:P Sučk, kańćəra-ḱed́ M:Čemb [оболочка льняного семени] / Schale des Leinsamens. | kańćoro-lučks E:Mar, kańćuro-luč E:Atr, kańćoro-lukš E:Večk, kańźur-lučks E:Kal, kańćira-lukš (kańćirᴉ͐-lukš) E:Ba ― kańćoro-lukš M:?Jurtk [оболочка льняного семени] / Schale des Leinsamens. | kańćor-oj E:Mar ― kańćor-vaj M:P [конопляное масло] / Hanföl, (M:P auch:) льняное масло, постное масло / Leinöl, Fastenöl. [kańt́śər‑]vaj ńäjat, vajksńəma uĺi M:P (IV731) Siehst du [im Traume] Hanföl, wird Wehklagen (über dich) kommen. | kańćər-ṕäŋgət́ks M:P, kańćəra-ṕäŋgət́ks M:Čemb [отделившиеся в маслобойне оболочки, шелуха конопляного семени] / im Ölpresser losgegangene Schalen (Spreu). | oźazi͔ń kańćoro E:Mar Večk, oźazi͔ń kańćuro E:Is воробейник / Steinhirse, Steinsame (Lithorspermum).
kańćorkaj E:Večk [пятнистый] / gesprenkelt.
kańćorkajńe E:Večk (Dem.) id.
kańśt́in E:Mar, kańt́iń E:VVr, kańᵪ́iń E:Kad [конопляный] / hänfen.
kańśt́ḱe E:Mar ― kańt́f́ḱä M:P (Dem. zu kańśt́, kańt́f́).
kańt́aj E:VVr [мужское имя] / ein Männername.
kańuša E:Ba [женское имя] / ein Frauenname. t́ejt́eŕeś paro kańuša (I279) Ein treffliches Mädchen ist Kanjuscha. — [? Russ.].
kańźeŕd́ems E:Atr, kańʒ́ərdəms E:Nask ― kańźərdə̑ms M:P Pš Gor Sel, kańʒ́ərdə̑ms M:Čemb [хрустеть (зубы от песка)] / knirschen (E:Atr: Zähne, wenn es Sand zwischen ihnen gibt) (E:Atr M:Čemb); скрипеть (зубами) / (mit den Zähnen) knirschen (M:Sel); звенеть / klingen, klimpern (M:P Pš Sel). ṕeŋ́eń kańźeŕd́it́ E:Atr Es knirscht zwischen meinen Zähnen. kańźərdan ṕejńəń esa M:Sel Ich knirsche mit den Zähnen. [t́śingə̑rdi͔], kańźərdi͔, safśe·m [ḿirt́] maźəṕt́i. – jarmakś M:Sel (IV670) Es klirrt und klingelt, macht die ganze Welt schön. – Das Geld.
kańzərdi͔ńä M:Kard (Dem. zu *kańzərdi͔) [что-н. звенящее] / etw. Klingelndes. varma uĺi, ĺəbəŕd́ińä, varmaftə̑ma kańzərdi͔ńä (IV474) Wenn der Wind geht, flattert er, wenn kein Wind ist, klingelt er.
kańʒ́eŕks ~ kańʒ́erks E:Mar, kańʒ́eŕks E:Večk, kańʒ́i·rks E:Ba, kańʒ́ərks E:Nask ― kańǯərks ~ kańǯ́ərks M:P, kańǯərks ~ kańǯ́əṙks M:Pš, kańǯərks M:Čemb, kańʒ́ərks ~ kańzərks ~ kańźerks ~ kańʒ́eṙks M:Sel, kańž́ərks M:An, kandə̑rks M: Sučk [песчаные крупинки в хлебе] / Tonscherbe im Brote, welche beim Essen zwischen den Zähnen knirscht (E:Nask M:P Pš Čemb Sel An Sučk); мелкий град, крупа / kleine Hagelschlosse (kleiner als ćaraᵪman) (E:Mar Ba Večk); [осадок щелочной воды] / Bodensatz des Laugenwassers (M:Pš An). — [Vgl. kandoro]. (Nach P. [ML30] sollte dieses eine Ableit. vom Verb kańʒ́əd́əms sein).
kańǯeṙksu M [полный глиняных комочков] / voll von Tonscherben. kšiś kańǯeṙksu Das Brot ist voll von Tonscherben (es gibt in ihm aus dem Ofengewölbe gefallene kleine Tonscherben).
kańźərkšńəms M:P (Frequ. zu kańźərdə̑ms).
kańźərftə̑ms ~ kańʒ́ərftə̑ms M:P, kańźərftə̑ms M:Pš Kr (Fakt. zu kańźərdə̑ms) [заставлять скрипеть] / knirschen machen (M:P); [звонить (звонок)] / läuten (eine Glocke) (M:Pš). [kańd́źerftsi͔, kańd́źerftsi͔], poŋksə̑zə̑nza kajasi͔. – [ṕejeĺeḿəń] pruzś M:P (IV627) Er macht es knirschen und steckt es (dann) in seine Hose(ntasche). – Der Schleifstein der Sense. sotta moskuń pajǵä, apak kańźərft ṕäḱ kajǵińät́ M:Kr (Sir.) Binde eine Moskauer Glocke fest, die ohne zu läuten laut bimmelt.
kańža M:Bold Jožka [назв. местности (? деревни)] / ein Ortsname (? Dorfname). son esta pačkəć kańžasta sodaj babat́i M:Bold Dann gelangte er zu der Weissagerin aus Kanjsha. kańžasa uĺi vaj uĺi sodaj voražjä M:Jožka In Kanjsha ist fürwahr eine kundige Wahrsagerin.
kap M:Pimb [слово, передающее быстрое щёлканье] / ein das schnelle Schnappen beschreibendes Wort. kap ifkä·t́, kap ombə̑t́śät́ (IV805) Schnapp! (schnappte er) das eine, schnapp! (schnappte er) das andere.
kap̀a ChrE, kapa E:Kad ― kapa M:P Pš Ur стог сена, одонье / Schober, Fehm, Heuschober, Getreideschober (M:P: dessen Platz auf der Tenne ist; M:Ur: [runder] Schober), (M:Pš auch:) [копна сена, ворох зерна] / Haufen Heu, Getreide. | kapa·lks E:Kad поддынок / Gestell unter dem Schober, Unterlage des Schobers. | kapa-jä·ńʒ́əŕ M:P [самое широкое место в скирде] / breiteste Stelle im Schober. | kapa-lopa M:Vert (bot.) [подорожник / Wegetritt, Wegegras] (= puća·ma M:P). | kapa-vasta M поддынок / Gestell unter dem Schober, Unterlage des Schobers. | śoră-kapă M:Sel [скирда хлеба] / Getreideschober. | šari͔ kapa M:Pš [круглая скирда] / runder Schober. | t́ikši-ka·pa E:Ba ― t́išä-kapa M:P Čemb Sučk, t́ikšə-ka·pa M:Ur стог / Heuschober (M:Ur: [круглый] / rund). — Russ. копа́ (ML116); tschuw. ku̬ʙa (Chr), baschk. kübä.
kapańä (Dem. zu kapa): t́eše-ka·pańä M:P Pš [копна сена / Heuschober]. — [Vgl. kopańä < russ. копа́].
kapaću M:P [грудная вышивка] / eine Bruststickerei am unteren Ende einer Stickerei namens ḿäšt́ä-vakst (= ṕeḱä-śorma M:Sel).
kapaćuvńä M:P (Dem.).
kapa·d́ᴉms (kapud́ims) E:Ba ― kapad́əms M:Sučk [пытаться хватать, поймать (ртом)] / zu ergreifen versuchen, fassen, (mit dem Munde) fangen (E:Ba); [стряхивать, соскабливать] / abschütteln, abkratzen (M:Sučk). — [Vgl. kapud́ems].
kapa·ims E:Ba ― kaṕijəms M:Sučk (Iter. zu kapa·d́ᴉms) [стряхивать, соскабливать] / abschütteln, abkratzen. ḱiska·ś čiča·fńiń kapa·jä E:Ba [Der Hund schüttelt die Flöhe ab]. — [Vgl. kapud́ems: kaṕijəms].
kapams E:VVr Ba Večk Bag Jeg Bugur щупать / befingern, betasten, befühlen. i št́uṕi[‑]kaṕi dova ejse͔nʒe͔ E:Bag (I279) Die Witwe fühlt sie an und betastet sie. ščupasazo, kapasazo E:Jeg (188) Sie wird ihn (meinen Magen) betasten, sie wird ihn streicheln. mon št́upan[‑]kapan tarkava [E:Bugur] (V280) Ich taste das Bett ab. — [? Russ. копа́ть].
kapa·ndams M:P [копать] / wühlen. — [Vgl. kapams]. — Russ. копа́ться.
*kapa·ndakšńəms (: kapa·ndakšńan, -i) M:P (Frequ. zu kapa·ndams).
*kapa·ndakšńəft́əms (: kapa·ndakšńeft́an) M:P (Fakt. zu kapa·ndakšńəms).
*kapa·ndakšńəfńəms (: kapa·ndakšńefńan) M:P (Frequ. zu kapa·ndakšńəft́əms).
*kapa·ndaftə̑ms (: kapa·ndaftan) M:P (Fakt. zu kapa·ndams).
*kapa·ndafńəms (: kapa·ndafńan) M:P (Frequ. zu kapa·ndaftə̑ms).
kapas-: kapas-kaŕ M:Vert, kaŕ-kapas M: Ur ошмёток / abgetragener Bastschuh.
kapcuĺ M, kapcu·ĺ M:P (Gen. -en, Nom. Pl. -ʿt) [карапуз, малыш, карлик] / Knirps, kleiner Mann, Zwerg. — Vgl. (Dal) капсу́ля.
kapcu·ĺńä M:P (Dem. zu kapcu·ĺ).
kaṕeĺka E:VVr [капелька / Tropfen, Tröpfchen]. — [Russ. капелька].
kaṕe·ĺkań E:VVr [капельный / sehr klein, winzig]. kaṕe·ĺkań v́iŕesḱe (II399) (Er ist) ein sehr kleines Lamm. — [Vgl. russ. капельный].
kaṕeĺḱińe E:VVr (Dem. zu kaṕeĺka). a pu·šḱińe rodi͔ńem krošḱi·ńese͔ andu·v́i, kaṕe·ĺḱińese͔ śimd́a·v́i (II360) Meine kleine Verwandtschaft kann man mit Brosamen füttern, kann man mit Tröpfchen tränken. sajś v́eŕi·ń kaṕeĺḱi·ńe (III230) Sie nahm einen Tropfen Blut.
kapkan (kapka·n) E:Mar Ba Večk ― kapka·n M:P (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. kapka·tt), kapka·n M:Sučk капкан / Fangeisen (für Füchse, Wölfe u. Hasen). — Russ. капка́н.
kapkanne͔ E:Mar Večk (Dem. zu kapkan). son t́ikšes moĺi kapkanne͔t́ laći, kapkanne͔t́ laći numolne͔t́ kuńći E:Večk (II40) Geht sie nach Heu, so legt sie Schlingen [? Fangeisen], sie legt Schlingen, fängt Hasen.
kapkańńik E:Jeg [капканщик / Aufsteller der Fangeisen]. v́iŕga [jaḱi] kapkańńik (II544) Im Walde wandert ein Schlingenleger.
kapor: kaporso ardoms E:VVr [бежать рысью] / trabend, trappelnd laufen. išḿińeń ardi͔t́ kaporso (II317) Meine Pferde laufen trappelnd.
kapŕiznoj E:Mar капризный / launisch, kapriziös. — Russ. капри́зный.
kapsta ChrE E:Večk ― kapsta ChrM, kapsta· M:Jurtk [капуста] / Kohl. | ašo kapsta E [капуста кочанная] / Kopfkohl. | čapamo kapsta E [кислая капуста] / Sauerkohl. | kapsta-kundo E:Atr Bug Nujk, kapsta-kunda E:Kad Kal Hol “Sl” (Gen. -kunduń, Nom. Pl. ‑kunt) [парник для капусты] / Treibbeet, Mistbeet für Kohlpflanzen. | kapsta-lopa M [капустный лист / Kohlblatt]. | kapsta-ńiĺks E:Atr [капустная кочерыжка] / Kohlstengel. | kapsta-ṕiŕe E:Mar [капустник] / Kohlland, (überh.:) [огород] / Gemüsegarten. | kapsta-pŕa E:Mar ― kapsta-pŕä M [кочан капусты] / Kohlkopf. | kapsta-suks E:Mar Ba Večk ― kapsta-suks M:Sučk гусеница / Kohlraupe. | kap-śije·ŕ E:Kad ― kapsta-śäjäŕ M [кочерыжка] / Kohlstengel. | kapsta-v́id́ima E:Mar [парник] / Treibkasten. | kapsta-v́id́ḿe E:?Mar ?Večk (Nom. Pl. ‑v́ićt́) [семя капусты] / Kohlsame. | numoloń kapsta E:Gor Večk, numu·luń ka·psta E:Ba заячья капуста / Sauerklee, Hasenkohl, Grosse Fetthenne (Sedum maximum) (E:Gor). | ravžo kapsta E [кормовая капуста] / Braunkohl. — Russ. капу́ста.
kapstams M:?Kr ‹Mam› [обшарить] / durchstöbern. [ńiĺi·t́śḱä] užə̑nzə̑n kapstamat [? kapštamat] [M:Mam] (IV605) Du musst alle vier Ecken durchstöbern. — [Vgl. kapštams].
kapšams E:Mar Kad Kal Bug Večk NBajt, kapša·ms E:Kal ― kapšams M:Jurtk [спешить, торопиться] / eilen, sich beeilen (E:Mar Kad Bug Večk NBajt M:Jurtk). iĺa kapša ḱeĺet́ marto, a iḱeĺe t́ev́et́ t́ejt́! E:Mar (275) Beeile dich nicht mit deiner Zunge, sondern verrichte zuerst deine Arbeit! vaj a moń ḱise͔ son kapšaś E:Bug (V274) Nicht meinetwegen eilte er. kapšan, čijan, uŕakaj, v́eŕe ortas E:Večk (I255) Ich eile, ich laufe, Schwägerin, zum Vordertor. kapšaś rana b́eŕań ava mad́eḿe E:NBajt (V442) Die schlechte Frau eilte, sich früh schlafen zu legen. konań vastazo ḱeĺc kapši E:Večk (V244) Dessen Gattin plappert mit der Zunge.
kapšavtoms E:Mar (Kaus. zu kapšams) [торопить] / jdn. zur Eile antreiben. [iĺaḿiźd́ak] kapšavto! (1194) Treibt mich auch nicht zur Eile an!
kapštams (kapšta·ms) E:Kad Kal Šokša Večk ― kapštams M:Čemb Temn [Mom.] [хватать, поймать, ловить] / erhaschen, fangen, schnappen (E:Kad Kal Šokša Večk M:Čemb); [ощупывать, трогать] / befingern, betasten (E:Kad Kal Večk M:Čemb Temn). ŕiv́iś varkśijt́ kapšti͔ze͔ E:Kal (2145) Der Fuchs fing die Krähe. ĺiśemst́e kapštaś pol alunda at́akš [E:Šokša] (VII452) [Sie] schnappte beim Gehen einen Hahn unter ihren Rockschoss. kodak si͔ń [pačkut́śt́] t́iŋǵit́ vaks, kapšti͔ź kavrat́ [E:Šokša] (VII452) Als sie an der Tenne ankamen, packten sie Kavra an.
kapšams E:Kad [?Večk], kapša·ms ~ kapšams E:Kal, kapšems E:VVr ― kapšams [M:?Čemb] (Frequ. zu kapšta·ms) (пытаться) хватать / (zu) fassen, greifen, packen, fangen (versuchen).
kapt́i·ndams M:P, kapt́i·dndams M:Sel коптить / räuchern (z.B. Fleisch). — Russ. копти́ть. — Vgl. kopt́ams.
kapt́i·ndakšńəms M:P (Frequ. zu kapt́i·ndams).
kapt́i·ndaftə̑ms M:P (Kaus. zu kapt́i·ndams).
kapud́ems (Inf. E:Jeg kapod́eḿe um zu fassen, aber 1. Sg. Präs. kapud́an) E:Mar VVr NSurk Petr Jeg, kapod́ems E:Atr Večk Bug, kapu·d́ims E:Ba ― kapə̑d́əms M:P Čemb Sel Sučk (Mom.) [хватать, присваивать себе, поймать] / schnappen, an sich reissen, erhaschen, fangen (M:Čemb auch: mit dem Munde auffangen) (E:Mar VVr Petr Ba Jeg M:P Čemb Sel); [жадно набить в рот, глотать] / gierig etw. in den Mund stopfen, schlingen (E:Mar Ba Jeg M:P Čemb Sel). kapud́evk eze͔ŕ-ṕeĺńezi͔ń E:VVr (II411) Fasse meine Kragenstickerei an! kapu·d́iźe jala·ksi͔ńd́e i tuś moĺḿe· ḱija·va E:VVr (III229) Sie fasste den Bruder und machte sich auf den Weg [zu gehen]. od t́ejt́eŕńes kapod́an, t́ejt́eŕ maron a[‑]j[‑]ašt́i E:Bug (V368) Erwische ich mir ein junges Mädchen, mag das Mädchen nicht mit mir sein. koda kaput́si͔ šajt́an[‑]ĺevkse͔ń pŕa[‑]ḱet́t́e E:NSurk (III328) [Wie] packt er das Teufelsjunge bei der Kopfhaut! pakšat [pandi͔ńt́] aluv čiit́, kaput́ci͔ź kajmakat́ńiń, se͔vse͔ź E:Petr (VIII158) Die Kinder laufen an den Fuss des Berges, schnappen die Quarkpiroggen und essen sie auf.
kapujems E:Mar, kapojems E:Večk, kapu·ims E:Ba ― kaṕijəms M:P Sel (Iter. zu kapud́ems) [рвать, захватывать, тянуть] / (wiederholt) reissen, raffen, ziehen (E:Mar); [глотать, есть, наслаждаться] / schlingen, fressen, schwelgen (M:P).
kapuĺems E:Mar, kapu·ĺims E:Ba (Iter. zu kapud́ems) [дёргать, рвать] / (mehrmals od. fortwährend) reissen, zerren (E:Mar).
1kara M:Pš [личное имя] / ein Personenname. ĺɯĺäń avanc paŋga ramaś, ćakajəń karaś potmə̑zə̑nza maraś (IV435) Ljuljas Weib kaufte eine Haube, (da) schiss Tsjakajs Kara hinein.
2kara- E ― kara- M: kara-karčo E:Bug StŠant, kara-kaŕčok E:VVr, kara-karšᴉ͐ḱ E:Kažl ― kara-karčəḱ M:Sučk; [?] karado [E:?Nask], karado-karčo E:Mar Atr Jeg Večk Vez, karada-karča E:Ba; karań-karšək(t) M:P Lemd Čemb, kaŕań-karšək M:Mam, karań-karš́ek M:Temn Atjur (Nom. Pl. ‑t) лицом к лицу, друг против друга / (genau) gegenüber, Auge in Auge, von Angesicht zu Angesicht, gegeneinander. vaj kara[‑]karčo, si͔ń vańo marto ńej eŕit́ E:Bug (V352) Sie wohnen mit Vanjo einander gegenüber. kara[‑]karčo śeit́, kara[‑]karčo ćaᵪ́it́ E:StŠant (III189) [Die Pferde] rufen sich entgegen, sie wiehern sich entgegen. si͔ńst eŕit́ karado-kartšo E:Mar Sie leben (wohnen) einander gegenüber. v́e koŕence͔t karado[‑]karčo jaḱit́. – vasoń ṕejeĺt́ńe E:Mar (268) (Zwei) von derselben Wurzel Ausgehende bewegen sich gegeneinander. – Die Schere. karado·[‑]karčo· kavto· pandi͔ńe·t́ E:Jeg (190) Zwei Hügel stehen einander gegenüber. karado[‑]karčo ivanoń kudonʒo E:Vez (II78) Ivaschas Stuben liegen nebeneinander. kafta panttńä karań[‑]karšəkt M:Lemd (IV171) Zwei Berge stehen sich gegenüber. və̑d́ kafta pannt karań-karšekt́ M:Atjur (VIII352) Es gibt zwei Berge einander gegenüber. | karado-karčo koŕt́ĺems E:Večk [говорить между собой] / miteinander sprechen. — Tat. kara-karšə̑.
karabĺa E:Mar Hl VVr ― karabĺä M:P Čemb, karabĺä ~ kara·p M:Sel [корабль] / Schiff. moĺśt́ karab́ĺäńt́eń E:Mar (2107) Sie kamen auf das Schiff. tuśt́ ḿeḱej karab́ĺazost E:Mar (2107) Sie gingen auf ihr Schiff zurück. moŕäńt́ laŋksu sudnat, karabĺat E:Hl (180) Auf dem Meere sind Fahrzeuge, Schiffe. i mastori͔ń ṕeŕḱ t́ejt́eŕ-ošośt́ karab́ĺa E:VVr (II335) Um die ganze Erde (reicht) das Schloss (eig. Schiff) der Mädchenstadt. pańeśt́ karabĺäńd́əśt́əń śej M:Sel (IV831) Rudert euer Boot her! i saᵪ́t́ karapsa salda·tt M:Sel (IV831) Es kommen Soldaten in einem Boote. | t́ejt́eŕ-karab́ĺa E:VVr [девичий замок] / Mädchenschloss. uš ńiĺeńǵeḿeń t́ejt́eŕ-karab́ĺaśt́ ńežende͔ (II335) Vierzig Türriegel [hat] das Mädchenschloss. | karab́ĺaso juti͔(ća) E:Mar [мореплаватель] / Schiffahrer. — Russ. кора́бль.
karabĺäńä ~ kara·b́əĺńä M:P (Dem. zu karabĺä) id. moŕas(a) ujəńd́iᵪ́t́ sudńat[‑]krabĺäńat (IV388) Auf dem Meere schwimmen Schiffe, Schiffe. tšik tšik [narmə̑ńńä, kara·bəĺńat] valńanza. – [ružjä·ś] M (IV675) Tschik, tschik (macht) ein Vogel, Schiffe sind seine Wörter. – Die Flinte.
karabĺik E:Is [кружка с двумя ручками] / zweihenkeliger Krug. — [Russ. кора́блик].
karak M:Sjarda [вор] / Dieb. — [Vgl. karakš]. — Tat. karak Räuber.
karakadoms E:Mar Atr VVr Večk, karaka·dᴉ͐ms E:Ba, karakadums E:Kad Kal ― kara·kə̑də̑ms M:Jurtk [подмерзнуть (вода, картофель)] / ein wenig gefrieren (E:Mar: Wasser; E:Ba: z.B. Kartoffel) (E:Mar Ba); [смягчиться, искрошиться, трескаться] / mürbe werden, zerbröckeln, sich spalten (E:Kal: z.B. Kartoffel; E:VVr: nur vom Eis im Frühjahr) (E:?Atr Kad Kal VVr ?Večk); распушиться / struppig werden (E:?Kad M:Jurtk). v́ed́iś karakat́ś E:Mar Das Wasser überzog sich mit dünnem Eis. kolosś kara·kə̑di͔ M:Jurtk Die Ähre wird struppig (so dass die Acheln sich von den Körnern trennen, im Sonnenschein).
karakavks E:Mar [плёнка льда] / dünnes Eis.
karakavtoms E:Mar, karaka·ftoms E:Ba Večk [покрывать плёнкой льда] / mit dünnem Eis bedecken. v́ed́ińt́ karakavti͔źe E:Mar Das Wasser hat sich (eig.: Es hat das Wasser) mit dünnem Eis überzogen.
karakš ~ kara·kš E:Ba вор / Dieb. — [Vgl. karak]. — Tat. karak.
*karakšanʒəms (: karakšanᵈzi͔) M:Temn сгнить / (ver)faulen.
karakuĺa E:Mar каракуля / krummgewachsen(er Baum). v́eśe ĺekšaśt́, v́eśe ĺekšaśt́, karakuĺat eśt́ ĺekša. – skali͔ń rogat́ńe (270) Alle wurden mit Reif überzogen, alle wurden mit Reif überzogen, (nur) die Scheckigen [Krummen] wurden es nicht. – Die Hörner der Kuh. — Russ. кара́куля.
karalga M:Ur (Nom. Pl. karalgə̑t), kara·vga (Gen. kara·vgə̑ń) (~ karalgə̑-) M:Jurtk двор / Hof, Hofstätte. moĺa·n kara·vks M:Jurtk Ich gehe auf den Hof hinaus. ḿi·ń uĺi· ot́śu͕· kara·vgə̑ńiḱä M:Jurtk Wir haben einen grossen Hofraum.
karaḿisla E:Atr, kraḿi·sla E:Kažl ― kraḿi·sla M:Čemb, karamsla (kara·msla) M:Sučk [водонос, коромысло] / Schulterjoch, Tragstange. ruz-a·va moĺś v́ec, karaḿi·slaso o·ftoń jažiźe E:Atr (III275) Da kam eine Russin Wasser zu holen und schlug den Bären mit der Tragstange tot. ĺiśś v́ješka [kraḿi·slaks ḿeńd́af] śiŕistagak śiŕä bab́iŋǵä E:Kažl (III303) Es kam ein kleines, wie eine Tragstange gekrümmtes, sehr altes Weib heraus. i saiᵪ́t́ kafta avat v́ec i šavə̑ź karamslat́ marʿta və̑ŕga·zt́ M:Sučk (IV841) Und es kommen zwei Weiber zum Wasser und schlugen den Wolf mit einer Tragstange. — Russ. коромы́сло.
karams E:Mar Atr VVr Bug Petr Večk NSurk, kara·ms E:Ba ― karams M:P Čemb Sučk Sel ковырять, долбить, выдолбить / kratzen, schaben, höhlen, graben, wühlen (z.B. die Maus in der Erde), hacken, stochern (z.B. in den Zähnen), (aus)höhlen, ausstemmen, (E:Mar auch, E:Večk:) [лениво работать] / träge arbeiten. a bud́ a noldasamak, kośak udalksot v́eśe karasi͔ń E:Mar (2116) Aber falls du mich nicht hineinlässt, werde ich die Aussenseite deines Türstockes herauskratzen. topo ṕŕakat karazo! E:Mar (1234) Möchte er Quarkpiroggen kratzen! polat ṕed́i śolnomo, karḿi śeĺḿet́ karamo [E:Bug] (V370) Deine Frau beginnt (dich) zu beschimpfen, fängt an, dir die Augen auszukratzen. pŕaka topot karazo [E:?NSurk] (II120) Es soll an Quarkpiroggen herumbohren! śed́ a ḱiŕd́eź karasi͔ E:NSurk (II155) Ohne sich beherrschen zu können kratzt er sie. karaĺiź potmondza i śe čufta ṕeĺksne͔ń poc puti͔ĺiź [kuli͔ńt́] E:Petr (VIII224) Sein Inneres [wurde] ausgehöhlt und der Leichnam zwischen die ausgehöhlten Hälften des Baumes gelegt. karan estə̑nza (tumə̑sta) kafta kalo·dat M:P Ich höhle aus ihr (aus der Eiche) zwei Tröge. šäkšata, karak v́eńəšḱä! M:Patra (IV22) Specht, höhle ein Boot aus! šäkšiś karaś v́eńəšḱä M:Pš (IV27) Der Specht höhlte ein Boot aus. valkś laŋgə̑znza varći, karmaś karamə̑nza bokə̑nc M:Sučk (IV842) Eine Krähe liess sich auf ihm nieder und begann in seine Seite zu hacken. śäźgatt karaᵪ́t́ śeĺməńanzə̑n [M:Sel] (IV240) Die Elstern hacken ihm die Augen aus.
kari͔ E:Mar ― karaj M:P Čemb Vert [выдалбливающий, едящий / aushöhlend, fressend] (M:Vert); писарь / Schreiber, Amtsschreiber (Geheimw.) (M:P Čemb). [ḿeźäń śućńäń], karaj [śućńäń] son t́ijäńd́i? M:Vert (VIII488) Was, zum Teufel, macht sie, was, zum Teufel, tut sie? | ćući-kari͔ (~ ćuće‑) E:Mar, ćući-kari͔ E:Večk Kuz ― śućä-karaj M:Pš, ćućä·-kara·j M:Jurtk Ur [рак (болезнь)] / Krebs (Krankheit) (E:Mar). ćući-kari͔ potmozot! E:Kuz, t́śut́śä-karaj potmə̑zə̑t! M:Ur [Krebs (dir) in dein Inneres!]. ej, ton t́śut́śä·-kara·j M:Jurtk [Ach, du scheusslicher (Krebs)!]. śut́śä-karajᵪ́ńəń t́ijəńd́a·t M:Pš [Du machst dir od. einem den Krebs!] (wird zu jdm. gesagt, der sich sehr beeilt od. einen anderen zur Eile antreibt). ḿeźəń śut́śä-karajᵪ́ńəń tosa t́ijəńd́ət́? [M:Pš] Was, zum Teufel, hast du da (so lange) gemacht, getrödelt? (Vgl. śut́śä-karaza potmə̑t́śəń M:Pš (eine Verfluchung) [Möge dein Inneres der Krebs verzehren!]).
kara·ᵪ E:Kad овраг / Schlucht, Flussbett (= ĺej-b́ŕa· E:Šokša).
karamo – karama: ṕiĺeń karamo E:Večk Is ― ṕiĺəńń karama M:Sel [ложечка для чистки уха] / Ohrlöffel, Gerät, womit man Schmutz aus dem Ohre herausgräbt (spatenförmig, aus Metalldraht).
karakšnoms E:Mar Večk (Frequ. zu karams).
karakštams E:Ba Mar VVr Kad Večk, kara·kštams E:Ba ― karakštams M:Pš Sučk (Mom. zu karams) [колоть, воткнуть, царапнуть] / stechen, stecken, (einmal) kratzen (E:Mar VVr Ba Večk); швырнуть / (einmal) graben, (mit einem Male) herauswühlen, werfen (E:Kad M:Pš Sučk). moń pokt́i karakštamań [M:Pš] Er stiess mich in die Seite.
karakšams E:Mar Kad ― karakšams M:Pš (Iter. zu karakštams) [царапать] / kratzen (E:Mar).
karakšaj M:Pš: ḿeźəń karakšajᵪ́ńəń t́ijəńd́a·t! Was, zum Teufel, trödelst du da od. bosselst du da so lange herum (sagt man entrüstet, wenn ein anderer, auf den man wartet, mit etw. gar nicht fertig wird).
karakšĺems E:Is (Frequ. zu karakštams).
karakšńems [E:?VVr] (Frequ. zu karakštams).
karćems E:Mar Večk, karći·ms [E:Ba] ― karśəms M:P Čemb, karćəms M:Sučk (Frequ. zu karams).
*karśəkšńəms (: karśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu karśəms).
*karavə̑ms (: karav́i) M:P (Refl.-Pass. zu karams) [выдалбливаться] / ausgehöhlt werden.
karandaš E:Mar ― karanta·š M:P карандаш / Bleistift. sońć iśt́ak a korti͔; koda kundasak ḱed́eze͔t́, karḿi kortamo. – karandaši͔ś E:Mar (255) So ohne weiteres spricht es freilich nicht; wenn du es aber mit deiner Hand fassest, fängt es an zu sprechen. – Der Bleistift. — Russ. каранда́ш.
karańa E:Kal Kažl (Nom. Pl. E:Kal -t, E:Kažl -t ~ karańit́) рыхлый / mürbe, locker, mehlig (von Kartoffel).
karanalgadums ~ karanalgadᴉ͐ms E:Kažl [становиться рыхлым] / mürbe werden.
karaŋgadums ~ karaŋgadᴉ͐ms E:Kažl [становиться рыхлым, (хлеб:) рассыпчатым] / mürbe werden, (Brot:) hart werden.
karańiŋǵä E:Kažl (Dem. zu karańa).
karaś E:Mar (Gen. -iń) ― karaśä M:P Pš (Nom. Pl. karaśat), karaś M:Sel, kara·ź M:Jurtk [карась] / Karausche. — Russ. кара́сь.
karaśḱe E:Mar (Dem. zu karaś).
karaśäńä M:P (Dem. zu karaśä).
karaul E:Mar ― karau·l ~ kravu·l M:P [караул] / Wache; [сторож] / Wächter. | karaul ekšes putoms E:Mar [арестовать] / verhaften. — Russ. карау́л.
karaulka E:Mar [караульная будка] / Wachhaus. — Russ. карау́лка.
karau·lček M:Sel, krauĺšček M:Temn [сторож] / Wächter. fḱäś ĺadi͔ karau·lčekə̑ks M:Sel (IV815) Eines [von den Schweinen] bleibt als Wächter da. śormav ṕińä krauĺščeksna M:Temn (VIII276) Ihr Wächter (war) ein bunter Hund. — Russ. карау́льщик.
karauĺščiḱḱe E:VVr (Dem. zu *karauĺščiḱ). nočnojt́ karauĺščiḱḱeń (II365) Meine nächtlichen Wärterinnen!
karauĺams ~ karavĺams E:SŠant, krauĺams E:Kal [караулить, сторожить] / wachen, bewachen; [шпионить] / auflauern. ḱeḿeste͔ vanok ton i karavĺak E:SŠant (I252) Schaue fest zu und gib acht! karavĺi śard-avań sur[‑]eŕźa ese͔nze͔ E:SŠant (I393) Der Sur-Ersäne lauert der Hirschkuh auf. karauĺi sonze͔ rakšazo ese͔nze͔ E:SŠant (I264) Sein Pferd wacht über ihn. krauĺama moĺims eŕav́e E:Kal (2129) Man muss gehen Wache zu halten. karmaś son krauĺamunza, ḱi jaḱe sońźe ojt jarʿcama E:Kal (2134) Er begann dem aufzulauern, der seine Butter zu essen kam [kommt]. kuvat́ at kuvat́ krauĺeś son E:Kal (2134) Mochte er lange gelauert haben oder nicht [Er lauerte einige Zeit]. — Russ. карау́лить.
karava E:Kad, karava· (Nom. Pl. -t) ~ karava E:Kal [беличье гнездо] / Eichhornnest.
karavat́ E:Mar, krovat́ E:Ba, krova·ta E:VVr, krava E:Kal (Gen. -ń) ― krava·t M:P, kravat M:Alk, krava·d́ M:Čemb, karava M:Sučk кровать / Bett. | t́ejt́e·ŕ-krova·ta E:VVr [девичья кровать / Mädchenbett]. t́ejt́e·ŕ-krova·ta pola·t́a (II346) (Wie) ein Mädchenbett sind deine Schlafbänke. — [Vgl. karava]. — Russ. крова́ть.
karavat́ḱe E:Mar (Dem.).
krovatka E:VVr [кроватка / kleines Bettgestell, Bettchen]. — [Russ. крова́тка].
karbaš (karba·š) E:Atr, garbaš E:VVr крот / Maulwurf. | čuv-karbi͔š [< čuv́i k.] E [? хомяк] / ? Hamster. — [Vgl. russ. карбыш Hamster (Cricetus frumentarius)].
karcad́ems E:Večk, karʿcad́ᴉms E:Kažl ― karʿcad́əms M:Pš Čemb, kaŕʿćäd́əms M:Temn [сильно ударить] / hart schlagen, aber ohne weit auszuholen (E:Večk); [ударить, толкнуть] / jdn. od. etw. an etw. schlagen, gegen etw. stossen (M:Pš); [натолкнуться] / sich an etw. stossen (M:Čemb); [? царапать / ? kratzen] (M:Temn). vaj son polanʒo vačkot́ci͔, son ṕiŕa laŋga karcat́ci͔ E:Večk (V248) [Sie] schlägt ihren Mann, klatscht ihn auf den Kopf. son ṕŕäźəń karʿtsad́əźä orvat́i M:Pš Er stiess meinen Kopf gegen den Pfahl. ḿeśt́ šukad́i, kaŕʿćäd́i? taz[‑]kuvə̑ndzə̑n ṕäjäŕd́i M:Temn (VIII406) Was kritzt und krätzt [kratzt] er? Er lässt seine Grinde herabfallen.
*karʿcad́uvums E:Kažl ― karʿcad́əvəms M:Pš Čemb (Refl.-Pass. zu karʿcad́ᴉms) стукнуть(ся) / (sich) an etw. stossen. son v́eᵪḱä svajä·t́i karʿtsad́ɯv́ś, [ańt́śak] lakšt [ḿeŕś] dᴉ͐ v́äts praś E:Kažl (III305) Sie stiess gegen einen Pfahl und es gab nur einen Platsch, da war sie ins Wasser gefallen [vielleicht richtiger: es gab nur einen Bums, dann fiel sie ins Wasser]. orvat́i ṕŕäźä karʿcad́uv́ś M:Pš [?Čemb] Ich bin mit dem Kopfe gegen den Pfahl gestossen.
karʿca·jka ~ karʿtajka M [назв. мокш. с. Карцайка] / Name des moksch. Dorfes Kartsaika im Bez. Tschembar, Gouv. Pensa.
karč E:Mar Ba Večk, karš [E:?Atr] VVr ― karʿtšă ChrM, karʿča (Gen. karʿčəń) ~ karʿč M:P, karča M:Ur (Gen. karčə̑ń) хворост / Reis, Reisig (E:VVr Ba Večk ChrM M:Sel Sučk); [путаная заросль, чаща, бурелом] / verworrenes Dickicht als Folge eines Windbruches, Windbruch (M:P Ur); [свалившееся дерево (в воде)] / umgefallener Baum (im Wasser) (E:Atr); [лесок, остающийся над поверхностью воды в половодье] / Wäldchen, das bei Hochwasser über der Wasserfläche bleibt (E:Atr); [хлам, рухлядь] / Kram, Gerümpel (M:P: auf dem Fussboden, beim Gehen hinderlich) (M:P Ur); karʿčt (Pl.) M:Čemb Sel [?] самый мелкий хворост, негодный / ? sehr kleines Reisholz, das zu nichts taugt (M:Čemb); [хворост] / Reisig (M:Sel). lopańä praj, monga jävəd́an; karʿča śińd́əv́i laśkəźńä tujan M:P Fällt nur ein Blättchen herab, so erschrecke ich; bricht nur ein Reis, so laufe ich los. kańńəś laŋgə̑zə̑st karʿčt i ḱəŕv́ä·śt́əźń karʿčńəń M:Sel (IV811) Er trug Reisig auf sie und zündete das Reisig an. karʿčńəń alu ḱäšəńd́an M:Aleks (IV184) Ich verstecke mich unter dem Reisig. | kurtšt-kartšt (Pl.) ChrE E:Vez, kurč-karč E:Mar Ba Večk, kurʿčt-karʿčt (Pl.) E:Kažl ― kə̑rʿč-kə̑rʿč M:Pš [хворост и всякого рода отбросы] / Reisig u. allerlei Abfall [im Walde], verworrenes Dickicht (als Folge eines Windbruchs) (ChrE E:Mar Ba Večk). jaḱiń kurči͔ń-karči͔ń purnamo E:Mar Ich ging Reisig zu sammeln. son tuś kurči͔ńeḱ-karči͔ńeḱ E:Mar Er fuhr ab mit Sack und Pack. numᴉ͐la kurʿčt[‑]karʿčt alu ḱekšś E:Kažl (2152) Der Hase versteckte sich im Reisig. | karč-mar M:P, karʿča-mar M:Kr, karʿč-mar M: Čemb [куча хвороста] / Reisighaufen. | karʿč(ə)-nal M:Pš, karʿčə-nal M:Čemb, karč-nal M:Sučk [хворостинник, кустарник, мелкая заросль / Reisigdickicht, Gebüsch, Gestrüpp]. t́ä vastə̑ś k. [M:?Čemb ?Sučk] [An dieser Stelle gibt es eine Unmenge von Reisig]. | karč-pulo E:Ba Večk [густой лесок, густой кустарник, гуща, бурелом, куча хвороста] / dichtes Wäldchen, dichtes Gebüsch, Dickicht, Windbruch, eine Menge Reisig. — Russ. (Dal) карча (карша) u. tat.
karču·v E:Ba ― karʿču M:P Čemb, karču M:Sučk [полный хлама, рухляди] / voll Kram, Gerümpel usw. | kurčov-karčov E:Mar Večk, kurču-karču (? kurčuv-karčuv) E:Ba [хворостяной, полный хвороста, бурелома (лес)] / voll von Reisig u. Windbrüchen (Wald).
karʿtšəńɛ ChrM, karʿčəńä M:P [Mam] (Dem. zu karʿča) [хворост] / Reisig; [бурелом] / Windbruch. karʿčəńadə̑ŋga a śiń voŕǵəd́išt́ M:P (IV36) Sie flohen auch vor einem Windbruch. kutstə̑nə̑ntt [ajə̑rftə̑d́ä ĺišnaj karʿtšə̑ńäńt́t́eń] [M:Mam] (IV515) Ihr habt (nun) aus eurer Stube euer überflüssiges Reis weggeräumt. numə̑lś [arńi vəŕǵä·], i [karʿtšəńä] praj, son [jävəd́i] [M:Mam] (IV847) Der Hase läuft durch den Wald, wenn nur ein trockener Zweig fällt, erschrickt er.
karʿč M:Čemb [драгоценность, похожая на фишку] / ein der Spielmarke ähnliches Schmuckstück.
karʿču M:Čemb [снабжённый многими драгоценностями, похожими на фишки] / mit vielen spielmarkartigen Schmuckstücken versehen. ṕeŕfkanza karksaś [karʿču] pojasḱä (IV252) Sie legte einen Gürtel mit Spielmarken um.
karʿčak E:Kal корчага / irdener (auch gusseisener), bauchiger Topf. kandi͔nze͔ at paruś karʿčakńiń (2128) Der Teufel brachte die Töpfe her. — [Russ. корча́га].
karʿčma M:P [старое мокш. женское имя] / ein alter moksch. Frauenname. | karʿčm(a)-akaj M:P (nach P. also karʿčma + akaj) [старшая сестра Карчма] / ältere Schwester Kartschma.
[karčo] karš̀o ~ kartšo ChrE, karčo E:Mar Večk Vez, *karčă (: karči-) E:Petr, karša E:Kažl ― karš̀ə̑- ChrM, karša M:P Temn (Nom. Pl. M:Temn karšə̑t) против, навстречу / entgegen, gegen, gegenüber, wider, zuwider; (temp.) накануне / einen Tag vor, am Vorabend; (E:Petr:) встреча / Begegnis, (E:Večk auch:) [враждебно настроенный, противник] / Übelgesinnter, Gegner (als Par.-Wort zu dušman). ĺiśan sonze͔ kartšo E:Mar Ich gehe ihm entgegen. kartšonzo (~ kartšozonzo) ḿeŕan E:Mar Ich antworte ihm. ḿińek kartšo eŕi E:Mar Er wohnt uns gegenüber. t́e kaźńeńt́ karčo a v́ešan se͔ŕńem koŕas paĺińe E:Večk (II172) Als Entgelt für dieses Geschenk verlange ich kein Hemd für meinen Leib. osudot, karčot paŕasi͔ń E:Večk (III143) Ich bade deine osud-, deine karč-Krankheit [weg]. a sajivan dušmanne͔, a sajivan karčońe E:Večk (III93) (Dann) kann der Zauberer mich nicht nehmen, das Böse [? der Gegner] kann mich nicht nehmen. vani͔t́, v́eŕe pas koŕḿeńeć, skot́enat́ńiń a para karčida E:Petr (VIII222) Behüte, Vere-pas, Ernährer, die Tiere (das Vieh) vor schlimmen Begegnissen (Unfällen)! vani͔ḿiź, pokščat-babat, b́eŕań karčida E:Petr (VIII6) Behütet uns, Ahnen, vor bösen Begegnern! son saś kudu švalańäń karša M:P Er kam nach Hause am Abend vor Donnerstag. od ḱizə̑ń karša snaft lopafńišt́, snavś šačəza [M:P] (IV722) Am Vorabend des Neujahrs werden Erbsen aufgeweicht, damit die Erbsen wachsen. | kara-karčo E:Bug StŠant, karado-karčo E:Mar Atr Jeg Večk Vez, karada-karča E:Ba лицом к лицу, друг против друга / gegeneinander, genau gegenüber, Auge in Auge, von Angesicht zu Angesicht [genauer s. 2kara]. | karčo či E:Mar [канун] / Vorabend, Tag vor einem Feiertag. | karčo eŕt́ E:Kozl [взаимное проклятие] / gegenseitige Verfluchung (wenn zwei Personen einander verfluchen). | karšo joŋ[?ks] E:SŠant, karča jon[?ks] E:Petr [противоположная сторона / Gegenseite]. | karča joncta E:Petr (El.) [с противоположной стороны] / entgegen (“aus entgegengesetzter Richtung”). karča joncta vastumsta (VIII234) Bei einem Zusammentreffen von vorne. | karčo jondo E:Mar, karšo jondo E:SŠant (Abl.) [с противоположной стороны] / entgegen (“von der entgegengesetzten Seite her”). | karčo ṕeĺd́e [E:?Bug] Večk (Abl.) [с противоположной стороны] / aus der Richtung von gegenüber her. karčo ṕeĺd́e b́eŕań ava vasti͔źe [E:?Bug] (V446) Die schlechte Frau kam (ihm) entgegen. karčo ṕeĺd́e norov-ava vasti͔źe E:Večk [Die Getreidemutter kam ihr entgegen]. | karčo pona E:Večk [“упрямое” животное / Tier, dessen Haar gegen den Strich wächst, “widerborstiges” Tier] (Gegens.: ḿeĺt́ pona). | karčo śt́ŕeča E:Vez [предупредительный] / Entgegenkommender. iĺado ṕeĺe karčo śt́ŕečado (III71) Fürchtet nicht Entgegenkommende! | karčo val E:Kad Ba Večk, kaŕčə va·l E:Nask ругань / Schimpfen, Schmähen, Schmähwort(e). možət́ saś kaŕčə va·lə̑ń ḿeŕə·msta E:Nask (III127-8) Ob sie [die Krankheit] vom Sprechen von Schmähworten gekommen ist. možət́ saś kaŕčə va·lda E:Nask (III90) Vielleicht ist sie [die Krankheit] von einer Kränkung gekommen. puva·ma kaŕčə va·lda E:Nask (III186) Heilen durch Blasen vor Schmähungen. | karčo varma E:Mar [встречный ветер] / Gegenwind. | roštuvań karš̀o (kartšo) Chr[E] ― [roštə̑vań] karša Chr[M] M:P [в канун рождества] / am Weihnachtsabend. son saj (saś) kudu roštə̑vań karša M:P Er kommt (kam) nach Hause vor Weihnachten (vom 1. bis zum 30. Dezember a. St.). | sajḿeń karšo E:VVr [в канун дня свадьбы] / am Vorabend der Hochzeit. | varmań karčo E:Večk [против ветра] / gegen den Wind. | karčo vastoms E:Mar [встречать] / jdn. treffen, jdm. begegnen. — Tat. karšə̑.
karšə̑sa M:P (Iness.) (Postp. mit Gen.) [против, напротив] / gegenüber.
*karčos E:Mar, *kaŕčəs E:Nask ― karš̀ə̑s ChrM, karšə̑s M:P (Ill.) (Postp. mit Gen.) [против, вопреки] / gegen, entgegen; [взамен] / als Entgelt für. moĺan varmat́ karšə̑s M:P Ich gehe gegen den Wind. kartšozonzo ḿeŕan E:Mar Ich antworte ihm. pškaćt́ kaŕčəzə̑nza E:Nask Sie antworteten ihm. karšə̑zə̑n araś M:P Er kam mir entgegen.
karčov E:Vez [?Bug] ― karču M:P Prol (Lat.) [против, вопреки] / gegen, entgegen. v́ijev varmań karčov, blagoj ćaraᵪmanoń karčov ḱeṕed́iŋḱ podoloŋk E:Vez (III6) Hebt euren Rockschoss (zum Schutz) gegen den heftigen Wind, gegen den heftigen Hagel! osksoń karčov v́eńeste͔ [E:?Bug] (V472) In der Nacht zu einem Opfertag. ĺiśś o·koĺńəća-ṕes vəŕga·st́ karču M:Prol (IV838) [Der Fuchs] ging ans Dorftor dem Wolfe entgegen. | karču vastams (: karču vastan, -aj) M:P [встречать, случайно находить] / jdn. treffen, zufälligerweise finden (soń ihn). | karču vasńəms (: karču vasńan, -i) M:P (Frequ.) id.
karš̀ə̑k ChrM, karšək M:P [против, вопреки] / entgegen, gegen. moĺan karšə̑k varmat M:P Ich gehe gegen den Wind. | karšə̑k saj varmaś M:P [встречный ветер] / Gegenwind. | kara-kaŕčok E:VVr, kara-karšᴉḱ E:Kažl ― kara-karčəḱ M:Sučk, karań-karšək(t) M:P Lemd Čemb, kaŕań-karšək M:Mam, karań-karš́ek M:Temn Atjur (Nom. Pl. -t́) лицом к лицу, друг против друга / (genau) gegenüber, Auge in Auge, von Angesicht zu Angesicht, gegeneinander. kafta panttńä karań[‑]karšəkt M:Lemd (IV171) Zwei Berge stehen sich gegenüber. vəd́ kafta pannt karań-karšekt́ M:Atjur (VIII352) Es gibt zwei Berge einander gegenüber. — Vgl. 2kara; kaŕa.
kardaf-ĺäj E:Gor [мокш. с. Кардафлей] / ein moksch. Dorf im Bez. Gorodischtsche, Gouv. Pensa.
kardams ChrE E:VVr Bug Kozl, karda·ms E:Mar ― kardams ChrM M:P Kr Kars Katm Jurtk [запрещать, препятствовать, удерживать] / verbieten, hindern, abhalten (meist mit Abl. des Inf.). śeń karmavsa kardamot E:Bug (VI186) Ihn nötige ich, dich fern zu halten. i poŕiźe i sufti͔źe, jarcamodo kardi͔źe E:Kozl (III131) Sie hat ihn [den Bruch] weggebissen und weggeräuchert, sie hat ihn am Fressen gehindert. mon kardajńä šabat́ńeń targamda M:P Ich verbot den Kindern das Rauchen. [avaŕd́emńada kardaźä] M:Mam (IV148) Er brachte sie dazu, mit dem Weinen aufzuhören. [eŕʒ́äń] ćorańäś son i kardasi͔ M:Kars (IV386) Der junge Ersäne hindert ihn. śembəń ḱəŕca·jńä, śembəń karcajńä M:Katm (IV350) Ich beherrsche alle, ich halte alle zurück.
kardi͔ E:VVr [препятствующий, задерживающий, удерживающий] / einer der hindert, hemmt, zurückhält. turkań araś ḱiŕd́ize͔, krancuzi͔ń araś kardi͔ze͔ (II375) Es gibt keinen, der den Türken bezwingt, es gibt keinen, der den Franzosen hindert.
karda·kšnoms E:Mar (Frequ. zu karda·ms).
kaŕt́ńems E:Večk ― karńəms M:P Čemb Sel Pičep (Frequ. zu kardams) запрещать / verbieten, untersagen, hindern, abhalten. aĺats maksśəsi͔, mamats karńəsi͔ [M:Sel] (IV288) Ihr Vater will sie [die Tochter] geben, ihre Mutter will sie hindern. d́äd́ac žuŕf́ńesə̑ gaŕuń karńesə̑ M:Pičep (VIII268) Die Mutter tadelt Garjuta und versucht ihn daran zu hindern.
*karńəśəms [M:P] (Frequ. zu karńəms). kšiń ṕečkśišt́ af karńəśišt́, śemjät́i staka uĺi (IV729) Denen, die Brot schneiden, verbietet man es nicht, sonst wird es die Familie schwer haben.
*kardavoms E:StŠant ― *kardavə̑ms M:P Katm (Refl.-Pass. zu kardams) [(мочь) быть удержанным, усмиренным, остановленным] / gehindert werden (können), zurückgehalten werden (können). a kardaź kardavost, a kortaź kortavost E:StŠant (III206) Mögen sie, auch wenn sie sich schützen, nicht geschützt sein, mögen sie, auch wenn sie Zaubersprüche für sich sprechen, nicht dadurch geschützt sein! af kardavan M:P Ich gehorche nicht (dem Verbote). fḱäńät́ńä af [ḱiŕd́əv́išt́], f́ḱäńät́ńä af [kardav́išt́] M:Katm (IV350) Einige kann man nicht beherrschen, einige kann man nicht zurückhalten.
kardas ChrE E:Mar Kad Atr Večk ― kaldas M:P Čemb Sel An, kalda·z M:Jurtk двор / Hof (M:Čemb: [скотный двор вообще] / Viehhof im allg.) (ChrE E:Mar Kad Večk M:Čemb Sel An); [баз, загородка для скота] / Viehhürde, Umzäunung für Tiere (M:P Jurtk). kardazi͔ń kardas ćoti͔ńeḱ E:Mar (1114) Wir haben die einzelnen Höfe gezählt. śiźǵeḿeń śiśem ṕiŕań kardazon E:Atr (I140) Ich habe siebenundsiebzig umzäunte Höfe. ton tujat ‒‒‒ a kudoń kardazi͔ń robotas E:Mar (1218) Du gehst ‒‒‒ nicht zur Arbeit in Haus und Hof. salda·tś ĺiśś kardazu M:Sel (IV834) Der Soldat ging [hinaus] auf den Hof. | kardasne͔ E:VVr, karda·sna E:Kad [Lok.] [на дворе] / auf dem Hofe. | kardajse͔ E:Mar Večk, karda·jse͔ E:Atr, karda·jsa E:Ba (Iness.) [на дворе, снаружи] / auf dem Hofe, draussen. | kardajste͔ E:Mar (El.) [с двора] / vom Hofe. | kardajs E:Mar Kal Jeg (Ill.) [на двор] / auf den Hof. | kardazov E:Mar ― kardazu M:Sel (Lat.) [на двор, наружу] / zum Hofe, auf den Hof, hinaus. | kardazga E:Mar (Prol.) [по двору] / den Hof entlang, auf dem Hofe, über den Hof hin. | ftaldə̑ kaldas M:An [огороженная часть двора] / umzäunter Teil des Hofs (fürs Vieh, mit einem Schutzdach darauf). | kardazi͔ń jurt-ava E:MKka [дух-покровительница двора / Schutzgeist des Hofes]. | kardazi͔ń ḱiŕd́i E:Mar, kardaz-ǵiŕd́i ~ kardazoń ǵird́i E:Večk, kardozoń ḱiŕd́i E:Af [дух-покровитель родного дома / Schutzgeist des Hauses u. Hofes] (= jurt-ava). kardazi͔ń ḱiŕd́i kardas-śarko matuška E:Mar [Beherrscherin des Hofes, Kardas-Sjarko, Mütterchen!]. kardazoń ḱiŕd́i kardas-śarko E:Af [Schutzgeist des Hofes, Kardas-Sjarko!]. | kardas-kuńška E:VVr [середина двора] / Mitte des Hofes. | kardaz-lato E:Jeg Bel ‹Sulli› [навес, сарай на дворе / Schutzdach, Schuppen auf dem Hofe]. mon ṕize͔ t́ejan śupavoń kardajs, śupavoń kardajs, kardaz[‑]latalov E:Sulli (VII94) (Wenn) ich das Nest auf dem Hof des Reichen baue, auf dem Hof des Reichen, unter des Hofes Schuppen. | kaldas-maldas M:Sel [двор] / Hof. | kaldaz-ozks M:P Pš Katm, kaldaz-ozə̑ks M:Sel [молитва за баз, жертва загона] / Gebet für die Viehhürde, Hürdenopfer (M:P: wird zwei Wochen vor der Faschingszeit “fürs Vieh” begangen. Das Opfertier darf kein Schwein sein; M:Sel: wird am 26. Oktober begangen). | kardas-śarko E:Mar VVr Kozl Af Ta, *kardas-śarka E:Hl, kardaz-śarka E:Sarat, kardas-śargo E [дух-покровитель двора / Schutzgeist des Hofes, Hofgeist] (E:Mar: kardas-śarko hat drei Frauen: oĺona, t́ikšama, ĺukšama; zwei Söhne: maŕeś, eḱĺeḿet́; drei Töchter: v́intaj, ĺomaj, t́ikšama; E:Sarat: про Кардаз-Сярка говорят, что он таскает на свой двор корм с чужого двора для своего скота / man erzählt von Kardas-Sjarko, dass er von einem fremden Hof auf seinen eigenen Viehfutter für sein Vieh schleppt [nach Utsch.]). son kardazoń [ḱiŕd́eḿe] kardas-śarko t́ejekšne͔ś E:Ta (V42) Er schuf Kardas-Sjarko, über den Hof zu herrschen. kardas-śarko vanci͔ńʒ́e kardas poco skot́inast E:Ta (V42) Kardas-Sjarko schützt ihr Vieh im Hofe. kardas-śarko pazośt́e ṕečḱiĺt́ kud́ŕav baranne͔ E:Ta (V42) Der Gottheit Kardas-Sjarko schlachteten sie einen lockigen Schafbock. kardazoń ḱiŕd́i kardas-śarko E:Af [Herrscher(?in) über den Hof, Kardas-Sjarko]. ḿiń oznotanuk kardas-śarkuńiń E:Hl (217) Wir beten zum Kardas-Sjarko. | stojaĺnoj kardas E:Večk [постоялый двор, трактир] / Gasthof, Wirtshaus. | udalks kardas E:Mar Večk Is [задний двор] / Hinterhof (= udalć kardas E:Mar Večk) (E:Mar Večk); денник / Viehhürde (E:Is). — [Vgl. kardo: kardo-śarko]. — Lit. gardas.
kardazǵe E:VVr (Dem. zu *kardaz).
kardasḱe͔ E:Mar ― kaldasḱä M:P (Dem. zu kardas, kaldas).
kardo ChrE E:Mar Atr Večk, karda E:Ba, karda E:Kažl (Nom. Pl. kartt) ― kardă ChrM, karda M:P (Nom. Pl. kartt), karda M:Jurtk (Nom. Pl. kardə̑·t) [баз, хлев] / Viehhürde, Stall (E:Atr: [коровник] / Kuhstall, E:Kažl auch: [овчарня, свинарник] / Schafstall, Schweinestall; M:P: [конюшня] / Pferdestall (aus Balken gebaut); M:Jurtk: [конюшня или коровник из брёвен] / Pferdestall od. Kuhstall aus Balken). ṕiže͔ń kardo, kšni͔ń ajgor. – gromuškaś E:Mar (251) Ein kupferner Pferdestall, ein eiserner Hengst. – Die Klapper [die Glocke]. | alašań kardo E:Mar, alašań kardu E:Hl ― alašań karda M:P [хлев, конюшня] / Stall, Pferdestall. | čopuda kardo E:Mar Kozl [тёмный хлев] / dunkler (= gediegen gebauter, warmer) Stall. čopuda karco ḱiŕci͔ńeḱ E:Mar (1112) Im dunklen Stalle halten wir sie. čopuda karco eŕeḿej ḱiŕci͔ńʒ́e E:Kozl (I403) Eremej hält sie in einem dunklen Stalle. | karc(o) ajgor E:Mar [стоящий в конюшне веребец] / Stallhengst [= Hengst, wenn er im Stalle steht]. | karda-ḱeŋkš M:Kr [дверь хлева] / Stalltür. | karco koń E:Mar [стоящая в конюшне лошадь] / Stallpferd, Pferd, wenn es im Stalle steht. kodat jatoń karco końenze͔ (1190) Was für Stallpferde der fremde Mann hat. | kardo-pŕa E:Mar ― karda-pŕä M:P [чердак конюшни] / Oberboden des Pferdestalles (E:Mar); [крыша конюшни] / Dach des Stalles; [пол конюшни для хранения сена] / Pferdestallboden, auf dem man Heu aufbewahrt (M:P). kardo[‑]ṕŕaso kšni͔ń ajgor. – bajagaś i bajagań ḱeĺksi͔ś E:Mar (232) In dem Oberboden eines Pferdestalles ist ein eiserner Hengst. – Die Glocke und der Klöpfel. | kardoń pŕaft E:Bag [глава, лучшее животное хлева] / Haupt des Stalles, das beste Tier des Stalles. aźo ṕečḱik śeroj rakšat, śeroj rakšat kardoń pŕaftot (I401) Geh und schlachte deinen Grauen, deinen Grauen, deines Stalles Haupt! | karda-śarko E:?Mar Is, kardo-śarko E:Večk Bag Vez, karda-śarka E:Ba Nask ― karda-śarʿka M:Katm [дух-покровитель хлева] / Schutzgeist des Stalles (vgl. kardas: kardas-śarko). kardo-śarko matuška, ḱeŕeń šočkoń pas koŕḿińeć E:Vez (III34) Kardo-Sjarko, Mütterchen, Göttin der Rinde und der Balken, Ernährerin! karda-śarka matuška E:Ba Nask Kardo-Sjarko, Mütterchen. karda-śa·rka matu·ška, karda-śa·rka bojar[‑]a·va, matu·ška, vani͔·t́ moń skot́e·nam [E:Ba] (VII372) Karda-Sjarka Mütterchen, Karda-Sjarka Bojarin, Mütterchen, behüte mein Vieh! karda-śarʿka koŕməĺəć, vani͔t́ koramsa švatańäńəń M:Katm (IV746) Karda-Sjarka, Ernährer, behüte mein Vieh in der Hürde! | koloz-kardo E:Večk Is, koloź-kardo E:MKka [амбар для мякины] / Spreuscheune (bei der Tenne). | pĺet́eń-kardo E:Mar Večk [хлев] / Viehstall. | potmo-kardo ~ potmoń kardo [E:SŠant] [тёплый хлев из брёвен] / warmer Stall aus Balken. uk potmoń karso sur[‑]eŕźa ḱirsazo (I389) In einem warmen Stall hält ihn [den Fuchs] der Sur-Ersäne. | ŕev́eń kardo [E:?Mar] [овчарня] / Schafstall. | śuva-kardo E:Večk Ba, śiva·-kardă M:Sučk [амбар для мякины, мякинница] / Spreuscheune, Kaffkammer. | tuvoń kardo E:Mar, tuvun ka·rda E:Ba ― tuvə̑ń karda M:Sučk [свинарник] / Schweinestall [Schweinekoben]. — Tschuw. karᴅa (tat. kirtä).
kardi͔ńe E:Mar Jeg (Dem. zu kardo) [маленький хлев] / kleiner Stall.
kardi͔ŋǵe E:Kal, kardᴉ͐nǵä E:Kažl (Dem. zu karda) id.
kardə̑ńä M:P Čemb, kaŕd́əńä [M:?P] (Dem. zu karda) [маленький хлев] / kleiner Stall (M); [хлев вообще] / Viehstall im allg. (M:Čemb); [сарай или амбар из плетня] / Schuppen od. Scheune aus Flechtwerk (M:P). kotfə̑ń kaŕd́əńä, maćijəń stajä·. – toduś [M:?P] (IV636) Ein Stall aus Leinwand, eine Gänseschar. – Das Kopfkissen. | tuvə̑ń kardə̑ńä M:P Čemb Sel Sučk [свинарник] / Schweinekoben, Schweinestall. | uča·ń kardə̑ńä M:P Čemb [овчарня] / Schafstall.
*kaŕd́əńäńä (: kaŕd́eńäńä) M:P (Dem. zu kaŕd́əńä).
karə̑ndi͔·k ~ karə̑·ndi͔k M:MdJurtk тоненький, гранистый, употреблялось раньше вместо стекла / gereinigte Magenhaut (ṕek-ḱe·d́) eines Tieres (dünn, [?] facettenartig), wurde früher anstatt einer Fensterscheibe gebraucht; [паутина] / Spinngewebe; [тонкая ледяная плёнка] / dünnes Eishäutchen. eŕkə·ś targa·ś karə̑·ndi͔k Der Teich wurde mit einem dünnen Eishäutchen überzogen. — [Kas. usw. karə̑ndə̑k Magenhaut, die statt der Fensterscheiben gebraucht wird; tschuw. karə̑nᴅə̑k Fenster (samt Rahmen)].
kargaftə̑ms M:P Pš [пугать] / jdn. erschrecken. — [Vgl. kargatftə̑ms; kaŕgat́ft́əms].
kargams E:VVr [хрипеть] / röcheln.
kargaśkaftə̑ms E:?Ba ― karaśkaftə̑ms M:Pš, kargaśkaftə̑ms M:Čemb [прогонять, спугивать] / vertreiben, verscheuchen (E:Ba: nur mit Worten; M:Pš: nur mit groben Worten, mit lautem Geschrei). mon soń karaśkafti͔ńä [M:Pš] Ich scheuchte ihn mit Worten fort.
kargatftə̑ms M:?P [пугать] / jdn. erschrecken. — [Vgl. kargaftə̑ms; kaŕgat́ft́əms].
*kargᴉdă: kargᴉ͐tkstᴉ͐ms ~ kargᴉ͐tkstums [? kargᴉ͐tkstumums] E:Kažl загрязниться / durch Verschmutzung hart werden, schmutzig werden.
kaŕgə̑tkstə̑mə̑ms M:Čemb, kargə̑tkstə̑mə̑ms M:Sučk [становиться твёрдым, затвердевать] / hart werden (vom vielen Tragen schmutzig gewordenes od. nasses Kleid) (M:Čemb); замараться / sich beschmutzen, schmutzig werden (M:Sučk).
kaŕgə̑tkstə̑ptə̑ms M:Čemb, kargə̑tkstə̑ptə̑ms M:Sučk (Kaus. zu kaŕgə̑tkstə̑mə̑ms, kargə̑tkstə̑mə̑ms) замарать / beschmutzen.
kargod́ems E:Atr VVr ― kaŕgəd́əms M:P Pš Čemb, kargə̑də̑ms M:Sel Sučk [загрязниться] / durch Verschmutzung hart werden (Kleid vom Tragen), schmutzig werden, (M:P Čemb Sel Sučk auch:) обмараться, загрязниться / hart werden, rauh werden (z.B. nasses Kleid beim Trocknen); [затвердевать] / verharschen; [образовывать струп] / Grind od. Schorf bilden (Haut).
karguć E:Mar, kargoć E:Atr VVr Večk, kargᴉ͐ć E:Ba ― karguć M:Sel, kaŕgəć M:Pš, kaŕgəć ~ kaŕgə̑ć M:Ur, kaŕgə·ć M:Jurtk [загрязнившийся, грязный] / durch Schmutz verhärtet, schmutzig; чумазый, замаранный / schmutzig, beschmutzt (E:Mar: z.B. Hemd, Gesicht; M:Pš Ur Jurtk: von Kleidern); (M:Sel:) [грубый, суровый] / grob, rauh. moń pana·rə̑źä kaŕgə·t́ś M:Jurtk Mein Hemd ist schmutzig.
kaŕgəćijams M:Ur, kaŕgə̑·ćijams M:Jurtk замараться / sich beschmutzen, schmutzig werden (M:Jurtk: Hemd, Hände usw.).
kargućkadoms E:Mar, kargoćkadoms E:Atr VVr Večk, kargᴉ͐ćkadᴉ͐ms E:Ba, karguśkadums (kargə̑śkadums) E:Kal ― kaŕgə̑ćkə̑də̑ms M:Ur загрязниться, замараться / durch Verschmutzung hart werden, schmutzig werden (E:Mar: vom Tragen, z.B. ein Hemd; E:Kal: die Strümpfe, die Haut).
kargućkavtoms E:Mar (Kaus. zu kargućkadoms) [марать, загрязнять] / besudeln, beschmutzen.
kaŕgət́kšńəms M:P (Frequ. zu kaŕgəd́əms).
kaŕgət́f́ M:Pš [? < *kaŕgəd́əvək, aus refl. St., entspricht E *kargod́evt́] [грязный] / schmutzig (von Kleidern); [мутный] / trüb (? vom Wasser).
kaŕgə̑t́f́ḱä M:Temn (Dem. zu kaŕgə̑t́f́) [грязный, жёсткий от грязи / schmutzig, steif vor Schmutz]. v́äŕga kargə̑t́f́ka, alga śäźeńt́f́ḱä (VIII368) Er ist oben verstockt, unten zerrissen.
kaŕgət́ft́əms M:P, kargə̑ćft́əms M:Ur, kaŕgə·ćftə̑ms M:Jurtk замарать (? intr.) / beschmutzen, verschmutzen (? intr.).
1kargo E:Mar Večk, karga E:Kal ― karga M:P (Gen. kargə̑ń, Nom. Pl. karkt), karga M:Jurtk (Nom. Pl. kargə̑·t) [журавль] / Kranich. v́e ṕŕev́e, saže͔n ṕiĺǵe dudura. – kargoś E:Mar (268) Ein Dummkopf mit éinem (d.h. geringem) Verstand, mit ellenlangen Beinen. – Der Kranich. v́eŕga kalado krandast moĺit. – karkńe E:Mar (269) Oben fahren zerbrochene Wagen. – Die Kraniche. tuśt́ čiiḿe kargut́ ḿeĺga E:Kal (2143) [Sie liefen nach dem Kranich los]. | kargoń ḱi (kargoŋ́ ǵi) E:Večk, kargᴉ͐ń ḱi E:Ba ― kargə̑ń ḱi M:P Čemb Sučk Млечный Путь / Milchstrasse. ut́ät́ńä ĺift́it́ ‒‒‒ pokš ṕäĺ jutkuva, kargᴉ͐ń ḱijava E:Ba (VII418) Die Wildenten fliegen ‒‒‒ zwischen grossen Wolken, die Milchstrasse entlang. | kargᴉ͐ń ḱi-na·ŋga E:Kažl Млечный Путь / Milchstrasse. | kargoń ksnav E:Mar Atr VVr Večk, kargᴉ͐ń gznav E:Ba ― kargə̑ń snav M:P Čemb, kargə̑ńń snav (snau̯) M:Sel, kargə̑ń ksnav M:Sučk (bot.) журавлиный горох, везель / Wicke; (M:P:) [дикий горох] / wilde Erbse (kleiner als Kulturerbse). | kargə̑ń kukə̑l M:P [дикий горох] / wilde Erbse (kleiner als Kulturerbse). | karga-ĺej E:Petr: ḿińiḱ karga-ĺej [v́eĺeńt́] laca [javśt́] maćkaz [v́eĺede͔ńt́] v́eŕǵezomt, azraṕinat (VIII72) Auf dieselbe Weise wie unser Dorf Kargalej trennten sich von Matsjkaz auch Verjgezom und Azrapina. | karga-ĺej-latka E:Petr [назв. долины] / Name eines Tales (“Kranichflusstal”). [v́eĺeńt́] omboće ṕesa karga[‑]ĺej[‑latki͔ńt́] čiŕisa kasś v́e tuma (VIII92) Am anderen Dorfende, am Rande des Tales Karga-lej wuchs eine Eiche. | kargoń polk E:SŠant [стая журавлей / Kranichschar]. | kargə̑ń sapə̑ń M:Pš [мягкий камень (образует пену в воде)] / ein weicher Stein (bildet Schaum im Wasser). | kargoń śovoń E:Mar, kargᴉ͐ń śovoń E:Ba суглинок / Lehmboden, mit Sand u. Humus vermischt. | kargə̑ń šäj (kargə̑ń žäj) M:Kar Temn [назв. деревни] / Name eines Dorfes. | kargo-vaće E:VVr ― karga-vaći M:Sel Sučk, kargə̑-vaći M:Ur [хороший осадок, мягкая глина] / gute Bodenart, weicher Lehm mit Klümpchen aus Lehm od. Humus. t́it́e modaś karga-vaći M:Sel Dieser Boden ist k. (wird von einer guten Bodenart gesagt, die aus weichem Lehm u. darin gebildeten Humus- od. Lehmklümpchen besteht). | v́iŕ-kargo E:VVr [журавль] / Kranich.
kargə̑ńä M:P (Dem. zu karga).
2kargo E:Kl NBajt [мужское имя] / ein Männername (in einem Liede vorkommend). kargoń aĺo E:NBajt (VI176) Name eines Fischers im Dorfe Nowy Baitermisch. — [Vgl. 1kargo; vielleicht Name eines langbeinigen od. langhalsigen Kindes].
kargoms E:Večk Is ― kargə̑ms M:P Čemb Sučk [Ur] [свистеть в свисток] / auf einer aus der Luftröhre eines Vogels gemachten Pfeife blasen (E:Večk Is); [бряцать, стучать, громыхать] / klirren, scheppern, klappern (z.B. eine gesprungene Glocke od. ein gesprungener Topf) (M:P Čemb Sučk); [быть хриплым] / heiser sein (M:Ur); [каркать] / krächzen (M:P). mo·ń kə̑rga-pa·ŕəźä ka·rǵi M:Ur Meine Stimme ist heiser.
karǵi: karǵiša E:Is [karǵi + ?] [трахея зарезанной птицы] / Luftröhre eines geschlachteten Vogels, die die Kinder als Pfeife verwenden.
karguma E:Večk ― kargə̑ma M:Pš id.
kargə̑źəvəms M:P Čemb Sučk (Inch. zu kargə̑ms).
karkftams [? karkftə̑ms] M:P Čemb (Kaus. zu kargə̑ms) [заставлять громыхать, з. стучать, з. греметь] / klappern machen, scheppern machen, dröhnen machen.
kargu·s M:Pš кургузый / stumpfschwänzig, stutzschwänzig (Pferd, Hund). — [Russ. кургу́зый].
kark M:P [подраж. кашлю] / ein onomat., das Husten nachahmendes Wort. | kark-kark kozə̑ms M:Pš [кашлять] / “kark kark” husten. t́amak maksa śiŕəńd́i, śiŕəńd́i, ṕińəńd́i, kark[‑]kark kozi͔jəńd́i (IV423) Gib mich nicht einem Alten weg, einem Alten, einem Hund, einem, der kark kark hustet!
karknams M:Sučk Jurtk каркать / krächzen (die Krähe).
karks E:Mar VVr Kad Is Jeg ― karks M:P [пояс] / Gürtel (E:Kad: über dem Hemde), (M:P auch:) [перевясло] / Strohband, mit dem die Garbe zusammengebunden wird, (E:VVr Is auch:) [женское поясничное украшение] / Lendenzierat der Frauen (E:Is: karks od. ŕiśḿeń karks ist eine Art Lendenzierat der Frauen; der Unterschied zwischen ihm u. dem pulagaj ist folgender Art: beim pulagaj findet man am oberen Rande, oberhalb der Stickerei (se͔ńet́ks), keinen Schmuck; beim karks gibt es oberhalb der Stickerei (čamaks) zuoberst eine Reihe Kumatsch, dann ḿišurań śuks [Flittergold-Posament], ṕĺoska-ŕad [eine Glimmerblättchen-Reihe], ožo b́iśor-ŕad [eine Reihe von gelben Glasperlen], dann eine Reihe von ćićiŕkaj (= weisse längliche Glasklumpen) u. b́iśor [Glasperlen] (abwechselnd miteinander), b́iśor-ŕad [eine Reihe von Glasperlen], ṕĺoska-ŕad [eine Reihe von Glimmerblättchen], zwei b́iśor-ŕad [zwei Reihen von Glasperlen] (verschiedenfarbige), ašo prozuḿen[?t] [weisses Flittergold-Posament], zwei (verschiedene) farbige Reihen von Glasperlen, ṕĺoska-ŕad [eine Reihe von Glimmerblättchen], b́iśor-ŕad [eine Reihe von Glasperlen], eine Reihe abwechselnd von ćićirkaj [Glasklumpen] u. b́iśor [Glasperlen] u. dann von b́iśor-ŕad [eine Reihe von Glasperlen]; in der Stickerei (čamaks) des karks ist ein v́eĺš genanntes Muster verwendet worden, in der Stickerei (se͔ńet́ks) des pulagaj dagegen ein v́iška śeĺḿińe genanntes Muster; in der Stickerei [čamaks] des karks sind ṕĺoskat [Glimmerblättchen] angenäht worden, in der Stickerei des pulagaj fehlen sie; unten am karks ist eine Kettenreihe (ŕiśḿe = Kette) angebracht, am pulagaj keine [über den Ketten hängen vier lange Troddeln (jalav) herab, die von derselben Stelle ausgehen wie die Ketten, eine an beiden Seiten, in der Mitte zwei nebeneinander]; beim pulagaj befindet sich unterhalb der Stickerei eine Reihe kumbŕa [Muschelschalen] u. darüber eine Reihe plašča [Knöpfe]; beim karks sind unterhalb der Stickerei ähnliche Zierreihen aufgenäht wie oberhalb derselben u. dazu oberhalb des Flittergold-Posaments (ḿišurań śuks) zwei Reihen Knöpfe (plašča) u. zwischen ihnen eine Reihe von Muschelschalen (kumbŕa) oberhalb der Kettenreihen; unterhalb der Kettenreihen ebenso; an beiden Seiten (oben) gibt es drei kleine Troddeln (bokava jalav); am karks hängen unten zwei Reihen Troddeln: 1) auf den Ketten vier lange Troddeln (jalav), die von derselben Stelle wie die Ketten ausgehen; eine an beiden Seiten, zwei nebeneinander in der Mitte; 2) ganz unten 14 kurze Troddeln, in der Mitte eine Lücke, die die zwei langen Troddeln der oberen Reihe füllen; ebenso gibt es eine Lücke in den untersten ṕĺoska- [Glimmerblättchen-] u. kumbŕa- [Muschelschalen‑]Reihen; am pulagaj ist unten nur eine Reihe Troddeln angenäht, 13 Stück, grüne u. schwarze; beim karks sind die vier Troddeln der oberen Reihe grün, die der unteren Reihe dagegen grün u. blau; sowohl am karks als am pulagaj hängen unten rote Fransen aus Garn, die si͔ŕe pulo genannt werden u. über denen die Troddeln hinablaufen. paro karks (“der gute Gürtel”) ist ein Fest-karks, der unten nicht die erwähnte Lücke des gewöhnlichen karks hat; bei ihm ist auch die obere Troddelreihe vollständig (15 Troddeln wie auch in der unteren); die Kettenreihe befindet sich oberhalb der Stickerei (art); ausserdem gibt es daran oben einen kumbo [genannten Zierat], der nicht am karks zu finden ist, die Stickerei ist von gruša- [= Spielmark-]Zieraten bedeckt. Die Mädchen u. jüngeren Frauen haben pulakš, (ŕiśḿeń) karks u. paro karks, die älteren Frauen haben nur pulagaj (der weniger Ornamente hat)). | karks-čamaks E:VVr [вышивка в женском поясном украшении] / Stickerei am karks ([?] = pulakš) genannten Lendenzierat der Frauen (es gibt deren zwei). | karks-eźəm [M:P] [талия / Gürtelgegend]. [ḱepəd́eźä] panarə̑nts karks-[eźemd́enza v́äŕi] (IV873) Er erhob sein Hemd über die Gürtelgegend. tuś v́et́t́i karks-eźemǵä Er ging ins Wasser bis zur Gürtelgegend. son śäŕäd́i karks-eźemǵä [?] Er hat die Junggesellen-Krankheit. | karks-kočomka E:Večk (s. karks-ḿeńks). | karks-ḿeńks E:VVr Is [завязка женских поясных украшений] / Band, mit dem der karks [Lendenzierat] um den Körper gebunden wird (dabei werden zwei Bänder verwendet) (E:VVr); [лента на верхнем краю поясного украшения] / Band am oberen Rande des Lendenzierats (an ŕiśḿeń karks, paro karks u. pulagaj), mit dessen Fortsetzungen (v́ećt́) dieser um den Leib gebunden wird (in Wetschkanowo wird es karks- bzw. pulagaj-kočomka genannt) (E:Is). | karks-ṕe E:Mar ― karks-ṕe M:P [кончик пояса] / Gürtelende (E:Mar); [украшение в конце пояса] / eine beinahe dem śokańä [Troddelchen] ähnliche Zierde am Ende des Gürtels (davon gibt es 1 od. 2), die bei Frauen an der Seite herabhängt, bei Männern hinten am Rücken (M:P). karksaś, karksaś ańd́amo, karks[‑]ṕeńenze͔ eź satot. – ḱet́ksi͔ś E:Mar (234) Andjamo gürtete sich, gürtete sich, seine Gurtendchen reichten nicht hin. – Das Armband. | karks-v́ed́ḿińe [E:?Večk] [поясная завязка] / [Bindeschnur des Hinternschurzes]. karks-v́ed́ḿińet́ nuŕḱińgaćt́ (II301) Die Schnur deines Hinternschurzes wurde immer kürzer. | *karks-v́id́ä̆ M:Nar [поясница / Gürtelgegend]. karks-v́id́əva·t sakalə̑nzə̑n Bis zur Gürtelgegend (reicht) sein Bart. | laznᴉ͐sa (laznᴉ͐sᴉ͐) karks E:Ba = mazi͔ karks. | mazi͔ karks E:Is, mazi͔ karks ~ mazi͔j garks E:Ba [вид праздничного пояса] / eine Art Lendenzierat, bei dem [die Stickerei] (čamakš) völlig von [Glimmerblättchen] (ṕĺoska) bedeckt ist u. auf dem es viele [Glasperlen] (b́iśor) gibt; es gibt zwei Reihen Troddeln (wird von Mädchen u. jungen Frauen getragen). | paro karks E:Večk Is SŠant [праздничный пояс у девушек и молодых женщин] / Festgürtel, den die Mädchen u. jungen Frauen anstatt des pulakš tragen (E:Večk); [праздничное поясничное украшение] / Festlendenzierat (s. karks) (E:Is). | omboće paro karks E:Večk Is [худший будничный пояс] / ein schlechterer Alltagsgürtel, hinten viele klirrende Schmuckstücke. | poŋks-karks E:Kad Kal гашник / Hosengürtel. | potmo-karks E:Hl [Bug] исподняя пояска / Busengürtel. | ŕiśḿeń karks E:Is (s. karks). | si͔ŕi garks E:Kad Kal [женское украшение] / ein dem pulakš ähnlicher Zierat bei Frauen. | šävńas(a) karks M:P [вытканный “лучинами” пояс] / mit “Kienspänen” gewobener Gürtel.
karkstomo E:Mar [без пояса] / ohne Gürtel. śulgamovtoman, karkstoman (1178) Ich bin ohne Brustschnalle, ohne Gürtel.
karksḱe E:Jeg ― karksḱä M:P (Dem. zu karks) [поясок] / Gürtelchen.
karksams E:Mar Kl ― karksams M:Čemb Sel [опоясываться] / sich gürten; [опоясывать] / jdn. gürten. od́ižat́ńe laŋga [jakśt́eŕe] karks karksaź E:Mar (27) Über die Kleider ist ein roter Gurt gebunden. [staḿece͔] karksaź ruŋgozo E:Mar (1144) Mit Stamet ist ihr Körper umgürtet. karksań staḿitnoj (zd-) kušakso E:Kl (I419) Mit Stametgürteln umgürtet. ṕeŕfkanza karksaś pojasḱä M:Čemb Er legte sich einen Gürtel um.
karksi͔ća E:Mar [опоясывающийся] / einer der sich gürtet. lavči͔ńeste͔ karksi͔ćat (1128) Schlaff gürten sie sich.
karksamo E:Mar Kad Večk ― karksam M:Sučk Jurtk [поясница] / Kreuz (am Leibe), Lenden. | karksamova E:Mar [до пояса] / an der Gürtelgegend, bis zur Gürtelgegend. | karksa·mi͔ń lovaža E:Kad [тазобедренная кость] / Hüftbein. | karksamo v́id́ga E:Ba [по пояс, до пояса] / an der Gürtelgegend, bis zur Gürtelgegend. karksamo v́id́ga śijasa (VII410) Sie ist bis zur Gürtelgegend in Silber.
*karksa·kšnums E:Ba (Frequ. zu karksams). ṕižä· kuša·k, anna[‑]polaj, karksa·kšnᴉ͐ń (I172) Ich hätte mich mit einem grünen Gürtel umgürtet, Gattin Anna.
karksaftə̑ms M:Sel (Fakt. zu karksams).
karkśńems E:Mar Pavl (Frequ. zu karksams). ruća laŋga ḿiń karkśńińek ḿiń iḱeĺga- ńej paćińet́ E:Pavl (VI12) Über das Hemdgewand haben wir (uns) eine Schürze umgebunden.
karkśńev́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu karkśńems) [(мочь) опоясываться] / umgürtet werden (können). ńet́ejak t́et́ eśt́ karksńev́t́ (1148) Auch jene [Brüder] hast du nicht zu umgürten vermocht!
*karksśəms (M:P: karkśan, -i, M:Sel: karksśan) M:P Sel (Frequ.).
? *karksśəkšńəms (: karkśakšńan, -i) M:P (Frequ. zu *karksśəms).
? *karksśəfńəms (: karkśafńan) M:P (Fakt. zu *karksśəftəms).
karkstams M:P Kr [?]Sel [затянуть (пояс), опоясать / (einen Gürtel) umbinden, gürten; [вязать снопы] / Garben binden. ṕeŕfkanza karkstaj karksə̑nza M:P Er bindet seinen Gürtel um sich. śäń laŋga karkstaś kuša·kə̑nc M:P Darüber band er seinen Gürtel. śemb́ä karkstaft M:P Sie sind alle umgürtet. ṕeŕfkanza karkstaft oću śokə̑nzə̑n M:Kr (IV17) Sie hatte sich ihre grosse[n] Troddeln umgebunden. [ṕeŕfkan karkstad́ä] poju[‑]lopat [kəĺkšḱä·ńeń] M:Kr (IV547) Ihr habt mich mit Gürtelschmuck (fein) wie Espenblätter umgegürtet.
karkstaftə̑ms M:P (Fakt. zu karkstams).
karkstafńəms M:P (Frequ. zu karkstaftə̑ms).
karla E:SŠant, karlav [?E] [инструмент для чистки плуга] / ein Werkzeug mit eiserner Spitze od. Klinge zum Reinigen des Pfluges. karlaś uĺńeś umaŕinań E:SŠant (I80) Der Reinmachestock war aus Apfelbaumholz. — Tschuw. karlav (у сабана), baschk. karlau id.
karmams ChrE E:Mar Atr Hl Kal Kažl ― karmams ChrM M:P Kr [начинать] / beginnen, anfangen; [служит для образования будущего времени глагола] / werden (Futurum). alašaś karmaś kortamo E:Mar (166) Das Pferd begann zu reden. babazo karmaś śovnomo E:Mar (283) Die Alte fing an zu schelten. mon śese͔ karman uĺeḿe E:Mar (280) Ich werde dort sein. davaj, polavci͔ńek, źaro karmat ĺesksi͔ń v́ešeḿe E:Mar [Lass uns sie austauschen! Wieviel wirst du als Zugabe verlangen?]. mon, ono, śese͔ karman ṕeŋǵeń purnamo E:Mar (282) Ich aber werde siehe dort Holz sammeln. son eź ka·rmak marto·nzo eŕa·mo E:Atr (III216) Er begann nicht mit ihm zusammenzuleben. jalgań [uči͔ḿi] mon [karḿiń] E:Hl (1162) Ich fing an, die Freundinnen zu erwarten. koda karḿe balabajkat́es nalʿkśiḿe! E:Kal (2129) Wie fängt er an die Balalaika zu spielen! mon tulut́es lazuma karman E:Kal (2129) Ich will (den Klotz) mit dem Keil spalten. tońt́ ḱisi͔t́ korʿtama mon karman E:Kal (2134) Statt deiner werde ich selbst reden. koda karḿä oju jamda t́ät́kuma E:Kažl (2150) [Wie] fängt er die buttrige Grütze gierig zu essen an!
karmakšnoms E:Mar NSurk (Frequ. zu karmams) [начинать] / beginnen, anfangen. vaj eŕźäń ćora karmakšnoś E:Mar (174) O, der Erzja-Jüngling begann (sein Geschäft). vaj [ḿejĺe] karmakšnośt́ strojamo E:Mar (172) Darnach fingen sie an zu bauen. v́ed́ si͔ń karmakšnośt́ t́ušt́äń ḿeĺga ṕečḱeḿe E:NSurk (I94) Dann begannen sie hinter dem Tjuschtjanj hinüberzugehen. nuš karmakšnoś d́iŕij ḿeŕeḿe E:NSurk (I138) So begann er “Ernährerin” zu sagen.
karmavt̀oms ChrE, karmavtoms E:Mar NSurk SŠant, karmaftoms E:Večk ― karmaftə̑ms M:P (Kaus. zu karmams) [приказывать, велеть, принуждать, заставлять] / befehlen, heissen, zwingen, lassen; (M:P:) заставить начинать / jdn. etw. zu beginnen nötigen. śiśem oroži͔jat, vot ńet́ puv́it́, mońeń karmavti͔t E:Mar (213) Die sieben Zauberer, sieh, diese blasen, heissen mich (zu blasen). i karmavti͔ tago t́enze͔: ton ńejat kolmo bojart spoŕamodo, tondak martost spoŕak E:Mar Er nötigt ihn wieder: du wirst drei Bojaren streiten sehen, streite auch du mit ihnen! karmavti͔ “at́anste͔ń”: moĺt́ v́iŕ-kunčkas E:Mar Sie befiehlt ihrem Manne: Geh mitten in den Wald! karmavti͔źe tuvońt́ v́id́eḿe, sokamo E:Mar (2106) Er hielt das Schwein zum Säen und Pflügen an. ḿe·źes a ka·rmafti͔ĺiź, t́ei·ĺće E:Večk (III316) Was sie ihm auch befahlen, das tat er. ḿeźeń t́evńes ḿiń t́eń karmavsi͔ńek E:SŠant (I192) Zu welcher Arbeit nötigen wir ihn? stadań vanomo sonze͔ karmavti͔ź E:SŠant (I192) Sie nötigten ihn die Herde zu hüten. kodańa karmavsi͔ź moramo, kodańa karḿi pop ḱišt́eḿe E:NSurk (III331) Da lassen sie (den jungen Mann) spielen (und) der Pope hebt an zu tanzen! karmaft́ińä soń rabotama M:P Ich nötigte ihn zu arbeiten zu beginnen.
karmavtumu [E:?Hl] [приказ] / Befehl, Gebot.
karmavt́ńems E (Frequ. zu karmavtoms).
*karmśems E:Sob ― *karmə̑śəms (: karmə̑śan, -i) M:P (Frequ. zu karmams). eĺi karmśit́, jalgakaj, [oᵪot́ńik] jakamo E:Sob (VII254) Eben beginnen, Freundin, die Jäger zu streifen.
*karmə̑śəkšńəms (: karmə̑śekšńan, -i) M:P (Frequ. zu karmə̑śəms).
karma·n E:Kad, karman E:Večk ― karma·n M:P Sel (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. karma·tt) [карман] / Tasche; (E:Večk:) [женская сумка] / lose Tasche bei Frauen. karma·nstə̑nza škajeń śuduft́ v́ešəńd́iᵪ́t́, karma·nstə̑nza škajeń śuduft́ kši[‑]su·skə̑pt [M:Kr] Sie durchsuchten die Taschen des Gottverfluchten, der Gottverfluchte hatte in seiner Tasche nur Brotbissen. [f́it́śe·rś targaźä] karma·nstə̑nza surksə̑nts M:Sel (IV832) Der Offizier zog aus seiner Tasche seinen Ring hervor. — [Russ. карма́н].
karma·nnä M:P Sel (Dem.).
karmaźinnoj E:Večk NSurk [карминный] / karmesinrot. karmaźinnoj, uŕakaj, šapkaso E:Večk (I255) Mit einem karmesinroten Hut, Schwägerin. di͔ karmaźinnoj savań t́eŕuša šĺapaso E:NSurk (I387) Mit einem karmesinroten Hut, Savas Terjuscha. — [Russ. кармази́нный].
1karnams M:Sel хрипеть / schnarchen. — [Vgl. ᵪornoms; 1karnoms; ḱirnams; kornams; kornoms].
karnə̑ftə̑ms M:Pš [ударить] / schlagen (wobei es einen klopfenden Laut gibt, z.B. mit einem Holzscheit).
1karnoms E:Večk [храпеть] / schnarchen. — [Vgl. ᵪornoms; 1karnams; ḱirnams; kornams; kornoms].
2karnoms E:Atr VVr, garnams E:Kažl ― karnams M:P Čemb Sel [каркать (ворон, ворона] / krächzen (Krähe, Rabe).
karnə̑śəms M:P (Frequ. zu karnams).
*karnə̑śəkšńəms (: karnəśekšńan [? karnaśekšńan]) M:P (Frequ. zu karnə̑śəms).
karo·ĺ M:Sel [король] / König. [ḿeža] laŋksa karo·ĺʿt́ eŕäšt́. – maksakaś M (IV644) Am Ackerrain wohnen Könige. – Der Hamster. sud́ənda·ź ĺija·t karo·ĺʿt́ (IV806) Die anderen Könige meinten. — [Russ. коро́ль].
karon M:Sel [корона] / Krone. son śäv́əźä karonnts [ot́śazə̑rś] putə̑źä saldatt́ pŕas (IV835) Der Kaiser nahm seine Krone, setzte sie dem Soldaten auf den Kopf. — [Russ. коро́на].
karoštams E:Večk Is, karoštoms [E:Bug], kari͔·štams E:Ba ― karə̑štə̑ms M:Pš Sučk Jurtk, karštə̑ms M:Čemb, karə̑šftə̑ms M:Ur [поражать, ошеломлять, заставлять онеметь, дурачить] / bestürzen, verblüffen, stumm machen, übertölpeln (E:Ba Večk Is M:Čemb Sučk Ur Jurtk); [забывать] / vergessen (M:Pš). ḱiskat́ńeńgak karošti͔ńʒ́e, afkkak eśt́ ḿeŕt́ [E:Večk] Er hatte sogar die Hunde überrascht, sie erhoben kein Gebell. karštə̑mań M:Čemb Er hat mich bestürzt. mon śəma·ńəźəń karə̑šti͔ńä pakśav M:Pš Ich vergass meinen Rock auf dem Felde. karoštozo karoštoź [E:Bug] (VI180) Möge er richtiggehend (‘betäubend’) betäubt werden!
karoštuma [E:?Večk] Vez, karᴉ͐šti͔·ma E:Ba [? глухота / ? Taubwerden, ? Taubheit]. karoštuma sajiźe E [? Er wurde von Taubheit geschlagen]. potomuma ńe lomat́ńeń saińʒ́e, karoštuma ńe lomat́ńeń muińʒ́e E:Vez (II150) Taubheit soll über diese Leute kommen, Taubheit soll diese Leute treffen!
karpak E смешной / komisch, drollig, spasshaft, lächerlich.
karpo E:Večk ― karpa M:Vert [мужское имя, Карп] / ein Männername. sodi͔ze͔ ḿeŕi karpoń ḱemaĺa E:Večk (I323) Wer (dann) davon weiss, sagt: ‘(Hier liegt) Karpos Kemalja’. karpań [ḱeməĺʿt́äś] śt́iŕś ṕäḱ ćeb́äŕńä M:Vert (IV294) Karpas Kemeltä, das sehr schöne Mädchen! — [Russ. Карп].
1karš E [лесной голубь] / Wildtaube.
1karta E:Ba (Nom. Pl. -t) [картофель] / Kartoffel. | karʿta-pŕa· E:Ba [картофельный клубень] / Kartoffelapfel. — [Russ., vgl. карто́пля, карто́фель, карто́шка usw.].
kartaf́e·j M:Ur [картофель] / Kartoffel. — [Russ., vgl. карто́фель usw.].
karto·fka M:Prol id. | kartə̑fka·-lu·kš M:Jurtk [картофельная кожура] / Kartoffelschale. — [Russ. карто́вка].
kartuka E:NSurk [картофель] / Kartoffel. — [Russ. карто́ха].
kartuška E:Mar Večk, kortu·ška E:Atr, karta·ška E:VVr id. | kartuška-al E:Večk [картофельный глазок] / Kartoffelapfel. | kortu·ška-luč E:Atr, kartuška-lukš E:Večk ― kartə̑fka·-lukš M:Jurtk [картофельная кожура] / Kartoffelschale. | kortuška-umaŕ E:Atr [картофельный глазок] / Kartoffelapfel. — [Russ. карто́шка].
2karta E:Mar, karʿta E:Ba ― karʿta ML(M) M:P Sel [игральная карта] / Spielkarte. ḱińd́i kadat karʿtaks ašči śormańät́ńəń [M:Pš] (IV582) Wem überlässt du deine wie Karten gelegten Stickereien? | kartaso nalkśems E:Mar, karʿtasa nalkśᴉms E:Ba ― karʿtasa nalʿkə̑ms M:P Sel [играть в карты] / Karten spielen. karma·k nalkśi·ḿä karʿta·sa E:Ba (III226) Beginn mit Karten zu spielen! karʿtasa nalʿkan M:P Ich spiele mit Karten. śiń nalʿḱiᵪ́t́ karʿtasa M:Sel (IV821) [Sie] spielen mit Karten. — Russ. карта.
karʿtańä M (Dem. zu karʿta). [št́šakaźä ḿäŕkś: t́aftańä, salato·jeń karʿtańä, uśḱeŕe·jeń śärʿḱäńä]. – iĺa·nazś i muškś (IV678) Meine Tante sagte: Auf diese Weise, eine goldene Karte, ein Bachstelzenbein. – Der Flachs und das Werg.
karʿto·m E:Ba (russ. unrichtige Instr.-F.) [картой / mit Karte]. dava·jd́ä karʿto·m nalkśi·t́ana (III227) Lass uns Karten spielen!
3karta, karʿta: śiźǵeḿiń karta ~ śiźǵe·ḿiń karʿta· (garʿta·) E:Kad, śiźǵe·ḿiń karʿta E:Kal (Nom. Pl. -t) сычуг / Fettmagen, Käsemagen, Labmagen (im Magen der Kuh). – Baschk. alt. karta толстые кишки у лошадей и кобыл. — S. auch: śiś̀em: śiźǵeḿiń karta.
kartus E:Mar Oz (Gen. E:Mar kartuzi͔ń) ― kartu·s M:P Pš, karʿtu·s M:Alk [шляпа] / Hut (M:P: [Sommer-]Hut) (E:Mar M:P); [шапка] / Mütze (M:Pš Alk). mon salmuksḱeks t́äivan, mon kartujze͔t śalguvan E:Oz (VII258) Ich verwandle mich in eine Nadel, ich kann in deiner Mütze stecken. — Russ. карту́з.
kart́ina E:Mar [картина] / Bild. mon śt́enas varšti͔ń, kart́ina[‑]ĺika suĺejze͔ (1204) Ich blickte auf die Wand, es dünkte mir, als ob ich ihr Antlitz, einem Heiligenbilde gleich, sähe. — [Russ. карти́на].
karvo E:Mar, kargo E:VVr, karo·v E:Kad ― karu M:P (Gen. -və̑n), karu· M:Jurtk (Nom. Pl. -t) [муха] / Fliege. | karvoń kaŕśigan E:SŠant [мухоловка] / Fliegenschnäpper. | karvo-paŋgo E:Gor, karvu-paŋgo E:Ba ― karu-paŋga M:?P Sučk мухомор / Fliegenschwamm (Agaricus muscarius) (E:Ba M:?P Sučk); сыроежка / [Täubling] (= ĺäṕe-paŋgo) (E:Gor). | karu-pŕä (-bŕä) M:P [растение, применяемое для приготовления пивного сусла] / eine Pflanze, die als Würze im Dünnbier gebraucht wird (s. azo·ka). | karu-pŕä-t́išä M:Sučk душник / irgendeine Pflanze (? = karvo-t́ikšä E:Ba душица / Dosten, wilder Majoran (Origanum vulgare)). | karvo-t́ikše E:Večk, karvo-t́ikšä ~ karvuń t́ikšä E:Ba ― karu-t́išä M:Pš Sel (Gen. -t́išəń) [? зверобой] / eine Pflanze, aus deren Blättern eine Art Tee gekocht wird (E:?Večk); душица / Dosten (Origanum vulgare L.) (E:Ba Is M:Pš); дикая мята / eine Planze (? Gundelrebe) (M:Sel). | sokś-ka·ru E:Kažl [оконная, “осенняя” муха] / Fensterfliege [“Herbstfliege”, ? grosse Mistfliege (die im Herbst vor der Kälte ins Haus kommt u. dann wieder zum Fenster ins Freie strebt)].
karuńä M:P (Dem.).
karv́ińe E:Mar SŠant Ba (Dem. zu karvo). | čova karv́ińe E:Mar Ba мошкара, мушка / kleine Fliege, Kriebelmücke, Gnitze. | se͔ń karv́ińe E:Mar SŠant [синяя мушка] / blaue Fliege [? eine bes. Art]. son se͔ń karv́ińeks t́ejev́ś E:Mar (2107) Er verwandelte sich in eine blaue Fliege. v́eĺavtan, šiče, mon se͔ń karv́ińeks E:SŠant (I380) Ich verwandle mich, Schwager, in eine blaue Fliege.
karźinka E:Mar, kaŕźi·nka E:VVr [корзинка] / Korb. at́a·vtom sajńe·ś kaŕźi·nka E:VVr (II388) Mein Schwiegervater nahm einen Korb. — [Russ. корзи́нка].
1kaŕ ChrE E:Mar Večk Is Jeg ― kaŕ ChrM M:Pš Sel Ur Jurtk [лапоть] / Bastschuh, (M:Pš Ur Jurtk auch:) (euphem.) [матка (у коровы)] / Vulva (bei der Kuh). nolasa, palasa, vaćes navasa. – kaŕiś E:Mar (247) Ich lecke es, küsse es, tauche es in den Kot. – Der Bastschuh. apak tonavtńe kaŕt́ak a kodav́it́ E:Mar (276) Ohne Lernen können nicht einmal Bastschuhe geflochten werden. v́e ṕiĺkse͔nze͔ olgo·ń kaŕ, omboćese͔ńt́ ĺeŋǵe·ń kaŕ E:Jeg (1100) An dem einen Fusse hat er einen Schuh von Stroh, an dem anderen Fusse hat er einen Schuh von Lindenbast. traksś kurə̑k vazə̑jäj, kaŕə·ts novə̑·ĺś M:Jurtk Die Kuh wird bald kalben, ihre Scham ist versunken. | at́a-kaŕ E:VVr ― at́ä-kaŕ M:P Čemb Sel ошмёток / abgetragener Bastschuh. | kapas-kaŕ M:Vert id. | kaŕ-kapas M:Ur id. | kaŕ-kaŕks E:Petr оборы (верёвки у лаптей) / Bastschuhschnur (‑schnüre). | kaŕ-ḱi E:Atr ― kaŕ-ḱi M:P [след лаптя] / Bastschuhspur. | kaŕ-kočḱäŕä M:Sučk [язычок позади в женском лапте] / Lasche hinten am Bastschuh der Frauen [wörtl.: Bastschuhferse]. | kaŕ-kuroks E:VVr, kaŕ-kurvoks E:Is SŠant ушник / Strippe am Bastschuh. | kaŕ-ṕiĺä M:P Pš Čemb ушник / Bänder aus Birkenrinde an der Seite des Bastschuhes, an denen die Bastschuhschnüre festgebunden sind, Strippe am Bastschuh. | kaŕ-ṕiĺeks E:Mar Večk SŠant, kaŕ-ṕi·ĺiks E:Ba, kaŕ-ṕiĺks E:Kad ― kaŕ-ṕiĺeks M:Sučk Ur id. | kaŕ-pŕa E:Mar Atr Hl, kaŕ-ṕiŕa E:Večk ― kaŕə-pŕä M:Sel, kaŕä-pŕä M:Bar [носок лаптя] / Spitze des Bastschuhes. [ḿeks], ṕeńeŕva, kaŕ[‑]ṕŕat v́eŕijt́? E:Hl (182) Warum, Schwägerin, sind die Enden deiner Bastschuhe blutig? ka·ŕə[‑]pŕa·zn äjindaśt́ ṕiĺǵä-surńä·ńä [M:Sel] (IV224) Meine Zehen sind in den Spitzen der Bastschuhe erfroren. | kaŕä-pŕäńä M:Bar (Dem. zu kaŕä-pŕä) id. vaj toń ḿes v́eŕijᵪ́t́ kaŕä[-pŕäńät́ńä]? (VIII288) Warum sind deine Bastschuhspitzen blutig? | kaŕ-pulo ~ kaŕiń pulo E:Mar, kaŕ-pulo E:VVr Ba Večk Is ― kaŕ-pula M:Čemb [“хвост лаптя”, язычок в женском лапте] / Fersenlasche, hinten am Frauenbastschuh herausstehende Zunge aus Birkenrinde, “Schwanz”, um den die Beinwickel gebunden werden (die Frauen haben an ihrem Bastschuhe keine “sawirka” wie die Männer) (E:Mar); aus der Mode gekommen (E:VVr); [оборка лаптя] / Bastschuhschnur (= kaŕks, das in M:Čemb nicht gebraucht wird) (M:Čemb). | kaŕ-śĺed E:Mar [след лаптя] / Bastschuhspur. oᵪ moskov ṕečat kaŕ[‑]śĺede͔t (1206) Die Spuren deiner Bastschuhe erschienen mir, Moskauer Stempeln [Petschaften] gleich. | kaŕen tapama E:Mar [лапотная колодка] / Bastschuhleiste. | kaŕ-ušńika E:Atr [язычок лаптя] / Bastschuhlasche. zolota-v́ec navaź kaŕ-ušńikanzo (I327) Mit Goldwasser gefärbt sind ihre Bastschuhlaschen. | kaŕce͔ zav́iŕka E:Mar [берестяной язычок в мужском лапте] / Lasche aus Birkenrinde an einem Männerbastschuh. | kšnań kaŕ E:Kad [кожаная обувь] / Lederschuh. | lat́a-kaŕ E:Mar Ba Bug, lata-kaŕ E:Kal ― lat́ä-kaŕ M:P Prol [ошмёток] / abgetragener Bastschuh. | putə̑m-kaŕʿt́ (Pl.) M:Kr [лапти, с которыми хоронится покойный] / Bastschuhe, in denen ein Verstorbener begraben wird. | taš kaŕ E:Kal (abstrahiert aus Pl.-F. tašt kaŕʿt́) [ошмёток] / abgetragener Bastschuh.
kaŕks ChrE E:Mar ― kaŕks ChrM M:P [оборка лаптя] / Bastschuhschnur; (M:P:) [верёвка] / Schnur; [лямка на дуге] / Tragriemen an einem Bogen. | čejeŕeń kaŕks E:Mar Gor, čejeŕeń gaŕks E:Is Večk, čev́eŕiń gaŕks E:VVr, čäi·ŕiń gaŕks [E:Ba] ― šäjərə̑ń gaŕks ~ šejə̑rə̑ŋ́ gaŕks M:P, šäjərə̑ń gaŕks M:Čemb Sučk, šejə̑rə̑ŋ́ gaŕks M:Sel, šije·ŕəń gaŕks M:Jurtk (bot.) колокольчик / Glockenblume (Campanula); берёзка / Ackerwinde, Kornwinde, Windglocke (Convolvulus) (E:Mar VVr Gor Večk Ba M:P Čemb); мышиный хмель / “Mäusehopfen” (? Convolvulus) (M:Sel). | kaŕ-kaŕks E:Petr оборы (верёвки у лаптей) / Bastschuhschnur (-schnüre). | kaŕks-ṕe E:Mar [конец верёвки у лаптей] / Ende der Bastschuhschnur. | *kaŕks-tapardamo E:SŠant [место заматывания оборок у лаптей / Stelle, wo die Bastschuhschnüre ums Bein gebunden werden]. kaŕks[‑]tapardamga a son ńej ṕesokka (I193) Bis zu den Bastschuhschnuren in Sand. | ḿešok-śulmamo-kaŕks E:Mar [завязка мешка] / Sackband. | pŕeška-kaŕkst [Pl.] E:Mar [шнуры прялки] / Schnüre des Spinnrades. | soks-ka·ŕks E:Ba [лыжный ремень] / Skiriemen. | surbunań kaŕks E:Ba Is SŠant ― sə̑rbo·nań kaŕksḱä M:Sučk [плетёный шнур для подвешивания нитчонок] / Litzenschnur (‑schnüre).
kaŕksḱe ChrE E:Mar Večk ― kaŕksḱä M:Kr (Dem. zu kaŕks) [верёвка у лаптей] / Bastschuhschnur; (E:Večk:) [шнур] / Schnur. [ḿišara] ḱeĺenšt ti͔ńḱ kaŕksḱeŋḱ E:Mar (1158) [Wie] Fingersträhnchen von Silberband sind eure Bastschuhschnüre. sajś ńi·ĺe[‑]v́e·t́e kaŕksḱe i tuś t́ikše·-lafkat́ńe·va E:Večk (III319) Er nahm vier, fünf Schnuren und ging an die Heuläden heran. ṕiĺgənzə̑n kaŕśəś śutkssa-śeŕgasa, šnań kaŕkskasa M:Kr [Sie umwickelte ihre Beine mit Bändern und Beinwickeln, mit ledernen Bastschuhschnüren]. | sə̑rbo·nań kaŕksḱä M:Sučk [плетёный шнур для подвешивания нитчонок] / Litzenschnur (‑schnüre).
kaŕkśeks: kaŕkśeks suŕe E:Mar нитки для обор / Zwirn für Bastschuhschnur.
kaŕińe E:Mar (Dem. zu kaŕ) [лапоток] / Bastschuh. toń si͔ŕńeń kotat kaŕińet́ (1206) Goldene Halbstiefel sind deine Bastschuhe.
kaŕńe E:Is ― kaŕńɛ ChrM, kaŕńä M:P Kars (Dem. zu kaŕ) [лапоток] / Bastschuh. ruzu·ń kaŕńe· son muje·kšne͔ś E:Is (I74) Er fand einen russischen Bastschuh.
kaŕt́śems, kaŕś̀ems ChrE, kaŕćems E:Mar MKly Večk Vez, kaŕśᴉms E:Kažl ― kaŕś̀əms ChrM, kaŕśəms M:P Čemb Kr [обуться] / die Fussbekleidung anlegen, (Bast-)Schuhe, Stiefel anziehen. ćorazo t́et́anzo kaŕćems moskovs pačkud́i. – kačamoś i tolś E:Mar (259) Der Sohn gelangt nach Moskau, ehe der Vater die Bastschuhe angelegt hat. – Der Rauch und das Feuer. ṕiĺǵem kaŕćisa E:MKly Ich lege die Fussbekleidung an. norak, kaŕśᴉt́ama aški͔ŕatama! E:Kažl (2152) Warte, erst müssen wir die Schuhe anziehen und die Beinbinden umwickeln. kaŕćińʒ́e koct-ašk najko ṕiĺǵenʒe͔ E:Večk (I46) Najko bekleidete ihre leinwandballengleichen Beine. i kaŕćeś[‑]ḱiŕńaś a son ṕiĺǵenʒe͔ E:Vez (I239) Sie kleidete ihre Beine an. ṕiĺgəzt kaŕśat kaŕńät́ńəń M:P Du ziehst dir deine Bastschuhe an die Füsse. ṕiĺgənzə̑n kaŕśəś śutkssa, śeŕgasa, šnań kaŕkskasa M:Kr [Sie umwickelte ihre Beine mit Bändern und Beinwickeln, mit ledernen Bastschuhschnüren]. ṕiĺgəznza kaŕśəś son pokaj bašmakt M:Čemb Er zog sich seine stapfenden Lederschuhe an.
kaŕćeź E:Mar [обутый] / bekleidet (die Füsse). ḱemse͔ kaŕćeź toń ṕiĺǵińet́ (1140) Mit Stiefeln [sind] deine Füsse bekleidet.
kaŕćima E:Mar Večk, kaŕćimat (Pl.) E:Ba ― kaŕśem M:P (Gen. -en, Nom. Pl. kaŕśept), kaŕśəm M:Čemb Kr Mam, kaŕśəma(-kaŕ) M:Jurtk обуванник [пара обуви, лаптей] / ein Paar (Bast)schuhe. kafta kaŕśəpt́-kaŕ kalaftə̑ń M:Kr Ich trug zwei Paar Bastschuhe auf.
kaŕt́śekšne͔ms ChrE E:Mar ― kaŕśəkšńəms M:P Kars (Frequ. zu kaŕćems usw.) [надевать обувь] / die Fussbekleidung anlegen. son kotat, ćulkat kaŕćekšne͔ś E:Mar (148) Sie zog Schuhe, Strümpfe an. mə̑ŕd́əń kaŕńat iź kaŕśəkšńä M:Kars (IV77) Sie hatte nicht von einem Ehemanne (geflochtene) Bastschuhe angezogen.
kaŕćńems E:Mar (Frequ. zu kaŕćems).
kaŕćev́ems E:Mar ― kaŕśəvə̑ms M:P Pš (Refl.-Pass. zu kaŕćems) [обуваться / sich die Fussbekleidung anlegen] (E:Mar); [иметь возможность обуться / die Fussbekleidung anlegen können]; (fig.) [пострадать] / einen grossen Schaden erleiden (M:P). kaŕćeḿe karmaś, kaŕćevś E:Mar [Er begann sich die Fussbekleidung anzulegen, wurde (mit dem Anlegen der Fussbekleidung) fertig]. kaŕśat onstə̑t, kaŕśəvat M:P Pš (IV731) Ziehst du dir im Traume Bastschuhe an (eig.: Werden dir Bastschuhe angezogen), wird dir ein Unglück widerfahren.
kaŕćeft́ E:Sar ‹Kočk› обувь, [манера обуваться] / Fussbekleidung, [die Art sich zu beschuhen, sich die Schuhe anzuziehen]. mon vanca, varma, ṕiĺǵeń kaŕćeft́ka E:Kočk (VII66) Ich schaue, Wind, ihre Beinkleidung.
*kaŕśəft́əms (: kaŕśəft́an, -i) M:P (Fakt. zu kaŕśəms).
*kaŕśəfńəms (: kaŕśəfńan) M:P (Frequ. zu kaŕśəft́əms).
2kaŕ E:Vez карий / braun, kastanienfarben. kaŕ rakša makśńeś pŕidanoj (I444) Er gab (ihr) ein braunes Pferd als Mitgift. ḱiĺejeńt́ alo, avakaj, kaŕ rakša (II71) Unter der Birke, Mutter, (steht) ein braunes Pferd. — [Russ. карий].
kaŕej ~ kaŕij E:Mar, kaŕej E:Večk Vez Sulli, kaŕij E:Kažl ― kaŕäj M:P Sučk (Anr. Dem. M:P -ńäj), kaŕej [~ kaŕäj] M:Pš, kaŕi M:Temn карий / braun (von Pferden); [гнедая лошадь] / braunes Pferd, der Braune. [lugavańt́] jaḱi kaŕej alaša E:Sulli (VII92) Auf der Wiese läuft ein braunes Pferd. ravǯa [ĺišḿä] kaŕij alašaza E:Kažl (II112) Sie hat ein schwarzes Pferd, einen Rappen. rakšazo paroĺ dovańt́ kaŕejze͔ E:Vez (I242) Der Witwe braunes Pferd war gut. | kaŕij eĺd́e E:Mar [каряя кобыла] / braunrote Stute. | kaŕej ĺišḿe E:Mar ― kaŕi ĺišḿä M:Temn каряя [лошадь] / [kastanienfarbenes Pferd], Rappe. tundań daćäćt́i – karca kaŕi [ĺišmə̑ćəń] M:Temn (VIII276) Für die Frühjahrssteuer (gibt es) dein braunes Pferd im Stalle. — [Russ. карий].
kaŕuša E:Vez [каряя лошадь / dunkelbraunes Pferd]. eś pŕidanojze͔ kaŕuša son kaŕej rakša ńeiźe (I444) Ihre eigene Mitgift, der Braune, das braune Pferd sah sie. — [Russ. карюш(к)а (Dem. zu карька)].
kaŕa E:Ba ― kaŕä M:P (Gen. kaŕen, Nom. Pl. kaŕet), ᵪaŕä M:Čemb, kaŕä M:Alk [маска, личина] / Maske, Larve (E:Ba: aus Papier, wird in der Weihnachtsstube gebraucht), (M:P auch:) самый последний человек / Fratze, der allerschlechteste Mensch. kurajəń maŕäś naro·də̑ń kaŕäś [M:?P] (IV204) Kurajs Marja, die vom Volke Verachtete. | ᵪaŕań čama E:Večk, kaŕań čama E:Is ― ᵪaŕäń šama M:Čemb, ᵪaŕäń ǯama M:Sel [маска, личина] / Maske, Larve (E:Večk Is: wird in Spielen der Jugend nach Weihnachten gebraucht; M:Čemb: aus Birkenrinde). — [Russ. харя].
kaŕams E:Mar Atr VVr Sar Kad Kažl Večk Is Vez ― kaŕams M:P Pš Šad Čemb Sel Jurtk (nur als Par.-Wort zu orštams): orštams (~ orčams) -kaŕams E:Mar, orčams-kaŕams E:Atr Sar Večk Is Vez, orʿčams-kaŕams E:Kažl ― ščams-kaŕams M:P Pš Čemb Sel наряжать / schön, sorgfältig bekleiden; нарядиться, одеваться / sich sorgfältig ankleiden, kleiden (M:P: ćeb́äŕ panarsa, orsa mit einem schönen Hemd, mit Pelz). apak orčakan[‑]kaŕakan E:Mar (1178) Ich bin nicht bekleidet, geputzt. kov orčat-kaŕat E:Sar (Um) wohin (zu gehen) putzt du dich auf? orʿčᴉt́[‑]kaŕᴉt́ E:Kažl (2152) Sie kleiden sich an. norak, orʿčatama[‑]kaŕatama! E:Kažl (2152) Warte, erst müssen wir uns ankleiden. už orči[‑]kaŕi se͔ŕenʒe͔ E:Vez (I227) Er kleidet sich schön. od əŕv́ä·ńät́ ščasa[‑]kaŕasa, alə̑n kajasa. – ponacamś M:P (IV655) Ich kleide und schmücke die junge Frau, werfe sie unter mich. – Das Federpolster. ščasak[‑]kaŕasak, vajna·s anə̑klasak M:Pš (IV777) Versieh es mit Kleidern, rüste es zum Kriege aus! od əŕv́ä·ńä ščikšńəma·ń, v́eśalańä kaŕamań M:Šad Eine junge Frau hat mich gekleidet, hat mich lustig aufgeputzt. ščajan[‑]kaŕan mon laŋgə̑ńäźəń [M:Sel] (IV238) Ich kleide meinen Körper an. mon ščaĺń[‑]kaŕäĺń laŋgə̑ńäźń M:Sel Ich hätte meinen Körper bekleidet. — [Vgl. 1kaŕ Bastschuh; die Urbed. wohl ‘das Fusszeug anziehen’].
kaŕam: ščapt-kaŕapt (Pl.) M:Sel [одежда (рубашка и брюки)] / Kleidung (Hemd u. Hose), [vor Suff.] auch Sing. = одёжа [Kleidung].
kaŕakšńəms ChrM M:P Kr Sel (Frequ. zu kaŕams). ščakšńəms-kaŕakšńəms: ščakšńan-kaŕakšńan M:P Sel Ich bekleide mich und putze mich auf. iĺäd́ malat́i ščakšńi-kaŕakšńi M:P Gegen Abend kleidet und schmückt sie sich (immer). ščakšńi[‑]kaŕakšńi son naŕažakšńi [M:Kr] (IV351) Sie kleidet sich schön und putzt sich. śemb́ä ščakšńiᵪ́t́-kaŕakšńiᵪ́t́ M:Kr Alle kleiden und schmücken sich.
*kaŕaftə̑ms M:P (Fakt. zu kaŕams). ščaftə̑ms-kaŕaftə̑ms: ščaftan-kaŕaftan eŕv́ä·ńäźeń ćeb́äŕ panarsa Ich bekleide meine Schwiegertochter mit einem schönen Hemde.
*kaŕafńəms M:P (Frequ. zu kaŕaftə̑ms). ščafńəms-kaŕafńəms: ščafńan-kaŕafńan Ich kleide schön und putze auf.
kaŕśəms M (Frequ. zu kaŕams).
1kaŕas E:Mar Atr Ba Kal Večk (Pl. gew. ‑t), kaŕaz E:VVr NSurk, kaŕa·s E:Kal ― kaŕas M:Sučk Ur, kaŕaz M:Jurtk спина / Rücken (der untere Teil; ućä noch weiter unten) (E:Mar Atr Ba Kal Večk M:Sučk Ur); позвоночник / Rückgrat (E:VVr). si͔v́eĺ[‑]ṕeḱe, čuvtoń kaŕas. – kši͔[‑]očkoś E:Mar (254) Mit einem Bauche von Fleisch, mit einem Rücken von Holz. – Der Backtrog. ṕeŕvojińt́ se͔ń od́ižat, omboćeńt́ [t́uža] od́ižat, kolmoćet́ńeń poladoń kaŕast. – potoloḱiś, ḱijaksi͔ś i [śt́enat́ńe] E:Mar (249) Der erste hat eine blaue Kleidung, der zweite hat eine gelbe Kleidung, die dritten haben zusammengestückte Rücken. – Die Decke, der Boden und die Wände. jala čav́it́, jala čav́it́, kaŕazonzo a novoĺit́. – kuźńićaso stuli͔ś E:Mar (231) Immerfort prügelt man (es), immerfort prügelt man (es), (aber) sein Rücken sinkt nicht nieder. – Der Amboss. uš kaŕazondo mat́ŕoń śińd́ikšńiź E:NSurk (I41) Sie zerbrachen Matrjo das Rückgrat. moń kaŕa·zńä novə̑·ĺśt́ M:Jurtk Mir erlahmte der Rücken. | kaŕazi͔ń (kaŕa·zi͔ń) iŕd́iks E:Kal [позвоночник] / Rückgrat; [спинной позвонок] / Rückenwirbel. | kaŕaz-lovaža [E:Atr VVr] Večk Is, kaŕa·z-lo·važa E:Ba, kaŕa·z-lovaža· ~ kaŕa·s-lo·važa ~ kaŕa·zi͔̬ń lova·ža E:Kad позвонок / Rückenwirbel (E:VVr Večk Is); [какая-то кость в нижней части спины] / irgendein Knochen im unteren Rücken (E:Atr); [позвоночник] / Rückgrat (E:Ba Kad). | kaŕas-pakaŕ M:Pš, kaŕa·s-paka·ŕ M:Sučk [позвоночник] / Rückgrat (M:Pš); [спинной позвонок] / Rückenwirbel (M:Sučk). | kaŕas-polda M:Pš [спинной позвонок] / Rückenwirbel. | kop-kaŕas M:P, kopa-kaŕas M:Čemb, kop-ḱäŕas M:Sel (Nom. Pl. -t) [позвоночник (верхняя часть)] / Rückgrat (der obere Teil) (M:P Sel); [затылочная кость] / Knochen im Nacken, der oberste Rückenwirbel (M:Čemb); (Sing.) [спинной позвонок] / Rückenwirbel. | kopə̑ŕ-kaŕas M:Pš [позвоночник] / Rückgrat.
kaŕasḱe(t́) E:Mar (Dem. zu kaŕas). | kop-kaŕasḱä M:P (Dem. zu kop-kaŕas) [позвоночник (верхняя часть)] / Rückgrat (der obere Teil). | kuvaka kaŕasḱe E:Mar [длинноспинный] / Langrückiger (in einem Rätsel).
kaŕastomo E:Mar (Karit.) [бесхребетный] / rückenlos, ohne Rücken. kaŕastomo, [ud́eḿev́t́eḿe, eźńev́t́eḿe] lomań. – kaŕiś (232) Ein Mensch ohne Rücken, ohne Gehirn, ohne Gelenke. – Der Bastschuh. sońć kaŕastomo, eźńev́t́eḿe, a sońć ṕeḱ susḱi. – ṕejeĺiś (255) Selbst ist es ohne Rücken, ohne Gelenke, aber es beisst doch sehr. – Das Messer.
2kaŕas E:Kal [какое-то сказочное, семиглавое существо] / irgendein fabelhaftes, siebenköpfiges Wesen. at vasula maze͔ damajt́es eŕeś śiśiḿ ṕŕasa kaŕas (2135) Nicht weit von dem schönen Damaj lebte der siebenköpfige Karjas. śiśiḿ ṕŕasa kaŕazs oᵪad́ims eź ḱeńd́iŕʿt́ (2137) Der siebenköpfige Karjas hatte nicht einmal Zeit einen Seufzer auszustossen. saś son v́icte͔ śiśiḿ ṕŕasa kaŕazte͔ (2136) Er ging gerade zum siebenköpfigen Karjas.
kaŕäńd́əms M:P Čemb Sel Sučk растаять / schmelzen, abschmelzen, losgehen, auftauen, (M:P Čemb Sel auch fig.:) [оттаивать, смягчаться] / schmelzen, weich werden, sich erweichen lassen. paŕsta jäšńä kaŕäńćt́ M:P Vom Eimer taute das Eis ab od. löste sich das Eis. paŕsta jäšńä-ṕändrat́ńä kaŕäńćt́ M:P Vom Eimer gingen Eis und Schmutz los (als er zum Abtauen in die Stube gebracht wurde). mon kandan śivəĺ kudu kaŕäńd́əḿä [M:P] Ich bringe Fleisch in die Stube, damit es schmilzt. toń śed́ijəćä kurə̑k kaŕäńd́i (od. solaj)? M:P Wird dein Herz bald weich werden?
kaŕäŋkšńəms M:P Sel Sučk, kaŕäńčńəms M:Čemb (Frequ. zu kaŕäńd́əms).
kaŕäńt́ft́əms M:P Čemb Sel, kaŕäńft́əms M:Pš (Fakt. zu kaŕäńd́əms) [расплавлять, растапливать] / abschmelzen, abtauen, auftauen (M:P Čemb Sel); [размачивать, смягчать] / jdn. erweichen, besänftigen (M:P Sel); [снимать праздничную одежду] / sich od. jdm. anders die Festkleidung ausziehen (eine Frau) (M:Pš). kaŕäńt́ft́an paŕsta ṕändrat́ńəń od. paŕt́ (Gen.) ṕändranzə̑n od. jäjnzə̑n M:P Ich taue vom Eimer den (festgefrorenen) Schmutz (od. den Schmutz od. das Eis des Eimers) ab. kaŕäńt́ft́an śivəĺ M:P Ich lasse das Fleisch auftauen. mon lamə̑kśt́ soń kaŕäńt́ft́ińä śed́ijənc M:P Ich habe manches Mal sein Herz besänftigt.
kaŕäńtfńəms M:P Čemb Sel (Frequ. zu kaŕäńt́ft́əms) [снимать (праздничную) одежду] / sich die Festkleidung ausziehen, (auch überh.:) [раздеваться] / die Kleidung ausziehen (z.B. in der Badstube) (M:P). kaŕäńt́fńəḱ, əŕv́ä·ńä, ćeb́äŕ panarʿńəń M:P Ziehe dir, junge Frau, deine Festhemden aus! ḿäs ton af kaŕäńt́fńat? M:P Warum ziehst du dir nicht die Festkleidung aus? tatarə̑ń kuĺi·na, naŕažasa, jäv́əd́i, kaŕäńfńəsa, ḱeńäŕd́i. – alašaś M:P (IV680) Die Tatarin Kulina, bekleide ich sie, scheut sie, entkleide ich sie, freut sie sich. – Das Pferd.
-kaŕäś M:Čemb Sučk [образование вроде суффикса; прилагается к мужскому имени; указывает на жену (? или дочь) упомянутого / eine suffixartige Bild., die an männl. Personennamen gefügt wird u. mit der die Frau (? od. Tochter) des Betreffenden bezeichnet wird; wohl aus Dem.-Suff. ‑ka des Personennamens u. əŕäś (< əŕv́ä·ś) gebildet]. | ańd́ŕe·j-kaŕäś M:Čemb Sučk [жена Андрея / Andrejs Frau] (= ańd́ŕe·j-əŕäś od. ańd́ŕe·jəń əŕva·c M:Čemb, ańd́ŕe·j-əŕva·c M:Sučk). | iva·n-kaŕäś M:Sučk [жена Ивана / Iwans Frau] (= iva·n-əŕva·c M:Sučk). | śt́apan-kaŕäś M:Sučk [жена Степана / Stepans Frau] (= śt́apan-əŕva·c M:Sučk). — [Vgl. uŕva: əŕäś].
[kaŕćigan] kaŕt́śigan ~ kaŕś̀igan ChrE, kaŕćigan E:Mar Bag Kozl, kaŕćaga E:VVr, karʿćaka E:Kal (Nom. Pl. -t), kaŕʿća·ka E:Kažl (Nom. Pl. -t) ― kaŕʿt́śəgan ChrM, kaŕʿćəgan M:Pš, kaŕʿćigan M:P (Gen. -n̥), kaŕʿćəga M:Sel ястреб / Habicht (ChrE E:Mar VVr Kažl ChrM); [хищная птица, таскающая кур] / ein Raubvogel (Habicht), der Hühner fängt; kleiner, aber stärker als kaval [Weihe, vgl. IV696], die Küken ergreift (Abarten der beiden werden durch jolma [klein] u. oću [gross] unterschieden) (M:P). pazoń kučoft ašo kaŕćigan E:Bag (I1) Der gottgesandte, weisse Falke. | karvoń kaŕśigan E:StŠant [мухоловка] / Fliegenschnäpper. — Tat. karčə̑ɣa.
kaŕćiganne͔ E:Mar (Dem.).
kaŕʿčams E:Kažl ― kaŕʿčams M:Pš Sel, karʿčams M:Čemb путать / verwickeln, verfitzen (Zwirn, Schnur).
*kaŕʿčavums (: kaŕʿčav́ä) E:Kažl ― *kaŕʿčavə̑ms (: kaŕʿčav́i) M:Sel, *karʿčavə̑ms M:?Čemb (Refl.-Pass. zu karʿčams) [путаться] / sich verwickeln, sich verfitzen.
kaŕʿču M:Atjur (Gen. -və̑ń, Nom. Pl. -ft) [женское имя] / ein Frauenname. kafta śt́eŕńat, ṕäk jakśt́eŕńat, śet́uft, kaŕʿčuft śiń ĺemńasna (VIII352) Zwei Mädchen (die) sehr rot (sind), Setju und Kar(ch)tschju sind ihre Namen. ad́ä śävsaśk kaŕʿčuvə̑ŋǵä, kaŕʿčut́ śävsaśk eś kudə̑zə̑nə̑k (VIII354) Lass uns auch Kar(ch)tschju mitnehmen, lass uns Kar(ch)tschju in unser Haus mitnehmen!
[kaŕʒ́i] kaŕᵈ́źi ChrM, kaŕʒ́i M:P (Nom. Pl. ‑št), kaŕźi M:Pš [Kr] Cjatn Sel, kaŕᵈ́źi M:Temn (Nom. Pl. ‑jᵪ́t́) скрипка / Geige, Violine. mod́iń [tońt́ft́əmə̑t] kaŕźiś af kajǵi [M:Kr] (IV351) Die Geige klingt mir nicht ohne dich. kaŕźisa morśiś [ḿiklań] fad́e·jńäś M:Cjatn (IV187) Der Geigenspieler ist Miklas Fadej. | kaŕʒ́i-lokšəńä M:P [смычок] / Violinbogen.
kaŕᵈ́źińɛ ChrM, kaŕʒ́ińä M:P [?Čemb], kaŕźińä [M:Kr] (Dem. zu kaŕźi) id. uča· ḱed́ salaś, kaŕźińä ramaś [M:Kr] (IV350) Er stahl einen Schafspelz und kaufte sich eine Geige. aĺńakaźä tuś ot́ś(u) [uĺt́śa·v kaŕd́źińasa] son morśəma [M:?Čemb] (IV240) Mein Bruder ist auf die Hauptstrasse gegangen, mit [auf] der Geige zu spielen.
kaŕeń E:Jeg [мужское имя] / ein Männername. śeḿon ivanoń ćora kaŕeń (1102) (Name eines Runensängers).
kaŕgat́ft́əms M:?P Pš [пугать, отпугивать] / jdn. erschrecken, scheuchen. — [Vgl. kargaftə̑ms; kargaśkaftə̑ms].
kaŕi·ta M:P (Gen. -ń), kaŕe·ta [M:Sel] [верх экипажа] / aus Ruten (gew. aus Ahlbaumruten) gemachtes Verdeck, über dem Schlitten od. dem Wagen, worin die unter den üblichen Trinkzeremonien genommene Braut zur Trauung gefahren wird (M:P); [карета] / Wagen [M:Sel]. saśt́ [aŕʿt́śińat] kaŕe·tasa [M:Sel] (IV493) Die Verwandten der Braut sind in Wagen gekommen. — [Russ. каре́та].
kaŕʿḱä M:P Čemb (Gen. -ń, Nom. Pl. kaŕʿkat) половник / Schöpflöffel (aus Holz), Schöpfkelle, Schöpfgefäss. | kaŕʿḱä-pŕä (‑bŕä) M:P Sel головастик / Kaulquappe. | kaŕʿḱä-pŕä-tušma·n M:P [прострел] / Hexenschuss (ein kleinerer, der nicht “explodiert”) (vgl. ed́em-jäv́äś [əd́əm-jävəś]). | kaŕʿḱä̆-pulă M:Čemb головастик / Kaulquappe. | ĺäm-kaŕʿḱä M:Kr [разливательная, столовая ложка] / Suppenlöffel, ‑kelle. — Tschuw. ku̬rɢa. — [Vgl. auch 2koŕa·ga].
kaŕʿḱäńä M:P (Dem. zu kaŕʿḱä) [берестяная посуда для питья] / Trinkgefäss aus Birkenrinde.
kaŕo·lga M:P (Nom. Pl. kaŕo·lkt), kaŕolga (Abl. kaŕolkta) ~ kaŕo·lga (Gen. kaŕolgəń) M:Pš Sel Sučk, kaŕalga M:Ur (Gen. kaŕalgə̑ń) папоротник / Farnkraut. | kaŕa·lgə̑-lopa· M:Jurtk id. | kaŕalga-t́ikšä M:Ur id.
kaŕt́ams E:Is SŠant [мочить моток] / eine Strähne nach dem Bleichen in heissem Wasser, dem Eiweiss u. Kleie zugesetzt ist, einweichen; клеить / leimen.
1kaŕźi M:Patra [мужское имя] / ein Männername. juma·ń, juma·ń oću kaŕźi pat́adə̑t (IV95) Ich bin verloren, ich bin verloren wegen deines [älteren] Bruders Karsi.
kasḱe E:Mar Atr (Gen. -ń), kasko E:VVr Is, kasḱä [? ~ ḱiśḱä] E:Ba, kaśḱe [? ~ ḱiśḱe] E:Večk ― kaska M:P Čemb Sel (Gen. kaskə̑ń, M:Sel auch kaskəń), kaskə̑ M:Jurtk [круп] / Kruppe, Kreuz (E:Večk); [копчик] / Steissbein (E:Kal). | *kot́ań-kaśḱe E:Večk ― kot́äń-kaska M:Sel [место крестцовой кости] / Stelle des Kreuzes (E:Večk); [? копчик] / ? Steissbein (M:Sel). | mukoro-kasḱe E:Mar Atr, mukoro-kasko E:VVr Is, mukuru-ka·sḱä ~ muku·ru-ḱiśḱä E:Ba, mukoro-kaśḱe ~ mukoro-ḱiśḱe E:Večk ― mə̑kə̑r-ka·ska M:P [копчик, последний спинной позвонок] / Steissbein, der letzte Rückenwirbel unten mit seiner Umgebung (E:Mar); [копчик] / Steissbein (E:VVr); [конец репицы, хвостового отростка] / Hinterer an der Schwanzwurzel (M:P). | pŕa-kasḱe E:Mar, pŕa-kasko E:VVr [темя, макушка] / die höchste Stelle des Scheitels, wo das Haar sich teilt, Scheitel. | pulo-kasḱe E:Mar Atr, pulo-kasko E:VVr Is, pulo-kaśḱe E:Večk ― pə̑lə̑-kaska ~ pulə̑-kaska M:P, pə̑lə-kaska M:Sel, pulə̑-kaska M:Čemb, pə̑lə̑-kaska M:Sučk, pə̑l-ka·skə̑ M:Jurtk [зад у репицы (у животных), круп, область поясницы] / Hinterer an der Schwanzwurzel (bei Tieren), Kruppe, Kreuzgegend (E:Mar); [самый нижний спинной позвонок у животных] / der unterste Rückenwirbel bei Tieren (M:Jurtk: auch beim Menschen) (E:VVr M:P Čemb Sel Jurtk); [? складка зада / ? Gesässfalte] (= mə̑kə̑r-kaskə̑ M:P).
kasḱińe E:Mar (Dem. zu kasḱe).
kaskə̑ńä (Dem. zu kaska): pə̑lə̑-ka·skə̑ńä M:P [? складка зада / ? Gesässfalte].
kasks E:Ba ― kasks M:Ur дергун / Schnarrwachtel (M:Ur). kona t́esa dušmanᴉ͐ś? čušmu laŋga kasks jutä͔, ura-ńeŕ ńeŕeza, kafta tarvast śolnonza, pšt́i uźiŕä puluza śe nolasä͔, palasä͔ E:Ba Wer ist hier ein Übelgesinnter? Auf der Schneekruste geht ein k., wie ein Pfriem ist sein Schnabel, zwei Sicheln sind seine Flügel, eine scharfe Axt sein Schwanz, jener wird ihn (= den Hexenmeister) lecken und küssen. | kasks-čufta E:Ba [отросток, побег посреди муравейника] / ein mitten im Ameisenhaufen wachsender Schössling, der abgeschlagen u. dann zu Zaubereien gebraucht wird; u. a. wird er in einem neuen Hause unter dem Fussboden in die Erde gesteckt u. dann mit Wasser begossen; wenn er nicht vertrocknet, sondern zu wachsen beginnt, ist dies ein Zeichen des Glücks; ferner wird er zum Gedeihen des Viehs um den Hof getragen, wobei auch ein Zauberspruch gesprochen wird, dann macht man daraus vier Kreuze, die in der Erde vergraben werden. | kasks-iĺij E:Ba [побег, ветвь / Sprössling od. Zweig]; [волшебный прут / Zauberrute]. v́ä· ḱecᴉ͐·nza kasks-i·ĺij, omboće·sᴉ͐ńt́ puŕǵi·ńä-ṕići pa·laks (VII388) Er hat in der einen Hand eine Zauberrute, in der anderen eine Brennessel. | kasks-kaĺ E:Seledba [гладкая и хрупкая ива] / eine glatte u. spröde Weide(nart).
kas̀oms (3. Sg. Prät. kajś, 3. Pl. kajśt́) ChrE, kasoms E:Mar Hl Atr SŠant ― kas̀ə̑ms ChrM, kasə̑ms M:P Kr [Sel] Sp Jurtk вырасти / wachsen, aufwachsen, zunehmen, (M:P Sel auch tr.:) [заставлять расти] / wachsen lassen (Obj. śeŕńanc seinen Körper), (M:Sp auch:) поправиться (про больного) / genesen, sich erholen (von einem Kranken). ksnav́iś karmaś kasomo, kajś, kajś, ovśe ḿeńeĺc kajś E:Mar (292) Die Erbse fing an zu wachsen, wuchs und wuchs, sie wuchs sogar zum Himmel empor. ḿeks a kujat, a kasat E:Mar (242) Warum wirst du nicht fett, nimmst du nicht zu? pokšto kasi͔ E:Hl (266) Er wächst heran. ćori͔ńeś pokšto kajś E:Mar (2105) Das Knäblein wuchs gross heran. vaj son i ńej kajś son d́ikoj pakśas E:SŠant (I251) Sie ist in einer öden Feldmark gewachsen. kasś aĺaškas M:P Er wuchs zur Mannesgrösse heran. šapakśś ṕikśśəź śada kasi͔ M:P (IV706) Wenn man (ihn) schlägt, geht der Teig besser auf. śeŕńanc kasə̑źä stada vanə̑źńä M:P (IV363) Er wuchs (wörtl.: seinen Körper) auf Herden hütend. śeŕńasnə̑n kasə̑ź oću v́iŕəsa [M:P] (IV35) Ihre Leiber wuchsen in einem grossen Walde auf. kasə̑źä śeŕńants M:Sel Er zog sich auf. śeŕńants kasə̑źä lomań laŋgańä [M:Sel] (IV160) Er wuchs bei Fremden auf.
kasi͔ E:Mar Petr ― kasi͔ M:P Pš [растущий] / wachsend, (M:P auch:) [подрастающий ребёнок] / heranwachsendes Kind; [процент, рента] / Zins, Rente (Zuwachs), Prozent, (M:Pš auch:) [мужское имя] / ein Männername. [ḿińeḱ] raśśejs(e͔) uĺi kasi͔ pando[‑]ṕŕa E:Mar (132) In unserem Russland gibt es einen wachsenden Hügelgipfel. [v́iŕt́]-ukšti͔rt [uĺist] kasi͔jt́ E:Petr (VIII74) Mögen die (Nadel- und Laub)wälder in gutem Wuchs (‘wachsend’) sein! muškt-paźit́ uĺist kasi͔jt́-naŕd́ijt́ E:Petr (VIII98) Möge der Hanf (mögen der Hanfhahn und die Hanfhenne) sich in gutem Wuchs befinden (wachsend sein). son säv́i ot́śu kasi͔ jarmakə̑nzä iŋks M:P Er nimmt hohe Zinsen für sein Geld. | kasi͔ mastor E:Mar MKly NSurk [родина, страна, где родился и вырос человек] / das Land, in dem jmd. aufgewachsen ist, Heimatland. čači͔ mastorom [ḿeĺze͔m] ĺeć, kasi͔ mastorom [ḿeĺc(e͔)] ašči͔ E:Mar (112) Mein Geburtsland fiel mir ein, das Land, wo ich aufwuchs, geht mir nicht aus dem Sinne. murdakšnoś d́emo šači mastorov, si͔rgakšnoś d́emo kasi͔ mastorov E:MKly (VII12) Demo kehrte nach dem Geburtsland zurück, Demo begab sich nach dem Land, wo er aufgewachsen war. aźo v́ešńeḱ eśiń šači mastorcton, vaj aźo v́ešńeḱ eśiń kasi͔ mastorcton E:NSurk (I210) Geh und suche [mir einen Diener] in meinem eigenen Heimatland, geh und suche in meinem eigenen Heimatland! | kasi͔jəń śäv́i M:P [ростовщик] / Wucherer (gewöhnlicher rostə̑ń śäv́i). | v́eŕej kasi͔ E:Vez ― v́äŕi kasi͔ M:P [подросток / heranwachsender Jüngling, im Wachstum befindlicher junger Mann, Halbwüchsiger].
kasi͔ńä M:P (Dem. zu kasi͔) [процент, рента] / Zins, Rente (Zuwachs), Prozent.
kasi͔ks M:P An [быстро подрастающий ребёнок] / rasch heranwachsendes Kind (M:An). | v́äŕi kasi͔ks M:P [подрастающий] / einer der heranwächst, sich im Wachstum befindet.
kasomo ~ kasmo ~ kasuma (Gen. ‑ń) E:Mar, kasmo E:Atr VVr Večk SŠant Jeg, kasuma E:Gor, kasu·m E:Ba, kasma E:Kad, kasma E:Kal (Gen. ‑ń), kasomo E:Bug ― kasma (Gen. kasmə̑n, Nom. Pl. kasmə̑t́) ~ kasə̑m M:P, kasə̑m M:Pš Sučk Jurtk, kasmə̑t (Pl.) M:Čemb, kasma M:Sel темя / Scheitel, Wirbel auf dem Kopfe (E:Mar Ba Gor Bug Večk Kad Kal M:P Pš Sel Sučk Jurtk); [пробор] / (Haar-)Scheitel (E:Atr VVr); [волосы] / Haar (M:Čemb). kasomovat oźimt́ tuśt́ E:Mar (1150) Auf deinem Wirbel ist eine Wintersaat hervorgekommen. kurgovat ĺiśi sä͔ń tolne͔, kasumgat ṕiže kačamńe E:Gor (VII108) Von deinem Munde steigt blaues Feuer, über deinem Scheitel grüner Rauch. t́e ućaskańt́ ńišḱe[‑]pazoś maksi͔źe, šačmo čiste͔ń kasomozon puti͔źe E:Bug (V308) Dieses Los hat mir Nischke-pas gegeben, er hat es an meinem Geburtstag auf meinen Scheitel geschrieben. kolma šäjäŕńat kasə̑msə̑nza M:Pš (IV750-1) [Sie hat] drei Haare auf ihrem Scheitel. | kasmo-kunčka E:Večk темя / Scheitel. ti͔ń valgodoja moń kasmo-kunčkazon (II475) Lasst euch mitten auf meinem Scheitel nieder! | kasom-pŕa E:Kočk, kasum-pŕa E:Gor Sob, kasu·m-pŕa E:Ba, kasmo-pŕa E:Večk темя / Scheitel. vaj v́e ŕad uĺńeś ḱeŕamovanzo, omboćeńeś kasom[‑]pŕavanzo E:Kočk (VII60) Die eine [Locken‑]Reihe war auf ihrem Stirnhaar, die andere auf ihrem Scheitel. ṕižet́ ĺisćt́ kasum[‑]pŕazonzo E:Gor (VII224) Ihr Scheitel wurde mit silbernen (Haaren) bedeckt. kočkaŕavast sovavĺiń, kasum[‑]pŕävast ĺiśivĺiń E:Sob (VII300) An ihren Fersen dränge ich mich ein, aus ihrem Scheitel käme ich heraus. | ḱev-kasuma E:Mar, ḱev-kasmo E:SŠant Jeg, ḱev-kase͔m E:NPyrma ― ḱev-ka·sma M:P Mam, ḱev-gasmă M:Pš [имеющий каменную макушку] / einer mit steinernem Wirbel, [Scheitel] (ein rühmendes Epitheton in der Volksd.). śese͔[‑]śese͔ uĺit́ ḱev́ijḱeje ćora, kšni͔ń kočkaŕat, ḱev[‑]kasumat E:Mar (2107) Dort und dort sind elf Jünglinge mit Eisenfersen, mit Steinwirbeln. kšńi[‑]kočkaŕa t́akaś ḱev[‑]kase͔m E:NPyrma (VII74) Das Kind ist eines mit eisernen Fersen, mit steinernem Scheitel. ṕeḱe t́ejan, azoroń t́ejt́eŕ, iśt́amo: kšni͔[‑]kočkaŕa, ḱev[‑]kasmo E:Jeg (194) Ein Kind werde ich erzeugen, Herrentochter, ein solches: mit Eisenfersen, mit Steinwirbel.
kasmə̑ńä M:P (Dem. zu kasma) [темя, макушка] / Scheitel, Wirbel.
kasuma ~ kasomo E:Mar, kasmo· E:VVr, kasmo E:Večk Kozl, kasma· E:Kad, kasuma E:Bag ― kasə̑ma M:P [рост] / Wuchs, (M:P auch:) [старое мокш. женское имя] / ein alter moksch. Frauenname. toń kostoń uĺi kasumat? E:Mar (110) Wo bist du aufgewachsen? ḿeźet́ kasomstot a ńejat? – eś kasumańt́ a ńejat E:Mar (243) Was dir Gehörendes siehst du nicht, indem du wächst? – Dein eigenes Wachstum siehst du nicht. vaj kasomodo eŕźäń ćora ṕeḱ vad́ŕa E:Mar (172) Vortrefflich wuchs der Erzja-Jüngling heran [eig.: Von Wuchs war der junge Ersäne vortrefflich]. kasmodo daŕa uda·laś E:Večk (I181) Wohlgeraten war Darjuscha aufgewachsen. toń ko jondoń, nogaj[‑]ava, kasumat? E:Bag (I199) Wo, Nogajerin, bist du aufgewachsen? śuroń a kadi͔ kasmonzo ńej E:Kozl (I54) Getreide verliert nicht sein Wachstum. | kasuma-ije E:Mar [урожайный год] / fruchtbares Jahr. vaj kasum(a)[‑]ijeń v́išavań (1122) [Die Pirogge ist] aus dem Spelte eines erntereichen Jahres. | kasə̑mas jolma M:P [малорослый] / klein von Wuchs. | kasə̑m-vasta M:Kr [место, где кто-то родился и вырос] / Ort, wo jmd. geboren u. aufgewachsen ist.
*kasomńe E:Vez, *kasumańa E:NSurk (Dem. zu kasomo, kasuma). vaj šačumado ivanoń uśt́a v́ejḱińe, vaj kasomńed́e ivanoń uśt́a śkamńenʒe͔ E:Vez (I176) Als einziges (Kind) war Ivans Ustjuscha geboren, allein war Ivans Ustjuscha aufgewachsen. šačumańado savań t́eŕuša v́ejḱińe, vaj kasumańado savań t́eŕuša śkamondo E:NSurk (I387) Als einziges (Kind) war Savas Terjuscha geboren, allein war Savas Terjuscha aufgewachsen.
kas̀okšnoms ChrE, kasokšnoms E:Mar (Frequ. zu kasoms) [расти] / wachsen. kasne͔ś, kasne͔ś, son kasokšnoś E:Mar (176) Er wuchs, wuchs, er wuchs heran. kuvalmat se͔ŕem kasokšnoś E:Mar (1206) An dich geschmiegt wuchs meine Gestalt auf.
kasne͔ms ~ kasnoms ChrE, kasne͔ms E:Mar, kasnoms E:Bag ― kasə̑ndə̑ms M:Kr Mam (Frequ. zu kasoms) [расти] / wachsen. kozoń čačne͔ś komuĺavka, kozoń kasne͔ś bojaravka? E:Mar (174) Wo ist der Hopfen geboren, wo ist die Herrin aufgewachsen? son koda kasnoś t́ejt́eŕčka E:Bag (I280) Als sie zu einem (heiratsfähigen) Mädchen herangewachsen war. porav päšksnä kasə̑ndə̑st M:Kr (IV276) Dass im Wäldchen Nussbäume wüchsen!
*kasə̑ŋkšńəms (: kasŋkšńan, -i) M:P (Frequ. zu kasə̑ndə̑ms).
*kasə̑ntftə̑ms (: kasntftan, -i͔) M:P (Fakt. zu kasə̑ndə̑ms).
*kasə̑ntfńəms (: kasntfńan, -i) M:P (Frequ. zu kasə̑ntftə̑ms).
kasovoms E:Mar (Refl.-Pass. zu kasoms) дорасти, перестать расти / erwachsen werden, zu wachsen aufhören.
kastoms ChrE E:Mar Večk Is, kastams E:VVr Kozl ― kasftə̑ms ChrM M:P Sel (Kaus. zu kasoms) [растить, воспитывать] / aufziehen, auferziehen. t́eḱe śuk[‑]ṕŕäńt́ ḱis [kasti͔ḿiḱ] E:Mar (1186) Um dieses Kniefalls willen hast du mich auferzogen. moń [t́iŕamstom], kastomstom ḱevs [vačkud́it́], t́iŕiń t́et́akaj, ḱed́ińet́ E:Mar (1186) Mich ernährend, erziehend hast du, Väterchen, Ernährer, deine Hand an einen Stein geschlagen. ḿejs mazi͔ńeste͔, koŕmakaj, kasti͔ḿik E:Večk (II79) Warum hast du mich (so) schön aufgezogen, Ernährerin? śeĺmə̑nzə̑n nalʿkftə̑źń, ṕekə̑nts kasftə̑źä [M:Sel] (IV224) Sie spielte mit den Augen, sie liess sich einen Bauch wachsen.
kastoń E:Mar [выращенный] / auferzogen. mon kastoń se͔ŕem kośt́ija (1116) Ich liess meinen auferzogenen Körper verdorren.
kastoź E:Mar [выращенный] / auferzogen. mon kov[‑]pas alo kastoźan (1164) Unter dem Mond-Gotte bin ich (ja) herangewachsen.
kastovks E:Mar (Gen. -i͔ń) [младенец, требующий заботы от матери и мешающий ей работать] / kleines Kind, das von der Mutter versorgt werden muss u. sie an der Arbeit hindert.
kastovksḱe E:Mar (Dem. zu kastovks).
*kasfńəms (: kas(ə̑)fńan, -i) M:P (Frequ. zu kasftə̑ms).
[?] *kasfńəkšńəms (: kas(ə̑)fńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu kasfńəms).
kastovoms E:Mar (Refl.-Pass. zu kastoms) [достигать зрелого возраста, взрослеть] / das Mannesalter erreichen, erwachsen werden.
kastar M:P [представительная, рослая девушка] / ein stattliches Mädchen, ein Mädchen von hohem Wuchs. vana kastarś moĺi! Sieh, da geht ein stattliches Mädchen! | kastardńä M:P Pš Alk (kastar + əd́ńä·) [вторая по возрасту сестра мужа] / die zweitjüngste (M:P Alk: unverheiratete) Schwester des Mannes (Anr. u. Bezeichn.), vgl. śt́iŕ: śt́əŕd́ńä (M:Pš); [вторая по возрасту незамужняя сестра (? и второй по возрасту брат) мужа] / die zweitjüngste unverheiratete Schwester (? u. der zweitjüngste Bruder) des Mannes (? Anr.), vgl. ulma·ń (M:P Alk). — Vgl. wotj. kastaro rein, ordentlich u. tat. kastarlä.
kastargo E:Mar Gor Kozl Vez ― kastargă M:Sučk [видная, статная девушка] / stattliches Mädchen (iron. auch von einem hässlichen) (E:Mar); [стройный] / schlank (M:Sučk); [имя (старшей) дочери бога Нишке] / Name der (älteren) Tochter des Nischke-pas (E:Gor Kozl Vez). kodamo juti͔ kastargoś E:Mar Was für ein stattliches Mädchen geht da vorbei! šḱińeń t́ejt́eŕ kastargo tuś praksta muśḱeḿe E:Mar (259) Die stattliche Tochter der Mutter [? Gottes Tochter Kastargo] ging, um Beinbinden zu spülen. ńišḱeń t́ejt́eŕ kastargo E:Kozl (III91) Nischkes Tochter, Kastargo. ńišḱe-pazoń pokš pazoń ińeń pokš t́äᵪ́t́eŕeze͔ kastargo. kastargoń orta[‑]laŋksonʒo lov-pando E:Gor (III105-6) Kastargo, die grosse älteste Tochter des Nischke-pas, des grossen Gottes! Beim Tore Kastargos (liegt) ein Schneehügel. vaj t́eŕd́ekšni͔źe ńišḱe[‑]paz pokšoś t́akanʒo kastargoń, son puŕǵińeń ḱis kučiźe E:Vez (V2) Nischke-pas rief zu sich seine älteste Tochter Kastargo und sandte sie, den Donner zu holen.
kasto·k E:Kažl ― kasto·k M:P [складки зада] / Gesässfalten; задок / Steissbein, Hinterteil. — ? Russ.
kasto·kə̑ńä M:P (Dem. zu kasto·k).
kaśijan E:NSurk [гневный, сердитый (человек)] / zornig, böse (Mensch) (allg. verwendetes Wort). abašḱe[‑]labašḱe, ḱežej pas, blagoj pas, kaśijan (III12) Abaschke, Labaschke, zorniger Gott, böser Gott, Grimmiger! — Russ. касия́н, касья́н.
kaśka E:Mar Atr Večk Is, kaśka E:Ba (Nom. Pl. kaśka·t) подпол, подполье / Raum unter dem Fussboden, Vorratsraum unter dem Fussboden (E:Mar Atr Ba Večk Is), (E:Mar auch:) [место под печью] / Raum unter dem Ofen; [перегородка для более мелких животных у печи] / Verschlag für kleinere Tiere am Ofen auf der Seite zur Tür hin. kaśkava ardi͔ bojar bajagaso. – če͔jeŕiś E:Mar (234) In dem Raum unter dem Fussboden fährt ein Bojar mit einer Glocke. – Die Maus. | kaśka-eźeḿeń šočko E:MKly [? балка в качестве лавки под избой] / ? Balken, der im Raum unter der Stube als Bank dient. | kaśka-ḱeŋkš E:Mar Is (veralt.) [люк в подпол] / Luke zum Raum unter dem Fussboden. | kaśkań ḱiŕd́i pas E:Is [бог подполья] / “über den Vorratsraum unter dem Fussboden herrschender Gott” (jurt-ava Jurtenmutter). | kaśka-laŋgo E:Mar Is [верх перегородки для маленьких животных у печи] / Decke des Verschlages, der sich am Ofen auf der Seite zur Tür hin befindet (E:Mar Is). | kaśka-laz E:Atr [люк в подпол] / Luke zum Raum unter dem Fussboden (в чулане / im Verschlag der Stube). | kaśka-vaĺma E:Ba Is [окно помещения под избой] / Fenster des Raumes unter der Stube (kudo) (auf der Hofseite). | kaśka-vaŕa E:Mar [отверстие чердачного помещения] / Bodenraumöffnung. kavuĺäś kavuĺäś ejse͔nze͔, praś kurkstonzo di͔ kaśka[‑]vaŕava tuś (292) Sie kaute und kaute es, es fiel aus ihrem Munde und verschwand in die Bodenraumöffnung. — Vgl. tschuw. kaska.
kaśḱińe E:Mar (Dem. zu kaśka).
kaś-kaś M:Sel [окрик отпугивания поросят] / Ausruf, mit dem man Ferkel fortscheucht.
kaśä M:Sel (Gen. ‑ń) [поросёнок (детское слово)] / Ferkel (Kinderw.).
kaśńi·ḱ M:P Aleks [продавец волос] / Haarhändler. pakśät́ šarə̑źä kaśńi·ḱt́ šavə̑źä M:Aleks (IV270) Er ging über die Feldmark, er tötete den Haarhändler. — [Russ. косни́к].
kaśt́ E:Mar ― kaśt́ M:P Vert [упрёк говорящему грубо] / ein Tadelwort für einen, der grob spricht (E:Mar); [падучая болезнь] / Fallsucht (M:P Vert Mam). — [Russ. касть].
kaśt́ams ChrE E:Gor Bug Večk NSurk Af ― kaśt́ams ChrM M:P Sučk Ur Jurtk, gaśt́ams M:Čemb [Sel] [осквернить, загадить] / beschmutzen, besudeln, verunreinigen (bes. auch durch Harn, Kot) (ChrE E:Gor Večk M:P Čemb Ur Jurtk); [портить] / verderben (M:Čemb Sel: allg.; M:P: z.B. eine Arbeit durch Nachlässigkeit od. Ungeschicklichkeit, M:Sel auch: mit der Axt; ChrE E:Večk: bes. durch Zauber) (ChrE E:Večk Gor ChrM M:P Čemb Sel); обругать / ausschimpfen, beschimpfen (E:Večk Bug M:Sučk). ṕed́aś mońe, karmaś ejse͔ń kaśt́amo E:Bug (V212) Sie packte mich an, begann mich zu tadeln. iśt́a si͔ń ‒‒‒ kaśt́amo[‑]kolamo, b́eŕäń t́ev́eń t́ejeḿe E:Večk (III197) So bin ich gekommen ‒‒‒ um zu zaubern, zu hexen, um eine böse Tat zu tun. polanʒo ḿejška [? ḿejs-ka (Ill.)] a puci͔, son lomań[‑]ṕiŋkste͔ kaśt́asi͔ E:Večk (V246) Ihren Mann hält sie für nichts wert, sie beschimpft ihn vor den Menschen. mon sakšni͔ń a muśt́amo, a kaśt́amo, a kajamo, a jadamo E:NSurk (III161) Ich bin nicht gekommen, um zu hexen, um zu zaubern, um zu beschwören. ton ḿe·źä ka·śt́at! M:Jurtk Was verpestest du so die Luft! (sagt man jdm., der pfurzt). | muńams-kaśt́ams E:Večk NBajt Kozl Bag StŠant ― məńa·ms-kaśt́ams M:P, muńa·ms-kaśt́ams M:Sučk, muńams-kast́ams M:Ur колдовать, портить / zaubern, hexen, behexen, durch Zauberei verderben, verzaubern, verhexen (E:Večk NBajt Kozl M:P Sučk); портить / verderben (M:Ur). muńaś[‑]kaśt́aś laŕkań mokot́, barmoń śokań son ežd́iźe E:NBajt (V374) Larjkas Mokotj zauberte und entzündete Liebe in Barmos Sjoka. — Russ. касти́ть.
kaśt́i: muńi-kaśt́i E:Bag [волшебник, колдун, заклинатель] / Zauberer, Hexenmeister, Beschwörer. vanok sali͔d́e[‑]koli͔d́e, vanok muńid́e[‑]kaśt́id́e, vanok kardazoń koli͔d́e! (VI84) Bewahre vor Dieben und Stehlern, bewahre vor Zauberern, bewahre vor denen, die den Hof verderben!
kaśt́ića: muńića-kaśt́ića E:Bug Kozl [колдун] / Zauberer. paŕak uĺit́ v́eĺese͔[‑]śaco t́eićat[‑]kadi͔ćat, alti͔ćat[‑]jofti͔ćat, muńićat[‑]kaśt́ićat E:Kozl (III4) Vielleicht gibt es im Dorfe Behexer, Beschwörer, Zauberer. v́eśi muńićat[‑]kaśt́ićat, v́eśe t́eićat[‑]kadi͔ćat E:Bug (V230) Alle sind sie Zauberer und Hexenmeister, alle sind sie Beschwörer.
kaśt́af: məńa·f-kaśt́af M:Saz [околдованный] / verhext. t́ada [śiḿä] məńa·f[‑]kaśt́af pojlańadə̑st (IV482) Trinkt nicht ihre verhexten Getränke!
*kaśńəms (: kaśńan, -i) M:P (Frequ. zu kaśt́ams).
*kaśńəkšńəms (: kaśńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu kaśńəms).
kaśt́avoms E:Kozl ― gaśt́avəms M:Čemb (Refl.-Pass. zu kaśt́ams, gaśt́ams) [загрязняться] / beschmutzt werden (M:Čemb). | muńavoms-kaśt́avoms E:Kozl: śeste͔ kolavozo, muńavozo[‑]kaśt́avozo t́e svad́baś (III208) Dann möge diese Hochzeit ‒‒‒ verdorben und behext werden!
*kaśt́aft́əms (: kaśt́aft́an, -i) M:P (Kaus. zu kaśt́ams).
kaśt́ŕi·ga M:P (Gen. -ń) кострика / Schäbe, Achel. — [Russ. костри́ка].
kaśt́ŕuk M:P (Gen. -ə̑ń) [сковорода для жаренья жира с капустой] / Pfanne mit Füssen u. mit einem Handgriff, in der man Fett mit Kohl brät. śiśəm [kaśt́ŕu·ks] maraźəń (IV761) Sie hat sie [die Därme] in sieben Bratpfannen aufgehäuft.
1kaš: kaš-laŋgo E:Mar Atr VVr MKly [верх печи] / Raum auf dem Ofen. oĺon[‑]babam kaš[‑]laŋso E:Atr (I508) Meine Grossmutter Oljon (liegt) auf dem Ofen. sovak [kudośt́eń], mat́ [kaš-laŋgośt́eń] E:MKly (VII44) Tritt ins Haus hinein, lege dich auf den Ofen. — [Vgl. kaštom(o)].
2kaš: a kuš – a kaš E:Večk [?Ba] Es lässt sich kein Laut vernehmen.
kaš̀a ChrE, kaša E:Mar Večk NSurk StŠant Vez [каша] / Grütze, Brei. kašazo saltomo E:Večk Sein Brei hat kein Salz (wird von einem Menschen gesagt, auf dessen Worte man nicht bauen kann). | babań kaš̀a ChrE, babań kaša E:Mar Čamz Gor Ba Večk MKka, kašań baba E:Pičel ― babań kaša M:Sučk [назв. женского праздника жертвоприношения] / Name eines von den Frauen gefeierten Opferfestes (eig.: “Die Grütze der alten Weiber”) (ChrE) (E:Mar Gor Ba Večk M:Sučk: [раньше праздник жертвоприношения в четверг второй недели после троицы] / früher ein Opferfest am Donnerstag der zweiten Woche nach Pfingsten; E:MKka: nach dem Petrus-Tage). moĺed́e babań kašav E:Mar Macht euch auf zum “Weiber-Brei”! (riefen die Zehntmänner im Dorfe herumgehend unter den Fenstern). | kaša-tšakš ChrE E:Mar, kaša-šakš E:Atr NSurk [горшок с кашей] / Topf mit Grütze. [v́eśeḿeń ḱece͔] kaš(a)[‑]čakšḱet́ E:Mar (1236) Alle haben sie Breitöpfe in der Hand. — Russ. каша.
kaši͔ńe E:Mar (Dem. zu kaša). tańt́ej kaši͔ńe ṕićekšni͔t́ (1206) Süssen Brei hast du mir gekocht.
kaš́evar M:Temn [повар] / Koch. anaj, eńäĺd́i, ṕid́ińd́i, pańińd́i, kaševarńd́i (VIII374) Sie bittet und fleht die an, die (Speise) bereiten (kochen und braten), den Koch. — [Russ. кашева́р].
kašan E:Kažl ― kašan (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. kašatt) ~ kašana M:P, kašan M:Ur Jurtk [своенравный] / eigensinnig (E:Kažl); [упрямый, непокорный (о лошадях)] / stätisch, störrig (von Pferden) (M:P Ur MdJurtk). — Misch. kašan (TLM, Nr. 64).
kašanńä M:P (Dem. zu kašan) id.
kašandə̑ms M:P Pš [вдруг останавливаться, упрямиться (лошадь)] / plötzlich stehenbleiben, stätisch, störrig sein (Pferd) (M:P); [становиться своенравным] / eigensinnig werden (M:P); [ринуться, мчаться] / stürzen, rennen (M:Pš). [v́äŕi]-pantt tandadi͔, alu-pantt kašandi͔. – [at́amś] M (IV688) Bergauf (gehend) galoppiert es, bergab (gehend) ist es stätisch. – Der Donner. sarazś ṕizə̑t́i kašantś M:Pš Die Henne stürzte zu ihrem Nest.
kašandi͔ M:Pš Sel норовистый / stätisch, störrig. śä tolńät́ marʿta kośftajńä ‒‒‒ v́ärstə̑nza, śiv́əĺstə̑nza ĺišt́i narvaj eś ərma (eś urma), kašandi͔ eś urma M:Pš (IV760) Mit diesem Feuer habe ich ausgetrocknet die brütende Fallsucht, die hartnäckige Fallsucht ‒‒‒ aus ihrem Blut und Fleisch.
kašaŋkšńəms M:P (Frequ. zu kašandə̑ms) id.
kašangadums E:Kažl [становиться своенравным, возбудиться] / eigensinnig werden, (für ein Mal) gereizt werden.
*kaškalomoms E:Večk одряхлеть от старости / infolge hohen Alters gebrechlich werden.
kašḱi: varmań kašḱi M:Sel [канюк] / Mäusebussard [wohl Euphemismus für varmań pasḱi]. — [Vgl. kaškoms].
kaškoms E:Mar VVr Večk Is ― [kaškə̑ms] M:Čemb Ur [хрипеть] / heiser sprechen, (E:Mar auch:) [шептать] / flüstern; [дышать тихо, сипя] / leise, zischend atmen.
kašḱića E:NSurk [сено (тайное слово)] / Heu (Geheimw.).
kaškoźev́ems E:Mar (Inch. zu kaškoms) [начинать шелестеть] / zu rascheln anfangen.
kaškə̑mə̑ms M:P Pš Čemb Ur Jurtk [хрипнуть] / heiser werden (Stimme, Kehle). kaškə̑ḿś kə̑ldə̑ma·źä M:P Ich bin heiser geworden (wörtl.: Meine Kehle ist heiser geworden).
kaškə̑mf [M:P] [хриплый] / heiser.
*kaškə̑ptə̑ms (: kaškə̑ptan, -i͔) M:P (Kaus. zu kaškə̑mə̑ms) [делать хриплым, причинять хрипоту] / heiser machen, Heiserkeit verursachen (bei jdm.).
*kaškə̑pńəms (: kaškə̑pńan, -i) M:P (Frequ. zu kaškə̑ptə̑ms).
kašmə̑rə̑š ChrM M:P Sel (Gen. M:Sel kašmə̑rə̑žəń) [? рысь] / ? Luchs (M:Sel: scharfkralliges, auf Bäume kletterndes Raubtier von der Grösse des Hundes, vor langen Zeiten ausgestorben; seine Krallen werden noch zusammen mit dem Kreuze getragen).
kašov E:Mar Večk Is, kašoŋ E:Atr, kašu·v E:Ba ― kašu M:Sučk (Lat. eines vorauszusetzenden *kaš) [куда-нибудь] / irgendwohin, weiss nicht wohin (als Antwort auf die Frage: kov tuś? [wohin ist er gegangen?], wenn man es nicht sagen will od. nicht weiss). — Vgl. tschuw. ᵪə̑š.
kašovsto E:Mar Večk, kašuvsta E:Ba (Lat. + El.) откуда-нибудь / irgendwoher, weiss nicht woher.
kašpav E:Večk Kozl [головной убор чувашских женщин] / Kopfbedeckung der tschuw. Frauen. valkś si͔ŕńeń t́ejt́eŕ ‒‒‒ si͔ŕńeń kašpavso E:Kozl (III151) [Von Nischke-pas her] hat sich ein goldenes Mädchen herabgelassen ‒‒‒ mit einer goldenen Kopfbedeckung.
1kašt: kašt-akša M:Čemb [детская болезнь полости рта (? молочница)] / eine Mundkrankheit der Kinder, die die Zunge usw. weiss macht, tritt im ersten Monat auf [Soor, ? Mundschwamm]. soń kaštakšəc uĺi ? Es hat den Soor. — [Vgl. 2kaštan; kašta·ś].
2-kašt: kušt-kašt E:Kad [всякого рода дрянь, ветош, рвань] / allerlei Schund, Trödel, Plunder.
3kašt E:Ba Kažl Večk ― kašt M:Pš Čemb Sučk Ur Jurtk [тише!, молчать!] / pst!, still! (E:Kažl Večk). | kašt ḿeŕims E:Kažl: kašt äź ḿeŕ Es ist kein Laut vernehmbar, er liess keinen Laut hören. | kašt moĺems ~ kašt mu·ńims E:Ba, kašt moĺims E:Kažl, kašt mońems E:Večk, kaš mońems E:Is ― kašt moĺəms M:Pš Čemb Sučk Ur Jurtk молчать / schweigen, stillschweigen (E:Ba M:Sučk MdJurtk); замолчать / verstummen (E:Ba Večk Is M:Sučk Ur Jurtk); [пикнуть, давать знать о себе] / mucksen, von sich hören lassen (E:Kažl M:Pš Čemb). kašt moĺć E:Ba Er schwieg, verstummte. šejər kašt, a mon aš kašt moĺijəźä M:Pš (Redensart) Die Maus raschelt nur, aber ich bewege mich od. bin leiser als die Maus (eig.: ich habe keinen, der Geräusch macht). kašt af moĺi M:Čemb Es lässt sich kein Laut vernehmen. | kašt ĺa moĺ(ka) E:Kažl [молчать!] / stillgeschwiegen!, (streng:) nicht gemuckst!, Mund halten! | kašt moĺʿt́ M:Jurtk [молчать!] / Mund halten! — [Vgl. 2kaš; kaštor].
1kaštan E:Mar Večk, koštan E:?Atr Is, kaštan E:Ba ~ koštan [E:?Ba] ― kašta·n M:P Čemb (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. kašta·tt), kaštan M [хвастун, крикун, бахвал] / Prahlhans, Schreihals, Schwadronierer (M:P: [особ. шумный, словоохотливый сельский староста] / bes. der [Dorf‑]Älteste, ein Alter, der an den gemeinsamen Beratungen teilnimmt, schreiend, viel sprechend) (E:Mar Ba M:P Čemb); щёголь / Stutzer (E:Atr Ba); гордый, надменный / stolz, hochmütig (E:Is). t́iḱi saŕńi·kan, t́iḱi kašta·nan, mon [śt́iŕəń] jotksa śt́iŕəń kašta·nan. ćorat́ńəń jotksa ćorań kašta·nan. avat́ńəń jotksa avań kašta·nan, at́ät́ńəń jotksa at́äń kašta·nan [M:P] (IV194) Ich bin dreist, ich bin hervorragend, unter den Mädchen bin ich eine, die Mädchen voransteht, unter den Männern bin ich eine, die Männern voransteht, unter den Frauen bin ich eine, die Frauen voransteht, unter den Alten bin ich eine, die Alten voransteht. | kaštan-at́a E:StDemk ― kaštan-at́ä M:Temn [влиятельный мужчина] / mächtiger Mann (in der Dorfversammlung). kardazoś ṕešḱeć v́äĺeń kaštan[‑]at́ado E:StDemk (VII148) Der Hof wurde von stolzen Dorfalten erfüllt. son śuŕet kšt́iŕd́i kaštan[‑]at́äń mandə̑škat M:Temn (VIII322) Sie spinnt Garn so dick wie der Stock eines Dorfältesten. | kaštan-ava E:VVr [хвастунья] / Prahlerin (so nennt sich die Brautführerin). t́et́a·[‑]ro·cto kašta·n-ava·ks koči·ḿiź (II323) Aus der Verwandtschaft des Vaters hat er mich zur Prahlerin ausersehen. | kaštan-bajar M:Pičep [гордый боярин / stolzer Bojar]. soń kudńac ṕäškə̑ć kaštan[‑]bajarda (VIII274) Sein Haus füllte sich mit stolzen Bojaren. | kašta·n-baśńä [M:Sel] [беседа сельских старост / Gespräch der Dorfältesten]. [ḿes] af [ĺiśat ot́śu] skodu kašta·n[‑]baśńäń kulʿtsə̑ndə̑ma (IV281) Warum gehst du nicht in die grosse Versammlung den Gesprächen der Dorfältesten zuzuhören? | kaštan-čuvto Е, kaštan-čufta E:Ba [?]Večk ? неклён(ник) / eine (kleinere) Ahornart [der tat. Ahorn, ? Zwergahorn (Acer tataricum)]. — Misch. koštan Schreihals; tat. koštan Fürsprecher, Advokat; tschuw. koštan ходок по делам, кляузник.
kaštangadoms E:Mar [захвалиться, возгордиться] / zu prahlen anfangen, stolz werden.
kaštangaĺems ~ kaštaŋgaĺems E:Mar (Iter. zu kaštangadoms) [гордиться] / stolz, hochmütig sein.
2kaštan (~ kašta·n, Nom. Pl. kašta·t) E:Kal [хрипота] / eine Krankheit des Menschen, die die Stimme heiser macht, [Heiserkeit]. sońźe kaštat (kašta·t) korgut́es (korgat́es) Er hat die kaštan-Krankheit in der Kehle. — [Vgl. kašta·ś].
kaštanuv (~ kašta·nuw) E:Kal [хриплый] / heiser (an der kaštan-Krankheit leidend).
kašta·s E:Atr [троицын венок] / Kranz, den man zu Pfingsten zu binden pflegt.
kašta·ś E:Kažl, kašta·st (Pl.) E:Kad ― kaštaś M:Pš An, kašta·ś M:Sel (Nom. Pl. -t́), kašta·ks M:Jurtk сыпучая болезнь, “заиды” / irgendein Hautausschlag im Munde der (kleinen) Kinder (die Zunge ist von einem weissen Häutchen überzogen) (E:Kad M:Pš An MdJurtk); [белая припухлость во рту ребёнка] / eine weisse Geschwulst im Mund des Kindes (E:Kažl); [болезнь горла, ломающая голос] / eine Halskrankheit, die die Stimme zerstört (M:Sel). mojń uĺi kašta·ś kə̑rga·sə̑n M:Sel Ich habe die kaštaś-Krankheit im Halse. toń ḿeks akšə̑· kurkśä·? – kašta·ks esə̑·nda M:Jurtk Warum ist dein Mund weiss? – Es ist darin die kašta·ks-Krankheit. | kaštaś-akša M:Pš [болезнь горла, рта / eine Hals‑ od. Mundkrankheit]. kaštaś-akša šabaźəń kurksa Mein Kind hat die k.-a.-Krankheit im Munde. moń šabaźəń kaštaś-akšə̑ś ḱepət́ś, kurgə̑ts akšə̑mś Bei meinem Kinde ist die k.-a.-Krankheit aufgetreten, sein Mund ist weiss geworden. — [Vgl. 2kaštan].
kašta·źu M:Sel [страдающий от болезни рта] / die kašta·ś-Krankheit habend, an der kašta·ś-Krankheit leidend. son kašta·źu Er leidet an der kašta·ś-Krankheit.
kašta·źgadə̑ms M:Sel [заболевать болезнью рта] / die kašta·ś-Krankheit bekommen. soń kə̑rga·ts kašta·źgat́ś Er ist heiser geworden (d. h.: hat die kašta·ś-Krankheit bekommen).
kaštaźijams (kašta·źijams) E:Kažl [заболевать болезнью рта (ребёнок)] / die kašta·ś-Krankheit bekommen (Kind).
kaštə̑ms M:P Pš Kr шуметь (издавать глухой, тихий звук) / Geräusch machen, rauschen (dumpfes, leises Geräusch). kašti͔ᵪ́t́ (= “kaštə̑rdi͔ᵪ́t”), śalə̑ndi͔ᵪ́t́ (= “spoŕäšt́”), tə̑rda·śkaćt́ (– turaśkat́śt́) M:Kr Sie kabbeln und zanken, erzürnten sich (und wurden toll vor Wut). — [Vgl. 3kašt; kaštor: kašturdoms].
kaštf M:P Sel [шарканье, шелест, шорох] / Schlurfen, Geschlurf, Rascheln, Rauschen (M:P). mon kaštfə̑źä moĺan, ton kaštft́śä moĺat M:P Ich gehe (Du gehst) schlurfend. kaštf moĺi M:Sel Er geht schlurfend.
kaštom E:Mar (Gen. -iń), kašto·mo E:Atr (Ill. kaštoc od. kaštoms), kačtomo [? kaštomo] E:Večk, kaštu·ma E:Usa, [?] kašu·m E:Usa (am Flusse Usa im Bez. Petrowsk) [печь, хлебная печь] / Ofen, Backofen (E); (E:Atr:) [пожарище печи, плита] / Feuerstätte des Ofens, Herd. | kaštom iḱeĺeńt́ E:MKly (Lok. der best. Dekl.) [перед печью] / vor dem Ofen. kaštom iḱeĺeńt́ – novobrannojt́ńe (VII44) (Da) vor dem Ofen (standen) die Neugeworbenen. | kaštom-laz E:[?]MKly заслонка / Ofentür. — [Vgl. kačams: kačamo; 1kaš: kaš-laŋgo].
kaštor E:Večk, kaštu·r E:Ba ― kaštə̑r M:P Čemb [подраж. шелесту, треску, шороху] / ein das Rascheln, Prasseln, Rauschen nachahmendes Wort. soń kaštə̑r, kaštə̑r soń taratkanzə̑n [M:?P Čemb] Seine Blätter rascheln. | kaštor moĺems E:Večk [?Ba] [шелестеть] / rascheln (z.B. Papier). — [Vgl. tschuw. kaštə̑r, kə̑štə̑r].
kašturdoms E:Mar Jeg, kaštordoms E:Atr VVr Večk, kaštᴉ͐rdᴉ͐ms E:Ba Petr ― kaštə̑rdə̑ms M:P Kr Čemb Sučk Jurtk (onomat.) шуршать / rascheln (z.B. Stroh), (E:Mar Atr VVr Ba Jeg M:P auch:) возиться / Tumult verursachen, sich tummeln, (E:?Jeg auch:) [ворчать, не слушаться] / brummen, nicht gehorchen. avaś maŕase͔ pogani͔j [čejse͔ńt́] ḿeźe[‑]but́e prok kašti͔rde͔ E:Petr (VIII242-6) Die Alte ‒‒‒ hört, wie etwas im Poganyj Čej raschelt. už olgoń kaŕeś kaštordi͔ E:Večk (I452) Der Schuh von Stroh raschelt. olgo·ń kaŕe·ś kaštu·rdi͔ E:Jeg (1100) Der Schuh von Stroh knistert. — [Vgl. tschuw. (P.) kaštə̑rᴅat-, kə̑štə̑rᴅat- susogni, recsegni (pl. szalma, mikor rajta járnak)].
kaštə̑rtftəms M:P (Kaus. zu kaštə̑rdə̑ms) [заставлять шелестеть] / rascheln machen.
kašturgadoms E:Mar трещать / (plötzlich) rascheln, knistern, knirschen.
1kată ChrM M:P [кошка] / Katze. [šit́] udi͔, [v́et́ jurǵi]. – katə̑ś [M:P] (IV676) Schläft Tage und schlendert Nächte umher. – Die Katze. | at́ä-kată M:P [кот] / Kater. | ava-kată M:P [кошка (самка)] / Katze (Weibchen). | kata-ĺefks M:P [котёнок] / Kätzchen. | katə̑ń mad́ä(ńä) M:P Čemb [кошачья лапка] / Katzenpfötchen (eine Kryptogame) (M:P); [хвощ] / Schachtelhalm (ähnlich gebildete Ben. auch im Russ.) (M:Čemb). | katᴉ͐ń pula E:Ba ― katə̑ń pula M:P Sučk (bot.) просяник / Honiggras, Darrgras, Rossgras (Holcus). | katə̑m bə̑rga (katə̑ń bə̑rga) M:P Pš Alk (Gen. bə̑rgən, Nom. Pl. bə̑rkt) бзника, безника, бездника, бесник, поздника, позьника / eine Beerenpflanze (purga nach Matronas Etymologie), von der Höhe einer Elle, die Blätter oval, die Blüten weiss (in Trauben), die Beeren schwarz, von der Grösse einer Erbse, wächst auf Düngerhaufen, die Beeren werden gleichzeitig mit der Hirse reif, porkt (Pl.) werden auch die Beeren genannt (M:P); [Pawl. бздника = (prov. an der Wolga, bot. Solanum nigrum) der schwarze Nachtschatten, das Nacht-, Saufkraut; [маленькие чёрные сладковатые ягоды] / kleine schwarze, süssliche Beeren]. | katə̑m bə̑rgəńä M:P (Dem.) id. | katə̑-vaćä M:P [кошачий кал] / Katzenkot. — Russ. кот.
katə̑ńä M:P (Dem. zu kată).
katalka E:Mar валёк / Rolle, Mangelholz. — [Russ. ката́лка].
katajka E:Mar id.
katajams E:Mar [катать] / rollen, mangeln. śeń pravtodo, katajado, śeń kačajado! (211) Fället, wälzet jene [die Eiche] nieder, rollet jene fort! — [Russ. ката́ть].
katardə̑ms M:Ur, *katardə̑ms (: katardi͔) M:Temn пересохнуть, высохнуть / vertrocknen, austrocknen, verdorren. katardə̑st ḱät́ńä! M:Ur Mögen deine Hände verdorren!
katargə̑də̑ms M:Sučk [окоченеть, закоченеть, цепенеть] / steif werden, starr werden, klamm werden.
katarĺavə̑ms M:P попричиться / plötzlich erkranken, eine unerwartete Krankheit bekommen (von einer Stelle durch einen Sturz od. durch Kränkung ihrer Naturgeister). — Tat., tschuw.
katarĺaf-vastə̑ M:P [болезнь / Krankheit] (= araf-vasta). tatar ńäjat, katarĺaf[‑]vastćä sə̑rʿka·j (IV736) Siehst du [im Traume] einen Tataren, wirst du krank.
katarĺavkšńəms M:P (Frequ. zu katarĺavə̑ms) id.
katə̑lftə̑ms M:Sel [трясти, встряхивать] / schütteln, rütteln (ein Lebewesen). äd́i bajart́ bokə̑nzə̑n katə̑lftsajń (IV835) Juchhei, rüttle ich die Seiten des Bojaren [spricht der Floh]. — [Vgl. katlams].
katə̑lfńəms M:Sel (Frequ. zu katə̑lftə̑ms).
kati͔k E:Naumk [каток] / Walze; [шест] / Stange. vaj stolbańt́ pŕaso ṕižeń kati͔kḱe, kati͔ḱeńt́ pŕaso [jakśt́eŕe] at́akš (VII188) Auf der Pfahlspitze ist eine kupferne Stange, auf der Stangenspitze ein roter Hahn. — [Russ. като́к].
kati͔kḱe E:Naumk (Dem. zu kati͔k).
katka E:Mar VVr Kažl Večk StŠant кошка, кот / Katze, Kater. | at́a-katka E:Kal [кот] / Kater. | ava-katka E [кошка] / Katze (Weibchen). | katka-at́aka E:Mar [кот] / Kater. | katkań kańćav E:Mar [экзема, лишай] / Katzenschwinde. | katka-mona E:Atr Kal Ba Večk Is, katka·-mo·na E:Kad (bot.) котовник / Gundelrebe, Gundermann (Glechoma hederacea); [трилистник полевой] / Ackerklee (Trifolium arvense) (E:Ba); [безнига, безника, бзника [Pawl. бздника] / Schwarzer Nachtschatten (Solanum nigrum) (= porga М); [клубень, плод картофеля / Kartoffelapfel, ‑frucht] (= modmaŕ-maŕńä M) (E:Večk Is: trocken rasselnd) (E:[?]Atr Večk Is Kad Kal). | katka-monaksna E:Kal [безника] / Schwarzer Nachtschatten (Solanum nigrum). | katkań pulo E:VVr Ba Večk (bot.) просяник / Honiggras, Darrgras, Rossgras (Holcus) (E:Ba). | katkań śukoro E:VVr [какое-то растение] / irgendeine Pflanze. | katkań t́i·kšä E:Ba, katkań t́ikše E [какое-то растение, ? кошачья трава, ? кошка] / irgendeine Pflanze, [“Katzenkraut”, ? Odermennig (Agrimonia eupatoria)]. | katka-vaćä̆ E:Ba [кошачий кал] / Katzenkot.
-katks: śeĺmä̆-katks M:P [взгляд] / Blick. soń śeĺḿä-katksə̑c af ćeb́äŕ [Sein Blick ist nicht gut].
katlama M:P [Mam] лапша (тат.) / salma-artiges Gericht der Tataren, Nudeln; [тушёное мясо] / geschmortes Fleisch od. geschmorte, kleingeschnittene Kaldaunen, das zur Füllung von Piroggen gebraucht wird, (= ćiftă) (kommt in einem Liede vor) (M:P). [śəŕ a·lašat́] povasaź, [vašańäńants] katsaź, [tatarə̑ńd́i ḿisa·ź, katlamańd́i t́isa·ź] [M:Mam] (IV442) Sie zerfleischen alte Pferde, sein Füllen lassen sie übrig, sie verkaufen es einem Tataren, man macht daraus Katlama. — [Kas. katlama].
katlams M:P Čemb Temn [ощупывать пальцами, щекотать, соскабливать, стряхивать, встряхивать] / befingern, grabbeln, abkratzen, abschaben, abschütteln, rütteln (z.B. Hund mit seinen Zähnen, wenn er die Flöhe in seinem Fell tötet, ebenso der Mensch Parasiten mit der Hand wegkratzend); [обрабатывать ногами, мешать, смешивать, ? перемешивать] / mit den Füssen bearbeiten, mischen, mengen, [?] manschen. maćiś śorə̑t́ katlaźä M:P Die Gans trat das Getreide nieder, hin und her tretend, grapste das Getreide (mit dem Schnabel). śit́ńä katlaᵪ́t́ esə̑nza M:Čemb Die Läuse wühlen darin (in seinem Pelze). ḿejeń śućeń, katlaj śućeń od ə̑ŕv́äńat M:Temn (VIII414) Was für einen Krebs, verkrüppelnden Krebs hast du, junge Frau? — [? Vgl. kas. (Radl.) katla- etw. mehrmals tun, wiederholen usw.]. — [Vgl. auch katə̑lftə̑ms].
katmə̑ra M:Pš Sel (Gen. katmə̑rə̑ń, Nom. Pl. katmə̑rʿt) [курчавый, кудрявый] / lockig, kraus. katmə̑ra kud́ŕä·ńants ḱeŕijä M:Sel (IV190) Ich habe ihm das lockige Haar ‒‒‒ geschoren. ḱeĺgan mokšəńń od [t́śora] ‒‒‒ maᵪna·taj pŕäńä katmə̑ra kud́ŕä·ńä [M:Sel] (IV237) Ich liebe einen jungen Mokschanen, ‒‒‒ einen mit struppigem Kopf, mit krausem Haar.
katmə̑rgə̑də̑ms M:Sel [виться, завиваться] / sich kräuseln, kraus werden.
katmə̑rgə̑ftə̑ms M:Sel (Kaus. zu katmə̑rgə̑də̑ms) [завить] / kräuseln, krausen.
katufa ~ katfa E:Gor (am Flusse Ussa) ― katfa M:Sučk картофель / Kartoffel. | katfa-maŕ M:Sučk [клубень картофеля] / Kartoffelapfel. — ? Russ. [кату́ха].
kat́-: kat́-ḱi ChrM, kat́-ḱiä M:P кто-то / irgendwer, wer immer, ich weiss nicht wer. | kat́-ḱiń ChrM M:P [кого-то, чей-то] / wessen immer. pə̑ka·ś kut́ kat́[‑]ḱiń, a vazńäś [ḿiń] M:P (IV703) Der Stier mag dem ersten besten gehören, aber das Kalb gehört uns. | kat́-kodama [M:?P] [какой-либо] / irgendwelcher. | kat́-kos̀ă ChrM [где-то, где угодно] / irgendwo, wo immer. | kat́-koza [M:?P] [куда-то] / irgendwohin, wohin immer. | kat́-ḿeź [M:P] [что-либо] / irgendwas. | kat́-ḿeźama [M:P] [какое-нибудь] / irgendwelches. | kat́-ḿeźa·ra M:P сколько-то / eine Menge, wieviel immer. | kat́-ḿeźa·rda M:P когда-то / irgendwann, wann immer.
kat́i (kat́ + i) M:P [Mam] [хотя и] / wenn auch (in der Volksd. oft als bedeutungsloses Füllwort gebraucht). [śä] moń [aĺäźä, kat́i aĺäźä], mon af [užä·ĺt́sa] M:P (IV854) Das ist mein Vater! Wenn er auch mein Vater ist, fühle ich doch kein Mitleid mit ihm. mon onstə̑n pə̑ta·, uŕkaj, moŕasan, kat́i moŕasan, uŕkaj, okasan M (IV305) (Mir war) im Traume, Schwägerin, als ob ich im Meere wäre, im Meere, Schwägerin, in der Oka. | kat́̀i – kat́̀i ChrM M:P Sel [ли – ли, или – или] / ob – oder. kat́i uĺi, kat́i af M:P (Ich weiss nicht,) ist (gibt) es oder ist (gibt) es nicht. śed́ijəźä kańźəd́i af sodamasnə̑n kvalma, kat́i pačkəćt́, kat́i aš M:P Mein Herz ist voll Sorgen darum, weil ich von ihnen nicht weiss, ob sie angelangt sind oder nicht. korʿtaj: kat́i vajmams, kat́i tumə̑s taŋga šĺadndama M:Sel (IV829) Er spricht: Sollte man ruhen oder wieder herumschlendern gehen? | kat́i-ḱijä [M:?P], kat́i-ḱiä M:Sel [кто-то] / irgend jemand. jakaj maŕəń salama kat́i-ḱijä [M:?P] Irgend jemand kommt Äpfel stehlen. ḱiä toń vačkəd́ńźä? – kat́i-ḱiä M:Sel Wer hat dich geschlagen? – Irgendwer (Weiss nicht wer). | kat́i-kodama M:P [какой-нибудь] / irgendwelcher. [ḿeš] pupatanza, nuža· saj kat́i[‑]kodama (IV734) Sticht dich [im Traume] eine Biene, wird irgendeine Not kommen. | kat́i-kona M:P [который-то] / welcher (von best. Gegenständen). af sodasa, kat́i-konats Ich weiss nicht, welcher (von denen). | kat́i-koza [M:?P] [Ill.] [куда-нибудь] / irgendwohin, wohin immer. | kat́i-ḿeźä M:P что-то / irgend etwas. — Vgl. kot́ (russ. хоть).
1kat́a E:Mar [кошка] / Katze. — ? Tat. — [Vgl. russ. котя́].
2kat́a E:Mar Kočk Bug Večk [женское имя, Катя] / ein Frauenname (Käthe). ad́aka, kat́a, v́iŕej jagudas E:Mar (128) Komm doch, Katja, mit uns zum Walde Erdbeeren suchen! už araś kat́äń sonze͔ polazo E:Mar (130) Katja hat keinen Gemahl mehr. kat́ań se͔ŕste͔nze͔[‑]ruŋkstonzo E:Večk (III165) Aus Katjas Leibe. — [Russ. Катя (Dem. zu Екатери́на)].
kat́äńä [M:Kr] (Dem. zu kat́ä).
kat́əŕńä M:Kr [женское имя, Катерина] / ein Frauenname (Katharina). kat́əŕńä kodaj ĺibəžd́i akša kotfsə̑nza (Sir.) Katharina webt ihre flatternd(dünn)e, weisse Leinwand. — [Russ. Катери́на (umg. F. zu Екатери́на)].
kat́iŋka E:Jeg [женское имя, Катенька] / ein Frauenname (Katinka, Käthchen). — [Russ. Катенька (fam. F. zu Екатери́на)].
kat́o E:Bug [женское имя, Катя] / ein Frauenname. v́ece͔ čari͔ čińčaramo śodo, ḿeĺganʒo tŕona suka kat́o (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Sjodo, hinter ihm (läuft) die träge (?) Hündin Katjo her. — [Vgl. russ. Катёна (Dem. zu Екатери́на)].
kat́uša E:Mar [женское имя, Катюша] / ein Frauenname (Käthe). v́iška kat́uša, a pokš kat́uša, kolmo ĺeĺeń sazor, kolm(o) uŕäń pari͔ja! (126) Das kleine Katjuscha (Käthe), das kleine Katjuscha, die Schwester dreier Brüder, die Schwägerin dreier Frauen! — [Russ. Катю́ша (Dem. zu Екатери́на)].
katuša E:Večk [женское имя] / ein Frauenname. ton ĺiśt́ajat́a polaj katuša (I337) Komm heraus, Gattin, Katuscha! — [Vgl. russ. Катю́ша (Dem. zu Екатери́на)].
kat́eŕ-: kat́eŕ-san E:Bug [мужской член] / Penis. ńevsa[‑]d́eŕaj kat́eŕ[‑]sanom mon tońe (V484) Wenn ich dir mein Glied zeige. kat́eŕ[‑]sanot ḱeŕasa (V508) Ich werde dir das Glied abschneiden.
kat́ĺä M:P Temn [голень] / Unterschenkel (vgl. Jews. ERV188 катьля). ruz-a·vań kat́ĺat M:P [Die Unterschenkel einer Russin]. antońń tat́äś, traks morń [kat́ĺäś] M:Temn (VIII322) Antons Tatja, die Schenkel hat wie eine elende Kuh.
kat́ĺas E:Bug очень маленький человек / ein Mensch von sehr kleinem Wuchs, Knirps, Zwerg.
kat́ḿi·s M [мокш. (частью эрз.) с. Катьмис] / ein moksch. (teils ers.) Dorf im Bez. Gorodischtsche, Gouv. Pensa.
kau·ldams E:Ba, kavᴉ͐ldᴉ͐ms E:Kažl ― kavə̑ldams M:Čemb Sučk (Mom.) [грызть, обгрызать] / nagen, benagen (E:Kažl); жевать медленно, вяло / langsam kauen (E:Ba); съесть / auf(fr)essen (M:Čemb Sučk).
kavuĺams E:Mar, kavoĺams E:Večk, kau·ĺams E:Ba, kavᴉ͐ĺams E:Kažl, kavĺams E:Kal ― kavĺams M:P, kavə̑ĺams M:Pš Čemb Sel Sučk [?Jurtk] жевать / kauen (M:Jurtk: meist von jdm., der schlechte Zähne hat od. sonst langsam u. mühsam kaut) (E:Mar Ba Kal Kažl Večk M:P Čemb Sel Sučk Jurtk); [грызться, огрызаться] / auf etw. herumkauen (z.B. Papier), auf etw. herumbeissen (ohne es zerbeissen zu können, z.B. Knochen) (M:P Pš); [бормотать] / mümmeln (Zahnloser) (M:P). kavuĺäś, kavuĺäś ejse͔nze͔, praś kurkstonzo di͔ kaśka vaŕava tuś E:Mar (292) Sie kaute und kaute es, es fiel aus ihrem Munde und verschwand in die Bodenraumöffnung.
kavĺəśəms M:Pš (Frequ. zu kavĺams) [жевать] / kauen.
kau·ŕams E:Ba, kavᴉ͐ŕams E:Kažl ковырять / ausgraben, aushöhlen, ausstochern (E:Ba); [грызть, обгрызать] / nagen, benagen (E:Kažl). — [Russ. ? ковыря́ть].
kau·ŕd́ams E:Ba (Mom. zu kau·ŕams).
kav E:MKly Nask Kad, kav ~ kau̯ E:Kal Kažl (Nom. Pl. kaft) ― kav M:Sučk Prol (veralt.) амбар, клеть / Speicher (dessen eine Hälfte ohne Fussboden ist), Vorratskammer. kudov-kavov si͔ŕe [bašḱir usḱiźe] E:MKly (VII18) Der alte Baschkire brachte ihn nach (seinem) Hause. vanan mon azarno·jška kav E:Kažl (III296) Ich schaue (näher), (es war) ein mächtig grosser Schuppen. | kav-pŕaks (‑bŕaks) E:Kad [чердак амбара] / Dach(boden) des Speichers. | kuźńić-kav E:StŠant [кузница] / Schmiede. śiźǵeḿeń śiśem pandondo jutkso śiźǵeḿeń śiśem kuźńić[‑]kavondo (III114-5) Zwischen den siebenundsiebzig Bergen hat er siebenundsiebzig Schmieden. | mact-kav E:Večk, mat-kav E:Is, matf-kav E:Nask ― matf-kav M:Sučk, matf-ka·v M:Ur, mat-ka·v M:Jurtk погреб(н)ица / Überdachung der Erdgrube (Vorratsraum), Aufbau über dem Erdkeller (ohne Fussboden). | ḿeĺńəćä-kav ~ ḿeĺeńćä-kav(ńä) M:P [воронка водяной мельницы] / Mühltrichter, Trichterkörper der Wassermühle. — [Vgl. 2-gaj; kavəś].
kavška E:Mar, kavoška E:Kozl [величиной с дом, сарай и т. п.] / gross wie ein Hausgebäude, Schuppen u. dgl.]. kudoška, kavška, suĺejeze͔ araś. – macti͔ś E:Mar (239) Gross wie eine Stube, gross wie zwei (Stuben), es hat keinen Schatten. – Die Vorratsgrube. kudoška, kavoška E:Kozl Gross wie ein Haus, gross wie ein Gebäude.
kavńä (Dem. zu kav): ḿeĺeńćä-kavńä M:P [водяная мельница (здание)] / Wassermühle (Gebäude).
kava·də̑ndams ~ kava·ndams M:P, kava·də̑ndams M:Pš Kr, kava·ndams M:Čemb Temn, kava·dndams M:Sel, *kavadə̑nzams M:Vert ковать / (ein Pferd) beschlagen; [обивать железом] / mit Eisen beschlagen (z.B. einen geborstenen Gegenstand, damit er zusammenhält); [заковать в кандалы] / in Eisen legen (einen Gefangenen). kšńis kava·də̑ndaśt́ kafta ṕiĺgə̑nzə̑n [M:Kr] (IV360) Sie legten seine zwei Beine in Eisen. [kšńis] kava·də̑ndaśt́ uĺɯń ṕiĺgə̑nzə̑n M:Pš (IV104) (Da) legte man Uljaschas Beine in Eisen. [kšńis kava·də̑ndaśt́] ‒‒‒ soń [pəĺgəńa·nzə̑n] M:Kr (IV84) [Ihr] wurden die Beine in Eisen gelegt. vaj kšńis kavandaź kafta ṕiĺgə̑nzə̑n M:Temn (VIII344) Sie legten in Eisen seine beiden Beine. kšńis kavadi͔nzaź kafta ṕiĺganzan M:Vert (VIII456) id. — Russ. кова́ть. — [Vgl. kovajams].
kavandaf M, kava·dndaf M:Sel [подкованный] / beschlagen. śokśənda kaŕśi, t́alə̑ń ṕeŕf af juksə̑ndi͔. – kavandaf alašaś M (IV671) Zieht im Herbst die Schuhe an, zieht sie den ganzen Winter nicht aus. – Das beschlagene Pferd. [t́iᵪ́t́] ton, [aĺäńäj], tumə̑ńń dobraj last, kšńəsa kava·dndaft, ḱivəsa paji·dndaft [M:Sel] (IV292) Mache du, Vater, einen guten Sarg aus Eiche, beschlage ihn mit Eisen, verlöte ihn mit Zinn!
*kava·ndakšńəms (: kava·ndakšńan) M:P (Frequ. zu kava·ndams).
kava·ndaftə̑ms M:P (Fakt. zu kava·ndams).
kava·ndafńəms M:P (Frequ. zu kava·ndaftə̑ms).
*kava·ndafńəkšńəms (: kava·ndafńekšńan) M:P (Frequ. zu kava·ndafńəms).
kavadums E:Sand ― kavadams M:P Kr [прятаться, скрываться] / sich verstecken, sich verbergen (E:Sand); [глохнуть] / taub werden (M:P); [оглушать] / taub machen (M:Kr). ṕiĺəńä kavadašt́ M:P Meine Ohren werden taub. aŕka moĺʿt́ama ḿiń v́eĺ ozə̑ndə̑m ṕäšət́i, a ḿiń kanttama vaj kaźńət́-luvə̑t kavadaft M:P ? Lass uns zu der Opferlinde des Dorfes gehen, lass uns Geschenke und Gaben, verborgene Sachen (zum Opfer) bringen. korʿtama karmaj, ṕiĺət́ kavadi͔ M:Kr (Sir.) Wenn er zu sprechen beginnt, macht er einem die Ohren taub. — [Vgl. kavana].
1kaval ChrE E:Mar VVr Gor Sob Vač Ba Večk, kava·l E:Kad ― kaval ChrM M:P Čemb Saz Sel, kalava M:Vert коршун / Milan, Weihe (ChrE E:Mar VVr Kad Večk ChrM M:Vert); “коршун” / [Geier] (M:Čemb); беркут / Königsadler (Aquila regia) (E); “ястреб” / “Habicht, Sperber, Hühnerhabicht” (Astur) (E:Ba). vaśeń taratconʒo ašči ašo kaval E:Sob (Vač) (III106) Auf [seinem] ersten Zweig sitzt eine weisse Weihe [? eine bes. Art, ? Steppenweihe]. kavalə̑ń kurksta ńeĺkf́ af sarazćä M:P (IV696) Die aus dem Schnabel der Weihe geraubte Henne gehört dir nicht. šari͔ kavalks moń šarfcamaź M:Saz (IV486) Man lässt mich wie eine kreisende Weihe umherkreisen. vaśət́ś utə̑rə̑znza ĺii narmə̑ń, ĺii narmə̑ń, pakśäń kaval [M:Sel] (IV20) (Da) kam ihm ein fliegender Vogel entgegen, ein fliegender Vogel, ein Falke aus der Feldmark [? eine bes. Art, ? “Feldfalke”]. | kaval-paŋgo E:Mar ― kavalń paŋga M:Čemb ? мухомор (большой, белый) / ? Fliegenpilz (gross, weiss).
kavalne͔ E:Mar ― kavalńä M:Cjatn [Mam] (Dem. zu kaval). šit́ mon jotafca šari͔ kavalńaks M:Cjatn (IV188) Die Tage verbringe ich als schwebender Falke. | akša kavalńä M:[Mam] Kr [белый коршун / “weisse Weihe”, ? eine bes. Art]. vaj [v́eĺfkast] jotaj akša kavalnä [M:Mam] (IV362) Über ihnen fliegt ein weisser Falke.
2kaval E:VVr [вышивка в женском головном уборе] / eine Stickerei am Kopfputz der Frauen. — [Vgl. 1kaval].
3kaval, kavl- [? kav + al]: kaval-alks (kaval-a·lks) E:Mar VVr Ba Večk Is NSurk, kav-a·lks E:Atr, kavl-alks ~ kavl-a·lks E:Kal, *kaval-alks E:SŠant, *kav-alks E:MKly ― kavl-al M:P Pš (Gen. ‑əń, Nom. Pl. ‑ʿt), kaval-al M:Čemb Vert Sel, kaval-alks M:Sučk, kav-alks M:Jurtk [подмышка, подкрыльная впадина] / Armhöhle, Achselhöhle. (Die lokalen Kasus werden auch im Ers. aus dem St. ohne das Suff. ‑ks gebildet). kaval-alonzo t́ejt́eŕe saiźe E:SŠant (I478) Das Mädchen nahm es unter seinen Arm. kavl[‑]alə̑nza sotft [v́är]-ufa·pt [M: Mam] (IV894) Sie hatte unter ihren Armen mit Blut gefüllte Blasen festgebunden. t́uže [paŕńeńac] kaval-ali͔nza M:Vert (VIII456) [Er hat] ein gelbes Gefäss unter seinem Arme. | kav aldo E:MKly, kaval aldo E:Večk ― kavl alda M:Kr, kav alda M:Jurtk (Abl.) [из подмышки] / unter dem Arme her, aus der Achselhöhle; [под мышкой (под руку) / jdm. unter die Arme (greifen)]. vaj kundi͔ź mat́ŕań kafto kav aldo E:MKly Sie griffen Matrja unter die beiden Arme. [f́edań] kavl alda [kunda·źä] M:Kr (IV150) Er fasste Feda am Arme. | kavalo-paća E:Mar Večk Is, kavala-paća E:Ba клин [под мышкой] / Einsatz (aus Kumatsch) im Hemde an der Achselhöhle, Schweissblatt.
kavaldams M:Pš Saz [покрывать, ? скрывать / bedecken, verhüllen, ? verbergen]. ĺep(ä) štaks solaś tŕigań ańut́ mazi͔ ĺicańac, lov kavaldaś škajəń śuduft́ akša ščokanzə̑n M:Saz [Wie weiches Wachs zerschmolz das schöne Gesicht von Trigas Anju, Bleiche des Schnees (eig. nur: Schnee) verhüllte die weissen Wangen der Gottverfluchten].
kavana M:P [глухой] / taub. — [Vgl. kavadums].
kavana-ši M:P [глухота] / Taubheit.
kavańams ChrE E:Mar Hl VVr Kad Kal Večk SŠant ― kavańams ChrM M:P Perchl Ur угостить, угощать / bewirten (ChrE E:Mar Hl VVr Kal Večk SŠant ChrM); [уважать, оказывать уважение, честь], угощать / verehren, jdm. Achtung entgegenbringen, jdn. mit Ehren aufnehmen, bewirten (heutzutage gewöhnlicher čeśt́indams, uva·žə̑ndams) (M:P). kavańiḿiź vad́ŕasto E:Mar (2123) Sie verpflegten mich schön. ḿeźd́ejak kavańamaĺ gośt́iś E:Mar (2116) Mit irgend etwas sollten wir den Gast verpflegen. si͔ń uš kavańiź, iśt́at mastor laŋksojak araśt́ jarcamot E:Mar (2106) Man bewirtete sie so, solche Gerichte [die sie nicht zu essen bekommen hätten] gibt es nicht in der ganzen Welt. ti͔ńć v́äjḱiŋḱ[‑]v́äjḱiŋḱ kavańadu! E:Hl (222) Bewirtet einander selbst! kava·ńatan, počo·ttan, kaśt́a·n i lova·tan E:VVr (III163) Ich bewirte [und beehre] dich, [ich beschenke und begabe dich]. kavańasi͔ź ṕiŕǵiḿ(e)[‑]ińazurt i śeḿb́iᵪ́ńiń E:Kal (2137) Sie bewirten Fürst Pirgime und alle. ejse͔st kavańi t́ejt́eŕ[‑]t́aḱińe E:Večk (I500) Ein Mädchen bewirtet sie. ḿiń śimd́asi͔ńeḱ toto sazoruń, ḿiń kavańasi͔ńeḱ E:SŠant (I59) Wir geben meiner Schwester zu trinken, wir bewirten sie.
kavańavks E:Mar (Gen. -i͔ń) угощение, [приём (гостей)] / Bewirtung, Aufnahme (der Gäste). kavańavks puć t́enst iśt́amo vad́ŕa Er bot ihnen solch eine vortreffliche Bewirtung.
*kavańakšńəms M:P (Frequ. zu kavańams).
*kavańavə̑ms M:?P (Refl.-Pass. zu kavańams) [угощаться, получать достаточно угощения] / bewirtet werden, genug Bewirtung erhalten. kavańavś-luvuvś v́ed́uva Vedjuva [Die Wassermutter] ist genug bewirtet worden, ist genug beschenkt worden.
kavańavtoms E:Mar ― kavańaftə̑ms M:P (Kaus. zu kavańams) угостить, [заставлять угощать] / jdn. bewirten (mittels eines anderen), bewirten lassen (E:Mar).
kavardams M:Čemb завернуть / einwickeln, umwickeln. kavardak gagə̑tt́ potmə̑s Wickle (es) in Papier ein! — [Vgl. kavə̑rdə̑ms; kovardams].
kavaŕams M:Čemb Sel (Iter. zu kavardams) [завёртывать, обматывать, катать, крутить] / wickeln, einwickeln, umwickeln, rollen, umrollen; [сжимать обёртывая] / beim Wickeln drücken, pressen; нянчить / pflegen, hätscheln (ein weinendes Wiegenkind) (M:Čemb).
kavaŕakšńəms M:Sel (Frequ. zu kavaŕams) [? = kambaŕavə̑ms M:P].
*kavaŕavə̑ms (: kavaŕavan, -aj) M:Sel (Refl.-Pass. zu kavaŕams) [= kambaŕavə̑ms M:P].
kavarnavks E:Večk Ba большой узел / grosse Rolle, grosser Ballen, grosses Bündel. — [Vgl. kavardams; kavə̑rdə̑ms; kovardams].
kav́el E:SŠant, kau·l E:Ba Kad ― kavi͔·l M:Čemb, kavə̑l M:Sučk (bot.) (дикий) ковыль / Federgras (Stipa pennata). | kav́el-koŕeń E:SŠant, kovi͔l-koŕen [E:MKka] [? корень, (? пучок) / ? Wurzel (? Büschel) von Federgras]. vaj d́ikoj śt́epḱes kav́el-koŕeńs son ńej ḱekšś E:SŠant (II26) Sie verbarg sich auf öder Steppe, unter Federgras. mon kovi͔l[‑koŕenc] a mon [lotkakšni͔ń] [E:MKka] (II8) An der Wurzel eines Federgrases blieb ich haften. | kavol-t́ikše E:Gor ― kavə̑l-t́išä M:Sučk (дикий) ковыль / Federgras. kavol-t́ikše moń čeŕńem E:Gor (VII108) (Gleichwie) Federgras [ist] mein Haar. — Russ. ковы́ль.
kav́e·ndams M:P говеть / fasten. — Russ. гове́ть.
kav́e·ndakšńəms M:P (Frequ.).
kavə̑rdə̑ms M:Čemb Sel [сжимать, зажимать, прессовать в комок] / zusammenpressen, zu einem Ball, Klösschen pressen. kavə̑rdan lov-pokə̑l (lou̯-bokə̑l) M:Sel Ich presse (den) Schnee zu einem Ball. — [Vgl. kavardams; kovardams].
kavə̑ŕams M:Čemb Sel (Iter. zu kavə̑rdə̑ms).
kavə̑rks M:Čemb Sučk [предмет, округлённый трением] / durch Reiben (Rollen) abgerundetes Ding. | lov-kavorks E:Večk, lov-ka·uŕks E:Ba ― lov-kavə̑rks M:Sel Sučk [снежок] / Schneeball. — [Vgl. kamurks; 1kavə̑rks; kavoŕks].
1kavə̑rks M:P Čemb Sel Sučk [? твёрдая, жёсткая глыба, комок] / [?] hartes Klümpchen (Schnee u. dgl.) (M:P Čemb Sučk); [? неровно смёрзшая земля] / ? holprig gefrorene Erde (M:P). t́äńi ḱit́ laŋksa lama kavə̑rksta M:P Der Weg ist jetzt holprig. — [Vgl. ? kamurks; kavə̑rdə̑ms: kavə̑rks; kavoŕks].
kavə̑rksu M:P [негладкий] / holprig (z.B. der Weg).
kavə̑rksi͔jams M:P Sučk [становиться негладким, неровным] / holprig, uneben werden (Weg durch Gefrieren der schlammigen Erde).
kavə̑rksi͔jaftə̑ms M:P Čemb (Fakt. zu kavə̑rksi͔jams) [делать негладким, неровным] / holprig, uneben machen (z.B. Frost die Erde).
kavəś [~ kavś] M:P, kavś M:Pš (veralt.), kavs M:Sučk котёл / Kessel (“ein mit einem Deckel aus Birkenrinde versehener Topf”; = sə̑rga·vəś) (M:P ?Pš); [кружка] / Krug (M:Sučk); (? = śəva·kə̑d) [клеть для мякины / Spreuscheune (neben der Tenne)] (M:Pš Kr). | pańǯam-kavəś (panǯam-kavəś) M:P, pańǯ́am-ga·vəś M:Pš [муравейник] / Ameisenhaufen [vgl. panǯuma: panžav-kaj, pańǯav-gaj]. | sorgauks ~ sorgavks E:Kad, sorgavks E:Kal ― sə̑rga·və̑ś M, sə̑rga·vəś M:P Čemb Sučk, sə̑rga·və̑ś ~ sə̑rgavəś M:Pš, si͔ŕgaos M:Senk котёл / Topf, Kessel (M:Čemb: чугунный котёл, в котором пиво варили / gusseiserner Kessel, worin man Bier braute (veralt.); M:Sučk: [круглый жестяной котёл] / runder Kessel (“Topf”) aus Blech, in dessen Dampf das zu Schlittenkufen u. zu Karrenrädern ausersehene Holz erweicht wird). | sə̑rga·və̑źəń b́ŕaka M:Ur Jurtk [пирожок] / eine Pirogge, die durch Kochen im Topfe bereitet wird. | vaj-ga·vəś M:P [деревянная или глиняная чашка для хранения сливок] / eine Schale aus Holz od. Ton, in der Sahne aufbewahrt wird, Butterkrug. — Vgl. russ. ? кави́с; ? alt. kööš горшок; череп (= syrj. köš).
kavəśḱä ~ kavśḱä M:P (Dem. zu kavəś). kut́ška·-[kavəśḱä, śiĺfəts] ajaš. – poᵪaŕamś (IV639) Ein in der Mitte befindlicher Kessel, er (macht) keinen Schatten. – Der Erdkeller. [ṕeŕf-ṕeŕf ṕeŕńeńä], kumba·ravə̑ń [śeĺməńä. – kavśḱäś] (IV659) Eine Umzäunung, eine Umzäunung, ein Gärtchen mit Augen wie Kletten. – Der Krug [Topf mit seinem Deckel aus Birkenrinde]. | sə̑rga·vəśḱä M:P [горшочек] / Topf. | vaj-ga·vəśḱä M:P [деревянная или глиняная чашка для хранения масла] / eine Schale aus Holz od. Ton zum Aufbewahren der Butter.
kavśḱäńä (Dem. zu kavśḱä). | vaj-kavśḱäńä M:Temn [горшок для масла / Butterkrug]. matfstə̑t śävə̑ńd́eń vaj kavśḱäńäćeń (VIII344) Von deinem Erdkeller nahm ich deine Butterbüchse.
kav́i·ś M:Pš, kau·s M:Čemb, kavə̑s M:Sučk кауз у мельницы / Mühlenstaubecken.
kavk E:Ba, kafk E:Večk [подраж. лаю собаки] / das Bellen des Hundes nachahmendes Wort. | kavk ḿeŕems E:Ba Večk [тявкнуть, взвыть] / aufbellen, aufheulen (Hund). — [Vgl. kaf].
kavkad́ems E:VVr Večk [тявкнуть, взвыть] / aufbellen, aufheulen.
kavkajems E:VVr (Iter. zu kavkad́ems).
kavnoms E:VVr Večk, kavnums E:Ba, kavnams E:Kažl ― kafnams M:P, kavnams M:Čemb Sel Sučk Ur (onomat.) жалобно лаять / heulen, jaulen, winseln (Hund, z.B. wenn man ihn schlägt). — [Vgl. kaf].
kavnoźev́ems E:Gor Sob ― kavnaźəvəms M:Sel [взвыть] / aufheulen. ḱisḱińeś kavnoźevś E:Sob (VII304) Der Hund begann zu bellen.
kavkstə̑ms M:Pš [тявкнуть, взвыть] / aufbellen, aufheulen (Hund, z.B. wenn man ihn schlägt). — [Vgl. kaf; kafakadə̑ms].
kavkśńems E:Mar, [?] kavkśńᴉms E:Ba ― kavksńəms M:Pš (Iter.) [выть (собака)] / heulen (Hund, wenn man ihn schlägt) (E:Mar Ba).
kavkso ChrE E:Mar Večk, kavksa E:Ba ― kafksă ChrM M:P Čemb [восемь] / acht. | kavksova E:Mar Večk ― kafksə̑va M:P (Prol.) [в (на) восемь частей] / in acht Teile (M:P). kavksova targań palań rućazo E:Mar (118) Mit acht Stickereien [versehen ist] Pelagias Leinwandmantel. jaḱi· ‒‒‒ kotova· targań paĺaso, kavksova targaź rućaso E:Večk (I182) Sie geht ‒‒‒ in einem Hemd mit sechs Stickereien, sie hat ein Hemdgewand mit acht Stickereien. kavksovaso [Prol. + Iness.] rućaso E [In einem Hemdgewand mit acht Stickereien]. | kavksońǵeḿen E:Mar, kavksᴉ͐ńǵämᴉ͐ń [E:Ba] ― kafksaǵeḿeń M [восемьдесят] / achtzig. — [Vgl. ḱeḿeń].
kavksot́ks E:Mar (Gen. -i͔n) [восьмой] / der achte.
kavksot́śe ChrE, kavksoće (kavkso·će) E:Mar ― kafksə̑t́śɛ̆ ChrM [восьмой] / der achte. kavksoće t́akaś maŕuša E:Mar (146) Das achte Kind ist Marjuscha [Mariechen].
kavksoćiŋkst E:VVr, kavksoćenst [E:?Večk] [восьмая пара] / das achte Paar.
kavksu·nst E:Mar Ba, kavksunst E:Is, kavksonst E:Atr Večk, kavksi͔ŋkst E:VVr ― kafksə̑nct M:Čemb, kau̯ksə̑·ńst [M:?Jurtk] [в восьмой раз] / zum achten Mal (E:Mar); восьмеро, [восемь пар предметов] / eine Anzahl von acht Dingen (E:Atr VVr Ba Večk Is M:Čemb [?Jurtk]).
*kavksućińt́e E:Kal [восьмая по счёту пара предметов] / das achte Paar von Gegenständen. maze͔ damajś v́iᵪ́ḱijak si͔nst ezdi͔st eź oŕʿčak, ańćiḱ kavksućińt́es poŋksne͔s[‑]panarʿne͔s oŕʿčeś (2136) Der schöne Damaj zog keines von ihnen an, erst das achte Hemd und die achte Hose zog er an.
kavoŕks ~ kaoŕks E:Večk, kavoŕks E:Is, kavu·ŕks ~ kau·ŕks ~ kauŕks E:Ba ― kavə̑·ŕks M:MdJurtk [ком, глыба (комок земли)] / Kloss, Klumpen (z.B. Erdklumpen). — [Vgl. kamurks; 1kavə̑rks; kavuŕe].
kavoŕkse͔v E:Večk Is, kau·ŕkse͔v E:[?]Ba [комковатый] / klumpig, klümprig.
kavoŕksi͔jams ~ kaoŕksi͔jams E:Večk, kau·ŕksi͔jams ~ kauŕksi͔jams E:Ba [становиться неровным (высыхающая дорога)] / holprig werden (ein austrocknender Weg).
kavu·ŕćkadᴉ͐ms E:Ba [скатываться в комки] / sich zu Klumpen zusammenziehen, klumpig werden.
kavra E:Šokša [женское имя] / ein Frauenname. śemb́ijd́e maźe [sti͔ŕt́] ĺemśiĺ kavra (VII452) Der Name des allerschönsten Mädchens war Kavra. ḿiźarda si͔ń [tuśt́], a kavraś murdaś ḿeḱe kudut́e (VII452) Als sie losgingen, kehrte jedoch Kavra nach Hause zurück.
kavraj E:Šokša [женское имя] / ein Frauenname (urspr. wohl Anr. von Kavra). kavraj pakśav at jaḱe at nuiḿe, at kočkuma (VII440) Kavraj geht nicht auf das Feld, nicht um zu ernten, nicht um einzusammeln (? jäten).
kavŕä M:Pš [мужское имя, ? Гавриил] / ein Männername (? Gabriel). ĺiᵪama·ŋka potaftan kavŕäń pŕastə̑nza (IV759) Ich verjage das Wechselfieber aus Kavrjas Kopf. — [? Russ. Гавря (Dem. zu Гаврии́л)].
kavt̀o ~ kafto ChrE, kavto E:Mar VVr MKka SŠant, kavto ~ kafto· E:Jeg, kaftu E:Hl, kafto E:Atr Večk, kafta E:Kal Kažl ― kaftă ChrM M:P Sel [два] / zwei, (E:Mar auch:) [оба] / beide. kavt(o) bokava varšti͔ń – valdo t́ešńe kavt(o) ṕeĺgam E:Mar (1190) Ich blickte nach den beiden Seiten hin, – die klaren Sterne sind auf meinen beiden Seiten. kavto ṕeva ponav, kunčkazo goloj E:Mar (234) An beiden Enden ist es behaart, seine Mitte ist kahl. kavto mari͔ń ašt́ińeń, kavtot́ńe v́ernojt́ sluǵińeń E:VVr (II365) Meine zwei Helferinnen, meine zwei treuen Dienerinnen! kavto [? < kavtov] lazovś [se͔ŕińeze͔] [E:MKka] (I35) Ihr Stamm spaltete entzwei. ḿiń moĺʿt́ama kaftsa M:Pš Wir werden mit einem Zweigespann dahinfahren. | kafto ćv́ece͔ t́ikše E:Gor сорокоприточная трава / eine Pflanze (? gemeines Christophskraut [Actaea spicata]). | kavtoń-kavtoń E:Mar, kaftoń-kaftoń E:Večk, kav́iń-kafta E:Kažl, kau·ń-kafta· E:Šir ― kaftə̑ń-kaftə̑ń ~ kaftə̑ń-kafta M:P по два / je zwei. uš kavtoń[‑]kavtoń da koto paĺat E:Mar (128) [Den Brüdern] je zwei [Hemden], das macht sechs Hemden. kaftoń-kaftoń tŕošńik E:Večk (Einem jeden) je zwei Dreikopekenstücke. v́iᵪ́t́ä·[‑]v́iᵪ́t́ä· kotšḱi·ḿiź, kau·ń[‑]kafta· se͔ŕńi·ḿiź [E:Šir] (II430) Sie hat uns eine nach der anderen zusammengeholt, sie hat uns je zwei und zwei zusammengerufen. məńd́e·j(ə)ńəḱ kandə̑źəń, kaftə̑ń-kaftə̑ń javə̑źəń M:P Er brachte sie uns und verteilte sie je zwei einem jeden. | kafta ḱeḿett́ E:Petr [“два десятка”, двадцать] / “zwei Zehnen”, zwanzig. vana ḿiń ṕid́ińiḱ kafta ḱeḿett́ (komś) gala (VIII86) Seht, wir haben zwanzig Gänse gekocht. | kaftə̑ń ḱi M:Kr [в две колеи] / zwei Rinnen entlang. kaftə̑ń ḱi moĺiᵪ́t́ śeĺḿä-v́ed́ńanzə̑n In zwei Rinnen fliessen seine Tränen. | kavtoń ḱirda ~ kavuń ḱirda E:Mar, kaftoń ḱirda ~ kavoń ḱirda E:Atr, kavoń ḱirda ~ kavoń ǵiŕda E:Večk, kaftᴉ͐ń ḱirda ~ kau·ń ḱirda E:Ba, kavə̑ń gorda E:Kad Katm ― kaftə̑ń kə̑rda· M:P Sučk Temn, kaftə̑ń gə̑rda M:Čemb Sel Jurtk [двойной, двухслойный] / zweifach (z.B. Zwirn, Schnur), doppelt; [дважды] / zweimal. mo·n karksa·ń kaftə̑·ń gə̑rda· M:Jurtk Ich band den Gürtel zweimal um den Leib herum. roŋgə̑ńac v́eĺʿt́af akša nulasa, akša nulasa, kaftə̑ń kə̑rdasa M:Temn (VIII310) Ihr Körper ist mit weissen Fetzen bedeckt, mit weissen Fetzen, mit zweifachen (Fetzen) (Ober- und Unterkleid in Fetzen). | kavto ńed́ĺäń E:Mar [двухнедельный (напр. ребёнок)] / zwei Wochen alt (z.B. Kind). | kafto ṕećek E [один за другим, подряд] / Ende an Ende (in einer Reihe). | kavto ṕekse͔ E:Mar [“двубрюхий”] / “zweibauchig”. ńiĺe rogaso, kavto ṕekse͔. – todovoś (247) Mit vier Hörnern, mit zwei Bäuchen. – Das Kopfkissen. | kavtoń ṕeĺev E:Gor, kafta ṕeĺe E:Kal [по обоим направлениям, в обе стороны] / nach beiden Seiten hin, nach beiden Richtungen hin. son kavtoń ṕeĺev vaśa aᵪuldaś E:Gor (VII236) Nach zwei Richtungen schwang Vasja (sie). mon tulut́es lazuma karman, a ton toŋǵiḱ ḱet́ńiń i javfti͔ḱ kafta ṕeĺe! E:Kal (2129) Ich will den Klotz mit dem Keil spalten, du aber stecke deine Hände hinein und reisse den Klotz entzwei! | kavto pŕaso E:Mar [двуглавый] / zweiköpfig. | kavto raškso E:Mar [раздвоенный, с двумя ветвями] / zweiästig. kavto raškso acamom (1230) Mein Bett ist zweiästig. | kafta šiń M:P [двухдневный / zweitägig]. kafta šiń ṕid́əf jam Vor zwei Tagen gekochter Brei. | kavtoń tarkava E:Mar [по двум местам] / an zwei Stellen. | kaftᴉ͐ń źarʿt E:Ba вдвое больше / doppelt so viel.
kavtov E:Mar VVr SŠant ― kaftu M:P (Lat.) [надвое, пополам] / in zwei Teile, entzwei, (E:Mar auch:) [по двум направлениям, в две стороны] / in zwei Richtungen hin, nach zwei Seiten hin. kavtov tuśt́ E:Mar Sie begaben sich nach zwei Richtungen hin. śińd́i·źe kavto·v E:VVr (III290) Er brach sie [die Pirogge] entzwei. kavtov lazi͔ḱ kunška-v́id́eśt́ E:SŠant Schneide (den Kuchen) in der Mitte durch [eig.: Spalte die Mitte entzwei]! kaftu śäźuvś śed́ińac M:P Sein Herz brach “entzwei”.
kavtova E:Mar ― kaftə̑va M:P Kr [Mam], kaftuva M:Sel (Prol.) [по двум местам] / an zwei Stellen (E:Mar); [надвое, пополам] / in zwei Teile, entzwei (M:P Kr Sel); [в две стороны] / nach zwei Richtungen hin (M:P). kavtova t́etše guĺajit́ E:Mar Es wird heute an zwei Stellen geschmaust. fkava fat́atanza, kaftə̑va [śäśt́anza] [M:Mam] (IV882) Er wird dich mit einem Male ergreifen und entzwei reissen. fkava [ḱärĺišt́eń], kaftə̑va [ńiĺĺišt́eń] M:Kr (IV880) Ich hätte dich mit einem Male (entzwei) geschlagen und in zwei Stücken verschlungen. kaftuva ḱeŕsaź mojń kaft(a) ḱäd́ńäńəń M:Sel Sie werden mir die beiden Hände entzweischlagen. | kavtońem E:Mar [вдвоём] / zu zweit, selbander. źarońet́ eŕat? – kavtońem Zu wievielen lebst du? – Zu zweit. | kavńeńek ChrE, kavtońeḱ ~ kavońeḱ ~ kavtońeńeḱ E:Mar, kavtońeḱ ~ kavońeḱ E:Jeg, kavońek E:Is, kaᵪuńiḱ E:Kal, kafᴉ͐ńńᴉḱ E:Kažl ― kafə̑ńəḱ M:Pš Sučk, kafə̑ńńəḱ M:Sel, kaftə̑ńək M:Jurtk [мы оба, мы вдвоём, нас двое] / wir beide, wir zwei. ńej kadov́ińeḱ kavtońeńek E:Mar (2121) Jetzt sind wir zu zweien geblieben. | kafə̑ńäńek M:P, kafə̑ńńäńəḱ M:Sel (Dem.) [мы оба, мы вдвоём, нас двое] / wir beide, wir zwei. | kauńiŋḱ E:Ba ― kafə̑nə̑ntt ~ kafə̑ńä·ńent M:P, kafə̑nə̑t M:Kr, kafə̑ńəńt́ M:Sučk, kaftə̑ńəŋk M:Jurtk [вы оба, вы вдвоём, вас двое] / ihr beide, ihr zwei, ihr zu zweien. | kavtońesk ~ kavńesk ChrE, kavtońesk ~ kavońesk ~ kavńesk E:Mar, kaftońest E:Atr, kaftᴉ͐ńᴉst ~ kau·ńᴉst E:Ba, kaᵪuńist E:Kal, kafuńist E:Šokša, kafᴉ͐ńńᴉst E:Kažl, kavə̑·ńəst ~ kafə̑ńəst E:Nask, kaońest E:Večk, kavońest E:Kozl SŠant ― kafə̑ńəst M:P Kr Mam Sučk, kafə̑ńńəst M:Čemb Sel Sp, kavńest M:Temn, kaftə̑ńəst M:Jurtk [они] вдвоём / sie beide, sie zwei. karmaśt́ kavtońesk eŕamo E:Mar (2116) Sie fangen an zu zweien zu leben. kadovśt́ kavtońesk E:Mar (2121) Sie blieben zu zweien. si͔ń kavńesk raŋkstaśt́, ovto di͔ v́eŕǵes E:Mar (2101) Sie schrieen auf alle beide, der Bär und der Wolf. dub́iŋkaś kavńesk at́ät́ńeń čav́ińźe E:Mar (2105) Die Keule erschlug die Alten alle beide. d́iŕiń t́et́asto si͔ń uĺńeśt́ kavońest E:SŠant (I189) Sie waren ihres lieben Vaters einzige Kinder. [eŕeśt́] si͔ń kafuńist ṕeĺ[‑]ij E:Šokša (VII466) Sie lebten zu zweit ein halbes Jahr. vaj at́at[‑]pabat [kafə̑ńest] M:Mam (IV5) Ein Alter und eine Alte (leben) zu zweien. | kaf̀ə̑ńɛńəst ChrM, kafə̑ńäńest M:P, kafə̑ńäńəst M:Kr (Dem.) [они оба, их двое] / sie beide, sie zwei.
‑gavtovo E:Mar, -gaftuva E:Kal ― ‑ga·ftə̑va M [längere F., die in Verbind. mit Zehnern von zwölf an gebraucht wird]: ḱemgavtovo E:Mar, ḱämgaftuv E:Ba, ḱemgaftuva E:Kal ― kəmga·ftə̑va M, ḱəmga·ftə̑va M:Sel [двенадцать] / zwölf. ḱemgavtovo oŕol, v́ed́ǵeḿeń kavto čavkat. – [kovt́ńe] i ńed́ĺät́ńe E:Mar (235) Zwölf Adler, zweiundfünfzig Dohlen. – Die Monate und die Wochen. son ḱemgavtovońesk iśta joŕt́ńińźe, a tarkazost ḱemgavtovo ḱiska[‑]ĺevks puć E:Mar (2104) Sie warf alle zwölf [Kindchen] auf diese Weise hinaus, an ihre Stelle aber legte sie zwölf junge Hündchen. jaḱä – ḱämgaftuvga rućasa E:Ba Sie geht in einem Hemdgewand mit zwölf Stickereien. | ḱemgaftuvə̑kśt́ M:P [двенадцать раз] / zwölfmal.
kau̯kśt́ ChrE E:Ork, kavkśt́ E:Mar Ba Večk, kavśt́ E:Atr VVr MKly Jeg, kavks E, kafkśt́ E:Kal Šir Kažl ― kafkśt́ ChrM M:P Čemb Mam [дважды] / zweimal. kavkśt́ čačś, v́eśt́ak apak ĺeḿt́. – at́akši͔ś E:Mar (233) Zweimal wurde er geboren, ohne auch ein einziges Mal getauft zu werden. – Der Hahn. kavkśt́ aᵪoldaś kunčkas pačkoć E:Večk (I28) Zweimal schwang er (es) und gelangte mitten (auf das Meer). v́eśt́ vačkoĺeś, ortańt́ jažiźe, kavkśt́ vačkoĺeś, ḱeĺes panǯiźe E:Večk (I428) Er hieb einmal zu, (da) hatte er das Tor entzweigeschlagen, er hieb das zweite Mal zu, (da) hatte er das Tor weit aufgemacht. t́e kavkśt́ śed́e ṕit́ńej E:Večk Dies ist doppelt so teuer. kavśt́ ĺevksi͔jaś koto ĺevkst E:MKly (VII36) Das zweite Mal warf sie sechs Junge. v́e·śt́ śalǵä·, ka·fkśt́ varžä· E:Šir (I266) Sie macht einen Stich und schaut zweimal auf. [v́eśt́ǵä śalǵi] kafkśt́ vardžaj M:Mam (IV41) Sie stickt einmal und blickt (dabei) zweimal hinaus. | kafkśt́ śada lama M:Čemb [вдвое больше] / doppelt so viel.
kaftukst E:Kal Šokša [оба] / (alle) beide. si͔nst avat[‑]śt́iŕʿt́ kaftuksni͔ń kundi͔ź E:Kal (2144) Sie fingen die Mutter und die Tochter alle beide. v́ežińt́e brats nalti͔nde͔ kaftukst karabĺet́ńiń E:Šokša (VII456) Der jüngere Bruder verlor seine beiden Schiffe.
kaftońa (~ kafti͔ńe) E:VrKatm ― kaftə̑ńɛ ChrM, kaftə̑ńä M:Pš Kr Čemb (Dem. zu kafta) [пара, два-три (предмета) / ein paar (Gegenstände)]. śadi͔ńado lad́iźe, kaftońado ḿiiźe E:VrKatm (VII116) Für einhundert verkaufte er sie, für zwei (hundert) verkaufte er sie. [kaftə̑ńät́ńä], vaśäńäj, ladə̑ń sodajńat M:Pš (IV584) Zwei (von ihnen), (mein) Mann, sind schon verständig. aščan šińä, d́äd́akańäj, vaj mon kaftə̑ńä M:Kr Ich verlebe einen Tag, Mutter, ich verlebe zwei.
kavti͔ńe E:SŠant, kafti͔ńe E:VrKatm (Dem. zu kavto) [два] / zwei. kuṕeć kajaś kafti͔ńe E:VrKatm (VII116) Der Kaufmann bezahlte zwei (hundert).
kafə̑nza [? ~ kaftə̑nza] M:P, kafə̑ńnza M:Sel, kaftə̑nza M:Ur [двойной, двухслойный (напр. шнур)] / zweifach (z.B. Schnur). t́ä kaŕks kafə̑nza M:P Diese Bastschuhschnur ist zweifach (gedreht).
kavun(d)zams E:Mar, kav́iŋzdams E:VVr, kavonʒams E:Večk, kau·nzams E:Kad, kau·ńźams ~ kauńʒ́ams E:Ba ― kafə̑nzams M:Pš, kaftə̑nzams M:Sučk Ur двоить, сдваивать / zweifach machen, verdoppeln (E:Mar VVr Ba Kad Večk M:Pš Sučk Ur); [повторять свой визит в тот же день] / seinen Besuch bei jdm. (ḱece͔) an demselben Tage wiederholen (E:Mar). mon t́e ṕiksi͔ńt́ kavunzi͔ja E:Mar Ich habe die (ursprünglich einfache) Schnur zweifach gedreht. sońenze͔ eŕav́i kavunzams E:Mar Er muss seinen Besuch wiederholen.
kavunst E:Mar, kavo·nst E:Atr, kav́iŋkst E:VVr, kau·nst E:Ba, kafu·nst E:Kad, kaunst E:Večk ― kafə̑ńct M:Pš, kafə̑nct M:Čemb Sučk, kafə̑·ńst M:Ur Jurtk [пара] / ein Paar (E:Mar); [две пары] / zwei Paar (E:Atr VVr Ba Kad Večk M:Pš Čemb Sučk Ur Jurtk). son ramaś kaunst ḱeḿt́ E:Večk Er kaufte zwei Paar Stiefel.
kavońča E:Večk вдвое больше / doppelt so viel.
kaftaś M:P (Nom. Pl. ‑t́), kaftas M:Sučk, kaftaśt́ (Pl.) M:Pš Čemb, *kafta·ś M:Sel (Nom. Pl. ‑t́) [брат-близнец] / Zwillingsbruder (einer von den Zwillingen) (M:P Sučk Sel); (Pl.) [близнецы] / Zwillinge (M:P Pš Čemb Sel). t́ä moń kaftaźźä M:P, t́ä moń kafta·źəńźä M:Sel Dies ist einer von meinen Zwillingen (kann der Vater sagen, nicht aber einer von den Zwillingsbrüdern). | kaftaś-id́ M:?Čemb, kafta·ś-id́ M:Sel [ребёнок-близнец] / Zwillingskind.
kafćḱä ~ kaf́i·ćḱä ~ kaft́i·ćḱä M:P Temn, kafćḱä M:Čemb Sel Sučk [оба] / (alle) beide. kafćḱä šiŕd́ä ut́kšt M:P Von beiden Seiten wurde gerufen. kaft́i·ćḱä ṕiĺǵeńä śeŕed́išt M:P Meine beiden Füsse tun mir weh. son topaftə̑źəń kafćḱä tuvə̑nzə̑n [M:P] (IV250) Sie sättigte (damit) ihre beiden Schweine. kud[‑]ə̑ŋ́ǵəĺsta ĺiśəmsta kośkə̑st kafćḱä ḱäd́ńät́ńä [M:Čemb] (IV291) Wenn du aus dem Hausflur gehst, sollen dir beide Hände verdorren. kaf́ićkə̑ń śersna rovnańat M:Temn (VIII282) Die beiden sind von gleichem Wuchs.
kaft́i·ćḱäńä M:P (Dem. zu kaft́i·ćḱä).
kaftoldoms E:Atr Večk, kavtoldoms E:VVr, kaftu·ldums E:Ba, kaftə̑ldə̑ms E:Nask ― kaf̀ə̑ĺd́əms ChrM, kafə̑ĺd́əms ~ kafə̑ldə̑ms M:[?]P, kaftə̑ldə̑ms M:Čemb Sučk [Jurtk] [не решаться, медлить, сомневаться, колебаться, быть в недоумении] / unschlüssig sein, zögern, zweifeln, schwanken, im Ungewissen sein (E:Atr VVr Ba Nask Večk M:P Čemb Sučk); [беспокоиться] / sich beunruhigen (ChrM); [тосковать, требовать] / sich sehnen, nach jdm. verlangen (M:Jurtk). śed́ijəźä kafə̑ĺd́i M:P Ich bin (eig.: Mein Herz ist) unschlüssig (was man tun sollte). it́ś ava·nsti͔ od. ava·ns ḱis kaftə̑·ldi͔ M:Jurtk Das Kind will zu seiner Mutter, sehnt sich nach seiner Mutter.
kavuŕe E:Mar, kavoŕ E:Atr Večk, kavoŕe E:VVr, kavᴉ͐ŕ E:Ba ― kavə̑ŕ M:Čemb Sučk, kawuŕ M:Sel, kavə·ŕ M:Jurtk хрящ / Knorpel. | ṕiĺe-kavuŕ E:Kal, ṕiĺe-ka·uŕ E:Ba, ṕiĺe-kavoŕ E:Večk ― ṕiĺä-kavə̑ŕ M:Sučk [хрящ ушной раковины] / Ohrknorpel. | sudo-kavo·ŕ E:Atr, sudo-kavoŕ E:Gor [носовой хрящ] / Nasenknorpel (E:Gor); переносье / Nasenwurzel, Sattel der Nase (E:Atr). | šalʿkă-kavə̑ŕ M:Jurtk переносье / Nasenwurzel, Sattel der Nase.
kaoŕńams E:Večk, kauŕńams E:Ba [покрываться коркой, струпьями] / sich mit einer Kruste überziehen, verkrusten, verschorfen. šiškam kaoŕńaś E:Večk Mein Geschwür ist schorfig geworden. rudazoś kaoŕńaś E:Večk Der Schmutz hat sich mit einer (gefrorenen) Kruste überzogen.
kaoŕńavks E:Večk [струп] / Schorf.
kazak E:Mar Bag MKly ― kazak M:Temn [казак] / Kosak. v́išḱiŋka ošńese͔ śiśem śat kazak t́uŕit́. – mako[‑]ṕŕäś E:Mar (273) In einem kleinen Städtchen balgen sich sieben hundert Kosaken. – Der Mohnkopf. jaikste͔ńt́ sajan jaiḱeń t́ejt́eŕ, ‒‒‒ kazakstońt́ sajan kazakoń t́ejt́eŕ E:MKly (VII12) Vom Jaik-Land hole ich mir ein Jaiker Mädchen, ‒‒‒ vom Kosakenland hole ich mir ein Kosakenmädchen. tujan ‒‒‒ kazakńeń marʿta laśt́ä arńema M:Temn (VIII294) Ich gehe los ‒‒‒ um mit Kosaken zu reiten. | donskoj kazak E:Bag [донской казак] / Donkosak. vaĺm alga juti͔ donskoj kazak (I415) Unter dem Fenster geht ein Donkosak. | kazakoń ćora E:Bag [казачий мужчина] / Kosakenmann. | kazak-mastor E:MKly ― kazak-mastə̑r M:Vert Temn [казачья земля] / Kosakenland (E:MKly: als Par.-Wort zu jaik-mastor). mon tujan, avaj, jaik mastorov, mon tujan, d́iŕim, kazak[‑]mastorov E:MKly (VII12) Ich mache mich auf, Mutter, nach Jaik-Land, ich mache mich auf, Mutter, nach Kosakenland. tujan ‒‒‒ mon d́ikaj [śt́eṕi], kazak[‑]mastə̑ru M:Temn (VIII294) Ich gehe los ‒‒‒ in eine öde Steppe, in Kosakenland. | kazak-otaman E:Bag [казачий атаман] / Kosakenataman. | kazakoń t́ejt́eŕ E:MKly [казачья девушка] / Kosakenmädchen. — [Russ. каза́к].
kazi͔čińka E:MKly [казачка] / Kosakin. kazakstońt́ sajan kazakoń t́ejt́eŕ, kazakoń t́ejt́eŕ mon kazi͔čińka (VII12) Vom Kosakenland hole ich mir [zur Frau] ein Kosakenmädchen, ein Kosakenmädchen, eine Kosakenfrau. — [Russ. каза́чинка].
kazań E:Mar, kazań E:Kad (Iness. kaza·ca, Lat. kaza·ńi), kazan E:SŠant (Gen. -uń) ― kazan M:Ur [(г.) Казань] / Kasan (Stadt). ḿeńeĺc sati͔t́ roganzo, kazańc toḱi pulozo. – ḱiś E:Mar (242) Seine Hörner reichen bis zum Himmel, sein Schwanz berührt Kasan. – Der Weg. kazanuń końov kotḱeze͔ E:SŠant (I286) (Wie) Kasaner Papier ist ihr Leinwandgewebe. | kazan-oš E:SŠant [г. Казань] / die Stadt Kasan. | kazań-v́äd́ E:Škud [река Казань] / der Fluss Kasan. vaj v́ä ṕävanzo čud́i kazań[‑]v́äd́, omboće ṕävańt́ čud́i ćimb́ir[‑]v́äd́ (VII238) An seinem einen Ende fliesst der Fluss Kasan, an seinem anderen Ende fliesst der Fluss Simbir(sk). — [Russ. Каза́нь, tat. Каза́н].
kazanckoj E:Vez [казанский] / kasanisch. kazanckoj šapka savań t́eŕušań pŕasonʒo (I383) Eine kasanische Mütze hat Savas Terjuscha auf [seinem Kopfe]. — [Russ. каза́нский].
kazarma E:Mar [казарма] / Kaserne. v́e kazarmaso saldat[‑]polk ašči͔. – mako[‑]ṕŕäś (268) In éiner Kaserne befindet sich ein Regiment Soldaten. – Der Mohnkopf. — [Russ. каза́рма].
1kazna E:Mar VVr Kl SŠant ― kazna M:Pš Vert Sel, kazna· M (Gen. -ń) [клад, сокровище] / Schatz. moĺan kaznań targamo E:Mar (220) Ich gehe einen Schatz aufzugraben. b́esčotu kazna kajamo, b́eźḿeru pojla uskomo E:VVr (II316) Um unzählbar viel Geld (dafür) zu bezahlen. avoĺ moń ḱece͔ zolotoj kaznaś E:Kl (I424) Bei mir ist der Goldschatz nicht. a kazna ĺi śe, d́iŕiń t́et́akaj E:SŠant (I317) Ist es ein Schatz, lieber Vater? kaznaś kośftaj M:Pš Der Schatz trocknet (sagt man, wenn man ein Irrlicht [s. kaznań tol, unten] sieht). af sodajś [ḿäŕǵi]: śä kazna pali͔ M:Vert (IV296) Wer es nicht weiss, wird sagen: Das ist ein Schatz, der leuchtet. ito· af azsa aĺäźń kaznants [M:Sel] (IV263) Ich gebe trotzdem nicht den Schatz meines Vaters an. | kaznań tol [блуждающий огонёк] / Irrlicht.
kaznańä M (Dem. zu kazna).
2kazna E:VVr подполье / Raum unter dem Fussboden, Vorratsraum unter der Diele. | kazna-laŋga M:Pš [лежанка] / Ofenbank, die als Schlafstätte dient (in altert. Stuben). son udi͔ kazna laŋksa Er schläft auf der Ofenbank. — [Russ. казна́].
kazo E:Is [собственность] / Eigentum (sowohl bewegliches als unbewegliches). sońʒ́e uĺi lamo kazozo Er hat viel Eigentum.
kazov E:Is [зажиточный, богатый] / vermögend, reich.
kaźakadoms (kaza·kadoms) E:Mar Atr VVr Večk Ba [Jeg] ― kaźakadə̑ms M:Sučk [становиться хриплым, грубым, сиплым (голос)] / rauh, grob, heiser werden (Stimme) (E:Mar Atr VVr Večk Ba M:Sučk); рассердиться, разгневаться / sich erzürnen, in Zorn geraten, böse werden (E:Ba Jeg).
kaźakaftoms E:Atr, kaźakavtoms E:VVr сделать шероховатым / rauh machen.
kaźa·kstumums E:Ba [становиться хриплым, грубым] / rauh, grob werden.
kaźa·kstuftums E:Ba (Kaus. zu kaźa·kstumums) [сделать хриплым, грубым] / rauh, grob machen.
kaźamo E:Mar Atr VVr Večk Jeg, kaźa·ma ~ kaźama E:Ba, kaźamă E:Nask ― kaźamă M:P (Gen. kaźamə̑ń), kaźama M:Pš An (Gen. kaźaməń), kaźamă M:Čemb Sučk, kaźa·mə̑ M:Jurtk [хриплый, грубый, оцепенелый (платье, щётка)] / rauh, grob, steif (z.B. neues od. schmutziges Kleidungsstück, Bürste); [сиплый, растрёпанный, лохматый (волосы)] / rauh, struppig, zottig (Haar); [хриплый, сиплый (голос)] / rauh, heiser (Stimme) (E:Mar Atr VVr Ba Večk Nask M:P Pš Čemb An Sučk); [грубый (характер)] / grob (Charakter) (E:Mar Atr VVr Ba Večk M:P Sučk); сердитый / zornig (E:Jeg); колкий / anzüglich (E:Jeg). ḿejś turv́ińet́ kaźamot? E:Večk (V454) Wie sind deine Lippen (so) rauh? son śt́aftə̑·źä kaźa·mə̑ pona·ns M:Jurtk Ihm sträubten sich die Haare (vor Zorn). | kaźa·mo-ṕikśto·r E:Is, kaźamo-ṕikśt́eŕe E:NSurk (bot.) шиповник / ein stechender (dorniger) Strauch, Hundsrose (damit fegt der Zauberer in der Nacht den Hof, um die alganǯej [Krankheitsdämonen], die das Vieh plagen, zu vertreiben).
kaźamńä M:P (Dem. zu kaźama) id.
kaźa·mgadums E:Ba [становиться хриплым и т. д.] / rauh usw. werden.
kaźa·mgaftums E:Ba, kaźamgaftoms E:Večk сделать шероховатым / rauh machen.
kaźamokstomoms E:Večk ― kaźamkstə̑mə̑ms M:P Čemb [становиться шероховатым] / rauh werden.
kaźamkstə̑ptə̑ms M:P (Kaus. zu kaźamkstə̑mə̑ms).
kaźakat (Pl.) E:Adaš [длинное пальто] / langer Überrock in dem ers. Dorfe (?) Adeljakowo am Flusse Tscheremschan (nach Sor.).
kaźej E [бедный] / arm.
kaźems ChrE E:Mar VVr Petr Bug Večk Kozl ― kaźəms ChrM M:P Pal Kr Alk, kaźə·ms M:Jurtk [дарить, одаривать] / schenken, beschenken (ChrE E:Mar VVr Petr Bug Večk Kozl M:Pal Kr); [подкупать] / bestechen (M:P). vot t́enze͔ kaźńe kaśt́aŋk E:Mar (23) Siehe, wir geben ihm eine Gabe. kaśt́a·n i lova·tan kuva·ka ĺijma·so E:VVr (III163) [Ich beschenke und begabe dich mit einem langen Aufzug]. rottne͔ kaźit́ nardamut́ńiń karča jarmaksa E:Petr (VIII6) Die Verwandten (ihrerseits) schenken gegen (als Gegengeschenk für) die Handtücher Geld. ńišḱe[‑]paz sonʒo v́ečḱiźe, mazi͔ tolgaso kaźiźe E:Bug (V382) Nischke-pas hat sie geliebt, hat ihr schöne Federn geschenkt. paĺa kaźan, pokš aĺakaj, iśt́amo mon E:Večk (I434) Ich schenke (dir), ältester Bruder, ein solches Hemd. ḿejse͔, ḿejse͔ kaśt́ano E:Kozl (I48) Was, was werden wir schenken? davaj kaźd́anok rakšaso ńej E:Kozl (I52) Lass uns ein Pferd schenken! śemb́ä pajarʿńeń kaźeźeń M:P Er bestach alle Bojaren. kažnaj avaś śä pə̑ka·t́ kaźsi͔ kotfsa, jarmaksa M:Pal Jede Frau beschenkt diesen (Opfer-)Ochsen mit Tuchlappen und Münzen. | kaźəms-luvə̑ms M:P Kr, kaźms-luvms M:Alk [одаривать] / beschenken (M:Kr Alk); [подкупать] / bestechen (M:P). kaźan-luva·n pajarʿńeń M:P Ich werde die Bojaren bestechen. jalgańäńä, parə̑ńäńä soń kaźəź-luvə̑ź, kaźəź-luvə̑ź, d́äd́akańäj, valda kasasa M:Kr Meine Freundinnen, meine Lieben beschenkten sie, beschenkten sie, Mütterchen, mit einem hellen Haarzopf. v́ed́-at́ä, v́ed́-ava ‒‒‒ uĺiš́t́ maksə̑ń śt́əŕʿt́, uĺiš́t́ əŕv́ä·ńat, śemb́əń kaźit́-luv́it́! M:Alk Wasservater, Wassermutter ‒‒‒ es gibt verheiratete Töchter, es gibt Schwiegertöchter, beschenke alle!
kaźńe ChrE E:Mar VVr Večk Petr Is, kaźe E (? Analogiebild. zu Nom. Pl. kaźet́ (< *kaźemt́)) ― kaźńɛ̆ ChrM, kaźńä̆ M:P Bajm Čemb, kaźńä· M:Jurtk (Nom. Pl. kaźńə·t) [дар, подарок] / Geschenk, Gabe; [взятка] / Bestechungsgeld, (E:Mar auch:) [клад] / Schatz. vot t́enze͔ kaźńe kaśt́aŋk E:Mar (23) Siehe, wir geben ihm eine Gabe. źaro ṕečatonzo[‑]śormanzo, śńaro kaźńenze͔ E:Mar (25) So viel als es Stempelfiguren und Zeichen hat, so viel enthält es Schätze. karmaś kaźńeń son kaźńeḿe E:Večk (I431) Er begann Geschenke zu schenken. koda čijań-[pat́ańt́] kaźńindza kaźńiv́it́ E:Petr (VIII48) Sobald die Geschenke der Braut geschenkt worden sind. na sań mon kaźńä luv ma·rʿta M:Bajm Nun bin ich gekommen mit einem Geschenk, mit einer Gabe.
kaźńińe E:Večk (Dem. zu kaźńe) [подарочек] / Geschenk. užo kajsi͔ń ti͔ńeŋk b́eŕań kaźńińeń (II169) Wart, ich gebe euch meine schlechten Geschenke.
*kaźńəńä (: kaźnə̑ńä ~ kaźńeńä) M:P (Dem. zu kaźńä).
kaźəf M:Sučk [подарок] / Geschenk.
kaźev́ems E:Mar ― *kaźəvə̑ms (: kaźev́i; 3. Sg., Pl. Präs. Ind. Negat. iź kaźu, iśt́ kaźuft) M:P Sel Temn (Refl.-Pass. zu kaźems) [(мочь) одариваться, подкупаться] / beschenkt, bestochen werden (können). ńet́ejak t́et́ eśt́ kaźev́t́ E:Mar (1148) Auch jene hast du nicht zu beschenken vermocht. ĺiməś śunə̑ś iź kaźu M:Sel (IV281) Nicht (einmal) den Allerärmsten konnte man beschenken. kaźevə̑da, god́avə̑da, lad́avə̑da! M:Temn (VIII376) Seid genug beschenkt, seid befriedigt und zufrieden!
kaźńems E:Večk SŠant ― *kaźəńd́əms (: kaźnd́an, -i ~ kaźendan) M:P, kaźəńd́əms M:Kr Saz (Frequ. zu kaźems, kaźəms) [дарить, одаривать] / schenken, beschenken, (E:Večk auch:) [подкупать] / bestechen. karmaś kaźńeń son kaźńeḿe E:Večk (I431) Er begann Geschenke zu schenken. v́eśi sud́jat́ńeń bojar[‑]ava kaźńińźe E:Večk (I458) Die Bojarin bestach alle Richter. ton v́eśe kaźńi vaj ńe avat́ńeń E:SŠant (I316) Gib allen diesen Frauen Geschenke! soń kaźəńtsi͔ ĺäḿb́ä kožfkasa M:Saz Sie beschenkt sie mit einem warmen Hauch.
*kaźəŋkšńəms (: kaźŋkšńan, -i) M:P (Frequ. zu kaźəńd́əms).
*kaźńev́ems (? kaźńiv́ims) E:Petr (Refl.-Pass. zu kaźńems) [дариться] / geschenkt werden. koda čijań-[pat́ańt́] kaźńindza kaźńiv́it́ (VIII48) Sobald die Geschenke der Braut geschenkt worden sind.
*kaźəńft́əms (: kaźnft́an, -i) M:P (Kaus. zu kaźəńd́əms).
*kaźft́əms (: kaźft́an, -i) M:P (Kaus. zu kaźəms).
kaźf M:P, kaźft́ (kaźf́t́) (Pl. t.) M:Sel [крестец] / Kreuz (Rücken an der Gürtelgegend). kaźfə̑ńä śäŕäd́iᵪt́ [M:Sel] Mir schmerzt das Kreuz.
*kaźfḱä (: kaźfkä ~ kajzfkä) M:P (Dem. zu kaźf).
kaźĺi·dndams M:Sel [пытать, мучить] / foltern, martern. saᵪ́t́ traṕi·ĺščəḱńä [t́ŕävo·žasaḿäź, t́ŕävo·źasaḿäź, kaźĺi·dndasaḿäź] (IV263) Die Räuber kommen, sie quälen mich, sie quälen mich, sie foltern mich. — Russ. казни́ть.
kaźo·ŋka M:Pš (veralt.), kaźo·nka M:Čemb [казёнка] / Verschlag neben dem Ofen, hinter dem sich der Eingang zu der unter dem Fussboden befindlichen Vorratskammer befindet. | kaźo·ŋka-laŋgă M:Pš, kaźo·nka-laŋgă M:Čemb, kaźo·rka-laŋga M:An [лежанка] / Ofenbank, die als Schlafstätte dient. — [Russ. казёнка].
kaźonnoj ChrE E:Hl ― kaźo·nnaj M:Sel Temn, kaźonnaj M:Pičep [казённый] / der Krone gehörig, Kron-. moŕäńt́ laŋksu sudnat, karabĺat, sudnat, karabĺat, kaźonnoj strojbat E:Hl (180) Auf dem Meere sind Fahrzeuge, Schiffe, Fahrzeuge, Schiffe, Kronbauten. kaźo·nnaj v́iŕsa maźi roščańäś [M:Sel] (IV336) Das schöne Wäldchen im Staatsforst. kaźonnaj tulup pavə̑lń laŋksə̑nza M:Pičep (VIII272) Pavel hat einen der Krone gehörigen Pelz über sich. — Russ. казённый.
kaž E:Mar [VVr] Kad Večk Vez, kažo E:NSurk ― kaž M:P Pš Gor Jurtk [злой, плохой, скверный] / böse, schlecht, schlimm; (E:Mar Kad:) беда / Unglück, (E:Mar auch:) [ужас, ? испуг] / Schrecken, ? Entsetzen (beim Dorfe Maressewo gibt es [ein Tal namens] kaž-latko); (M:Gor Jurtk:) [слабый, жалкий, худой] / schwach, elend, mager (Mensch, Pferd usw.). tago ḿeń kaž t́ejevś E:Mar Was für ein Unglück ist wieder geschehen! kodama kaž t́ijiv́ś E:Kad Was für ein Schade (Unglück) ist geschehen! (sagt die Frau, wenn beim Weben ein Kettenfaden reisst). ugru·b́iḱ kažiń se͔ŕi·ńem E:VVr (II342) Du hast meinen armen Körper beschämt. otkažak t́ejt́eŕ-se͔ŕińeń, pańiḱ kažiń ṕiŕińeń E:VVr (II401) Weise mich Mädchen ab, treibe mich Arme weg! ḿiń kov t́ejsi͔ńeḱ t́e b́eŕań polańt́, kov jomavsi͔ńeḱ t́e kaž vasti͔ńeńt́ E:Večk (I243) Was machen wir mit dem bösen Gatten, wohin lassen wir den schlimmen Mann verschwinden? kadi͔ja, alušt, mon kaž kudi͔ńem E:Vez (V200) Ich verliess, Freunde, meine schlechte Stube. a b́eŕańeń ḱis t́e vajǵeĺeńt́ t́eija, a kažoń ḱis noldi͔ja E:NSurk (II470) Nicht (euch) zum Bösen habe ich diese Stimme angestimmt, nicht (euch) zum Schlimmen habe ich die Klagelaute erhoben. a b́eŕańga noldi͔ja, a kažova t́eija E:NSurk (II468) Nicht (dir) zum Bösen habe ich die Stimme erhoben, nicht (dir) zum Schlimmen habe ich die Klagelaute getan. moń śeĺḿä-pŕä kaž M:P Meine Augen sind schwach. son śeĺmə ṕäĺd́ä kaž M:Pš Er ist schwachsichtig. | kaž ava E:Mar [? сердитая женщина / ? böse Frau] (Bed. nicht gegeben, kommt in irgendeinem Rätsel vor). | kaž-latko E:Mar [назв. долины вблизи с. Маресево] / Name eines Tales in der Nähe des Dorfes Maressewo (vgl. kažlᴉ͐tka Name eines ers. Dorfes im Bez. Spassk, Gouv. Tambow [russ. Kashlatkino]). | kaž-numə̑l (-nə̑mə̑l) M:P, kaž-numə̑l M:Pš Sandr [пугало для детей] / Popanz, mit dem man dem Kind droht, wenn es weint. kaž-nə̑mə̑l śif́t́anza M:Pš Der Popanz wird dich auffressen! ĺiśi kaž-numə̑l śed́ alda, śift́a·nza! [M:?Pš ?Sandr] Es wird ein Popanz vom Raume unter dem Fussboden kommen, er frisst dich auf!
kaži E:Večk [бедный] / arm.
kažom E:MKka [плохой, злой, скверный] / schlecht, böse, schlimm. mon a kažomga [śeŕǵed́iń] (II136) Nicht (dir) zum Schlimmen habe ich gerufen.
kažiń E:VVr [плохой, бедный] / schlecht, arm. pańiḱ kažiń ṕiŕińeń (II401) Treibe mich Arme [meinen armen Kopf] weg!
kažńe E:Gor ― kažńä M:Gor [Katm] (Dem. zu kaž). a kažńeva śäŕǵitca E:Gor (VII98) Nicht (dir) zum Schlimmen, Schaden erhebe ich sie. af kažńava noldajńä azə̑r[‑]avań šumńä·źəń M:Katm (IV457) Nicht zum Schlimmen habe ich meinen Herrinnen-Lärm erhoben.
kažgad́əms M:P, kažgad́əms ~ ? kažgadams M:Pš, *kažgad́əms ~ ? *kažgadə̑ms M:Levši [слепнуть, помутиться, становиться подслеповатым] / blind werden, trüb, schwachsichtig werden (die Augen). kažgadaśt́ śeĺmə̑nzə̑n M:Pš ? Seine Augen wurden trübe. koza kažgad́iᵪ́t́ soń kafta ńäji śeĺmənzə̑n (śeĺmə̑nzə̑n) M:Levši Davon werden seine zwei sehenden Augen trübe. kažgadi͔ᵪ́t́ śeĺmə̑nzə̑n M:Levši Seine Augen werden trübe.
kažkstumums E:Kad ― kaškstə̑mə̑ms M:Jurtk [портиться] / schlecht werden. kaškstə̑·mśt́ śeĺmə̑·ńä M:Jurtk Meine Augen sind schlecht, trübe geworden (sagt ein Alter).
kažksumums E:Kad [портить] / verderben; [портиться] / verdorben werden. koftś kažksumś Das Gewebe ist verdorben (z.B. wenn viele Kettenfäden reissen).
kaža E:Mar Kažl ― kaža M:P Čemb Sel [гололедица] / Glatteis [E:Mar M:Sel]; льдинка / kleine ([E:Kažl:] schwimmende) Eisscholle [E:Kažl M:Sel]. | ej-kaža ~ ej-gaža E:Mar, ej-ga·ža E:Ba, ej-gaža ~ ev-gaža E:SŠant, äj-gaža E:Nask ― jäj-gaža M:P, äj-ka·ža M:Čemb, äj-gaža (Gen. -ń) ~ jäj-gaža M:Sel, äj-ga·ža M:Jurtk гололёд / Glatteis (E:Mar Ba SŠant M:Jurtk); [тонкий ледяной слой] / dünne Eisschicht (E:Nask M:P Čemb Sel); [льдинка] / Eisstückchen (M:Čemb). t́äńi jäj-gaža śäd́ḿä laŋksa M:P Jetzt hat sich der Sädmä-Fluss mit einer dünnen Eisschicht überzogen (sagt man, wenn das erste Eishäutchen im Herbst erscheint). ala·šasa śejä· d́at ju·ta, śasa· äj-ga·ža M:Jurtk Gehe nicht mit einem Pferd da hindurch, es gibt da Glatteis! vorə̑ᵪś ṕäškśä äj-kažada [M:Čemb] Der Trichter ist voll von kleinen Eisschollen. | lov-gaža M:P Čemb [пороша, рыхлый снег, слой снега] / Pulverschnee, neugefallener Schnee, dünne Schneeschicht.
kažana E:Kažl (Nom. Pl. -t) ― kažana M:P Pš Čemb [ожесточённый, всклокоченный] / verhärtet, verfilzt (E:Kažl); [тупой, скрипучий, хрустящий] / stumpf, knirschend (Schlittenweg) (E:Kažl); [замёрзший, покрытый коркой, неровный] / vereist, verkrustet, uneben (Schnee, wenn Regen auf ihm gefroren ist) (M:Čemb); [покрытый тонким ледяным слоем] / von einer dünnen Eisschicht bedeckt (M:P Pš). t́äńi v́eć kažana M:P Pš Das Wasser ist jetzt von einer dünnen Eisschicht überzogen.
kažanalgadᴉ͐ms ~ kažanalgadums E:Kažl (= kažaśkadə̑ms unten).
kažaŋgadᴉ͐ms ~ kažaŋgadums E:Kažl (= kažaśkadə̑ms unten).
kažańä (Dem. zu kaža): jäj-gažańä M:P, äj-ga·žańä M:Ur [тонкий ледяной слой] / dünne Eisschicht. äj-ga·žańä targa·ś v́et́t́ la·ŋga M:Ur Eine dünne Eisschicht hat sich auf dem Wasser gebildet. | lov-gažańä M:P: t́äńi praś (moĺś) lov-gažańä Es hat nun ein wenig geschneit.
‑kažav: ej-kažav E:Mar (Adj.) [скользкий, обледенелый] / mit Glatteis überzogen.
kažaś M:Sel (Abl. kažaźd́ä) [въевшаяся грязь] / verhärteter Schmutz; [плавающая льдинка] / schwimmender Eisklumpen.
kažaśkadə̑ms M:Sel [загрязняться, становиться жёстким от грязи (чулки)] / schmutzig werden, von Schmutz hart werden (z.B. Strümpfe, wenn man sie lange nicht gewaschen hat).
kažakadə̑ms M:P Pš Čemb Sel An Sučk [замерзать, покрываться тонкой ледяной коркой] / frieren, sich mit einer dünnen Eisschicht überziehen (M:P Pš Čemb Sel An Sučk); [обледенеть] / vereisen (Weg, wenn er im Winter taut u. in der Nacht dann wieder friert) (M:P Pš Sel); [загрязняться, погрубеть от грязи (платье)] / schmutzig werden, von Schmutz hart werden (z.B. Kleidungsstück) (M:Sel). v́et́ś kažakat́ś M:Pš Das Wasser hat sich mit einer dünnen Eisschicht überzogen. v́et́ś laŋgańä kažakat́ś M:Pš An Das Wasser hat sich oben mit einer dünnen Eisschicht überzogen. ḱiś kažakat́ś M:Pš Sel Der Weg ist vereist.
kažakaftə̑ms M:P [покрываться тонким ледяным слоем] / mit einer dünnen Eisschicht überziehen. t́ä v́et́t́ kažakaftə̑źä Dieses Wasser ist von einer dünnen Eisschicht bedeckt.
kažə̑lgadə̑ms M:An [покрываться льдом, обледенеть] / sich mit Glatteis überziehen, vereisen; [въедаться от грязи, сваляться] / von Schmutz hart werden, filzig werden. ḱiś kažə̑lgat́ś Der Weg ist vereist. t́śulka·ńä kažə̑lgat́śt́, af ežd́iᵪ́t́ Meine Strümpfe sind von Schmutz hart geworden, sie wärmen nicht.
kažaj E:Škud [морд. мужское имя] / ein mordw. Männername. polaj, polaj a kažaj, paro polaj a kažaj (VII324) Gatte, Gatte, Kažaj, (du) guter Gatte, Kažaj!
kažba E суслик / Zieselmaus (Spermophilus citillus).
kažkstams E:Kal ― kaškstams M:Čemb [охрипнуть] / heiser werden. — [Vgl. kaškə̑mə̑ms; kaškoms; kažksumums; kažnoms].
1kažksumums E:Kal [охрипнуть] / heiser werden. — [Vgl. kaškə̑mə̑ms; kaškoms; kažkstams; kažnoms].
kažla M:Adaš [могила] / Grab. | kažlan ši M:Adaš [поминание покойных на кладбище] / zweimal im Jahr auf dem Friedhof begangene Gedächtnisfeier für die Verstorbenen.
kažlᴉ͐tka [эрз. с. Кажлаткино] / ein ers. Dorf im Bez. Spassk, Gouv. Tambow, russ. Kashlatkino. — [Vgl. kaž + latka].
kažnoj E:Mar Jeg, kažnᴉ͐j E:Ba Kažl, kažnuj E:Kal ― kažnaj M:P каждый / jeder. kažnoj ijeste͔ v́et́t́e śiḿi. – rosadaś E:Mar (234) Jedes Jahr trinkt es Wasser. – Der Treibkasten. mon tońt́ ejsti͔t́ lama at anan: ańćiḱ kažnuj samstun ḱeskav sarast E:Kal (2137) Ich bitte dich um eine Kleinigkeit: nur um einen Sack voll Hühner jedes Mal, wenn ich komme. ćut́, at kažnᴉ͐j čińd́i jakaśt́ t́änza jarʿcama sodamᴉ͐za śt́iŕᴉnza marʿta E:Kažl (2149) Beinahe jeden Tag kommen Tochter und Schwiegersohn zu ihm um zu essen. — Russ. каждый, (dial.) кажный.
kažnoms E:Mar [хрипеть, сипеть (страдающий одышкой)] / zischen, piepsen (z.B. ein Schweratmiger); [покашливать, дышать, шипеть (чахоточный)] / hüsteln, atmen, zischen (z.B. ein Schwindsüchtiger). — [Vgl. ḱiž: ḱižne͔ms].
kažvarč E:Mar Nask Večk, kažᴉ͐va·rč E:Ba, kažvarš E:Jeg, kažvarks E:Is крот / Maulwurf; (E:Mar:) [хомяк] / Hamster. kadov́iks śuroń ḿeźe purnasi͔? – kažvarči͔ś E:Mar (232) Wer ist es, der das übriggebliebene Korn aufsammelt? – Der Hamster.
kažvarčḱe E:Mar (Dem. zu kažvarč) кротушка / Maulwurf.
kažvəŕ (kaž́vəŕ) M:Sar [? хомяк] / ? Hamster; [? крот] / ? Maulwurf (= maksaga M:P).
kažvəŕgə̑də̑ms M:Ins (im östl. Teile des Bez.) [покрываться тонким ледяным слоем] / sich mit einer dünnen Eisschicht überziehen.
-ḱä ChrM (enklit.) [также] / auch; [даже] / sogar.
ḱäca M:P Čemb Sel Sučk (Gen. ‑ń, Nom. Pl. -t) [моточек вокруг пальцев] / Fingersträhnchen, kleines Strähnchen (der Zwirn wird in F. einer Acht um den Handteller u. jedes Mal auch um den Daumen gewunden). — [Vgl. 1ḱed́: ḱäd́, Iness. ḱäcă].
ḱäcańä M:P, ḱeca·ńä M:Jurtk (Dem. zu ḱäca) [моточек на пальцах] / Fingersträhnchen (M:P); [моточек] / kleines Strähnchen, in denen man Zwirn in Läden verkauft, kleiner als eine Rolle (M:Jurtk).
ḱäcams M:P Pš Čemb Sel Sučk [делать моточек на пальцах] / ein Fingersträhnchen machen.
ḱäcśəms M:P (Frequ. zu ḱäcams).
ḱäcśəkšńəms M:P (Frequ. zu ḱäcśəms).
*ḱäcśəft́əms (: ḱäcśaft́an, -i) M:P (Kaus. zu ḱäcśəms).
ḱäcaftə̑ms M:P (Kaus. zu ḱäcams).
ḱäĺǵä-: ḱäĺǵä-pańčf M:P Čemb пустой цвет / taube (unbefruchtete) Blüte. | ḱäĺǵä-puft M:Čemb Sel [какая-то вышивка] / eine Stickerei. | ḱäĺǵä-puft tarkśəms [делать упомянутую вышивку] / die obengenannte Stickerei machen.
ḱäĺgu·n M:Pš [лжец], хвастун / Lügner, Prahler. — [Vgl. ḱäĺǵä].
1ḱäĺks M:P Sel, ḱäĺʿks M:Čemb [мерёжа (из ивовых прутьев)] / Fischreuse (aus Weidenruten geflochten). šuftə̑ń pə̑ka· proks [śiḿi], əŕd́əzga·nza v́eć moĺi. – ḱäĺkśś M (IV679) Ein hölzerner Ochse, trinkt immer, seine Rippen entlang fliesst das Wasser. – Die Fischreuse.
ḱäĺksḱä M:P (Dem. zu ḱäĺks).
ḱäpa·ža E:Ba [быстро, скоро подрастающий] / rasch, schnell heranwachsend. — [Vgl. ḱepaza].
ḱäpša E:Ba калач (ситный хлеб) / Semmel (Brötchen aus gebeuteltem Weizenmehl). — [Vgl. kopša].
ḱärma M:P [зонтик] / Dolde. [v́äŕä] śormat, ala [ḱärmat], mastə̑rsa pokrat. – [t́äšt́t́ńä, ṕäšt́t́ńä] i kavə̑rksnä (IV687) Oben bunte Flecke, unten Dolden, an der Erde Bohnen. – Die Sterne, die Nüsse und die Erdklumpen. — [Vgl. ḱeŕḿe].
ḱärnaftə̑ms M:Gor [прыгнуть] / (plötzlich) aufspringen, einen Sprung machen. — [Vgl. ḱŕińd́avt̀oms].
-ḱärńä: šäjäŕ-ḱärńä (-ǵärńä) M:P, šäjäŕ-ḱärńä M:Vert [птицеловный снаряд] / ein Fanggerät für Vögel (für Tauben u. Rebhühner): ein Brett, auf dem Schlingen aus Rosshaar ausgelegt sind, in denen der Vogel mit dem Fusse hängenbleibt. — [Vgl. ḱeŕ: ḱeŕńe].
ḱäŕada-suks M:Čemb Sel, ḱäŕada-zu·ks M:Ur, ḱäŕaz-zuks M:Sučk, ḱeŕad-zuks ~ ḱeŕa·z-zuks ~ ḱeŕa·z-zu·ks M:MdJurtk [дождевой червь] / Regenwurm (M: Čemb Sel Sučk Ur ?MdJurtk); навозный червь / ein grosser, weisser, rotköpfiger Wurm, der sich im Mist aufhält, Mistwurm (M:MdJurtk). — [Vgl. ḱeŕams].
1ḱäŕǵä M:P (Gen. ḱäŕǵəń, Nom. Pl. ḱärkt) [труба (вообще)] / Rohr (allg.); [трахея (курицы и других птиц)] / Luftröhre (des Huhns u. anderer Vögel). | sarazə̑ń ḱäŕǵä M:P Sel (Gen. ḱäŕǵəń) [трахея курицы] / Luftröhre des Huhns; [село в Инсарском районе] / ein Dorf im Bez. Insar (M:P); [брусника] / Steinbeere (Pflanze) (M:Sel). | v́iš-ḱäŕǵä M:P [какое-то растение / irgendeine Pflanze; kaum hierher gehörend, s. v́išḱeŕ].
*ḱäŕgəńä (: ḱärǵeńä) M:P (Dem. zu ḱäŕǵä).
2ḱäŕǵä̆ M:P Sel (Gen. ḱäŕǵəń) дятел / Specht, Schwarzspecht. | ḱäŕǵä-vaŕä(ńä) M:P, ḱäŕgə-va·ŕä M:Pš печурка / Nische im Ofen (in der Ofenwand), die als Aufbewahrungsort für allerlei Dinge dient.
ḱeŕgaj E:Bug [? Anr. od. Derivat von *ḱeŕǵe] чёрный человек, так называют мордва / “Schwarzspecht” (Schimpfw.: ist der Mensch schwarz, nennen die Mordwinen ihn so). śeste͔ ńejat, si͔ŕe ḱeŕgaj, ton parodo[‑]śiŕed́e (V132) Dann wirst du, alter Schwarzspecht, Gutes sehen.
ḱeŕgata E:Bug ― ḱäŕgata FS111(M) M:Pš Patra, ḱärgata M:P (Gen. -n), ḱäŕgata M:Sučk [желна] / Schwarzspecht (FS(M) M:Pš Patra); [назв. неизвестной птицы в песнях] / ein in Liedern vorkommender, unbekannter Vogel (~ ein in der Volksd. vorkommendes, unbekanntes Waldtier, verm. kein Vogel) (M:P); [сойка] / Häher (M:Sučk); [бранное слово] / Schimpfw.: чёрный человек / ist der Mensch schwarz, nennen die Mordwinen ihn so (E:Bug). t́eŕć šäkšatań, ḱäŕgatań M:Pš Patra (IV22,27) Er lud den Specht und den Schwarzspecht ein.
ḱäŕmakšams M:Ur [писать (тайное слово)] / schreiben (Geheimw.).
ḱäŕmakša·j M:Ur [канцелярский писарь (тайное слово)] / Amtsschreiber (Geheimw.).
ḱäŕḿäĺams M:Pš Ur, ḱeŕḿe·ĺams M:Jurtk сшивать / zunähen, zusammennähen, stopfen (ein Loch). ḱeŕḿe·ĺak t́śulka·źəń! M:Jurtk Stopfe meinen Strumpf! — [? Vgl. ḱeŕmams; ḱeŕḿe].
ḱäŕḿildams E:Pičel вцепиться, прицепиться / sich anklammern, sich festhalten. ḱŕasla-ṕäńeńt́eń uĺaša ḱäŕḿildaś (VII140) Uljascha klammerte sich ans Ende des Schlittenkastens. — [Vgl. ḱeŕmams; ḱeŕma·ndams; ḱeŕḿe].
ḱäš́al M:Temn [мокш. с. Кишалы] / ein moksch. Dorf im Bez. Temnikow, Gouv. Tambow.
ḱätav M:P Čemb [трезвый (всегда и по случаю)] / nüchtern (sowohl immer als gelegentlich). | ḱätavsta (Adv.) [в трезвом состоянии / nüchtern]. aščan ḱätavsta Ich bin nüchtern.
ḱätavńä M:Sučk (Dem. zu ḱätav) [трезвенький (всегда и по случаю)] / nüchtern (sowohl immer als gelegentlich).
ḱätavkstə̑mə̑ms M:P Čemb [трезветь] / nüchtern werden.
ḱätavkstə̑ptə̑ms M:P (Kaus. zu ḱätavkstə̑mə̑ms) [протрезвлять] / nüchtern machen, ernüchtern.
ḱećad-v́eĺä M:Temn [мокш. назв. посёлка Кицаевка] / moksch. Name der Siedlung Kizajewka, Bez. Temnikow, Gouv. Tambow.
ḱećams E:Atr VVr Večk [радоваться] / sich freuen. ton iĺa ḱeća, uŕaks-čiś E:Atr (II495) Freue dich nicht, Sklavinnentum! — [Vgl. ḱećä].
ḱećamo E:Večk ― ḱećama M:Gumny [радость / Freude (E:Večk)]. ḱećamo marto vasti͔ź t́et́anʒo[‑]avanʒo E:Večk (V346) Mit Freude empfingen ihn seine Eltern. ćab(a)-at́ä jotaftə̑źəń ežəkənzə̑n-ṕežəkənzə̑n, ḱećamanzə̑n-ŕećamanzə̑n M:Gumny [Der alte Tsjaba hat (?) [des Kranken] Furcht und Angst, seine Freude und ? genommen] (aus einem Zauberspruch gegen Wechselfieber).
ḱećakavtoms E:Sap [обрадовать] / erfreuen. ḱećakavsi͔ v́eĺeńek, v́eśolgavsi͔ kužonok (VI2) Es wird unser Dorf erheitern, es wird unseren (Dorf)anger erfreuen. — [Vgl. folg.].
1ḱećä ?M (Gen. -n, Nom. Pl. ḱećat) [раздражительный, вспыльчивый, резкий, легко возбудимый] / reizbar, jähzornig, heftig, leicht zürnend. — [Vgl. ḱećams; 2ḱećä].
ḱećäńä ?M (Dem. zu ḱećä).
*ḱećakadə̑ms (: ḱećakadan, ‑i͔) ?M [горячиться, возбуждаться] / auffahren, sich erregen.
ḱećakavtoms [? ḱećakaftə̑ms] ?M [раздражать, возбуждать / jdn. aufbringen, erregen].
2ḱećä M:Pš [мужское имя] / ein Männername. — [Vgl. 1ḱećä].
ḱećᴉŕd́ᴉms ~ ḱećᴉŕd́ums E:Kažl ― ḱecə̑rdə̑ms M:P, ḱećərdə̑ms M:Pš Jurtk, ḱećəŕd́əms M:Čemb [накрапывать, дождь идёт (тихо)] / tröpfeln, (leise) regnen, (M:P Pš Čemb auch:) [потрескивая гореть] / knisternd, prasselnd brennen (z.B. Birkenrinde). šužä·ŕś, kujgə̑rś ḱet́śərdi͔ M:Pš Das Stroh, die Birkenrinde brennt prasselnd. ṕiźəmś ḱećəŕd́i [M: Čemb] Der Regen prasselt.
ḱećərgadə̑ms M:Pš зашуметь / zu sausen anfangen.
[ḱeče] ḱetše ChrE E:Atr Kad Večk NBajt Vez Jeg, ḱeče͔ ~ ḱeče ~ ḱeč́e (Nom. Pl. ḱeč́(e)t) E:Mar, ḱäče E:Gor, ḱäčä E:Ba (Nom. Pl. ḱäčt́) ― ḱeč́ä M:Jurtk (Nom. Pl. ḱeč́ə·t) ковш / Kelle, Schöpfkelle (M:Jurtk: aus Eisen) (ChrE E:Mar NBajt Vez M:Jurtk); [мельничный жёлоб, закром в мельнице] / Mühltrichter, Gosse, Kornkasten in der Mühle (E:Mar). ṕiže͔ń ḱeče͔ńt́ sajiĺiń E:Mar (1170) Ich nahm die metallene [“kupferne”] Schöpfkelle. kali͔ś v́ece͔, pulozo ušoso. – ḱeče͔ś E:Mar (232) Der Fisch ist im Wasser, sein Schweif ist draussen. – Die Schöpfkelle. ṕećka laŋkso aḱiška, v́e śeĺḿeze͔ ḱeče͔ška. – v́eŕmaĺmaś E:Mar (250) Auf dem Ofen Akischka, sein einziges Auge ist von der Grösse einer Schöpfkelle. – Das Rauchloch. son ḱečeń[‑]ḱečeń bojart śiḿekšne͔śt́ E:NBajt (II19) Die Bojaren tranken je eine Kelle. si͔ń ḱečeń[‑]ḱečeń śiḿekšne͔śt́ E:Vez (V4) Sie tranken je eine Kelle aus. | ḱeče-kolgan E:Mar [ковш без ручки] / Kelle, deren Stiel gänzlich fehlt (damit schaufelt man Mehl aus dem Kasten). | ḱeče-kolganne͔ E:Mar (Dem.) [углубление разливательной ложки / Schale des Schöpflöffels]. | ḱeče-kolgašḱe E:Mar (Dem.) [id.]. | ḱečä-ḿed́ M [ковш мёда] / eine Kelle Honig. | ḱeče-pulo E:Večk NSurk Ba [ручка ковша] / Kellenstiel. | ḱiŕǵev́-ḱeče E:Atr, ǵiǵiŕiń ḱäčä E:Ba [берестяной питьевой ковш] / Trinkkelle aus Birkenrinde. | ŕadovoj ḱeče E:NSurk [общий питьевой ковш] / ein von Manne zu Manne gehendes Trinkgefäss, das zu Ostern u. an anderen kirchlichen Feiertagen verwendet wird (in einem Zauberspruch). | śimma-ḱeče E:MKka [питьевая посуда / Trinkgeschirr]. — Vgl. osm. kepče Kochlöffel, Schaumlöffel.
ḱečińe E:NBajt (Dem. zu ḱeče) [ковшик] / Schöpfkelle. vaj puŕińese͔ńt́ śijań ḱečińe (II19) Im Met [ist] eine silberne Schöpfkelle.
ḱeče͔ńe E:Mar, *ḱečeńe E:?VVr ― ḱetšəńɛ ChrM, ḱečəńä M:P Čemb Sučk, ḱečəńä· ~ ḱečə·ńä M:Jurtk (Dem. zu ḱeče͔) [im Moksch. ausser M:Jurtk ohne dem. Bed.] [ковшик] / Kelle, Schöpfkelle (M:P Čemb: aus Metall; M:Jurtk: aus Eisen; M:P: woraus man z.B. Dünnbier trinkt; eine hölzerne Kelle wird selten so genannt, sie heisst gew. kaŕʿḱäńä) (ChrM M:P Čemb Sučk Jurtk); [мельничный жёлоб] / Mühltrichter, Gosse (M:Čemb Sučk); [большая Медведица (созвездие)] / der Grosse Bär (Gestirn) (M:Jurtk). | ḱečəńä-pula M:Čemb [ручка ковша] / Kellenstiel. | ḱečəńä-t́äšt́ä M:Čemb [большая Медведица (созвездие)] / der Grosse Bär (Gestirn).
ḱečəńä·ńä M:P (Dem. zu ḱečəńä).
ḱečkas E:Mar Atr Gor Kad Večk, ḱečkaz ~ ḱečkas E:VVr, ḱečkaz E:Is, ḱečka·s E:Ba ― ḱäčkas M:P Čemb Sel Ur, ḱäčka·s M:Prol [крючок] / Haken (E:Atr Kad Večk M:P z.B., M:Čemb bes.: [швейный крючок, насаженный на верёвочку] / Nähhaken; M:P: Haken, den die mordw. Frauen an dem Tuch befestigen, das sie zu nähen haben; daran ist eine Schnur [ḱäčkas-ḱeĺä], u. an derem anderen Ende ein kleines Säckchen od. ein kleiner Beutel [ḱeśkavńä], der beim Nähen unter das Gesäss gesteckt wird; in diesem Beutel werden Garn, Flicken usw. aufbewahrt, M:P auch: [пожарный багор] / Brandhaken, M:P auch, M:Sel: [горшечный крюк] / Kesselhaken [M:P: zwei eiserne Haken, an die auf dem Felde der sə̑rga·vəś genannte grosse Topf gehängt wird (vgl. tagannä)], E:VVr, M:P auch: [рыболовный крючок] / Angelhaken) (E:Atr Kad Večk VVr M:P Čemb Sel); [назв. вышивки на сороке] / Name einer Stickerei an der Soroke (Haube der Frauen) (E:VVr Is). kučḱ ‒‒‒ moń ḱečka·zi͔ń laŋks pokš kal E:VVr (III210-1) Schicke ‒‒‒ einen grossen Fisch an meine Angel! kaĺ-koŕeń-ḱečka·sso ‒‒‒ ŕiza·t[‑]raza·t ej pa·ntńi E:VVr (II395) Mit einem Nähhaken aus Weidenwurzel ‒‒‒ flickt es Lumpen und Fetzen. si͔ŕńeń ḱečkas t́evse͔nʒe͔ E:Večk (I453) Ein goldener Haken ist an der (Hand)arbeit (befestigt). numə̑lś ḱäčkast joŕäj M:P Der Hase schlägt Haken. | jäši-ḱäčkas M:P [крюк у колодца] / Stange am Brunnen mit einem Haken an der Spitze; daran hängt jeder seinen Eimer u. bindet ihn noch mit Schnur fest. | ḱäčkas-ḱeĺä M:P [шнур в швейном крюке / Schnur am Nähhaken]. | ḱečkaz-ńed́ E:VVr [удилище] / Angelrute. | ḱečkas-paća [E:?Mar], ḱečkaz-paća (-baća) E:Večk Ba [швейная подушечка] / Nähkissen, kleiner Beutel, in dem man Garn aufbewahrt u. den die Frauen beim Nähen unter das Gesäss stecken; er ist mit einer mit einem Haken versehenen Schnur (śuks) an dem zu nähenden Kleidungsstück befestigt. | ḱečkas-paćińe E (Dem.) id. | ḱečkaz-palka E:VVr [удилище] / Angelrute. | ḱečkaz-v́ed́ḿe E:VVr [леса] / Angelschnur.
ḱečkasḱe E:Mar ― ḱäčkasḱä M:P (Dem. zu ḱečkas, ḱäčkas) [крючок] / Haken (M:P); [рыболовный крючок] / Angelhaken (E:Mar M:P). ḱetškaskasa kalə̑ń kunda·n M:P [Ich fange Fische mit der Angel]. | uĺma-ḱäčkasḱä M:Čemb [рыболовный крючок / Angelhaken].
ḱečkazov E:Mar [крючковатый] / hakig; [язвительный, зубастый (о людях)] / scharfzüngig, bissig (von Menschen).
ḱäč́kafks M:P (Gen. -ə̑ń) [материал для крю(ч)ков] / Material für Haken.
ḱečḱe E:Mar Atr VVr Večk Jeg, ḱečḱä E:Ba (Nom. Pl. ḱečḱ) ― ḱäčḱä M:P Pš Čemb Sučk Ur (Gen. ḱäčḱəń), ḱečka· M:Jurtk (Nom. Pl. ḱečkə·t) [топорище] / Stiel (der Axt). | uźeŕe-ḱečḱe E:Mar ― uźəŕ-ḱäčḱä M:P (Nom. Pl. ‑ḱäčḱət́), uźəŕ-ḱäčḱä M:Sučk Sel, uźə·r-ḱečka· M:Jurtk топорище / Axtstiel. mon t́et́e čuftut́ uźəŕ-ḱäčḱińi usḱe· [E:?Kal], mon t́it́ä šuft́t́ uźəŕ-ḱäčḱəńd́i usḱiä M:Sel [Ich habe dieses Holz für einen Axtstiel hergebracht].
*ḱäčkəńä (: ḱäčḱeńä) M:P (Dem. zu ḱäčḱä) id. | plot́ńek-ḱäčkə̑ńä M:Temn [рукоятка плотничьего топора] / Stiel des Zimmermannsbeils. ordža uźeŕńac, plot́ńek ḱäčkə̑ńac (VIII342) Seine scharfe Axt, sein Zimmerbeil(stiel).
ḱečḱeŕd́ems E:Mar Nask Večk ― ḱäčkəŕd́əms M:Sel Sučk (Mom.) [боднуть] / mit den Hörnern stossen. mon ḱečḱe·ŕt́t́an i tapa·tan ḿelkᴉ͐j kuskań ṕäs E:Nask (III254) Ich stosse dich [mit den Hörnern] und schlage dich ganz in kleine Stücke! ḱečḱeŕcamak lajsamak E:Večk (II269) Du wirst mich [mit den Hörnern] stossen, erstechen.
ḱečḱeŕd́i E:Večk [бодливый] / stossend, stössig (von Kühen). ḱečḱeŕd́i skaloń roǵińet́ (II269) Du hast die Hörner einer stossenden Kuh.
ḱečḱeŕems E:Mar Atr Gor Večk Is, ḱečḱeŕams E:VVr Kad , ḱečḱe·ŕams E:Ba ― ḱäčkəŕəms M:Sel (Iter.) [бодать] / mit den Hörnern stossen. bukaś ḱečḱeŕeś, ḱečḱeŕeś, boćkańt́ porksi͔źe E:Mar (2123) Der Ochse stiess und stiess mit seinen Hörnern, zerstiess die Tonne. koda v́eŕǵesḱeńt́ krut́asi͔ź, kona kalgaź, kona ḱečḱeŕeź, kona ṕśt́ijeź E:Mar (2116) Wie sie jetzt das Wölflein abfertigten, der eine biss es, der andere stiess es mit den Hörnern, der dritte stiess es mit den Füssen!
1ḱed́ ChrE E:Mar Hl Ba Večk StŠant Kažl Petr ― ḱɛd́ ChrM, ḱäd́ M:P Sel рука / Hand, (M:P auch:) Arm. mon sonze͔ ḱed́ alan E:Mar Ich bin in seiner Macht, ihm untertan. vanca tuid́e bašḱir maro v́e ḱed́ laŋks E:Večk (II291) Ich sehe, dass ihr mit den Baschkiren durch Handschlag übereingekommen seid. maksoź ḱed́enze͔ laŋks śiźǵeḿeń śiśem šajt́an E:StŠant (III204) In seine Gewalt sind siebenundsiebzig šajt́an ‒‒‒ gegeben. [t́ejt́eŕt́ńe] kuńćit́ ḱec di͔ ḱec E:Petr (VIII92) Die Mädchen fassen ‒‒‒ einander an der Hand. ḱäts tonadi͔ M:Sel Wird zahm [“an die Hand gewöhnt”]. ḱäts tonaftan M:Sel Ich zähme [“gewöhne an die Hand”]. | ḱed́-joŋks E:Mar оружие / Waffe (Schlagwaffe jeder Art). | ḱed́-jožo E:Bel Sulli [осязание / Tastsinn der Hände]. ḱed́[‑]jožosot št́upasi͔t́ E:Sulli (VII90) Du kannst [sie] mit deinen Händen tasten. | ḱäd́-ḱäĺe E:Pičel [ширина ладони] / Handbreite. ḱäd́-ḱäĺeškat soń lopańandza (VIII136) Breit wie Hände sind seine Blätter. | ḱed́-ḱeńeŕe (‑ǵeńeŕe) E:Jeg [предплечье] / Unterarm. | ḱäd́əń ḱeṕəd́ə·ma M:Ur, ḱäd́əń ḱeṕśəma M:Pš [полное веретено (нитей)] / eine Spindel voll (Garn). | ḱäd́-ḱev́ M:P Čemb Sel Sučk [ручной жёрнов] / Handstein, Stein der Handmühle. | ḱed́-ḱirga E:Mar, ḱed́-ḱiŕga E:VVr Večk Vez, ḱed́-go·rga E:Kad ― ḱäd́-kə̑rga· M:P [Mam Čemb Sučk] [запястье] / Handwurzel, Handgelenk (E:Mar Kad Vez M:Čemb); [внутренняя сторона локтя] / Innenseite des Ellbogengelenks (E:VVr M:P Sučk). udi͔ ḱed́-ḱiŕgaso E:VVr Es schläft auf dem Arme. kuvaka lokšo ḱed́[‑]ḱiŕgasonʒo E:Vez (II16) Er hat eine lange Peitsche um das Handgelenk (gewickelt). muškə̑ń vožjanza käd[‑]kə̑rga·sə̑nza [M: Mam] (IV284) Er hat einen Hanfzügel um seine [?] Handwurzel (geschlungen). | ḱed́iń komoro E:VVr ― ḱäd́-komə̑r M:P [пригоршня] / doppelte hohle Hand voll, Gäspe (E:VVr M:P); [охапка] / Armvoll (M:P). soń uĺi ot́śu ḱäd́-komə̑rə̑ts M:P Er hat einen grossen Armvoll. | ḱed́-kopoŕe E:Mar ― ḱäd́-kopə̑ŕ M:Pš Vert [тыльная часть ладони] / Rückseite der Hand, Handrücken. | ḱed́-kośḱima E:?Večk [засыхание, паралич рук] / Vertrocknen, Lähmung der Hände. ḱed́-kośḱima muinʒat! Mögen deine Hände vertrocknen! | ḱed́-kot́ḿeŕe E:Mar, ḱed́-kut́ḿeŕe E:Večk [тыльная часть руки] / Handrücken. | ḱed́-kunčka E:Mar Hl, ḱed́-ku·nčka E:Ba, ḱed́-kunčka (‑gunčka) E:Večk ― ḱäd́-kučka· M:P Čemb, ḱäd́-kučka M:Sel ладонь / Handteller, innere Handfläche. ḱed́[‑]kunčkasom kuja purcos kujavtan E:Mar (235) In meinem Handteller mäste ich ein fettes Schwein. ḱed́[‑]kunčkazuŋk putusi͔ E:Hl (222) [Der Erdgott] wird es in die Mitte eurer Hand legen. | ḱed́-kundo [E:Mar] ― ḱäd́-kună M:Temn [внутренняя сторона локтя] / Innenseite des Ellbogengelenks. ḱäd́[‑]kunə̑znza śävś kolma v́ejᵪ́ksə̑t panarńä M:Temn (VIII316) Sie nahm unter den Arm dreimalneun (27) Hemden. | ḱäd́-kunə̑r M:P Pš Kr Mam [локоть (внутренняя сторона)] / Ellbogen (die innere Seite). muškə̑ń vožjanzə̑n [ḱäd́]-kunə̑rsə̑nzə̑t M:Mam (IV284) Er hat einen Hanfzügel an seinem Arme [am Ellbogengelenk]. | ḱed́-laŋgo E:VVr [тыльная часть руки] / Handrücken. | ḱäd́-laŋg-ṕe M:P, ḱäd́-laŋga-ṕe M:Alk [вышитый погон рубашки] / besticktes Schulterstück des Hemdes (M:P); [вышивка на рукаве у плеча] / eine Stickerei am Ärmel oben an der Schulter (M:Alk). | ḱed́-lapa E:Mar Kal Večk, ḱed́-la·pa E:Ba ― ḱäd́-lapa M:P Čemb, ḱe·d́-lapa· M:Jurtk кисть [руки] / Handteller mit den Fingern (E:Ba: innere Handfläche). | ḱäd́-lapa-t́išä M:Pš Čemb [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (Wurzel handförmig) (vgl. lapa-t́išä). | ḱed́-lapka E:Mar ― ḱäd́-lapka M:Sučk кисть руки / Handteller mit den Fingern. | ḱed́-lapš E:Jeg ― ḱäd́-lapš M:P Čemb, ḱäd́-lapə̑ža M:Sučk ладонь / (innere) Handfläche. | ḱäd́-lapšḱä M:P (Dem.) id. | ḱed́-lapuška E:Mar [ладошка] / Handfläche. | ḱäd́-lašmə̑ńä M:Sučk [ладошка] / Handteller. | ḱed́-la·tka E:Ba id. | ḱed́-lovaža E:Mar Atr [кость руки] / Handknochen (E:Mar); [предплечье] / Unterarm (E:Atr). | ḱɛd́-luv ChrM, ḱäd́-luv M:P, ḱäd́-lufks M:P Pš [расстояние между двумя пальцами] / der Zwischenraum zwischen zwei Fingern (ausgenommen der Raum zwischen dem Daumen u. dem Zeigefinger, der ṕäĺʿḱä-raška heisst). soń ḱäd́-lufksə̑nzə̑və̑k jońd́ä ṕäškśət M:Pš Er hat sogar die Zwischenräume der Finger voll Verstand (wird von einem sehr vernünftigen Menschen gesagt). | ḱed́-ĺeze͔ E:Mar Simb Petr [помощник] / Gehilfe. ńej tońet́ tujiń ḱed́[‑]ĺeze͔ E:Mar (174) Einen Gehilfen habe ich dir gebracht. uŕań-aĺań ḱed́[‑]ĺeze͔t! E:Petr (VIII42) Ihr, Hilfe eurer Schwägerinnen und Brüder! | ḱed́-ĺeze͔ńe E:Petr [помощничек] / Gehilfe. ḱed́[‑]ĺeze͔ńeḿ t́ejt́eŕńeḿ (VIII200) Meine Gehilfin, meine Tochter. | ḱed́-nučko E:Is ― ḱäd́-nučkă M:Temn Pičep (verm. = lavtom-laŋgo E:Večk NSurk) [вышивка на плече] / Stickerei an der Schulter (E:Is). ḱäd́[‑]nučksə̑nza kafta kodafkat M:Pičep (VIII274) An den Ellbogen (hängen) ihre zwei Zöpfe. | ḱed́-paća E:VVr [полотенце (тряпка)] / Handtuch (Lappen). | ḱäd́-paŕ M:Levši [? бочонок / ? Handfass]. ṕɛškśɛ uĺəza ḱɛd́-paŕńɛŋḱɛ, ṕŕada uĺəza ozks-otškəŋ́ḱɛ Mögen unsere ? Handfässer voll sein, mögen unsere Opferkübel übervoll sein! | ḱed́-ṕe E:Sap ― ḱäd́-ṕe M:P Čemb [кончик руки] / “Ende”, Spitze der Hand. ḱed́-ṕese͔ńek sajd́adi͔ź E:Sap (VI4) Wir fassen dich mit unseren Händen. | ḱäd́əń ṕećək M:P [рука об руку] / Hand in Hand (z.B. gehen). | ḱäd́-ṕeń kantf M ноша, которую можно в одной руке нести / Tracht, die mit éiner Hand getragen werden kann. | ḱäd́-ṕeń kukši·ńńä M:Kars, ḱäd́-ṕeń kukšəńńä M:Katm (Dem.): śt́əŕńä·ś fat́äźä ḱäd́-ṕeń kukši·ńńanc M:Kars (IV289) Das Mädchen ergriff ihren Handkrug. ḱäd́əzə̑nza śäv́ś ḱäd́[‑]ṕeń kukšəńńä· M:Katm (IV255) Sie nahm in die (eine) Hand ein kleines Gefäss. | ḱäd́-ṕesə̑nza M:P [руками (держать) / mit den Händen], an der Hand (halten, z.B. ein Kind). kolma alašat soń ḱäd́-ṕesə̑nza M:Čemb Drei Pferde hat er an der Hand. | ḱäd́-ṕet́ks M:?Kr [“отросток” руки, ? помощник / “Fortsatz” der Hand, ? Gehilfe]. mon koź aĺäńd́i ḱäd́-ṕet́ksan, b́ednaj aĺäńd́i ṕŕä-v́eĺʿksan [Einem reichen Manne bin ich eine ? Stütze, einem armen Manne bin ich Schutz und Schirm “des Kopfes”] (spricht die Getreidemutter). | ḱed́eń polatks E:Ba Večk Is [мужской или женский прямой наследник, уже умеющий работать] / männl. od. weibl. Leibeserbe, der schon imstande zu sein beginnt, Arbeit zu verrichten (eig.: “Fortsatz der Hand”) (E:Večk Is); [самый старший сын] / der älteste Sohn (E:Ba). | ḱed́-pukšo E:Mar Ba Is ― ḱäd́-pukšă M:P Kr Mam Sučk [мускул плеча] / Muskel des Oberarmes (E:Mar M:P Kr Mam); [мускулатура вокруг ладони / Muskulatur] um den Handteller (= ḱäd́-kučka M) (E:Ba Is); [мускул предплечья] / Muskel des Unterarms (M:Sučk). | ḱed́-raško E:Is Jeg, ḱed́-raškă E:Ba ― ḱäd́-raškă M:P Pš Čemb Sučk [пядь, промежуток между большим и указательным пальцами] / Zwischenraum zwischen dem Daumen u. dem Zeigefinger. | ḱed́-rukšna E:Večk [след, отпечаток ладони] / Abdruck, Spur der flachen Hand. | ḱed́-zur E:Večk Is [? палец / ? Finger]. | ḱed́-zurov E:VVr, ḱed́-su·ruv (‑zu·ruv) E:Ba [умелый в рукоделии (лишь о женщинах)] / geschickt in Handarbeiten (E:Ba: nur von Frauen gebraucht). | ḱed́-śejeŕ E:Mar, ḱed́-źejiŕ E:Kažl ― ḱäd́-śäjäŕ (‑źäjäŕ) M:P Pš, ḱäd́-śäjäŕ M:Čemb Sel [предплечье] / Unterarm (E:Mar M:Pš Čemb Sel); [? запястье] / ? Handwurzel (E:Kažl M:P). | ḱäd́-źäjäŕńä (? ‑je-) M:P (Dem.) id. | ḱed́-śejeŕks E:Mar Večk ― ḱäd́-śäjäŕks M:Sel [запястье] / Handwurzel (E:Mar M:Sel); [предплечье] / Unterarm (E:Mar Večk). ḱed́-śejeŕkse͔ška komĺań avań kodorzo E:Večk Dick wie ein Arm ist der Hopfenmutter Stengel. | ḱed́eń šĺamo E:Mar Večk, ḱed́eń šĺama E:Ba рукомойка / Waschbecken. | ḱed́iń šĺamo-t́ikše E:Mar, ḱed́eń šĺamo-t́ikše ~ ḱed́eń šĺamoń t́ikše E:Is [пастушья сумка, сумочник] / Hirtentäschel (Capsella bursa pastoris). | ḱed́-t́ejev́t́ E:Mar Vez [рукоделие] / das von der Hand Geschaffene, Handarbeit. t́e ṕejeĺiś sonze͔ ḱed́-t́ejevt́eze͔ E:Mar Dieses Messer ist ein Produkt seiner eigenen Handarbeit. vaj ńišḱe[‑]pazoś, šḱi[‑]pazoś ḱed́[‑]t́ejevt́enʒe͔ v́ečḱiźe E:Vez (V6) Nischke-pas, der Himmelsgott liebte die Taten seiner Hände. | ḱed́-t́ejev́t́ḱe E:Mar (Dem.) id. | ḱed́-t́ejev́t́ev (-d́ejev́t́ev) E:Mar [ловкий, умелый] / handfertig, geschickt. | ḱed́-t́ev E:Mar [рукоделие] / Handarbeit. | ḱäd́-vasta M:Pš [след, отпечаток ладони] / Abdruck, Spur der flachen Hand. | ḱäd́-v́i M [сила рук] / Kraft der Hände, der Arme. | šiń ḱäd́ M:Sučk [солнечный луч] / Sonnenstrahl. | ḱäd́iń kundaź nalʿkə̑ms M [играть “взявшись заруки”] / “das letzte Paar hinaus” spielen.
ḱece͔ E:Mar, ḱᵎe͔ca E:Kažl ― ḱᵎä͔ca ML83(M), *ḱɛca ChrM, käca M:P (Iness.; Postp.) [у] / bei, (E:Mar auch:) [под покровительством, на попечении] / in jds. Obhut. sonze͔ ḱece͔ eŕan E Ich lebe (wohne) bei ihm. mon toń ḱetse͔(t) uĺńiń E:Mar Ich war bei dir. moń ḱetse͔ uĺi E:Mar Ich habe. eŕiĺ rozbojńiḱiń ḱece͔ E:Mar Er lebte bei den Räubern. moń ḱɛtsə̑n uĺi ChrM Ich habe, ich bin im Besitz von. | ḱece͔ paća E:Mar Atr Ba Večk Is, ḱeca paća E:Petr [платок невесты] / zwei längliche, bunte Tücher, die die Braut bei der Trauung in der Hand hält u. dann als junge Frau an die Oberschenkel gehängt trägt (E:Mar); [носовой платок] / Taschentuch (E:Atr Večk Is: länglich, an beiden Enden Stickereien, wird nur bei festlichen Gelegenheiten gebraucht; die Männer tragen es in der Tasche, die Frauen stecken es gew. in den Ärmel) (E:Atr Ba Večk Is); [полотенце (тряпка)] / Handtuch (Lappen) (E:Večk). [kuli͔ńt́] karksi͔ndza aluv puti͔t́ koct[‑]paća (tona čisa ḱeca paćaks) E:Petr (VIII188) Unter den Gürtel wird dem Verstorbenen ein Leinwandstück gelegt (‘als Handtuch in der anderen Welt’). | ḱece͔ paćińe E:Večk (Dem.). | ḱece͔ t́ev E:Mar SŠant ― ḱäca t́ev M [рукоделие] / Handarbeit. | ḱäcənza M:P [на его руках] / auf seinen Armen.
ḱece͔ E:Mar: v́e ḱece͔ [однорукий] / einhändig. | ńiĺe ḱece͔ [четырёхрукий] / vierhändig.
ḱecte͔ ChrE E:Mar Večk Vez SŠant NSurk, ḱjecta E:Kažl ― ḱäctă M:Sel Gor (El.; Postp.) [от, из, с] / von – her; через / durch, vermittelst, (E:Mar auch:) [из-под покровительства, попечения] / aus jds. Obhut. avanzo ḱecte͔ ChrE Von seiner Mutter. mon sajija sonze͔ ḱecte͔ t́e ḱińiškańt́ E:Mar Ich bekam von ihm dieses Buch. mon lovnovtan sonze͔ ḱecte͔ E:Mar Ich lasse ihn (den Brief, die Schrift) (vor)lesen. eś ḱecte͔nze͔ (od.: eś ḱed́enze͔ laŋksto) E:Mar Von ihm, aus seiner Obhut. ton ḿeźe v́ešat moń ḱecte͔ E:Vez (I15) Was verlangst du von mir? pazuń ḱecte͔ oprost v́ešit́ E:SŠant (I12) Sie bitten Gott um Verzeihung. ḿeźe v́ešan pazoń ḱecte͔ E:Večk (I116) Was soll ich von Gott erbitten? di͔ babando ḱecte͔ laŋga jamańt́ v́eĺt́avti͔źe E:NSurk (III313) Und er liess seine Frau die Grube zudecken. son dovań ḱecte͔ ńej raḿiźe E:SŠant Er kaufte es von der Witwe. (mon) ḱiĺd́iv́t́i polam ḱecte͔ gńedoiń E:SŠant Ich liess meinen Mann den Braunen vorspannen. pokš ḱäv́t́ alu putfti͔ńźä źv́eŕʿńiń ḱjetsta E:Kažl (III221) Er liess seine Tiere sie [die Leichen] unter einen grossen Stein legen. ḿeźä uĺi ḱäctə̑t? M:Sel Was wirst du geben? kantftə̑źä saldat́t́ńəń ḱjäcta M:Sel Er liess die Soldaten es herbeitragen. prosań ḱäcta nolaftə̑źä M:Gor Er liess Prosa es lecken.
ḱet́t́e E:Mar ― ḱät́t́ä M (Abl.) [от руки] / von der Hand. ḱet́t́e ḱiŕd́an E:Mar Ich halte ihn an der Hand. | ḱät́t́ä ḱät́t́ä ~ ḱät́t́ä ḱäts M [из рук в руки] / von Hand zu Hand. śormav [ṕəŕḿe·č] ḱät́t́ä ḱätt́ä ĺijəńd́i. – śift́əmś (IV673) Eine bunte Taube fliegt von Hand zu Hand. – Das Sieb. śivaj alaša bazarga jakaś, [ḿińd́e·jńək] saś, ḱät́t́ä ḱäts tuś. – lokśt́əmś (IV671) Ein graues Pferd lief auf dem Markte, es kam zu uns und ging von Hand zu Hand. – Das Sieb.
ḱec E:Mar MKly Petr, ḱᴉe͔c E:Kažl ― ḱᴉä͔c ML83(M), ḱäc M:Sel (Ill.; Postp.) [под покровительство, на попечение] / in jds. Obhut; [к] / zu. mon sonze͔ ḱets (od.: ḱed́ laŋks) kadi͔ja E:Mar Ich gab es in seine Obhut. ḱekšev́eĺeń śupav eŕźań ḱec E:MKly (VII30) Ich verberge mich bei einem reichen Ersänen.
ḱed́ga [E:?Bug] (Prol.; Postp.) [у, к] / bei, zu. ḿeśt́ ton jakat, ṕińe ḱijaž, moń ḱed́ga (V214) Warum kommst du, Kijaž-Hund, zu mir?
ḱäd́əńń M:Sel [ручной] / zahm.
ḱet́̄t́eḿe ~ ḱet́śt́eḿe ChrE, ḱet́t́eḿe ~ ḱećt́eḿe E:Mar Jeg, ḱećt́e·ḿä E:Tel, ḱet́ᵪ́t́iḿe E:Kal ― ḱɛt́f́t́əḿɛ̆ ChrM, ḱät́f́t́əma M:Sel [безрукий] / ohne Hand, ohne Hände. ḱećt́eḿe ṕeŋḱ ḱeŕäś E:Mar (26) Ein Handloser hieb Brennholz. sońć ḱećt́eḿe; kundi͔ńd́eŕeś, a [ḿeńśt́ev́i]. – kumarav́iś E:Mar (256) Selbst ist es handlos; wenn es (aber) angefasst hat, kann es nicht abgelöst werden. – Die Klette. ḱećt́e·ḿä kundi͔·źä E:Tel (VII392) Ohne Hände hat sie sie gefasst.
ḱed́ińe E:Mar (Dem. zu ḱed́). ḱevs vačkud́it́, t́iŕiń t́et́akaj, ḱed́ińet́ (1186) Du hast, Väterchen, Ernährer, deine Hand an einen Stein geschlagen. eźem či͔ŕeva ḱed́ińest (140) An dem Rande der Bank [bewegen sich] ihre Händlein. | maśt́eŕ-ḱed́ińe E:VVr [с мастерскими (ловкими) руками] / einer der meisterliche Hände hat. maśt́eŕ-ḱed́ińeń-suri͔ńeń (II326) Ihr, meine meisterlichen Hände und Finger.
ḱed́iŋǵä E:Kažl (Dem. zu ḱed́).
ḱed́ǵe E:Mar Atr VVr Kad Večk Is Jeg, ḱed́ǵä· E:Ba (Nom. Pl. ḱed́ǵe·t́) ― ḱäd́ǵä M:P Čemb Sel Sučk Ur (Gen. ḱäd́ǵəń, Nom. Pl. ḱät́kt́) (Dem. zu ḱed́ usw.) [? ручка] / ? Händchen (E:VVr); посуда / Gefäss (E:Mar: irgendein kleines; M:P: allg., sowohl kleines als grosses) (E:Mar Atr VVr Kad Večk Is Jeg M:P Čemb Sel Sučk Ur); [корзиночка] / kleiner Korb (E:Ba); [дар, подарок, подарочек] / Gabe, Geschenk, Mitbringsel (E:Večk). vana t́eńet́ si͔ńek śukuńamo, eńaldomo, ṕeškśe ḱed́ǵe maro mazi͔ ĺeḿet́ kundamo E:Večk (III16) Sieh hier, wir sind gekommen, um uns vor dir zu verneigen, um zu bitten, mit einer vollen Schüssel (nach P.: гостинец) das schöne Gedenken an dich zu feiern. | kraska-ḱäd́əǵä M:Temn [? баночка для красок / ? Farbbüchse]. kraska[‑]ḱäd́əǵa, ə̑ŕv́äńäźä, vašu äĺd́ä (VIII420) (Du bist) ein Farbenfass, meine Schwiegertochter, eine trächtige Stute. | ojḿe-ḱed́ǵä E:Ba (Nom. Pl. ‑ḱet́ḱ), vajḿä-ḱäd́gə E:Nask ― vajḿä-ḱät́kt́ (Pl.) M:P, vajḿä-ḱäd́gə M:Sučk [сосуд с водой, ставится на подоконнике при приближении смерти родственника] / ein Gefäss, gefüllt mit Wasser, das beim Herannahen des Todes eines Verwandten aufs Fensterbrett gestellt wird; es wird dann später auf den sogenannten Späneplatz (= Platz, wohin die Späne des Sarges u. dgl. geschafft werden) geworfen (E:Ba); wenn die Mitglieder der Verwandtschaft zur Beerdigung kommen, bringen sie Geldstücke mit, die vor das Heiligenbild gelegt werden; mit diesen Geldstücken kauft man dann eine Schüssel (šavańä), die wie die anderen Gefässe gebraucht wird, u. einen Löffel; diese Schüssel wird v.-ḱ. genannt (E:Nask M:Sučk); [сундук для украшений] / Truhe, worin vormals die Schmucksachen der verstorbenen Frauen der Verwandtschaft viele Generationen hindurch bei dem Ältesten der Sippe (śiŕä kuca im Stammhause) aufbewahrt wurden; am Ostertag versammelte sich die ganze Verwandtschaft (jurə̑m) in diesem Hause; beim Eintreten in die Stube verbeugte sich jeder zuerst vor dieser Truhe, die der Hauswirt am Vorabend aus dem Speicher in die Stube gebracht u. an den Nagel gehängt hatte, u. erst danach vor den Heiligenbildern (M:P). | sovamo-ḱed́ǵe E:StMokl [подарочек, ? подарок / Mitbringsel, ? Geschenk]. sovamo[‑]ḱed́ǵe ḱijaž[‑]ćoram uĺeze͔ (V218) Als Mitbringsel (Gastgeschenke) sollst du, Kijaž, mein Bursche, ‒‒‒ haben. | śula-ḱäd́ǵä [M:?P] [сосуд для кишок / Behälter für Därme]. śula[‑]ḱäd́gə̑c [ḿeźama] (IV440) Welches ist der Behälter für seine Därme? | vajńń ḱäd́gä M:Sel [маслёнка (липовая)] / Buttertopf (aus Lindenholz).
ḱäd́ǵəńä M:P (Dem. zu ḱäd́ǵä). šava ḱäd́ǵəńasa ḱivək karšə̑zt uga·d́äj, af uda·laj (IV714) Kommt jemand mit einem leeren Gefäss dir entgegen, glückt es (dir) nicht.
ḱet́ks ChrE E:Mar ― ḱɛt́ks ChrM, ḱät́ks M: P Sučk [браслет] / Armring, Armband (ChrE E:Mar ChrM); [запястье] / Handwurzel, Handgelenk (M:Sučk). ḱet́kse͔ks [ḿeńd́äź] či͔ŕḱińest E:Mar (I192) Wie ein Armring sind ihre Krummhölzer gebogen.
ḱet́ksḱe ChrE E:Mar, ḱet́ksḱä E:Kažl ― ḱɛt́ksḱɛ ChrM, ḱät́ksḱä M:P (Dem. zu ḱet́ks usw.) [браслетик] / Armring, Armband. moń ḱed́ńem ṕeškśeĺt́ ḱet́ksḱed́e E:Mar (18) Meine Ärmlein waren voll Armbänderchen. ḱäńd́iŕ[‑]paka·ŕga sonza ḱet́kskᴉ͐nza E:Kažl (II112) Sie hat Armringe bis zum Ellenbogen.
ḱed́ńe E:Mar ― ḱɛd́ńɛ ChrM, ḱäd́ńä M:Pš Katm (Dem. zu ḱed́ usw.) [ручка] / Händchen, (auch:) Ärmchen. ḱed́ńed́e ḱed́ńes kuńćid́e E:Mar (1158) Ihr fasstet einander an der Hand. moń ḱed́ńem ṕeškśeĺt́ ḱet́ksḱed́e E:Mar (18) Meine Ärmlein waren voll Armbänderchen. vaj kuz[‑]taratḱet́ ḱed́ńenze͔ E:Mar (1144) O, [wie] Fichtenästlein sind ihre Ärmchen.
ḱed́ev E:MKly ― ḱäd́u M:P (Gen. -və̑ń, Abl. ‑da, Nom. Pl. -ft) ловкий в рукоделии / geschickt in der Handarbeit. ḱed́ev[‑]surov, eŕma, uĺt́aja! E:MKly (VII30) Geschickt, Erjuma, sollst du werden!
2ḱed́ ~ ḱäd́ ChrE, ḱed́ E:Mar VVr Kad Kal Večk, ḱäd́ E:Hl Ba Kažl ― ḱed́ ChrM M:P Sel кожа / Haut, Fell, Balg, Leder; [оболочка] / Schale (an Früchten), (E:Kad auch:) [струп] / Schorf, (M:P auch:) [? верхний слой древесной коры] / ? die obere Rinde des Baumes; [отруби] / Kleie. ḱed́enze͔ kajiź da [pajḿeń] trokska E:Mar (130) Sein Fell warfen sie quer über den Dachbalken des Schuppens. ḱed́enze͔ kańt́ĺit́, si͔v́eĺenze͔ kajśit́, ud́eḿenze͔ se͔vsi͔ź. – [kańśt́iś] E:Mar (235) Die Haut trägt man, das Fleisch wirft man weg, das Gehirn isst man. – Der Hanf. moń ranat́ naŋga ḱed́ a tarǵä E:Kad Meine Wunde verharscht. | al-ḱed́ E:Večk Is ― al-ḱed́ M:P [оболочка яйца] / Eihaut (E:Večk Is); [яичная скорлупа] / Eierschale (M:P). | ej-ḱed́ E:Is [гололедица] / Glatteis. | kal-ḱed́ M:Pš [рыбья чешуя] / Fischschuppe. | kaĺ-ḱed́ E:Kal, kaĺ-ǵäd́ E:Kažl корьё / Rinde zum Gerben des Leders (E:Kažl); [ивовая кора] / Weidenrinde (E:Kal). | kańćor-ḱed́ M:P Sučk, kańćəra-ḱed́ M:Čemb [оболочка льняного семени] / Schale des Leinsamens, Leinspreu. | ḱed́-al E:Mar ― ḱed́-al M:Sel [яйцо с тонкой скорлупой, жировое яйцо] / ein Ei, dessen Schale sehr dünn u. einem Häutchen gleich ist, Windei. | ḱed́-čev́eŕ (‑ǯev́eŕ) E:VVr [летучая мышь] / Fledermaus. | ḱed́-luv E:Mar ― ḱed́-luv M:P Pš Nar Sučk [оболочка] / Häutchen (E:Mar M:P); [плёнка между кожей и мясом] / Schicht zwischen der Haut u. dem Fleisch (M:P Pš Nar Sučk). ńat štasaź-nardasaź śivajt́ v́ärstə̑nza, śivəĺstə̑nza, ḱectə̑nza, ḱed́-luvstə̑nza M:P Diese waschen und trocknen [die Krankheit] aus des Grauen Blut und Fleisch, aus seiner Haut und seinem Hautinneren. salmə̑ksś tuś ḱed́-luvganza M:P, salmə̑ksə̑ś tuś ḱed́-luvganza M:Sučk Die Nadel drang unter die Haut. ḱed́-luvga·nza tuś śäŕäd́əmaś M:Pš Die Krankheit durchzog seinen ganzen Körper (“wenn sie einen ganz anschwellen macht”). kośḱä mašti͔ks jotaftan ‒‒‒ t́elastə̑nza, ḱectənza, ḱed́-luvə̑stə̑nza M: Nar Ich beseitige das Wechselfieber aus seinem Körper, aus seiner Haut, aus seinem Hautunteren. | ḱed́-ḿešok E:Mar [кожаный мешочек, к. кошелёк] / ledernes Säckchen, Lederbeutel. | ḱed́-narmᴉ͐ń E:Ba Kirdž [какая-то птица (? летучая мышь)] / irgendein Vogel (in einem Liede) [? Fledermaus]. aśka t́äjᵪ́t́ä, ińä narmᴉ͐ń, ḱed́-narmᴉ͐ń E:Kirdž (VII416) Geh und tue es, grosser Vogel, Fledermaus! | ḱed́-ńeḿiĺav E:Mar Jeg, ḱed́-ḿemuĺav E:Atr, ḱäd́-ńiḿiĺav E:Gor, ḱäd́-ńi·ḿiĺav E:Ba, ḱed́-ńiḿiĺav E:Večk, ḱed́-ḿiḿiĺav E:Is, ḱed́-ḿiĺav E:Nask ― ḱed́-ḿiĺa·v ~ ḱed́-məĺa·v M:Sučk, ḱed́-ḿiĺa·u̯ M:Ur, kəĺ-məĺa·v M:Jurtk (Nom. Pl. -t) [летучая мышь] / Fledermaus (E:Mar Atr Gor Ba Nask Večk Is Jeg M:Sučk Ur); [бабочка] / Schmetterling (M:Jurtk). | sokə̑r gəĺ-məĺa·v ~ sokə̑·r kəĺ-məĺa·u̯ M:Jurtk [летучая мышь] / Fledermaus. | ḱed́-ba·ŋs E:Kad [оболочка] / Häutchen (z.B. auf heisser Milch). | ḱed́-ṕešt́ińe E:Atr грецкий орех / Walnuss. | ḱed́-śovna· E:Kad (Nom. Pl. ‑śovnu·t), ḱed́-śovna (‑śowna) E:Kal (Gen. ‑śovnuń, Nom. Pl. -śovnut), ḱäd́-śovᴉ͐ń E:Kažl [летучая мышь] / Fledermaus. | ḱed́iń t́eji ~ ḱed́iń t́ejića E:Mar, ḱed́eń t́ei E:VVr, ḱed́eń t́ejića E:Večk, ḱäd́ᴉń t́äića E:Ba ― ḱed́eń t́i·i M:P кожевник / Gerber. | laŋga ḱäd́ E:Ba ― laŋga ḱed́ M:Kr [наружность (человека)] / das Äussere (des Menschen) (E:Ba); [эпидермис] / die äusserste Haut (M:Kr). | mona-ḱäd́ E:Ba [мошонка] / Hodensack. | narks-ḱed́ M:P [трава, лужок] / Rasendecke. | ovtoń ḱed́ E:Mar ― oftə̑ń ḱed́ M [медвежья шкура] / Bärenfell. | pabań ḱed́ M:P, babań ḱed́ M:Sučk [болезнь кожи, от которой дитя чахнет] / eine Kinderkrankheit, die die Haut runzelig macht u. das Kind auszehrt. šabaźəń pabań ḱed́ śävəźä [M:?P] Mein Kind ist an der “Altweiberhaut”-Krankheit gestorben. | si͔ŕä (si͔ŕə) ba·bań ḱäd́ E:Nask ― śiŕä at́äń-babań ḱed́ M:Čemb [какая-то болезнь] / eine Krankheit (E:Nask); [детская болезнь] / eine Kinderkrankheit (M:Čemb) (s. baba: pabań ḱed́). si͔ŕä ba·bań ḱäd́ äjsə̑nza od. sai·źä E:Nask Er hat die “Altweiberhaut”-Krankheit. | ṕäšt́ä-ḱed́ (ṕäšt́ə-ḱed́) M:P [ореховая скорлупа] / Nussschale. | ṕeḱä-ḱed́ M:P [желудочная кожа] / Bauchhaut. ṕeḱä-ḱed́ laŋksa jakaj bewegt sich auf dem Bauche kriechend (Raubtier). | ṕiĺǵä-ḱed́ M:Sel перепонка / Schwimmhaut zwischen den Zehen der Vögel. | pŕa-ḱed́ E [кожа на голове] / Kopfhaut. | popoń pŕa-ḱed́ od. popoń pŕa-ḱed́-d́ikše E:Večk (bot.) осока / [Riedgras, Segge] (durchgestrichen), vgl. čej-t́ikše [Riedgras, Segge] (diese Grasart schneidet nicht wie čej [Riedgras, Segge], ihre Blätter sind schmaler, u. auch sonst ist sie kleiner als čej) (= popuń pŕa-čeŕ E:Is [“Popenhaar”]). | ŕäps-ḱed́ M:Pš Sučk [кожура репы] / Rübenschale. | śäŕä-ḱed́ M:P (Nom. Pl. ‑ḱet́t́) [поросячья кожа] / Ferkelhaut. | śeĺij-ǵe·d́ E:Kad [кора вяза] / Ulmenrinde. | śeĺmə-ḱed́ M:?Pš, śeĺḿə-ḱed́ M:An [веко] / Augenlid. | šama-ḱed́ M:Sučk [перепонка на лице новорождённого] / Membran auf dem Gesicht des Kindes bei der Geburt. | tumuń ḱed́ E:Kad [кора дуба] / Eichenrinde. | uča-ḱäd́ E:Kažl ― uča·-ḱed́ M:P Kr [овчина] / Schaffell. | umaŕ-ḱed́ E:Mar [яблочная кожура] / Apfelschale. | vaj-ḱed́ M:P [внутренний слой кожи] / die unterste Schicht der Haut (die oberste: ḱiśḱä). | vazi͔ń ḱed́ E:Mar [телячья шкура] / Kalbfell. | ḱed́ t́ejims E:Kal ― ḱed́ t́ijəms M:P [дубить] / gerben. | t́ejiź (od.: t́if́) ḱed́ E:Kal [(выделанная) шкура] / (gegerbtes) Leder. | apak t́ejiᵪ́t́ ḱed́ E:Kal ― apak t́iᵪ́t́ ḱed́ M:Sel [(невыделанная) кожа] / (ungegerbte) Haut.
ḱed́eń M:P [кожаный, из шкуры] / ledern, aus Fell.
ḱet́t́eḿe ~ ḱećt́eḿe ~ ḱet́ᵪ́t́iḿe E ― ḱet́f́t́əḿä ~ ḱet́f́t́əma M [без кожи] / ohne Haut.
ḱed́ińe E:VVr (Dem. zu ḱed́) [кожица, шкурка] / Haut, Leder. v́eĺksi͔ńem t́ejńevś ḱed́ińeks (II351) Meine Decke wurde (hart wie aus) Leder.
ḱed́ńä M:P (Dem. zu ḱed́) id. | kal-ḱed́ńä M:P [рыбья чешуя] / Fischschuppe.
ḱet́ks E:VVr Kad ― ḱet́ks ~ ḱit́ks M:P, ḱit́ks M:Pš [тонкая оболочка, плёнка] / dünnes Häutchen (E:VVr Kad); дёрн / Rasen (M:P Pš). | kal-ǵe·t́ks E:Kad [рыбья чешуя] / Fischschuppe. | nar-ḱet́ks M:P Pš, nar-ḱit́ks M:Sučk дёрн / Rasen; [трава, лужок] / Rasendecke (= ḱet́ks). | ṕeščeń ḱet́ks E:VVr [ореховая скорлупа] / Nussschale. | ŕepksi͔ń ḱet́ks E:VVr [кожура репы] / Rübenschale.
ḱet́ksḱä· M:P (Dem. zu ḱet́ks) дёрн / Rasen.
ḱed́i E:Kad ― ḱed́i M:Čemb, ḱed́i M:Sel (Nom. Pl. ‑ᵪ́t́) яровой / Frühjahrs-, Sommer- (z.B. Getreide). | ḱed́i-kši E:Mar, ḱed́e·ŋ́še E:Atr, ḱäd́i-kši E:Gor, ḱäd́i·-kšä E:Ba (Nom. Pl. ‑ḱšit́), ḱed́-kši E:Petr, ḱed́i-kše E:Večk [пирог] / Pirogge (E:Mar); [подсоленный хлеб из ржаной пеклеванной муки] / gesalzenes Brot aus gebeuteltem Roggenmehl (E:Atr Gor Večk: gew. aus Sommerkorn gebacken). t́e [čińt́] eŕva kudi͔sa pańit́ ińičiń provožama ḱed́[‑]kši E:Petr (VIII92) An diesem Tag wird in jedem Haus eine gefüllte Pirogge zum “Geleiten der Ostern” gebacken. | ḱed́i·j-ba·kśa E:Kad ― ḱed́i-pakśä M:Sel [яровое поле] / Frühjahrsaussaat. | ḱed́ińń ṕäŕaka M:Sel [пирог из зёрен яровых] / aus Sommergetreide gemachte Pirogge. | ḱed́-śora (‑źora) M:P, ḱed́i-śora M:Sel [яровые хлеба] / Sommergetreide.
ḱefta E:Nask (St. ḱeftə̑-; Anr. ‑j ~ ḱefta·j) ― ḱefta M:P Alk Čemb Sučk Ur Jurtk (St. ḱeftə̑-; Anr. ‑j ~ ḱefta·j) [младший брат мужа] / jüngerer Mannesbruder; [деверь] / Schwager. moń ḱefta·jəźä M:Jurtk Der jüngere Bruder meines Mannes. ḱeftaj, sak śej M:Čemb Schwager, komm her! [kuĺəńd́əźä‑maŕśäkšńəźä] soń ḱeftə̑ts[‑]ḱälə̑ts, ḱeftə̑ts[‑]ḱälə̑ts, krilań taŕut ot́śu [akĺäńats] M:Mam (IV96) Ihre Schwägerin hörte und bemerkte sie, ihre Schwägerin, die ältere Brudersfrau von Krilas Tarju.
ḱej E:Mar Ba Večk Is Jeg, ḱeŋ́ E:Atr, ḱij E:Kad Kal (Nom. Pl. ḱiᵪ́t́) ― ḱäj M:P Čemb Sel Sučk (Nom. Pl. M:P ḱäšt) марена / Krapp, Färberröte; [красная краска, получаемая из корней марены красильной] / rote Farbe, die aus den Wurzeln der Färberröte (Rubia tinctorum) gewonnen wird. | ḱej-koŕeń E:SŠant [корень марены красильной] / Wurzel der Färberröte. | ḱäj-pańǯf M:P [марена красильная] / Färberröte (Rubia tinctorum). | ḱej-śalgo E:Mar ― ḱäj-śalgă M:P (Gen. ‑śalgəń) [заступ с деревянной ручкой для выкапывания марены] / Eisen (gew. Pflugeisen) mit hölzernem Stiel zum Ausgraben der ḱej-Pflanze. | ḱäjńń targama M:Čemb Sel id. | ḱej-t́ikše (-t́ikše͔) E:Mar марена / Färberröte. — ? Vgl. alt. käjə̑n марьин корень (Paeonia anomala).
ḱäjńä M:P Sel (Dem. zu ḱäj) [марена (красильная)] / Krapp, Färberröte. ad́ä ḱäjńas ‒‒‒ maźi śuŕət́ ḿiń arʿttama M:P Lass uns um Färberröte gehen, wir werden rotes Garn färben!
ḱejov E:Gor (Škud) [назв. г. Киева] / ein Ortsname, die Stadt Kiew. kunčka[‑]v́id́ganzo ḱejovov juti͔t́ (VII238) Mitten (durch das Dorf) hindurch fährt man nach Kiew.
ḱekad́ems E:Atr (Mom.) [закудахтать] / einmal gackern. — [Vgl. ḱeḱeŕd́ems; ḱekńems].
ḱeḱeŕd́ems E:Mar Atr Gor Večk Is, ḱiḱeŕd́ems E:VVr, ḱeḱe·ŕd́ems ~ ḱeḱe·ŕd́ᴉms E:Ba, *ḱiḱeŕd́ems (: ḱiḱiŕd́an) E:Jeg кудахтать / gackern, glucken (E:Mar: monoton, gew. ohne bes. Anlass, vgl. kotnoms; E:Atr Večk Is: aufgeregt) (E:Mar Atr VVr Gor Ba Večk Is Jeg). — [Vgl. ḱekad́ems; ḱekńems].
ḱeḱe·ŕems E:Ba (Iter. zu ḱeḱe·ŕd́ems).
ḱeḱeŕeḱe E:Bug Večk [щепка, дранка для варения супа] / kleiner Holzsplitter zum Kochen der Suppe (wohl eine fig. Bed., vgl. kas. (Radl.) kikrək Kamm, Schopf (der Vögel), (Bl.) kikiriki, misch. (P.) kikərik, tschuw. (P.) kiɢirik [> tscher.B kèkərek, P. (Gen.) kekərek Hahnenkamm, KB (Ram.) kekərek Kamm der Vögel]).
ḱekńems E:Atr Ba [кудахтать, клохтать] / gackern, glucken (mit Unterbrechungen). — [Vgl. ḱekad́ems; ḱeḱeŕd́ems].
ḱekše ChrE E:Kal, ḱekšä E:Kad ― ḱɛš̀ɛ̆ ChrM, ḱäšä M:P [смола] / Teer (M:P: дёготь / Birkenteer) (ChrEM M:P); [смола] / Baumharz, Harz (M:P); смола / Harz, Pech, Teer (E:Kad Kal M:P). ḱäšä ńäjat, kańśks uĺi M:P (IV732) Siehst du [im Traume] Teer, bedeutet das ein Trübsal. | ḱekše-voj E:Kal, ḱikš-oj E:Kažl [смола] / Teer (E:Kal); дёготь / Birkenteer (E:Kažl). | kujgə̑r-ḱäšä M:P дёготь / Birkenteer. | smala·-ḱäšä M:P [сосновая смола] / Kiefernteer. | taza ḱäšä M:P паровой дёготь / gereinigter Teer (Birkenteer, durch Abdämpfen gereinigter Teer, reiner als kujgə̑r-ḱäšä [der gew. Birkenteer]).
ḱäši M:Pš [головня в овсе] / Brandkorn im Hafer. t́ä ṕińəmś ḱäšiji Dieser Hafer ist brandig.
*ḱäšəńä (: ḱäšeńä) M:P (Dem. zu ḱäšä).
ḱekšems ChrE E:Mar Kad Bug Kal Večk SŠant, ḱekše·ms E:Ba, ḱekšums E:Kažl ― ḱɛš̀əms ChrM, ḱäšəms M:P Pš Kr Čemb Sel, ḱekšəms M:Jurtk [прятать, скрывать] / verstecken, verbergen; [прятаться, скрываться] / sich verstecken, sich verbergen. kozo ḱekši͔ḱ, od́iŕvakaj, v́eška poli͔ńet́? E:Mar (16) Wo hast du, junge Frau, deinen kleinen Gatten versteckt? sońć końiḱ-akśalov ḱekšś E:Mar (292) Selbst verbarg sie sich unter der kleinen Bank an der Tür. ŕiv́iźś kov-kov di͔ noras ḱekšś E:Kal (2143) Der Fuchs hierhin, dorthin und versteckte sich in einer Höhle. śt́iŕś ańćak ṕeńa·da uda·lu ḱekšums ḱäńd́ᴉŕś E:Kažl (2150) Kaum hat die Tochter Zeit gehabt sich hinter den Ofen zu verstecken. son ḱekšeź[‑]putoź ḱiŕd́i čama[‑]ĺićanʒo E:Bug (V306) Sie hält ihr Gesicht verhüllt. boba[‑]pulos son ḱekšiĺ E:Bug (V510) Er versteckte sich in Bohnensträuchern. śeń udalov, polaj, ḱekšeĺit́ E:Večk Du hättest dich dahinten verstecken sollen. dumajaś ‒‒‒ son čej-bučkado azravka ḱekšeḿe E:SŠant (I478) Die Herrin dachte sich vor der Waldschnepfe zu verstecken. ṕińəś kudu ḱäši, jakšafti͔ M:P (IV714) Versteckt der Hund sich im Hause, wird es kalt. sońć ḱäšś truba·t́ ftalu M:Sel Er versteckte sich hinter dem Schornstein. [śiŕńäń śijä·ń] lazksə̑nza, [śijä·‑]modas [ḱäšezä] [M:Mam] (IV45) Golden und silbern war ihr Sarg, er barg sie in der silbernen Erde. | śeĺḿet ḱekšems E:Mar [накрывать глаза руками] / die Augen mit den Händen bedecken.
ḱekšeń E:Bug, ḱekšiń E:Kal (Part.): ḱekšeń tarkaso avaŕd́at E:Bug (V276) (Warum) weinst du in einem Schlupfwinkel? | ḱekše͔ń (ḱekšiń) kuŕise͔ nalkśims E:Kal [играть в прятки] / Versteck spielen.
ḱäšəź- M:Pš Čemb (Part.): ḱäšəź-v́ešəź nalʿkśəms M:Pš, ḱäšəź-v́äšəź nalʿkśəms M:Čemb ein Spiel spielen, in dem ein Ring od. irgendein anderer Gegenstand in der Hand eines der Teilnehmenden versteckt wird; dieser versteckt ihn wie im Pfänderspiele, u. ein anderer muss ihn suchen (M:Pš); [играть в прятки] / Versteck spielen (M:Čemb).
ḱekšima E:Mar ― ḱäšema M:P (Gen. -ń) [убежище, лазейка] / Versteck, Unterschlupf. moĺan ḱäšemav M:P Ich verstecke mich. | ḱekšima-tarka E:Mar [id.].
ḱekšekšne͔ms E:Večk Bag Kozl, ḱekšekšńems E:NSurk SŠant (Frequ. zu ḱekšems) [прятаться, скрываться] / sich verbergen. kośt́or alov eŕʒ́ań ćora ḱekšekšne͔ś E:Večk (I214) Kozl (I206) Der junge Ersäne verbarg sich unter dem Holzstoss. kozo, kozo eŕʒ́ań ćora ḱekšekšne͔ś E:Bag (I201), kozoń, kozoń erʒ́ań ćora ḱekšekšńeś E:NSurk (I211) Wo, wo verbarg sich der junge Ersäne? v́eśe jalganzo ḱekšekšńeśt́ E:SŠant (I290) Alle ihre Freundinnen verbargen sich.
ḱekšĺems ChrE E:MKly (Frequ. zu ḱekšems).
ḱekšĺeź E:MKly (Part.) [спрятанный / versteckt]. mon śiśeḿ ijet́ uš ḱekšĺeź jaḱiń (VII42) Sieben Jahre bin ich versteckt gewandert.
ḱekšńems E:Mar Bag, ḱekšne͔ms ~ ḱekšńems E:Večk, ḱekšeńems E:MKly ― ḱäšəńd́əms M:P Aleks Kr Katm (Frequ. zu ḱekšems, ḱäšəms) [скрывать] / verstecken (E:Mar M:P); [скрываться] / sich verstecken (E:Večk Bag M:P Aleks Katm); [находиться в укрытии, прятаться] / verborgen, versteckt sein, sich verstecken (E:MKly). panǯumat́ńeń ḱekšńiŋḱ E:Mar (1134) Versteckt die Schlüssel! čarskoj službado ḱekšeńeś E:MKly (VII30) Vor dem Kriegsdienst des Zaren verbarg er sich. iśt́a sakšni͔ń bašḱir[‑]v́ijd́e ḱekšńeḿe E:Večk (II246) Also war ich gekommen, um mich vor der Baschkirenhorde zu verstecken. avazo ḱekšne͔ś gŕešnojeń ṕećk alov E:Večk (I310) Die Mutter der Armen verbarg sich unter dem Ofen. lomat́ ḱekšńit́ vajǵeĺd́et́ E:Bag (VI136) Die Menschen verstecken sich vor deinem Gekrache. kafttńəń ḱäšəncaź M:P Sie verstecken die beiden. ḱəzə̑nda· moń ezdə̑n ḱäšəńd́išt́ M:P (IV632) Im Sommer versteckt man sich vor mir. šufttńəń ftalga ḱäšəńd́i M:P Er versteckt sich hinter den Bäumen. šolapt́ alga ḱäšəńd́an M:Aleks (IV184) Ich verstecke mich unter der Dachrinne. šufttńəń algańä śudufś ḱäšəńd́i M:Katm (IV255) Die Unglückliche versteckt sich unter den Bäumen. | ḱäšəńd́əms-nalʿkə̑ms ~ ḱäšəńd́eź nalʿkə̑ms M:Sel [играть в прятки] / Versteck spielen.
ḱekšńi E:Mar [прячущийся] / einer der sich versteckt.
*ḱäšəŋkšńəms (: ḱäšeŋkšńan, ‑i M:P) M:P Kard (Frequ. zu ḱäšəńd́əms). kaĺd́avńäćəń toń ḱäšəŋkšńi M:Kard (IV477) Er versucht deine Schlechtigkeit zu verbergen.
*ḱäšəŋkšńəft́əms (: ḱäšeŋkšńeft́an) M:P (Fakt. zu ḱäšəŋkšńəms).
*ḱäšəńt́f́t́əms (: ḱäšeńt́f́t́an, ‑i) M:P (Fakt. zu ḱäšəńd́əms).
*ḱäšəńt́f́ńəms (: ḱäšeńt́f́ńan) M:P (Frequ. zu ḱäšəńt́f́t́əms).
ḱekšev́ems E:Mar Večk Bag Kozl NSurk ― ḱäšəvə̑ms M:P, ḱäšuvə̑ms M:Lemd (Refl.-Pass. zu ḱekšems usw.) [прятаться] / verborgen sein, verborgen bleiben (E:Mar Večk Bag Kozl NSurk); [мочь скрываться] / sich verstecken können (M:P Lemd). t́eze͔ a ḱekševat E:Mar Hier kannst du nicht verborgen leben. uš či-pas ḱekševś taracondo E (I36) Er hat die Sonne mit seinen Zweigen verdeckt. kaŕ-pulozo ‒‒‒ eś ḱekšeft́ E:Večk (I214) E:Bag (I201) E:Kozl (I206), kaŕ[‑]pulozo ‒‒‒ eź ḱekševt́ E:NSurk (I211) Seine Bastschuhlasche blieb nicht verborgen. inza·mat́ alu ṕiźəmd́ä af ḱäšə̑vat M:P (IV694) Unter der Egge kannst du dich nicht vorm Regen verstecken. kulə̑ma·da af ḱäšuvat M:Lemd (IV175) Vor dem Tode kannst du dich nicht verstecken.
ḱekševkšne͔ms E:Bag Kozl, ḱekševkšńems E:NSurk (Frequ. zu ḱekšev́ems) [прятаться] / verborgen sein, verborgen bleiben. v́eśe ruŋgozo eŕʒ́ań ćorań ḱekševkšne͔ś E:Bag (I201) Der ganze Körper des jungen Ersänen blieb verborgen. v́eśeń, v́eśeń eŕʒ́ań ćora (ʒ́-) ḱekševkšńes E:NSurk (I211) Der junge Ersäne blieb völlig verborgen.
*ḱäšft́əms (: ḱäšft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu ḱäšəms).
*ḱäšfńəms (: ḱäšfńan) M:P (Frequ. zu ḱäšft́əms).
*ḱäšfńəkšńəms (: ḱäšfńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱäšfńəms).
ḱelaś M:P Čemb Sučk [?] Večk Prol, ḱeĺaś M:Ur Jurtk [лисица] / Fuchs. | ḱelaźń šapka M:Sučk, ḱelaźəń šapka M:Prol [лисья шапка] / Mütze aus Fuchspelz. ḱelaźəń šapka staftan M:Sučk (IV840), ḱe·laźəń šapka susta·ftan M:Prol (IV837) Ich werde eine Mütze aus Fuchspelz nähen lassen.
ḱelaśḱä M:P (Dem. zu ḱelaś).
ḱelguža M:Temn [ḱelu + kuža] [мокш. назв. с. Лесное Цыбаево] / moksch. Name des Dorfes Lesnoje Zybajewo, Bez. Temnikow, Gouv. Tambow.
1ḱeĺ ChrE E(allg.) ― ḱɛĺ ChrM, ḱäĺ M(allg.) [язык] / Zunge; Klöppel; Sprache. ḱeĺeze͔ kundatot́ś E:Mar Er wurde stumm (“verlor seine Zunge”). ḱizna mori͔, a [t́eĺńa] ḱeĺeze͔ kundati͔. – kukuškaś E:Mar (236) Es singt im Sommer, aber im Winter wird es stumm. – Der Kuckuck. ton ḿińeḱ ḱeĺce͔ a maštat E Du kannst nicht unsere Sprache. | azaŕć ḱeĺ E:NSurk [рана от повреждения] / durch Verletzung entstandene Wunde. | čalga·ma-ḱeĺʿt́ (Pl.) E:Kal [края льномялки] / die Seiten der Flachsbreche, die unten eine Rinne bilden. | eŕʒ́äń ḱeĺ E:Mar [эрзянский язык] / die ersänische Sprache. | ḱeĺ-bazar E:Mar ― ḱäĺ-pazar M [“язык-базар”, множество слов] / “Sprachenbasar”, Menge von Worten. vasoldo si͔ ḱeĺ[‑]bazar, ḱeĺ[‑]bazari͔ń ḱeĺeze͔ araś. – śormaś E:Mar (266) Von der Ferne kommt ein Zungenbazar, der Zungenbazar hat keine Zunge. – Der Brief. [itškəźd́ä] saf [ḱäĺ]-pazar, [ḱäĺ]-pazarə̑ń [ḱäĺəts] aš. – śormaś M (IV620) Aus weiter Ferne ist ein Sprachenbasar gekommen, der Sprachenbasar hat (aber) keine Zunge. – Der Brief. | ḱeĺ-ṕŕa E:VVr, ḱeĺ-ṕiŕa E:Večk [кончик языка] / Zungenspitze. | ḱeĺ-vaŕa E:Ba Večk глотка / Schlund, Gurgel. | ḱäĺ-v́äškəńä (? ‑v́äšḱäńä) M:P Sel [язычок] / Glottis, Zäpfchen. | lomań-ḱeĺ E:Večk Kozl Vez [человеческий язык] / die menschliche Sprache. | ĺeṕə-ḱäĺ M:Pš [заика] / Stotterer. | naksada ḱäĺ M:P [заика, шепелявый (ругат.)] / “Faulzüngiger” (Schimpfw. für einen Stotterer od. Lispler). | ṕeĺ-ḱeĺ E:Mar Ba Večk, ṕeĺ-ḱeĺ (-ǵeĺ) E:Atr Is ― ṕäĺə-ḱäĺ M:Pš, ṕäĺä-ḱäĺ M:Sel Sučk картавый, [заика, шепелявый] / “Halbzüngiger”, Stotterer, Schnarrer, Lispler (überh. Person, die einen Laut od. mehrere Laute, z.B. s, r, nicht richtig aussprechen kann). | śardoń ḱeĺ E:Seledba [какое-то растение (сходное скерде)] / irgendeine Pflanze (dem Pippau ähnlich). | śijä-ḱäĺ M:P [красноречивый, краснобай] / schönrednerisch, Schönredner. | tol-ḱeĺ E:Mar, tol-ǵeĺ E:Ba Večk [пламя] / Flamme (E:Mar). | toloń ḱeĺ E [“огневой язык”] / “Feuersprache”. | toloń ḱeĺc sodi͔ća [“знающий огневой язык” (об умеющем затушить пожар] / “der Feuersprache Kundiger” (wird von einem Menschen gesagt, der die Feuersbrunst (durch Zauberkraft) löschen kann). | valańa ḱeĺ E:Mar [бойкий на язык, вкрадчивый, льстивый] / glattzüngig, zungenfertig. son valańa ḱeĺ uĺeze͔! (1124) Habe sie eine glatte Zunge! | v́ežǵeĺ E:Mar, v́ežǵe·ĺ E:Ba Is, v́ižǵeĺ E:Atr Večk, v́eška ḱeĺ E:VVr, v́išḱeĺ ~ v́ižǵeĺ E:Kad, v́išḱeĺ E:Kal ― v́äžǵäĺ M:Sučk язычок / Glottis, Zäpfchen.
ḱeĺt́eḿe E:Mar ― ḱäĺf́t́əḿä ML63(M) [немой, без языка] / stumm, ohne Zunge. sońć kšni͔ń, a korti͔, ḱeĺt́eḿe, a sońć śiśem lomańiń koŕas poŕi. – ṕilaś E:Mar (256) Es ist aus Eisen, es spricht nicht, es ist ohne Zunge, aber es nagt mit der Kraft von sieben Menschen. – Die Säge.
ḱeĺińe E:Mar (Dem. zu ḱeĺ) [язык] / Zunge. gajǵi bajaga vaĺǵejet́, čoĺed́i narmuń ḱeĺińet́! (1140) [Wie] eine lautklingende Glocke [ist] deine Stimme, [wie] ein zwitschernder Vogel deine Zunge.
ḱeĺiŋǵe E:Kal (Dem. zu ḱeĺ) [язык] / Zunge, (auch:) [крючок] / Widerhaken (der Angel).
ḱeĺńe ChrE E:SŠant ― ḱäĺńä M:P (Dem. zu ḱeĺ, ḱäĺ) [язык] / Zunge; Klöppel; Sprache. | eŕźań ḱeĺńe E:SŠant [эрзянский язык] / ersänische Sprache. vaśńa noldan eŕźań ḱeĺńe (I75) Zuerst sende ich [in die Welt] die ersänische Sprache. | lomań-ḱeĺńe E:Večk SŠant [человеческий язык] / die menschliche Sprache. lomań-ḱeĺńese͔ ‒‒‒ pškad́ekšńeś (I154) Er sprach in menschlicher Sprache. | ṕeska-ḱeĺńe E:Atr [? песчаный холмик, ? песчаная коса в воде / ? Sandrücken im Wasser]. ton iĺa puva ṕeska[‑]ḱeĺńeva! (I450) Blase nicht über Sand! | v́ežǵe·ĺńä M:Jurtk [язычок] / Glottis, Zäpfchen.
ḱeĺńijiv́ims E:Kal [извиваться, мерцать, пылать, пламенеть] / züngeln, flackern, flammen, in zungenförmigen Flammen lodern (grosses Feuer).
ḱeĺks E:Ba Jeg ― ḱäĺks M:Čemb [язык, язычок] / Zunge, Zünglein, Klöppel (der Glocke u. dgl.) (E:Ba Jeg M:Čemb); [рычаг, клапан (у мялки)] / Hebel (Messer) (der Flachsbreche) (E:Ba). | bajagań ḱeĺks ~ bajaga-ḱeĺks E:Mar [язык колокола] / Glockenklöppel. kardo[‑]ṕŕaso kšni͔ń ajgor. – bajagaś i bajagań ḱeĺksi͔ś (232) In dem Oberboden eines Pferdestalles ist ein eiserner Hengst. – Die Glocke und der Klöpfel. bajaga[‑]ḱeĺksi͔ńt́eń sodi͔źe (295) Er band ihn an dem Glockenklöppel fest. | čalgamo-ḱeĺks E:Mar Atr, čalgamoń ḱeĺkš E:VVr, čalgamo-ḱeĺkš E:Ba Is SŠant, čalgamo-ḱeĺks ~ ‑ḱeĺkš E:Večk [рукоятка мялки] / Griff der Flachsbreche. | puvə̑də̑ma-ḱäĺks M:Čemb Sučk [клапан у мялки] / Hebel (Messer) der Flachsbreche.
ḱeĺkš E:Večk Is [язык колокола] / Glockenklöppel. | čalgamoń ḱeĺkš E:VVr, čalgamo-ḱeĺkš E:Ba Večk Is SŠant [рукоятка мялки] / Griff (Messer) der Flachsbreche. | puvə̑də̑ma-ḱäĺkš M:Sučk [клапан у мялки] / Klappe (Messer, Hebel) der Flachsbreche.
ḱeĺev‑: ḱeĺev-valov E:VVr [словонаходчивый, говорливый] / zungenfertig, redegewandt. a ḱeĺev[‑]valov t́ejt́eŕan (II369) Ich bin kein zungenfertiges Mädchen. | ḱeĺev-važuv E:Ba ответливый / zungenfertig, redegewandt, schlagfertig.
ḱeĺa ~ ḱeĺe E:Mar, ḱeĺa E:Bug, ḱeĺe E:Ba, koĺa E:Atr VVr Kad Večk Is NSurk ― kəĺä M:P, kə̑ĺä M:Čemb Sučk, kĺä ~ kĺe M:Vert, kəĺä ~ gəĺä M:Ur, gəĺə M:Jurtk [будто бы, якобы] / angeblich, vermeintlich; [а именно] / nämlich; дескать / so sagt man, so heisst es. son ḱeĺa kortaś E:Mar Er erzählte nämlich. son, gəĺə, korta·ś M:Jurtk Er erzählte nämlich. “uš [ḿeźeń]”, ḱeĺa, “šum eĺ si͔?” E:Mar (114) “Was für ein Geräusch”, spricht er, “nähert sich?”. nuš, koĺa, sonde͔ se͔vsi͔ź kŕisat́ńe E:NSurk (III324) [Nun, heisst es (sagen die Leute)], die Ratten werden ihn schon fressen. už a [jovksḱese͔] ḱeĺaso E:Bug (V468) Nicht nach Geschichten, nicht nach dem Hörensagen. lomań[‑]ḱeĺaso mon kortan E:Mar (1214) Den Leuten nach erzähle ich. saldatsḱej žerbań kĺe, śoraj, targama! M:Vert (VIII464) Um des Militärdienstes wegen, mein Sohn, das Los zu ziehen! — Tschuw. kala sprechen, sagen; mong. kele (bergtscher. kelem, wiesentscher. kalam).
ḱeĺaš M:P [старинное мокш. мужское имя] / ein alter moksch. Männername.
ḱeĺä M:P Kr Ur (Gen. ḱeĺəń) [лоскут полотна] / Leinwandstreifen; (M:Ur:) [простыня] / Laken. | acam-ǵeĺä M:P, acam-ḱeĺä [M:?Ur] [простыня, полотно] / Tuch, das über die Matratze gebreitet wird, Bettuch, Laken.
ḱeĺəńä M:P Kr (Dem. zu ḱeĺä) [лоскуток полотна] / Leinwandstreifen. akša panarnä laŋksə̑nza, akša [ḱeĺəńä] pŕasə̑nza M:Kr (IV539) Es hatte ein weisses Hemd an, ein weisses Tuch um seinen Kopf.
ḱeĺä·ćams E:Ba ― ḱäĺäćams M:P Pš Sučk, ḱäĺəćams M:Mam [стонать] / klagen; жаловаться / sich beklagen (E:Ba); [мошеннически выманивать] / sich etw. durch Schmeicheleien, (betrügerisches) Zureden verschaffen, erschwindeln (M:P Pš); [манить, заманивать] / locken, verlocken; уговаривать / (durch schmeichelnde u. listige Worte) überreden (M: Pš); [обманывать] / betrügen; [лгать] / lügen (M:P Sučk); [успокаивать хитрыми словами] / jdn. durch listige Worte besänftigen (M:Mam). ton soń ḱäĺət́śak [M:Pš] Überrede ihn mit schmeichelnden und listigen Worten! son moń əŕva·ks ḱäĺät́śamań M:Pš Er verlockte mich, seine Frau zu werden. šät́ ḿiŕt́ćä ḱäži uĺi, ḱäĺćä marʿta ḱäĺəćak, valćä marʿta valaćak M:Mam Vielleicht ist dein Mann grimmig, besänftige ihn mit deiner Zunge, überrede ihn mit deinen Worten! — [Vgl. 1ḱeĺ].
*ḱäĺəćakšńəms (: ḱäĺećakšńan, ‑i) [M: Mam] (Frequ. zu ḱäĺəćams) [успокаивать хитрыми словами] / jdn. durch listige Worte besänftigen.
ḱeĺäš M:Kuld [назв. местности] / ein Ortsname (in einem Liede). šatši śorə̑da ḱeĺäžəń pakśät́ v́id́əźä, v́eĺəń ṕŕafks-šińd́i, ńäń v́eĺ-ozksə̑ńd́i kopšańd́i Er besäte die Felder von Keläsch mit wachsendem Getreide, das zum Dorfopfer und für Piroggen zum Feiertage des Dorfes (verwendet wird). — [Vgl. 1ḱeĺe: ḱeĺəš].
1ḱeĺe ChrE [E:?Mar] Večk Bokla, ḱäĺi E:Ba ― ḱeĺ ChrM, ḱeĺ M:P (Gen. ‑eń, Abl. ‑d́ä) [ширина] / Breite; (mit Gen. als Nominativus absolutus) [сквозь, вокруг, повсюду] / durch, in – herum, überall in (auf, an). mastoroń ḱeĺe koŕononzo E:Večk Um die Erde herum strecken sich seine Wurzeln. v́eĺeń ḱeĺe jofti͔ńek E:Bokla Wir haben (es) überall im Dorfe erzählt. uda·laś säŕga· iva·nᴉ͐ń mat́ŕa, ḱäĺi·va E:Ba (I180) Wohlgeraten war Ivans Matrja an Höhe und Breite. | iḱeĺks ḱeĺe E:VVr, iḱi·ĺks ḱeĺä E:Kad, iḱeĺś ḱeĺe E:Atr, iḱiĺć ḱä·ĺä E:Ba, iḱeĺć ḱeĺe E:Večk Is NSurk [перёд рубашки] / die vordere Seite des Hemdschosses, Vorderstück des Hemdes (E:Is). | udalć ḱeĺe E:Atr Večk Is NSurk, uda·lć ḱä·ĺä E:Ba, udalks ḱe·ĺä E:VVr Kad задняя часть рубашки ниже пояса / Unterteil des Hinterstückes des Frauenhemdes (von der Gürtelgegend an), der aus einer ganzen Tuchbreite besteht, Gesäss, der Hintere. čuŕćeń udaĺć ḱeĺe a svaᵪa E:NSurk (II482) Svacha mit bepisstem Hemd-Hinterteil! — [Vgl. ḱeĺä].
ḱeĺese͔ E:Mar VVr Večk [?]Kal ― ḱeĺəsă M:Pš Čemb Sel Sučk Ur, *ḱeĺəsa (: ḱeĺesa) ~ ḱeĺʿca (Nom. Pl. -t) M:P (Iness.) [настежь] / in der (ganzen) Breite, weit offen (z.B. Tür), (E:Mar Večk M:P Pš Čemb Sučk Ur auch:) (mit Gen.) [шириною] / von der Breite von etw., so breit wie, (M:P auch [mit plural. Poss.-Suff.]:) [совместно, в коллективе] / (wir, ihr, sie) gemeinsam, im Artel. kuva kučan šuḿińeń? mazi͔ poŕatkań kuvamso, ḱeĺej uĺićań ḱeĺese͔ E:VVr (II347) Wo lasse ich meine Klage hören? In der (ganzen) Länge der schönen Häuserreihen, in der (ganzen) Breite der breiten Strasse. ḿeŕat a ḿeŕat ḱeĺese͔ orta pańžomosk E:VVr (II324) Erlaubst du ihnen die Pforte weit aufzumachen? kurgo·ń ḱe·ĺese͔ e ra·ḱit́ E:VVr (II384) Sie lachen aus vollem Halse. [pŕiomt́ ḱeĺəsa pŕä-šäjäŕńanza] M:Sel (IV395) So breit wie das Annahmehaus (ist), (liegt) sein Haar (umher). lopańanzo ḱed́eń ḱeĺese͔t́ E:Mar, ḱäd́əń ḱeĺʿcat lopańanzə̑n M:P Seine Blätter sind von der Breite einer flachen Hand. kafta ḱeĺəsa panar M:P Ein Hemd von zwei Tuchbreiten. koto ḱeĺəse͔ panar E:Mar, kota ḱeĺəsa panar M:P Ein Hemd von sechs Tuchbreiten (M:P: aus sechs verschiedenen Tuchstreifen). jakaj ‒‒‒ kota ḱeĺəsa guma·ć-paĺasa, ḱeĺəsa[‑]ṕäĺəsa, śormav ožasa M:Kars (IV208) [Sie] geht ‒‒‒ in einem Leinenhemd von sechs Tuchbreiten, mit gestickten Ärmeln von anderthalb Tuchbreiten. jakaj ‒‒‒ v́ət́ä ḱeĺəsa guma·t́ś paĺasa [M:Sel] (IV235) [Sie] geht ‒‒‒ in einem Hemde aus Kumatsch von fünf Tuchbreiten. | ḱeĺəsə̑nə̑k M:P [мы все вместе, в коллективе] / wir alle gemeinsam, im Artel. | ḱeĺəsə̑nə̑nt M:P [вы все вместе, в коллективе] / ihr alle gemeinsam, im Artel. t́iń moĺʿt́ada ḱeĺəsə̑nə̑nt numa Geht ihr alle gemeinsam (im Artel) ernten? | ḱeĺəsə̑st M:P [они все вместе, в коллективе] / sie alle gemeinsam, im Artel. | ḱeĺese͔ panǯums E:Kal [открывать настежь] / (Tür od. Pforte) weit aufmachen.
ḱeĺes ChrE E:Mar Petr Večk Bag SŠant Jeg, ḱäĺes E:Škud, ḱäĺəs ~ ḱäĺᴉs E:Nask ― ḱeĺəs M:P Pš Čemb Jurtk (Ill.) [вширь, настежь] / in die volle Breite, weit offen (z.B. Tür); [разбросанный всюду] / überallhin zerstreut; [сквозь, вокруг, повсюду] / durch, in – herum, überall in (auf, an). mastori͔ń ḱeĺes jaḱićan E:Mar (1214) Ich bin eine, die im Lande umhergegangen ist. čamanzo ḱeĺes ĺeĺeń[‑]vaśkamoń śeĺv́ed́enze͔ E:Mar (1216) Das Antlitz meines Bruders, des mich verzärtelnden, ist von Tränen übergossen. pakśäń ḱeĺes od́iŕva avaŕkšńi E:Mar (249) Über das Feld hin klingt das Klagelied einer jungen Frau. ḱeĺes panǯiźe ortańt́ E:Večk Er öffnete das Tor sperrangelweit. ti͔ń pańǯᴉŋḱ orʿtańt́ ḱäĺᴉs E:Nask (III246) Das Tor macht weit auf! a pandžuv́e ḱeŋkš ḱeĺes E:Petr (VIII230) Die Tür kann man nicht angelweit öffnen. mastoroń ḱeĺes koŕene͔ze͔ E:Bag (I31) Die ganze Erde erfüllen seine Wurzeln. mastoruń ḱeĺes ‒‒‒ ĺivĺit́ad E:SŠant (I263) Ihr fliegt durch das ganze Land. mastoro·ń ḱeĺe·s jakśt́e·ŕ v́eŕńazo E:Jeg (192) Überall auf der Erde umher wurde sein rotes Blut verspritzt. mastoŕ ḱäĺes doma [noldi͔ńźe] E:Škud (VII248) Umher auf den Boden warf Doma sie. puĺś kutt́ ḱeĺəs sə̑ra·tś M:P Der Staub verbreitete sich in der ganzen Stube. pańd́žińä ḱeŋkšt́ ḱeĺes M:P Ich öffnete die Tür sperrangelweit. kńigat́ńä šra laŋksa aštšišt́ ḱeĺəs (~ šra laŋks sraftf ḱeĺəs) M:P Die Bücher liegen über den ganzen Tisch zerstreut. srafti͔ńä stakant́ ḱeĺəs M:P Ich zerbrach das Glas in kleine Stücke. ḱeĺəs moĺi M:P Er geht ? quer über, ? querübergehend.
ḱeĺelma E:Mar [ширина] / Breite.
ḱeĺńe ChrE, ḱäĺńe E:Škud ― ḱeĺńä M:P Temn (Dem. zu ḱeĺe, ḱeĺ) [ширина] / Breite. čuvtoń lomań, vaj moń sä͔ŕńese͔, vaj moń ḱäĺńese͔ E:Škud (VIII242) Ein hölzernes Mensch(enbild), von meiner Höhe, von meiner Breite! moŕät́ aš śeŕńac, moŕät́ aš ḱeĺńac [M:P] (IV388) Das Meer hat keine (messbare) Tiefe, das Meer hat keine (messbare) Breite. śiŕidnaj śeŕńä, ḱiĺidnaj ḱeĺńä M:Pičep (VIII286) Sie ist eine von mittlerer Grösse, eine von mittlerer Breite.
ḱeĺej ~ ḱeĺeŋ́ ~ ḱeĺev ChrE, ḱeĺej E:Mar Jeg, ḱeĺeŋ́ E:Atr, ḱäĺi·j E:Ba, ḱeĺev E:Kal ― ḱeĺi ChrM M:P Sp [широкий] / breit; (E:Kal:) [просторный (платье)] / weit (Kleid). t́et́azo se͔ŕej, avazo ḱeĺej E:Mar (262) [Sein] Vater ist hoch, [seine] Mutter ist breit. ḱeĺej v́ed́iń ujića E:Mar (23) Du, Überschwimmer des breiten Wassers! [ḿiń] ortadotak ḱeĺejt́aŋk E:Mar (1114) Noch breiter sind wir als deine Pforte. | ḱeĺi końä M [широколобый] / breitstirnig, Breitstirniger. ḱeĺi końä afo·ńä, proks rabo·taj, eśt́ijənza parə̑c aš. – kajməś (IV628) Afonä mit breiter Stirn, immer arbeitet er, für sich selbst zieht er keinen Vorteil daraus. – Der Spaten. | ḱeĺi kurga ~ ḱeĺi kə̑rga M:P разиня / Gaffer. ḱeĺi kurga joŕasi͔ńä, śəŕata·ńä kočkasi͔ńä M (IV628) Ein Breitmaul wirft sie (hin und her), eine Waise sammelt sie. | ḱeĺi laftu M:Sel [широкоплечий] / breitschulterig. | ḱeĺej lopa E:Mar, ḱeĺev lopat (Pl.) E:Večk [подорожник большой] / grosser Wegerich, Wegblatt (Plantago major L.). | ḱeĺejste͔ E:Mar (Adv.) [широко, обширно] / breit, weit. ortazo panǯoź ḱeĺejste͔ (1114) Ihre Pforte war weit geöffnet.
ḱeĺejǵe E:VVr (Dem. zu ḱeĺej) id. taradi͔ń ṕeĺej śejed́ǵe, loṕińeń ṕeĺej ḱeĺejǵe (II352) An Zweigen dicht, an Blättern breit.
ḱeĺejńe E:Mar (Dem. zu ḱeĺej) [широкий] / breit. vaj ḱeĺej, ḱeĺej, ḱeĺejńe! (1120) O, breit ist sie, breit, so breit! a se͔ŕejńe, uŕakaj, a ḱeĺejńe (116) Nicht hoch, Schwägerin, nicht breit.
ḱiĺińä (? ḱeĺińä) M:Šad [широкий] / breit. vaj kaĺ-kužəń v́eĺəńä, kut́ v́eĺəńä ḱiĺińä [O, das Dörflein Kalj-Kuža (“Weidenau”), wenn auch nur ein Dörflein, (so) doch breit].
ḱeĺejgadoms E:Mar, ḱeĺekadoms E:Atr, ḱäĺi·jgadᴉms E:Ba, ḱeĺijgadə̑ms ~ ḱeĺga·dums E:Kad, ḱeĺgadums E:Kal [становиться шире, шириться] / breiter werden, sich ausbreiten (E:Mar: z.B. Fluss im Frühjahr, Krummholz) (E:Mar Atr Kad); [распадаться, растворяться] / zerfallen, zergehen (E:Atr Kad); [ломаться (сосуд)] / auseinandergehen (Gefäss) (E:Kal).
ḱeĺejgavtoms E:Mar, ḱeĺekaftoms E:Atr, ḱeĺgaftums E:Kad, ḱäĺgaftums E:Kažl [расширить, сделать шире, открыть дальше] / erweitern, breiter machen, weiter öffnen (Tor) (E:Mar); [распространить, рассеять] / verbreiten, zerstreuen (z.B. einen Haufen) (E:Kad Kažl).
ḱeĺəš M:P Pš (Abl. ḱeĺəžda) [широкий] / breit.
ḱeĺəštams M:P Pš, ḱeĺəštə̑ms M:Gor [расширяться, распространяться] / breit(er) werden, sich verbreiten. ḱeĺəštə̑za ḱeĺćä M:Gor (IV428) Möge deine Breite breiter werden!
*ḱeĺeḿems E:Petr ― ḱeĺəməms M:P Sel Sučk Pičep Bar Atjur Ur, ḱeĺə·məms M:Jurtk [становиться шире, шириться] / breiter werden, sich ausbreiten, (M: Sučk auch:) [разваливаться, ломаться] / zerfallen, auseinandergehen (z.B. ein Gefäss). [ṕiĺǵindza] śulmasi͔ź ĺeŋksa (iĺast ḱeĺemt́) E:Petr (VIII188) Seine Beine werden mit Lindenbast zusammengebunden (damit sie sich nicht ausbreiten können). goražks [ḱeĺeḿiᵪ́t́] M:Sel (IV396) Sie erweitern sich zu Schmuckmünzen. uśkə̑ks v́eńeḿijᵪ́t́, goražks ḱeĺiḿijᵪ́t́ M:Atjur (VIII368) Sie verlängern sich zu [einer] Kette, sie breiten sich gross wie Münzen aus. mastə̑ru pə̑raᵪ́t́, goražks ḱeĺeḿijᵪ́t́ M: Bar (VIII296) Sie fallen an den Boden und verbreitern sich wie Ziermünzen.
? *ḱeĺeḿt́ems E:Mar ― *ḱeĺəpt́əms (: ḱeĺept́an, ‑i) M:P, ḱeĺəptə̑ms M:Ur, ḱeĺə·pt́əms M:Jurtk [расширить] / ausbreiten (M:P: z.B. Rock, Kleid) (E:Mar M:P); [уширить] / breit machen (M: Jurtk); [расставить, увеличить] / breiter, weiter machen, vergrössern; (kurga als Obj.:) [зевнуть] / einmal gähnen (M:P). [ḱeĺeḿt́iźe] vaŕanzo E:Mar (225) Sie hat ihr Loch ausgebreitet. ḱeĺəpca kudə̑ška·, pə̑rda·sa, tuva[‑]kulə̑ška·. – vato·laś M (IV629) Breite ich es aus, ist es von der Grösse eines Hauses, wickle ich es zusammen, ist es von der Grösse einer Schweineleiche. – Die Strohmatte.
ḱeĺəpńəms M:P Čemb (Frequ. zu ḱeĺəpt́əms) [увеличивать, расширять] / vergrössern, ausbreiten; (kurga als Obj.:) [зевать] / gähnen.
*ḱeĺəpńəkšńəms (: ḱeĺəpńəkšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱeĺəpńəms).
1ḱeĺej E:Mar Večk Is Jeg, ḱeĺe·ŋ́ E:Atr, ḱeĺeje E:VVr, ḱäĺi·ja E:Ba (Nom. Pl. -t), ḱeĺij E:Kal (Nom. Pl. ḱeĺiᵪ́t́), kĺej E [тетёрка] / Birkhuhn (E:Mar Atr VVr Kal); [тетерев] / Birkhahn (E:Večk Is Jeg); куропатка / Feldhuhn, Rebhuhn (E). | glukoj ḱeĺej E:Is [глухарь, глухарка] / Auerhahn, Auerhuhn. | ḱeĺiiń kunda·ma E:Kal ― ḱeĺiiń kunda·ma M:[?]Sel [снасть для ловли тетеревов] / Fanggerät für Birkhühner. — Vgl. ? osm. keklik (= kebk) Rebhuhn.
ḱeĺejńe E:Večk Is Jeg (Dem. zu ḱeĺej) [тетерев] / Birkhahn. šat́orne͔t́ laći, ḱeĺejńet́ kuńći E:Večk (II40) Sie legt Vogelnetze, fängt Birkhühner.
ḱeĺems ChrE E:Mar VVr, ḱeĺe·ms E:Ba ― ḱɛĺəms ChrM, ḱäĺəms M:P Kr Čemb Sučk, ḱeĺəms M:Jurtk [шлёпать, переходить вброд] / waten, durchwaten. ḱäĺan ə̑rda·zga (lovga) M:P Ich wate im Schlamm (Schnee). mon ḱäĺińä t́ä ĺäjt́ M:P Ich durchwatete diesen Fluss.
ḱeĺića E:Mar [шлёпающий] / der Watende. se͔ŕej ili͔ń ḱeĺića (23) Du Durchwater des tiefen Schlammes.
ḱeĺńems E:NBajt, ḱeĺńe·ms E:Ba ― ḱäĺəńd́əms M:P [Mam] Čemb Sučk (Frequ. zu ḱeĺems, ḱäĺəms) [шлёпать] / waten. pə̑lma·ndžava ə̑rda·skat [ḱäĺəńd́əĺəd́ä] [M:Mam] (IV515) Ihr seid bis ans Knie durch Kot gewatet.
ḱeĺńeź E:NBajt: se͔ŕej lovga čijńeź, se͔ŕej lovoń ḱeĺńeź (V384) Vom Laufen in tiefem Schnee, vom Waten in tiefem Schnee.
ḱeĺćems E:Mar (Frequ. zu ḱeĺems) [шлёпать] / waten.
*ḱäĺəvəms M:P Kr [Mam] (Refl.-Pass. zu ḱäĺəms) [(мочь) шлёпать] / durchwatet werden (können). t́ä ĺäjəś af ḱäĺəv́i M:P Dieser Fluss kann nicht durchwatet werden. af ḱäĺəźńä ḱäĺəv́i M:Kr Kann nicht watend durchwatet werden. moń [ṕet́ša·ĺńäźä] af [ujəv́i], af [ḱäĺəv́i] [M: Mam] (IV601) Ich kann meine Sorge weder überschwimmen, noch sie durchwaten.
ḱeĺenšt ChrE, ḱeĺenšt ~ ḱeĺanšt (Gen. -i͔ń) E:Mar, ḱiĺe·ŋš E:Atr, ḱiĺäŋkš E:VVr, ḱiĺaŋkš E:Gor Večk, ḱeĺa·ŋkš E:Ba, ḱeĺe·ńš E:Kad, ḱiĺe·nč ~ ḱiĺe·ńč E:Kažl, ḱiĺaŋ́š E:Is ― ḱeĺaŋkš M:Sučk, ḱeĺäńč́ M:Ur [моток ниток на пальцах] / Faden in einem Fingersträhnchen (ChrE); [нитка, обмотанная восьмеркой вокруг большого пальца и кисти] / einmal kreuzweise um Daumen u. Handteller geschlungener Faden eines Fingersträhnchens (E:Mar); [моток на пальцах] / Fingersträhnchen (E:Atr VVr Gor Ba Kad Kažl Večk Is M:Sučk Ur). | ḿišara-ḱeĺenš[t] (~ ‑ḱeĺenčt) E:Mar [моток из мишуры на пальцах / Fingersträhnchen aus Silberband]. [ḿišara‑]ḱeĺenčt palań śv́iskanzo (120) [Wie] Fingersträhnchen aus Silberband [sind] Pelagia's Schläfenlocken. [ḿišara‑]ḱeĺenšt ti͔ńḱ kaŕksḱeŋḱ (1158) [Wie] Fingersträhnchen von Silberband sind eure Bastschuhschnüre.
ḱeĺenštḱe E:Mar, ḱiĺaŋkšḱe E:Večk ?Gor (Dem. zu ḱeĺenšt) [моточек на пальцах] / Fingersträhnchen.
ḱeĺenčams E:Mar, ḱiĺäŋkšams E:VVr, ḱiĺaŋkšams E:Večk, ḱiĺańščams E:Is ― ḱeĺä·ŋkštams M:P, ḱeĺäńčams M:Sučk [мотать, делать мотки на пальцах / Garn] zum Fingersträhnchen winden (den Faden kreuzweise um den Handteller u. den Daumen windend; E:Mar: ein od. mehrere Strähnchen machen).
ḱeĺenčavks E:Mar [полный моток, состоящий из нескольких ниток] / eine ganze Strähne, die aus mehreren (kreuzweise um den Handteller u. den Daumen gewundenen) Fäden besteht.
ḱeĺeń(t)šńems E:Mar ― kĺəkšńəms M:Jurtk (Frequ. zu ḱeĺenčams) [делать моток на пальцах] / eine Fingersträhne machen (E:Mar: den Faden kreuzweise um den Handteller u. den Daumen windend).
kĺəkšńə·f M:Jurtk [моток на пальцах] / Fingersträhnchen.
ḱeĺenštams E:Mar, ḱiĺäŋkštams E:VVr ― ḱeĺä·ŋkšt́ams M:P (Mom. zu ḱeĺenčams) [вплетать нитку в моток] / den Faden einmal [über Kreuz um den Handteller u. den Daumen] schlingen (E:Mar).
ḱeĺgaj E:NBajt [женское имя] / ein Frauenname.
1ḱeĺǵems ChrE E:Gor SŠant, ḱeĺǵe·ms E:Ba ― ḱeĺgəms ChrM M:P Kul Kr Mam Sandr Kars Sp Sel [любить] / lieben (E:SŠant: poet.) (ChrE E:SŠant ChrM M:Kr Sandr Kars Sel); хотеть, желать / belieben, wollen, mögen (ChrEM M:Sp Sel Kul Kr Mam), (auch:) [обнимать] / umarmen (M:Sel). t́at jaka [ḿeĺgan] ezdə̑t, af [ḱeĺgan] [M:Mam] (IV211) Laufe nicht hinter mir her, ich liebe dich nicht. pazar kučka·sa ḱeĺgəmań M:Sandr (IV227) Er liebte mich mitten auf dem Markt. vaj af ḱeĺgəńd́an tatarń ćorada ‒‒‒ luči mon ḱeĺgan mokšəń ćorańä M:Kars (IV209) Ach, ich liebe nicht Tataren, ‒‒‒ eher liebe ich einen Mokschanen. katə̑ś śiv́əĺt́ ḱeĺksi͔ tə̑ kapka·nt́i pov́i M (IV696) Die Katze liebt Fleisch und gerät ins Fangeisen. [ḿeźd́ä] ḱeĺgat – ton jarʿcat M:Kul (IV49) Was du magst, kannst du essen. ḱeĺǵit́, pozańd́i t́iit́, ḱeĺǵit́, ṕiva·ńd́i t́iit́ M:Mam (IV777) Wenn du sie magst, mache sie zu Dünnbier, wenn du sie magst, mache sie zu Bier! ḱeĺgəĺəń ba vandi͔ moĺmə̑s bazaru M:Sel Ich möchte morgen auf den Bazar gehen. [ḿeźä] ḱeĺgə̑da t́iń śävə̑da! [M:Sel] (IV21) Was ihr liebt, das nehmt! arʿt [ḿäŕkś] kov ḱeĺḱ M:Sel (IV807) “Gehe”, sagte er, “wohin du willst!”. | v́iźd́ems-ḱeĺǵems E:Večk стыдиться / sich schämen. v́iźd́an paro mon lomańd́e, ḱeĺgan paro mon lomańd́e Ich schäme mich vor guten Leuten, ich scheue gute Leute. — [Vgl. 2ḱeĺǵems].
ḱeĺǵeź E:Bug NBajt [милый, любимый] / lieb, geliebt. vani͔ń avanste͔ t́e učaĺa ḱeĺǵeźeĺ E:Bug (V296) Diese Utschalja war ihrer betreuenden Mutter (sehr) lieb. uŕat́ńeńe son ḱeĺǵeźeĺ E:NBajt (V372) Sie war von den Brudersfrauen gern gesehen.
ḱeĺǵima E:Mar Večk NBajt Vez, ḱeĺǵeḿe E:SŠant ― ḱeĺgə̑ma M:P (Gen. -ń), ḱeĺgə̑ma M:Sp, ḱeĺǵəm(a) M:Patra любимый / lieb, geliebt, Geliebter; (M:P:) [любовь] / Liebe. uš a v́ečḱimaś ĺituva, uš a ḱeĺǵimaś ĺituva E:Mar (112) Lituva ist die nicht Geliebte, Lituva ist die nicht Gerngelittene. son a t́et́ancte͔ v́ečḱima, už a[‑]j[‑]avancte͔ ḱeĺǵima E:Večk (I306) Ihr Vater hat sie nicht lieb, ihre Mutter hat sie nicht gern. ḿirkań gruńa v́ečḱimam, ton uĺat moń ḱeĺǵimam E:Večk (V420) Mirkas Grunja, meine Geliebte, du bist (ja) mein Liebchen. v́eŕe pazne͔ ton ḱeĺǵima E:NBajt (V376) Vere-pas hat dich gern. son v́ečḱimazo ĺubava, vaj ḱeĺǵimazo ĺubava E:Vez (I227) Die er lieb hat, (heisst) Ljubava, seine Geliebte (heisst) Ljubava. koda t́ejsi͔ńek t́eń a v́ečḱeḿeśt́, kov jomavsi͔ńek t́eń a ḱeĺǵeḿeśt́ E:SŠant (I250) Wie bringen wir die Missliebige beiseite, woran lassen wir die Unliebsame sterben? moń kuca uĺi śt́iŕəźä, śt́iŕəźä ḱeĺǵəm id́əźä M:Patra (IV24-5) Ich habe zu Hause eine Tochter, eine Tochter, mein Lieblingskind.
ḱeĺǵiḿińe E:Mar (Dem. zu ḱeĺǵima) [любимый] / geliebt, gerngesehen, gerngelitten. uš [v́ečḱiḿińeś] ḱiŕd́uva, uš [ḱeĺǵiḿińeś] ḱiŕd́uva (110) Kirdjuva ist die Geliebte, Kirdjuva ist die Gerngelittene.
ḱeĺǵəmańä M:?Saz (Dem. zu ḱeĺgəma) [любимый] / geliebt, Geliebter. vaj at́äń[‑]avań af ḱeĺǵəmańäś (IV141) Die von den Eltern nicht Geliebte!
ḱeĺǵemńe E:Is (Dem. zu ḱeĺǵeḿe) [любименький, любимчик] / geliebt, Geliebter, Liebling. uᵪ a[‑]j[‑]ava·nste͔ ĺito·vo ḱeĺǵe·mńe (I319) Ach, ihre Mutter hat Litovo nicht gern.
ḱeĺkf M:Sel [любим] / geliebt, Geliebter. t́äńi kańńəḱ tońś, koda mojń [kańńeḿäń] ĺišməźä eś [ḱeĺkft́śəń] (IV822) Jetzt trage du deinen Geliebten, wie mich mein Pferd getragen hat!
ḱeĺǵeńems E:Bag ― ḱeĺgəńd́əms M:Čemb Kars Sel (Frequ. zu ḱeĺgəms) [любить] / lieben, gern haben. śiśem aĺańe [v́ečḱevkšne͔ś], śiśem uŕańe [ḱeĺǵeńeś] E:Bag (I279) Sie hatten die sieben Brüder lieb, sie hatten die sieben Schwägerinnen gern. vaj af ḱeĺgəńd́an tatarń ćorada M:Kars (IV209) Ach, ich liebe nicht Tataren.
ḱeĺkśəms M:P Sel (Frequ. zu ḱeĺgəms) [любить] / lieben.
*ḱeĺkśəkšńəms (: ḱeĺkśekšńan) M:P (Frequ. zu ḱeĺkśəms).
*ḱeĺǵev́ems E:Večk ― *ḱeĺgəvəms (: ḱeĺguvan) M:P (Refl. zu ḱeĺǵems) [любиться, нравиться] / geliebt werden, lieb sein, gefallen. a jurt[‑]avańe v́ečḱev́iń, kardas[‑]śarkońe ḱeĺǵev́iń E:Večk (V148) Jurt-ava hatte mich nicht lieb, Kardas-Sjarko hatte mich (nicht) gern. ḱińd́iǵä af ḱeĺǵəv́i M:P (IV676) Ist von keinem geliebt.
2ḱeĺǵems E:Mar VVr Gor Kad Večk Vez SŠant, ḱeĺǵe·ms E:Ba, t́eĺgums ~ t́eĺgᴉ͐ms E:Kažl ― t́äĺgəms M:P [Mam] Čemb Pimb Sučk, t́eĺgəms M:Jurtk лезть, влезть / fassen, hineingehen, Raum haben (E:Mar Gor Ba Kad Večk M:P); [вторгаться куда-н.] / irgendwohin eindringen (z.B. die Schlange in eine Höhle, in ein Loch); [ползти] / kriechen (E:Kažl M:Čemb Sučk). t́e posudańt́eń ḱeĺǵit́ kavto v́edrat E:Mar Dieses Gefäss fasst zwei Eimer. ḿiń końiḱ laŋks ḱeĺkt́anok ugolǵes E:VVr Wir haben genug Platz auf der Türbank in der Ecke. kaŕ-pŕińeze͔ od ʒ́ori͔ńeń eś ḱeĺǵe E:Večk (I214) Die Bastschuhspitze des jungen Mannes hatte (dort) keinen Platz. ḱeŋkška a ḱeĺǵiĺ polkozo E:Vez (I235) Sie konnte mit ihrem Körper nicht durch die Tür. a ḱeĺǵi sonze͔ t́uŕma[‑]ḱeŋkška se͔ŕńeze͔ E:SŠant (I409) Zur Kerkertür kann sein Leib nicht hinaus. koda pokš lomań t́eĺgumška ḱäṕᴉd́iź E:Kažl (III297) Als sie sie so hoch gehoben hatten, dass ein erwachsener Mensch da hineinkriechen konnte. moń ḱäd́əźä af t́ä·ĺǵi vaŕät́i M:P Meine Hand geht nicht ins Loch. ńä ṕińəpńä af t́äĺǵišt́ ḱeskavt́i M:P Dieser Hafer geht nicht in den Sack. t́ä śema·ńt́ś af t́äĺǵi moń laŋgə̑zə̑n M:P Dieser Rock passt mir nicht. [ḱeŋkšḱä] af [t́äĺǵišt́] pondə̑ńasna [M:Mam] (IV525) Ihre Körper können nicht zur Tür hinaus- und hineingehen. [v́iŕi] šat́šś, [v́iŕi] kasś, [ḿeḱi v́iŕi] af [t́äĺǵi]. – inza·maś M (IV691) Es ist im Walde geboren, es ist im Walde aufgewachsen, (aber) hat keinen Platz mehr im Walde. – Die Egge. t́äĺḱ, ṕiĺǵəńä·źä M:Pimb (IV803) Geh hinein, mein erstes Bein! — [Vgl. 1ḱeĺǵems].
t́äĺǵi M:P [вмещающийся] / genug Raum für etw. habend. [uĺi] lomań-[t́äĺǵi vaŕä] M:Mam (IV853) Es gibt ein Loch, durch das ein Mensch hineinkriechen konnte.
ḱeĺǵeńems E ― t́äĺgəńd́əms M:P (Frequ. zu ḱeĺǵems, t́äĺgəms) лезть, [помещаться, входить] / Raum finden, Platz finden, hineingehen, hineinpassen. af t́äĺgəńd́i M:P Es will nicht recht hineingehen, es passt nicht hinein.
*ḱeĺkśems (: ḱeĺgśi) E:Mar (Frequ. zu ḱeĺǵems).
ḱeĺkśt́ams E:Mar Gor Ba Večk, ḱeĺt́ams E:VVr Is, t́eĺʿkft́ᴉms ~ t́eĺkftums E:Kažl ― t́äĺkftams M:P Kr Čemb Sučk (Kaus.) [вмещать, помещать, уступать место, втискивать, поставлять, класть] / irgendwo unterbringen, Platz schaffen, hineinbekommen, hineinzwängen, hineinpressen, hinstellen, hinlegen. t́älgftan [t́äĺkftasajńä] ṕińepńä [ṕińəpńəń] ḱeskavt́i M:P Ich presse den Hafer in den Sack.
*t́äĺkftavə̑ms M:Kr [Mam] (Refl.-Pass. zu t́äĺkftams) [(мочь) помещаться, (мочь) втискиваться] / hineingebracht werden (können), hineingedrückt werden (können). i tu moń [pŕäńäźä iź t́äĺkftav] [M: Mam] (IV514) Und doch habe ich für mich keinen Raum (bei euch) gehabt. kodə̑nga [eśt́ t́äĺkftav parkt́i] M:Kr (IV878) Er konnte sie in keiner Weise in den Korb hineinbringen.
1ḱeĺgəńd́əms M:Čemb [петь весенние песни] / Frühlingslieder singen.
ḱeĺǵiĺej E:God [назв. местности] / Ortsname (wohl in Anlehnung an die Par.-Worte v́ečḱems-ḱeĺǵems impr.). kozi͔ń moĺat aščeḿe? ‒‒‒ v́ečḱiĺejev, pat́ańeń, ḱeĺǵiĺejev, eznańeń (VII284) Wohin gehst du (deine) Zeit verbringen? – Nach Večkilej, zu meiner älteren Schwester, nach Kelgilej, zu meinem Schwager.
ḱeĺǵińims E:Kad Kal, ḱeĺgᴉńᴉms ~ ḱeĺǵińims ~ ḱeĺgᴉńums E:Kažl ― ḱäĺgə̑ńd́əms M:Temn обмануть / lügen, betrügen. t́äńi moń at [ḱeĺǵᴉńᴉsamak] E:Kažl (2148) Jetzt wirst du mich nicht betrügen! mon čaŕʿḱᴉd́iń, si͔ń moń [ḱeĺǵᴉńᴉsaḿiź] E:Kažl (III295) Ich erriet, dass sie mich betrügt. — [Vgl. käĺǵä; ḱäĺgu·n; 1,2ḱeĺǵems; ḱeĺǵit́ńims].
ḱeĺǵińa·kš E:Kal ябедник / Geschichtenträger, Verleumder.
ḱeĺǵit́ńims E:Kal ― ḱäĺgət́ńəms M:P Mam, ḱäĺgə̑t́ńemə̑ks M:Temn обмануть / betrügen, belügen. t́eńi moń at ḱeĺǵit́ńisamak E:Kal (2147) Jetzt wirst du mich nicht betrügen! t́amak [vaśkafńä] t́amak [ḱäĺgət́ńä] [M:Mam] (IV89) Betrüge mich nicht, belüge mich nicht! afə̑ĺ eŕav [ḱäĺgə̑t́ńəmə̑ks] M:Temn (VIII364) Man hätte sie nicht betrügen sollen. t́amak ḱäĺgə̑t́ńä, uĺu, vaśkafńä M:Temn (VIII342) Belüge mich nicht, Uljascha, betrüge mich nicht! t́amak ḱäĺgə̑t́ńä, polaj, vaśkaf́ńä! M:Bar (VIII296) Belüge mich nicht, Frau, betrüge mich nicht! — [Vgl. ḱäĺǵä; ḱäĺgu·n; ḱeĺǵińims].
ḱeĺǵit́ńima E:Kal привада / Lockspeise, Köder.
ḱeĺǵit́ńa·kš E:Kad клеветник / Verleumder. — [Vgl. ḱeĺǵińims: ḱeĺǵińa·kš].
ḱäĺgət́ńəkšńəms M:?P (Frequ. zu ḱäĺgət́ńəms) [лгать, обманывать] / lügen, betrügen. ṕäḱ ḱäĺgət́ńəkšńəĺ śä aĺäś Jener Mann hat sehr viel zusammengelogen.
ḱeĺija E:Kočk [келья, одинокая каморка] / Klosterzelle, einsames Kämmerchen, einzeln stehende Hütte. marte͔n a sajd́an – ḱeĺija putan (VII52) (Wenn) ich dich nicht [in den Militärdienst] mitnehme, baue ich (dir) eine einsame Stube. — [Russ. келия, келья].
1ḱeĺkš E:Mar Kad Večk, ḱiĺč E:Atr, ḱäĺkš E:Gor Kažl [кожа, кожица] / Haut, Häutchen (E:Večk: allg. sowie Häutchen, von dem die inneren Organe umgeben sind, E:Mar auch: des Eis); [скорлупа] / Schale (der Nuss, der Hirse, des Eis) (E:Mar Gor Kad Kažl Večk); [стручок] / Schote (E:Atr); [девственная плева] / Hymen (E:Mar). | oj-ḱeĺkš [E:?Večk], oj-ḱäĺkš E:Ba (anat.) [сальник] / Netz.
ḱeĺkšḱe E:Mar (Dem. zu ḱeĺkš).
ḱeĺkšu M:Vert ? ein bedeutungsloses Par.-Wort zu ḱiĺkšu ‘mit Schlingentroddeln versehen’ [? od.: Klapper]. ej tosa karksaj ḱiĺkšu[‑]ḱeĺkšu son karkskanzan (VIII488) Dann bindet sie sich den Schlingengürtel um.
ḱeĺḿe ChrE E:Mar Atr Večk NSurk (Nom. Pl. ḱeĺt́), ḱäĺḿi E:Hl ― ḱeĺḿɛ̆ ChrM, ḱeĺḿä M:P Pš Aleks Jurtk [холодный] / kalt; [холод, мороз] / Kälte, Frost, (E:NSurk M:P Aleks auch:) [иней] / Reif (auf der Erde). [ḱeĺḿe] bańaso maze͔ daŕa [ḿeĺavti͔] E:Mar (150) In der kalten Badstube grämt sich die schöne Darja. paz vanozo ḱeĺḿed́e, ćaraᵪmando E:Mar (219) Gott hüte (es) vor Kälte, vor Hagel! ińe kuko kukoŕd́i, poj[‑]loṕińet́ ṕev́eŕd́i. – ḱeĺḿeś E:Mar (229) Ein grosser Kuckuck kuckuckt, er schüttelt die Espenblätter herab. – Der Frost. šḱińeń t́ejt́eŕ kastargo tuś praksta muśḱeḿe; či͔ ńejiźe, sajiźe; kov ńejiźe, eśe sajt́. – ḱeĺḿeś E:Mar (259) Die stattliche Tochter der Mutter ging, um Beinbinden zu spülen: die Sonne sah sie, nahm sie hinweg; der Mond sah sie, (aber) nahm sie nicht hinweg. – Der Frost. da ḱeĺḿe valco bojar-avaks-čiḿ čavov́i E:Atr (II495) Mit kalten Worten kann mein Bojarinnentum erschlagen werden. ḱeĺḿe tšav́i E:Mar, ḱeĺḿä tapaj M:P Der Frost beschädigt (Gewächse). kuja·rtńəń šavə̑·ńd́ä ḱeĺḿä· M:Jurtk Der Frost beschädigt die Gurken. | ḱeĺḿe-jožo E:Mar [чувство озноба / Empfindung der Kälte]. źardojak ḱeĺḿe[‑]jožo a sodi͔ (243) [Es] weiss niemals von einer Empfindung der Kälte. | ḱeĺḿä laŋkt M:Pš [замерзая] / frierend, mit frierendem Körper. možət́ ḱeĺḿä laŋkt t́ä lomańć jakaj (IV19) Vielleicht läuft dieser Mensch mit frierendem Körper umher. [ḿeśt́] jakat ton t́aška vasta, [eĺi] vat́ša [ṕekt́, eĺi ḱeĺḿä] laŋkt? (IV855) Warum gehst du bis so weit umher? Oder (gehst du) wegen hungrigen Magens oder frierenden Körpers? | ḱeĺḿe oj (ḱeĺm oj) E:Mar Večk ― ḱeĺḿä vaj M:P Čemb Sučk сало / Talg (von Rindern u. Schafen). | ḱeĺm oj śv́eča E:Mar [сальная свеча] / Talglicht. | ḱeĺḿä vajeń štatol M:P id. | ḱäĺḿä ṕeĺ E:Nask [север] / Norden. | ḱeĺm-pora M:Aleks [назв. деревни] / ein Dorfname. vaj ṕińət́, ṕińət́ [ḱeĺm]-por(a) eŕäšńä, [ḱeĺm]-por(a) eŕäšńä, ḱeĺməń tapafńä (IV269) Ach, Hunde, Hunde sind die Einwohner von Kelmä-Pora, die Einwohner von Kelmä-Pora, die vom Frost Geschlagenen! | ḱeĺḿe val E:Mar ― ḱeĺḿä val M:P Pš [обида] / beleidigendes Wort. eśt́ jovtak ti͔ńeŋḱ [ḱeĺḿe] val E:Mar (1192) Sie haben euch (ja) kein kaltes Wort gesagt. | ḱeĺt́ śed́ejt́ t́ejems E:Mar [очень рассердить, делать отношения прохладными] / jdn. sehr erzürnen, das Verhältnis erkalten lassen. martoŋk a t́ejan ḱeĺt́ śed́ejt́ (1156) Unsere Herzen werde ich nicht zum Erkalten bringen.
ḱeĺḿeft́eḿe E:Petr [без холода] / ohne Kälte. lomań kudi͔ś, ejd́akaj, ḱeĺḿeft́eḿe jakšama (VIII206) Ein fremdes Haus, (mein) Kindchen, ist (auch) ohne Frost kalt.
ḱeĺmaza M:Pš Čemb холодноватый, прохладный / etwas (zu) kalt, zieml. kalt, kühl, frisch.
ḱeĺḿińe E:Večk, ḱäĺḿińe E:StDemk (Dem. zu ḱeĺḿe) [холодный / kalt]; [иней] / Reif. praś ḱeĺḿińe, ćećań čav́iźe E:Večk (II32) (Da) fiel ein Reif und tötete die Blume. kuli͔ćań jožo, svaᵪaj, ḱäĺḿińe E:StDemk (VII188) Die Haut eines Toten ist kalt, Svacha. | ḱeĺḿińeste͔ E:Večk (Adv.) [холодно] / kalt. ḱeĺḿińeste͔ ušsi͔ńek, ḱeĺḿimado ṕeĺćsi͔ńek (II285) Wenn wir sie [die Öfen] kalt heizen, fürchten wir, dass sie [die Hausleute] frieren.
*ḱeĺməńä M:P (Dem. zu ḱeĺḿä).
ḱeĺmaj M:Sučk [татарин (тайное слово)] / Tatare (Geheimw.).
ḱäĺmas E:Ba ― ḱeĺma·z M:Jurtk [татарин (тайное слово)] / Tatare (Geheimw.).
ḱeĺḿevatoj E:VVr [ḱeĺḿe + russ. -ватый] [холодноватый] / etwas kalt, zieml. kalt.
*ḱeĺmə̑lgə̑də̑ms (: ḱeĺmə̑lgə̑dan, ‑i͔) M:P [становиться прохладнее, похолодеть] / etwas kalt werden, sich etwas abkühlen.
*ḱeĺmə̑lgə̑ftə̑ms (: ḱeĺmə̑lgə̑ftan, ‑i͔) M:P (Kaus. zu ḱeĺmə̑lgə̑də̑ms).
*ḱeĺmə̑lgə̑fńəms (: ḱeĺmə̑lgə̑fńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱeĺmə̑lgə̑ftə̑ms).
ḱeĺḿems ChrE E:Mar Kad, *ḱäĺməms E:Nask ― ḱeĺməms ChrM M:P [мёрзнуть, зябнуть] / frieren, gefrieren (ChrE E:Mar ChrM); [охлаждаться, остывать] / kalt werden, sich abkühlen (z.B. Speise, Sauna) (ChrE E:Mar ChrM M:P); [промерзать] / zufrieren (E:Mar); [замерзать] / erfrieren (E:Mar Nask). jaḿiś ḱeĺḿeś E:Mar Die Kohlsuppe ist kalt geworden. mon a ḱeĺman kudovtomojak E:Mar (2115) Ich werde auch ohne Haus nicht erfrieren. śulgo čopavć, rav ḱeĺḿeś. – ṕiv́t́eń čomboś E:Mar (258) Die Queckerente tauchte unter, die Wolga fror zu. – Der Butterstössel. lato[‑]krajga ejt ḱeĺḿeśt́ E:Mar (237) [Am Dachrande sind Eiszapfen gefroren]. možə̑t́ ḱäĺməś jakša·mə̑s E:Nask (II523) Vielleicht ist er vor Kälte erfroren. iĺǵä·ńd́ä [ḿeĺä] śejəĺś v́et́t́i śäŕi, v́eć [ḱeĺḿi] M:P (IV724) Pisst der Igel nach dem Eliastage ins Wasser, wird das Wasser kalt. [ḱeĺməś pańäś] [M:P] (IV874) Die Sauna wurde kalt.
ḱeĺḿeń E:Mar [охладившийся, замёрзший] / kalt geworden, gefroren. oᵪ [ḱeĺḿeń] t́elań ežńima[‑]tarka a mujat (1214) O, keinen Platz, um deinen kalten [kalt gewordenen] Körper zu erwärmen, wirst du finden. oᵪ [ḱeĺḿeń] t́ela ḱiŕd́ima (1214) O, du musst die Kälte des Körpers ausstehen [eig.: Man muss den kalt gewordenen Körper erleiden].
ḱeĺḿeź E:Mar [замерзание, обморожение] / Frostwunde, Erfrierung. | kortavtuma ḱeĺḿeźd́e E:Mar [заклинание против обморожения] / Zauberspruch gegen Erfrierungen.
ḱeĺḿima E:Večk [озноб] / das Frieren. ḱeĺḿińeste͔ ušsi͔ńek, ḱeĺḿimado ṕeĺćsi͔ńek (II285) Wenn wir sie [die Öfen] kalt heizen, fürchten wir, dass sie [die Hausleute] frieren.
ḱeĺḿevks E:Mar Večk NBajt Is, ḱäĺḿevks E:Gor ― ḱeĺməfks M:P (Bars.), ḱeĺmuks M:Ur, ḱeĺmə̑·u̯ks M:Jurtk мёрзлый, замёрзлый / gefroren (z.B. die Garbe unten an der Erde), erfroren (E:Gor Večk NBajt Is M:Ur); выморозок, мерзляк / der, das Erfrorene (Mensch, Tier); [обмороженное место, антонов огонь] / Frostwunde, Faulbrand (E:Mar); [мёрзлый комок земли] / gefrorener Erdklumpen (M:P); [зябкий] / empfindlich gegen Kälte, verfroren (M:Jurtk). śeks ṕäjńem moń čov́ińet́, ḱäĺḿevks pojńet́ mon poŕńan E:Sob (VII120) Darum sind meine Zähne dünn, (weil) ich gefrorene Espen kaue. ḿejś toń ṕejet́ ńiźiĺńaź? – ḱeĺḿevks pojeń poŕńeź E:NBajt (V386) Wie sind deine Zähne grinsend? Vom Beissen der gefrorenen Bäume. | śed́ej-ḱeĺḿevks E:Mar, śäd́ij-ḱäĺḿivks E:Ba презренный, нелюбимый человек / verachteter, verabscheuenswürdiger, ungeliebter Mensch.
ḱeĺmśems E:Mar (Frequ. zu ḱeĺḿems).
ḱeĺməźəvəms M:Pš (Inch. zu ḱeĺməms) [начинать мёрзнуть, н. зябнуть] / zu frieren, frösteln anfangen.
ḱeĺḿevt́ems E:Mar Bug Večk StMokl ― ḱeĺməft́əms M:P (Kaus. zu ḱeĺḿems) прохладить / kühlen, abkühlen; [охладить] / erkalten lassen (auch: durch Zauberei das Verhältnis zwischen Liebenden, zwischen Eltern u. Kindern, selbst zwischen Tieren usw.). konań alašaks t́ejsi͔ź, eŕamo[‑]aštuma sanonʒo ḱiŕt́asi͔ź, polanʒo ejste͔nʒe͔ ḱeĺḿevsi͔ź E:Bug (VI210) Wer [durch Zauberei] zum “Wallach” gemacht wird, dem bringt man das Glied zum Zusammenschrumpfen und lässt seine Frau ihm gegenüber erkalten. ḱeĺḿevt́iźe ejńe laco śed́ejem E:StMokl (V216) Sie hat mein Herz kalt wie Eis gemacht.
ḱeĺḿev́t́eḿe ~ ḱeĺḿeft́ima E:StŠant [заклинание, чтобы охладить чувство любви] / Zauberspruch zum Erkaltenlassen der Liebe.
*ḱeĺməfńəms (: ḱeĺməfńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱeĺməft́əms).
*ḱeĺməft́əvəms M:P (Refl.-Pass. zu ḱeĺməft́əms) [(мочь) охладеваться] / kalt gemacht werden (können). [t́ejəntt] af [ḱeĺməft́əv́i] (IV873) Ihr könnt sie nicht kalt machen.
ḱemaĺa ~ ḱemaĺ E:Večk [женское имя] / ein Frauenname. t́ejt́eŕeś paro karpoń ḱemaĺa ‒‒‒ vaj śiśem aĺań ḱemaĺ v́e sazor (I321) Das treffliche Mädchen Karpos Kemalja ‒‒‒ Kemalja ist die einzige Schwester von sieben älteren Brüdern.
ḱäḿeĺt́ä E:Naumk ― ḱeḿäĺʿt́ä M:P, ḱeməĺʿt́ä M:Vert [женское имя] / ein Frauenname. ćorazo ḿeŕi: eŕźań ḱäḿeĺt́ä E:Naumk (VII190) Sein Sohn sagt: (Es ist) die Ersänin Kämeltä. karpań ḱeḿäĺʿt́äś M:P Karpas Kemältä. karpań [ḱeməĺʿt́äś] śt́iŕś ṕäḱ ćeb́äŕńä M:Vert (IV294) Karpas Kemeltä, das sehr schöne Mädchen!
ḱeḿäĺʿt́äńä M:P (Dem. zu ḱeḿäĺʿt́ä). kafta kudga· [ḱeḿäĺʿt́äńä] laśḱəńd́i. – ṕešəftaś (IV623) In zwei Häusern läuft Kemältä. – Das [Der] Pfannenstiel.
1ḱeḿe ~ ḱem ChrE, ḱem E:Mar (Gen. ‑iń, Nom. Pl. ‑t́), ḱem E:Ba (Nom. Pl. ‑t́), ḱem E:Atr VVr Gor Kad Kal Večk Hl Is Jeg ― ḱɛḿɛ̆ ChrM, ḱeḿä ML104(M) (Gen. ḱeməń), ḱäḿä M:P (Gen. ḱäməń, Nom. Pl. ḱämət), ḱeḿä· M:Jurtk (Nom. Pl. ḱeḿət) [сапог] / Stiefel. tujit́ ḱeḿem! E:Mar (294) Bringe meine Stiefel her! si͔ńć ṕiĺg(e) alo, jaḱit́ ṕŕast laŋkso. – ḱem(e) alo eskńe E:Mar (254) Sie sind unter dem Fusse, gehen auf dem Kopfe. – Die Nägel in der Stiefelsohle. saᵪjan̄noj [ḱeḿest] si͔ńst ṕiĺksi͔st E:Hl (1162) Saffianstiefel haben sie an den Füssen. ḱämət́ avaćä ščaj, kurə̑k ṕäšḱəd́i M (IV732) Zieht [in deinem Traume] deine Frau Stiefel an, wird sie bald schwanger. | ḱem-a·lks E:Mar ― ḱäm-al M:P [подошва сапога] / Stiefelsohle. | ḱem-kočkaŕa E:Večk [каблук сапога] / Stiefelabsatz. | ḱem-ṕeta E:VVr id. ḱem-ṕetavando t́ejt́eŕ-karab́ĺaśt́ čalkśińeḱ (II336) Wir gingen ihren Stiefelspuren nach bis zum Mädchenschloss. | ḱem-potmo E:MKly [внутренность сапога] / das Innere des Stiefels. | ḱem-ṕŕa E:Mar Večk [носок сапога] / Vorschuh, vorderer Teil des Schuhs. | ḱem-pŕa od t́ejems E:Mar [сменить головку сапога] / vorschuhen, den Vorderteil des Schuhs erneuern. | ḱeḿeń susti͔ E:VVr, ḱeḿiń i·stä͔ E:Kad, ḱeḿeń susti͔ća ~ ḱeḿiń susti͔ća E:Mar, ḱeḿeń zdi͔·ća E:Ba, ḱeḿeń susĺi·ća E:Atr ― ḱäməń staj M:P Čemb Sučk сапожник / Schuster (M:Čemb: als Geheimw.). | t́oploj ḱeḿt́ (Pl.) E:Mar [валяный сапог] / Filzstiefel.
ḱeḿińe E:VVr (Dem. zu ḱem) [сапожок] / Stiefel. mosku·vsto rama·ź ḱeḿi·ńeń (II356) In Moskau sind meine Stiefel gekauft.
ḱemńe E:Mar Gor SŠant ― *ḱäməńä (: ḱäḿeńä) M:P (Dem. zu ḱem usw.) [сапожок] / Stiefel.
2ḱeḿe ChrE E:Mar VVr Večk SŠant Jeg, ḱäḿe E:Gor, ḱeḿä E:Kad Kal ― ḱeḿɛ̆ ChrM, ḱeḿä M:P Sel [жёсткий, твёрдый (хлеб)] / hart (z.B. Brot); [плотный, тесный, тугой (одежда, постель)] / fest (z.B. Kleidung), festgedrückt (Bett); [плотный (сосуд)] / dicht (z.B. Gefäss); [целый (непоношенный, неразорванный) (рубашка)] / heil, nicht abgetragen, unzerrissen (z.B. Hemd); [здоровый] / gesund. toń ḱi-naŋkńe i se͔t́ńe v́iĺiv́iĺʿt́ parʿt i ḱeḿit E:Kal (2135) Deine Wege und Brücken müssen gut und stark sein. ḱeĺe·ze͔ uĺńe·ś ḱeḿe· E:Večk (III316) Seine Zunge sass fest [(Er war) kein Plauderer]. sonʒo ṕiĺenʒe͔ ḱeḿet́ E:Večk Er ist schwerhörig. | ḱeḿe boćka E:SŠant [крепкая бочка] / starke Tonne. | ḱeḿe lomań E:VVr, ḱäḿä lomań [E:?Gor] скупой человек / geiziger Mensch. | ḱeḿe ṕeĺ E:VVr “на кого надеяться”, [поддержка] / worauf man sich verlassen kann, Stütze. uĺḱ, sazorne͔m, [ḱeḿe] ṕeĺ, uĺḱ, sazorne͔m, nad́ožnoj (II321) Sei (mir) Stütze, meine Schwester, sei (mir) verlässlich, meine Schwester! | ḱeḿe ṕeĺińe E:VVr (Dem.) id. uĺḱ mońd́e ḱeḿe ṕeĺińe (II401) Sei mir Stütze! | ḱeḿä ṕijeĺ E:Kad [тугой складной нож] / steifes Klappmesser. | ḱeḿi ṕiĺä E:Kad [глуховатый] / schwerhörig. | ḱeḿä tabak M:Sel [крепкий табак / starker Tabak]. | ḱeḿe udomo E:Mar [крепкий сон] / tiefer Schlaf. | ḱeḿeste͔ E:Mar Bug SŠant ― ḱeməsta M:P (Adv.) [крепко, сильно, очень (напр. пугаться)] / fest, heftig, sehr (z.B. erschrecken). potmo[‑]karksḱet́ uĺeze͔, suka, karksaź ḱeḿeste͔ E:Bug (V404) Dein Gürtel soll, Hündin, fest umgebunden sein! ḱeḿeste͔ vanok E:SŠant Schaue aufmerksam (hin)! karmaś povodoń ḱeḿeste͔ ḱiŕd́eḿe E:SŠant (I392) Er begann die Zügel fest zu halten. ḱeməsta eŕäj M:P Er lebt gut, in Wohlstand (von einem wohlhabenden Menschen).
ḱeḿińe E:Mar SŠant (Dem. zu ḱeḿe) [сильный, твёрдый] / stark, fest. ramak boćka ton ḱeḿińe E:SŠant (I86) Kaufe eine starke Tonne!
*ḱeməńä (: ḱemeńä) M:P (Dem. zu ḱeḿä).
ḱeḿekstams E:VVr Bug Večk NBajt SŠant, ḱäḿi·kstams E:Ba, ḱämᴉ͐kstams E:Kažl ― ḱeməkstams M:Čemb [укрепить, туго затянуть] / stärken, befestigen, (E:VVr auch:) [подкрепиться, стать сильнее] / sich stärken, stärker werden. [v́eśolgavt́ńeś] čačonʒo, ḱeḿeksti͔źe karksonʒo E:Bug (V404) Sie machte ihr Gesicht fröhlich, sie band ihren Gürtel fester um. ton ḱeḿeksti͔k moń śed́ejem E:NBajt (V376) Du hast mein Herz gestärkt. kafto ṕeva ḱeḿeksti͔k E:SŠant (VI98) Verstärkt es an beiden Enden.
ḱeḿekstakšnoms E (Frequ. zu ḱeḿekstams) [укрепляться] / stark od. stärker werden. son kasokšnoś, ḱeḿekstakšnoś Es [Das Kind] wuchs heran und wurde stark.
ḱäḿi·kstᴉ͐ftᴉ͐ms E:Ba, ? *ḱeḿikste͔vte͔ms (: ḱeḿiksti͔vtan) E:Jeg [уплотнять] / fest machen.
ḱeḿekste͔ḿems E:Mar, ḱäḿi·kstᴉ͐mᴉ͐ms E:Ba, ? *ḱeḿekste͔me͔ms (: ḱeḿiksti͔man) E:Jeg ― ḱeməkstəməms M:Čemb [твердеть] / hart werden (E:Mar: vom Brot), (E:Mar auch:) [крепнуть] / stärker werden.
ḱeḿekste͔mt́ems E:Mar ― ḱeməkstə̑ptə̑ms M:Čemb [крепить, укреплять] / stärken; [подкреплять, утверждать] / bestärken, bestätigen (E:Mar). vaśäń śed́ejenze͔ ḱeḿekste͔mci͔, v́eŕenze͔ lotkavci͔ E:Mar (214) Sie wird Wasja’s Herz stärken, sein Blut stillen.
ḱeḿelgadoms E:Mar [крепнуть] / stärker werden.
ḱeḿems ChrE E:Mar VVr Kad Bug Večk, ḱäḿᴉms E:Ba, ḱemams E ― ḱeməms ChrM M:P Jurtk [верить, положиться] / glauben, vertrauen, (E:Mar auch:) [доверять] / jdm. etw. anvertrauen. lomań ormańt́ ḱijak a ḱemsi͔ E:Mar (278) An die Krankheit eines anderen glaubt niemand. toń laŋks [ḱeḿeź] si͔ń [kuči͔ḿiź] E:Mar (1190) Auf dich vertrauend entsandten sie mich. a ḱeḿi esne͔nde͔ E:VVr Er glaubt ihm od. daran nicht. ḱi laŋks ḱeḿe·ź ton kadi͔·ḿiḱ E:VVr (II521) Auf wen vertraue ich, da du mich verlassen hast? osutt, karčot pramo tarkat ḱitaj[‑]baba son ḱeḿi E:Bug (V128) An Krankheiten, die von Anhexen und Hinfallen herrühren, glaubt die Kitaj-Alte. śe·d́e ḿe·jĺe boja·r śed́eja·k ṕek karma·ś [ḱeḿe·ḿenʒe͔] oᵪa·ń E:Večk (III318) Danach begann der Bojar noch mehr Ocha zu vertrauen.
ḱeḿića: a lamo ḱeḿića E:Mar [маловерный] / kleingläubig.
ḱeḿima E:Večk вера / Glaube.
ḱeḿekšne͔ms E:Večk (Frequ. zu ḱeḿems) [верить, положиться] / glauben, vertrauen. eśśe ḱeḿekšne͔ od aĺa avanʒo (I147) Der junge Mann glaubte nicht seiner Mutter.
ḱeməńd́əms (: ḱeməńd́an, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱeməms).
ḱeməŋkšńəms (: ḱeməŋkšńan) M:P (Frequ. zu ḱeməńd́əms).
ḱäḿd́ems [? ḱemd́ems] E:Jeg [доверять] / jdm. etw. anvertrauen.
ḱeḿev́t́ems E:Mar (Kaus. zu ḱeḿems) [заставлять верить, уверять] / glauben machen, versichern.
ḱeḿeĺd́ems ~ ḱeḿeĺd́ams E:Mar, ḱeḿeĺd́ams E:Večk Bug Kočk Kl Is, ḱäḿeĺd́ems E:Gor Škud, ḱäḿi·ĺd́ams E:Ba ― ḱeməldams M:P, ḱeməldams ~ ḱemə̑ldams M:Pš, ḱeməĺd́ams M:Ur [вышивать] / sticken (E:Mar: ein best. Stickmuster; E:Is: mit jedem Garn; E:Ba: nur mit Silberzwirn [ḿišara]) (E:Mar Kočk Kl Gor Škud Is Ba); [наспех исправлять иглой] / etw. flüchtig mit der Nadel ausbessern (M:P Pš Ur); [обогащаться] / sich bereichern (E:Ba); [рассердиться] / (beim Streit) sich (über den Schuldigen) erzürnen (M:Pš). ńej [ḿišaraso] jakavti͔ń, ńej paŕćejńese͔ [ḱeḿeĺd́iń] E:Mar (154) Mit Rauschsilber habe ich ausgenäht, mit Seide habe ich gestickt. ḿišaraso ḱeḿeĺd́i [E:?Mar ?Večk] Kl Kočk (I419, VII56), ḿišaraso ḱäḿiĺd́i E:Gor <Škud> (VII122) Sie stickt mit Silberzwirn. čeḿeŕd́ija, ḱeḿeĺd́ija koponʒo E:Bug (V486) Ich drückte und quetschte ihre Schamgegend. mon soń ḱemə̑ldasa M:Pš Ich werde es ihm zeigen! — [? Vgl. 2ḱeḿe].
ḱeḿeń ChrE E:Mar ― ḱeməń ChrM M:Pš [десять] / zehn. iḱeĺenze͔ ḱeḿeń utkat pańi E:Mar (271) Er treibt zehn Enten vor sich her. | ḱev́ijḱeje E:Mar Jeg, ḱev́i·jḱeje E:Atr, ḱev́ḱi·je E:VVr, ḱev́ejḱev́e E ― ḱev́f́ḱijä M:P Pš, ḱef́ḱe·jä M:Jurtk (ḱeḿeń + v́ejḱe) [одиннадцать] / elf. | ḱev́ijḱejenst [E:Večk], ḱev́ḱijeŋkst E:VVr ― ḱefḱijənct M:Čemb [одиннадцать ? пар (? раз)] / elf ? Paare (? Male). | ḱevfḱićeś M:P [одиннадцатый] / der elfte. | ḱev́ijḱećenst E:Večk, ḱev́ḱijećiŋkst E:VVr [одиннадцатая ? пара (? раз)] / das elfte ? Paar (? Mal). | ḱemgavtovo E:Mar, ḱemgaftuva E:Kal, ḱämgaftuva E:Ba Mečk ― kəmga·ftə̑va ML109(M), ḱəmga·ftə̑va M:Sel [двенадцать] / zwölf. jaḱä – ḱämgaftuvga rućasa E:Ba Sie geht in einem Hemdgewand von zwölf Tuchbreiten. [čeŕe·nza-]pulu·nza ḱämgaftu·vuva ožd́a·ks kod́e·ńźä E:Mečk (VII424) Ihr Haar, ihren Zopf hat er zu einem zwölffachen Zügel geflochten. | ḱemgavtovońesk E:Mar [все двенадцать вместе] / alle zwölf zusammen. | ḱimga·ftuva pŕasa M:Sel [двенадцатиголовый] / zwölfköpfig. | ḱemka·ftuvə̑kśt́ M:P, ḱimga·ftukśt́ M:Sel [двенадцать раз] / zwölfmal. ḱemkaftuvə̑kśt́ aśkə̑ldan M (IV629) Ich trete zwölfmal. toiń ezdə̑də̑t ĺəš ḱimga·ftukśt́ suska·n M:Sel (IV812) Von dir habe ich kaum zwölf Bissen. | ḱemgaftuvut́e E:Šokša ― ḱemgaftu·ćeś M:P [двенадцатый] / der zwölfte. son jomaś koda ḱemgaftuvut́e ij E:Šokša (VII462) Er ist schon vor zwölf Jahren verschwunden. | ḱemgolmovo E:Mar, ḱämgo·lmuva E:Kažl ― kəmgo·lmə̑va ML16(M) [тринадцать] / dreizehn. | ḱemgolmu·ćeś M:P [тринадцатый] / der dreizehnte. | ḱeḿńiĺeje E:Mar Kal, ḱeḿńiĺije E:Kal, ḱäḿńi·ĺᴉjä E:Kažl ― kəḿńi·ĺəjä ML16(M), ḱəḿńi·ĺəjä M:Sel [четырнадцать] / vierzehn. | ḱeḿńiĺićeś M:P [четырнадцатый] / der vierzehnte. | ḱev́et́eje E:Mar Petr, ḱev́et́e E:MKly ― ḱimv́e·t́ijä M:Čemb, ḱiv́e·t́ijä M:Sel [пятнадцать] / fünfzehn. | ḱev́et́ićeś M:P [пятнадцатый] / der fünfzehnte. | ḱemgotuva M [шестнадцать] / sechzehn. | ḱemgotoće E:MKly ― ḱemgotućeś M:P [шестнадцатый] / der sechzehnte. | ḱeḿźiśemga [? ḱeḿźiśemǵe] E:Mar, ḱemźiśḿe E:VVr, ḱemźiśḿev́e E ― kəḿźi·śəḿǵä M:Pš [семнадцать] / siebzehn. | ḱemźiśemćeś M:P [семнадцатый] / der siebzehnte. | ḱemgavksovo E:Mar ― ḱemgafksuwa M:P [восемнадцать] / achtzehn. | ḱemga·fksućeś M:P [восемнадцатый] / der achtzehnte. | ḱev́ejkse͔je E:Mar ― ḱev́eᵪkśiä M:P [девятнадцать] / neunzehn. | ḱev́eᵪkśićeś M:P [девятнадцатый] / der neunzehnte. | kafta ḱeḿet́t́ E:Petr [двадцать] / zwanzig (gew. komś). vana ḿiń ṕid́ińiḱ kafta [ḱeḿet́t́] (komś) gala (VIII86) Seht, wir haben zwanzig Gänse gekocht. | kolońǵeḿeń ChrE E:Mar, koli͔ńǵeḿeń E:VVr, koli͔ńǵäḿeń E:Gor, kole͔ńḱeḿeń E:Petr, kolmᴉ͐ńǵäḿiń E:Kažl, koluńǵeḿeń E:SŠant ― kolmə̑ǵeməń ChrM M:P [тридцать] / dreissig. mon [kolońǵeḿeń] ij(e) eŕiń E:Mar (166) Ich habe dreissig Jahre gelebt. konat [pańśt́] komśeń-komś, konat kole͔ńḱeḿeńeń-kole͔ńḱeḿeń E:Petr (VIII152) Einige bezahlten je 20, andere je 30 (Rubel). | ńiĺeńǵeḿeń ChrE, ńiĺeǵeḿeń ~ ńiĺeŋǵeḿeń E:Mar, ńiĺińǵeḿeń E:VVr ― ńəĺəŋ́ǵe·məń ChrM, ńiĺəǵeməń ML18(M), ńəĺəǵe·məń ~ ńəĺəǵe·ḿəń M:P [сорок] / vierzig. laŋksonzo ńiĺeŋǵeḿeń panar E:Mar (226) Er hat vierzig Hemden an. v́e posudaso ńiĺeŋǵeḿeń ojt́. – kukoĺiś E:Mar (268) In éinem Gefäss vierzig Öle. – Die Ackerrade. | v́ed́ǵeḿeń E:Mar, v́ed́ǵäḿeń [E:?Ba] ― v́ed́ǵeḿeń M [пятьдесят] / fünfzig. v́ed́ǵeḿeń kavto čavkat E:Mar (235) Zweiundfünfzig Dohlen. kolmo śat v́ed́ǵeḿeń [v́et́e] ṕiśmart E:Mar (237) Dreihundert fünfundfünfzig Stare. | kodǵeḿeń E:Mar Atr VVr Večk Is, kodǵä·mᴉń E:Ba ― kodǵeḿeń M [шестьдесят] / sechzig. | śiźǵeḿeń ChrE E:Mar, śiźǵä·mᴉń E:Ba, śiźǵeḿiń E:Kal ― śəźǵe·məń ChrM M:P [семьдесят] / siebzig. | śiźǵeḿiń karta ~ śiźǵe·ḿiń karʿta· (garʿta·) E:Kad, śiźǵe·ḿin karʿta E:Kal сычуг / Fett-, Käse-, Labmagen (der Kuh). | kavksońǵeḿeń E:Mar, kavksᴉ͐ńǵämᴉń [E:Ba] ― kafksə̑ǵeməń MLX(M), kafksaǵeḿeń M [восемьдесять] / achtzig. | v́ejkśińǵeḿeń [E:?Mar] ― v́eᵪksə̑ǵeḿeń M:P [девяносто] / neunzig.
ḱeḿeŋ́ǵä M (Prol.) [на десять частей] / in zehn Teile.
ḱeḿenčka E:Mar [около десяти] / etwa zehn. v́ejḱe si͔ŕe, ḱeḿenčka ot (267) Ein Alter, etwa zehn Junge.
ḱeḿeńinst E:Mar, ḱeḿeńenst E:Atr Večk, ḱeḿeńiŋkst E:VVr, ḱäḿi·nst E:Ba ― ḱeməńnct M:Čemb, ḱeməńkst M:Jurtk [в десятый раз] / zum zehnten Mal; [десять пар] / zehn Paare (E:Mar).
ḱeməńńä M:P (Nom. Pl. ḱeməńńat) (Dem. zu ḱeməń) десяточек / Gruppe von zehn (Männern usw.), zehn Stück. fḱä ḱeməńńäś ruzə̑ń śorat, ombə̑ćä ḱeməńńäś tatarə̑ń śorat Die eine Zehnergruppe besteht aus Russen, die zweite (andere) Zehnergruppe aus Tataren.
ḱeḿeńće E:Mar Večk ― ḱeməńćä̆ M [десятый] / der zehnte. ḱeḿeńćesan E:Mar Večk Ich bin im zehnten Jahre. ḱeḿeńće ije͔s (od. ḱeḿeńce͔s) moĺan E:Mar Večk Ich gehe ins zehnte Jahr.
ḱeḿeńćenst E:Večk [десятая ? пара] / das zehnte ? Paar.
? ḱemət M:Kuld [рейка, штакетник / Latte, Lattenzaun]. ṕäšəń kud trańćasa v́eĺʿt́af v́eĺʿksə̑nza, ḱeməca ṕeŕaft ṕiŕfə̑nza [Ein Haus aus Lindenholz, sein Dach ist mit Schindeln bedeckt, sein Hof mit einem ? Lattenzaun umgeben]. pand(a) ašči, vaj soń t́ogańac vəd́ ḿeńəĺ-mańəĺ jožəsa, t́ogańäś ṕeŕaf vaj taza śiŕńəń ḱeḿäca (? kä-) [(Da) gibt es einen Berg, sein Gipfel ist droben am Himmelsgewölbe (zwischen den Himmeln), der Gipfel ist umgeben mit ? Latten aus reinem Golde].
ḱeḿińd́ims E:Kad дать знать, сообщить / eine Botschaft, Nachricht zukommen lassen, Kunde geben, benachrichtigen, mitteilen. mon sońe·nza ḱeḿińd́iń, štoba saza Ich sandte ihm eine Botschaft, damit er komme.
ḱena M:P Pš (Gen. -ń) лист, похожий на ясеневый лист / eine Pflanze, aus deren Wurzeln man durch Zerquetschen (Zerbeissen) Farbe zum Schminken erhält (ihr Blatt ähnelt dem Eschenblatt; sie wird mit “ ḱena-luṕe·na” abgezählt; wenn auf das letzte Blatt luṕe·na fällt, wird die Pflanze nicht ausgerissen). – Kirg. baschk. kə̑na растение, дающее красную краску / eine Pflanze, aus der man rote Farbe gewinnt.
ḱendal M:Sel черепаха / Schildkröte, ein der Schildkröte ähnliches Tier, jetzt schon ausgestorben.
[ḱenǯe͔] ḱenᵈže͔ ~ ḱenže ChrE, ḱenǯe͔ E:Mar, ḱenže E:VVr, ḱänǯä E:Ba, ḱeńš E:Kad, ḱeńže͔ E:Kal, ḱenǯe E:Večk, ḱenže͔ E:Jeg ― ḱeńᵈžɛ̆ ChrM, ḱeńǯä ~ ḱeńžä (Abl. ḱeńšt́ä) ML19,104(M), ḱenǯä M:P, ḱenžä M:Ur (Nom. Pl. ḱenžət), ḱeńžä· M:Jurtk (Nom. Pl. ḱeńžə·t) [ноготь, коготь, копыто] / Nagel, Kralle, Klaue, Huf (M:P: für Huf des Pferdes gew. kaṕi·ta). udalo ṕeĺd́e a ńejav́it́, iḱeĺe ṕeĺd́e ńejav́it́. – sur[‑]eźńet́ńe da ḱenšńe E:Mar (263) Von der vorderen Seite können sie gesehen werden, von der hinteren nicht. – Die Gelenke und Nägel der Finger. lavušnoj ṕĺoskat ḱenǯe͔nze͔ E:Mar (1144) In der Bude gekaufte Flitterplättchen [sind] ihre Nägel. baĺćannoj b́ĺid́at si͔ńst ḱenǯe͔st E:Mar (1112) Porzellantassen [sind] die unteren Flächen ihrer Hufe. ḱeńǯe͔·nze͔ jutkso· ravužo· gogna·j E:Jeg (190) Zwischen seinen Klauen ein schwarzer Rabe. | alašań ḱenǯe͔ E:Mar ― alašań ḱenǯä̆ M [копыто лошади] / Pferdehuf. | ḱenǯalks E:Večk Is, ḱänǯa·lks E:Gor Ba, ḱänǯufks E:Kažl ― ḱeńǯafks M:P Čemb Pimb, ḱeńǯ́afks M:Pš, ḱenǯalks M:Sučk [ḱ. + ? alks; ḱ. + jau̯ks, ? jafks] ногтеед / eine Nagelkrankheit, Nagelgeschwür. moń ḱenǯalksə̑źä śäŕäd́i M:Sučk Es schmerzt mir das Nagelgeschwür. | ḱeńǯafkstə̑ms M:P [получать вышеупомянутую болезнь] / die obengenannte Krankheit bekommen. surə̑źä ḱeńǯ́afkst́ś Mein Finger ist geschwärt. | ḱenǯe͔-jur ~ ḱenǯe-jur E:Mar, ḱänǯä-jur E:Ba, ḱenže-jur E:Kal, ḱenǯe-jur E:Kažl ― ḱenžä-jur ~ ḱenǯä-jur M:Sel [корень ногтя, копыта] / die Stelle, wo der Nagel od. Huf beginnt, Nagelwurzel, Hufwurzel. | ḱenǯe-ḱi E:Mar ― ḱeńžä-ḱi M:P [шрам, царапина, след от ногтя] / Schramme, Kratzwunde, Nagelspur (E:Mar). | ḱenǯe-ṕe E:Mar [кончик ногтя, пальца] / Nagelspitze, Fingerspitze. ḱenǯe͔[‑]ṕese͔m ḱirkśisa (1156) Ich werde ihn mit meinen Nagelenden abkratzen. sur[‑]ṕiŕaso śijaso, ḱeńǯe͔[‑]ṕese͔ si͔ŕńese͔ (1136) Silber auf dem Fingerende, Gold auf dem Nagelende. | ḱenǯä-pŕä M:P [щепотка] / eine Fingerspitze voll, eine Prise. | ḱenže-v́eĺks E:Atr [корень ногтя, копыта] / Nagelwurzel, Hufwurzel. | kośḱe ḱenže E:Is [вид сыпи] / “trockener Nagel”, eine Art Hautausschlag. | maći-ḱenǯä M:P, maći-ḱeńǯə M:Alk [назв. вышивки] / Name einer Stickerei (es gibt deren zwei) unten am Hinterstück eines Frauenhemdes. | pačań ḱenže͔ E:Mar [коготь выдры (волшебное средство)] / Otternklaue (ein Zaubermittel). pačań ḱenǯe͔, pačaĺt́e, mon toń ḱirgatan (24) Otternklaue, Patschaljte, ich kratze dich. vana pačań ḱenže͔ pramo[‑]tarkańt́ v́ešńesi͔ (23) Siehe, eine Otternklaue wird die Stelle, wo er hingefallen ist, aufsuchen. | pokš ḱenǯe E:Mar [бичецвет] / Hahnensporn. | ḱenšńe targams E:Kal [выдёргивать ногтями] / mit den Nägeln herausziehen.
ḱäńšt́i·ḿä E:Tel [без ногтей] / unbenagelt, ohne Nägel. ḱećt́e·ḿä kundi͔·źä, ḱäńšt́i·ḿä śḱirdi͔·źä (VII392) Ohne Hände hat sie sie gefasst, ohne Nägel hat sie sie weggekratzt.
ḱeńžińe E:VVr (Dem. zu ḱeńže) [ноготок] / Nagel. podzoločonnojt́ ḱeńžińeń (II327) Ihr, meine vergoldeten Nägel!
ḱenǯəńä M:P (Dem. zu ḱenǯä).
ḱenčḱe (Dem. zu ḱenǯe͔): śejań ḱenčḱet́ (Pl.) E:Bug [“козьи копытца”, назв. какой-то вышивки] / “Ziegenklauen”, Name irgendeiner Stickerei. śejań ḱenčḱet́, kuja suksḱet́ artḱenʒe͔ (V474) Ziegenklauen und Regenwürmer (waren) ihre Stickereien.
ḱeŋgaš E:Bug [средство] / Mittel; [выход] / Ausweg; [причуда, хитрость] / Grille, List. koĺi sonʒe͔ ḱeŋgažozo mujev́i (V476) Wenn man über ihre Grillen ins Klare kommt. śiźḱeḿeń śiśem ḱeŋgašso (V382) In siebenundsiebzig Arten. — [Vgl. kas. (Radl.) kiŋäš Rath, tar. koman. bar. uig. dschag. käŋäš Rat, Beratung, kirg. keŋäs id., kas. (P.) kanaš Übereinkunft, Vertrag].
ḱeŋgažov E:Bug [хитрый, изобретательный, лукавый / pfiffig, erfinderisch, listig]. najan ava ḱeŋgažov, son ḿiŕd́enʒe͔ v́ećesi͔ (VI228) Eine geile Frau ist pfiffig, sie verleitet ihren Mann. son ḱeĺev[‑]valov, ḱeŋgažov (V382) Sie [die Elster] ist geschwätzig und schlau (klug). vaj mastor laŋgoń ḱeŋgažovt (VI44) Sie sind doch die Schlauesten auf Erden.
ḱeŋkš ~ ḱeŋš ChrE, ḱeŋkš E:Mar Večk, ḱeŋš E:Atr VVr Kad Kal (best. All. E:Kal ḱeŋšči) ― ḱeŋkš ChrM M:P, ḱeńčks M:Čemb Temn Kars, ḱeŋš M:Ur, ḱeŋgš M:Jurtk [дверь] / Tür; (M:P:) [двойная дверь курной избы] / die Doppeltür der Rauchstube (vgl. Heikel S. 28), von der die äussere Tür oću ḱeŋkš, die innere (nur von halber Höhe der vorigen) jolma ḱeŋkšḱä heisst, (E:Mar M:P auch:) [непроезжие маленькие ворота, калитка] / kleine Pforte, wodurch man nicht fahren kann (vgl. orta). kudos vani͔, a poc a sov́i. – [ḱeŋkši͔ś] E:Mar (239) Es blickt in die Stube, aber hinein tritt es nicht. – Die Tür. či͔[‑]valgumav ḱeŋkše͔ze͔ E:Mar (1148) Gegen Westen ist ihre Tür. ańćak ĺiś ḱeŋkška, udalonzo ĺiv́t́äś śeźaka E:Mar (2122) Kaum war er durch die Tür hinausgetreten, so flog eine Elster [hinter ihm her]. oftuś i at paruś koda kokstad́it́ di͔ ḱeŋšči! E:Kal (2130) Wie sie aufspringen, der Bär und der Teufel, und flugs an die Tür! sońć varkśijś ozaś ḱeŋšt́ ṕŕas E:Kal (2145) Die Krähe setzte sich selbst auf die Pforte. ḱeńčksta ušu ĺift́əźä M:Kars (IV171) Sie brachte sie zur Tür hinaus. | karda-ḱeŋkš M:Kr [дверь хлева] / Stalltür. | kaśka-ḱeŋkš E:Mar Is (veralt.) [люк в подпол] / Luke zum Raum unter dem Fussboden (Eingang in den Vorratsraum). | ḱeŋkš-at́ä M:P [“дверь-отец” (в заклинаниях)] / “Tür-Vater”, die personifizierte Tür (in Zaubersprüchen). | ḱeŋkš-ava M:P [“дверь-мать” (в заклинаниях)] / “Tür-Mutter”, die personifizierte Tür (in Zaubersprüchen). | ḱeŋkš-čiŕksḱe E:Večk [дверная щель, зазор двери] / Türspalt. ḱeŋkš[‑]čiŕksḱeva son sovakšnoś (V44) Er trat zum Türspalt herein. | ḱeŋkš-kočkaŕa E:Mar Petr NSurk ― ḱeŋkš-kočḱäŕä M:P [четырёхгранная дверная балка] / eine als Türangeln dienende Vorrichtung (ein vierkantig gehauener Balken, woran die Tür befestigt ist, die beiden Enden abgerundet; das eine Ende ist in einer Aushöhlung in der Schwelle, das andere in einer Aushöhlung in dem Türquerbalken), heutzutage nur in Wirtschaftsgebäuden (= ṕäta M:P). ḱirkśisi͔ź [jarmaki͔ńt́] ḱeŋkš[‑]kočkaŕas E:Petr (VIII6) Sie kratzen die Münze über der Türangel (eine Opferhandlung für die Ahnen). | ḱeŋkš-kośak E:Mar Večk Is, ḱäŋkš-kaśa·k E:Kažl [дверной косяк] / Türpfosten. kodak śt́avci͔ź, iśt́a ašči͔t́, karado[‑]karčo vani͔t́, kovdak a jaḱit́. – ḱeŋkš[‑]kośakńe E:Mar (236) Wie man sie gestellt hat, so befinden sie sich, schauen einander gegenüber [ins Gesicht], gehen nirgendhin. – Die Türpfosten. | ḱeŋkš-kundamo E:Mar, ḱäŋkš-ku·ndama [E:Ba], ḱeŋkš-kundama E:Petr ― ḱeŋkš-kunda·ma M:Pš [дверная ручка] / Türgriff. v́ejḱe t́ejiźe, śado kundi͔ź. – ḱeŋkš[‑]kundamoś E:Mar (268) Ein einziger verfertigte ihn, alle fassten ihn an. – Der Griff an der Tür. štasi͔ź ḱeŋkš[‑]kundamut́ńińgak E:Petr (VIII230) Auch die Türgriffe werden gewaschen. | ḱeŋkš-paro·k M:P, ḱeńčks-boraf M:Temn [порог двери] / Türschwelle. ajaš ‒‒‒ ḱeńčks[‑]boraf́t́ v́eĺf joramškaźä M: Temn (VIII394) Ich habe keinen, ‒‒‒ der mich über die Türschwelle bringen könnte. | ḱeŋkš-ṕäĺ M:Vert [левая сторона избы] / die linke Seite der Stube. | ḱeŋkš-ṕeta E:Večk ― ḱeŋkš-ṕäta M:P Čemb [дверная петля] / Türangel (E:Večk); ein vierkantig gehauener Balken, woran die Tür befestigt ist, an beiden Enden abgerundet; das untere Ende in einer Aushöhlung in der Schwelle, das obere in einer Aushöhlung in dem Türquerbalken; früher, als es noch keine Angeln gab, war eine derartige Vorrichtung auch an der Stuben- u. Speichertür, heutzutage gibt es sie nur am Stall u. in der Viehhürde. af kutsə̑t, šisə̑t, [sə̑lav́e·jəń ṕizə̑sə̑t. – ḱeŋkš-ṕetat́ńä] M (IV611) Sie sind nicht im Hause, nicht auf dem Hofe, sie sind im Nachtigallennest. – Die Türangeln. | ḱeŋkš-ṕeti͔ńe E:VVr (Dem.) id. ḱeŋkš-ṕeti͔ńende͔ v́ejks čov́iź (II317) [Sie haben] ihre Türangeln alle abgenutzt. | ḱeŋkš-ṕet́ĺa E:Mar – ḱeŋkš-ṕet́ĺä M:P [дверная петля] / Türangel (E:Mar). v́eŕet[‑]alot če͔zari͔ń ṕize͔t́. – ḱeŋkš[‑]ṕet́ĺät́ńe E:Mar (269) Vogelnester von zwei Stockwerken. – Die Türangeln. kudu suva·n, kuca, ušu ĺəśa·n, ušə̑sa. – ḱeŋkš[‑ṕet́ĺät́ńä] M (IV638) Trete ich ins Haus, ist es im Hause, trete ich hinaus, ist es draussen. – Die Türbänder. | ḱeŋkš-pŕa E:Mar Večk – ḱeŋkš-ṕŕä M:P Pš [притолока] / oberer Türquerbalken (E:Mar Večk M:P); [чердак амбара] / Speichersöller (M:Pš). | ḱeŋkš-śt́ena E:Večk ― ḱeŋkš-śt́ena M:P [дверная стена] / Türwand. | ḱeŋkš-šamafks M:Alk [дверной косяк] / Türpfosten. | ḱeŋkš-vaŕa E:Mar [дверная щель] / Türspalt. | ḱeŋkš-v́ećt́ E:Mar Večk (Gen. -iń) [верёвка для передвижения защёлки] / Schnur, mit der die Klinke bewegt wird. | ḱeŋkš-v́ećtḱe E:Mar Večk (Dem.) id. | ḱeŋkš-v́ed́ḿe E:Mar [верёвка для передвижения защёлки] / Schnur, mit der die Klinke bewegt wird. | ḱeńčks-v́eĺks M:Čemb [дверной верхний косяк] / Türquerbalken. | kudo-ḱeŋkš E:Mar ― kud-ḱeŋkš ChrM, kudə̑-ḱeńčks M:Čemb [наружная дверь] / Haustür. pańčsak kudə̑-[ḱeńčkśt́], juma·za ḱäĺćä M:Kars (IV290) Wenn du die Stubentür öffnest, mag deine Zunge vergehen! | kud-iḱeĺks-ḱeŋkš E [сенная дверь, наружная дверь] / Tür des Hausflurs, Aussentür. | kuža-ḱeŋkš ~ kužu-ḱeŋkš ~ kužu-ḱe·ŋkš ~ kužu-ḱeŋš E:Kal ворота / Pforte, Tor. “aščika”, ḿeŕe, “t́ese͔ kužu-ḱeŋš naŋsa!” (2145) “Nun, steh du hier”, sagt sie, “an der Pforte!”. | oću ḱeŋkš M:P [наружная часть двойной двери курной избы] / die äussere der Doppeltür der Rauchstube. | ṕiŕe-ḱeŋkš E:Mar Večk, ṕiŕi-ḱeŋš E:Kad [ворота] / Pforte (E:Mar: [из жердей] / aus Stangen gemacht); ? околица / ? Umzäunung (E:Kad). moĺan ṕiŕi-ḱeŋš naŋs E:Kad [Ich gehe zur Umzäunung]. | ṕiŕiń ḱeŋš E:Večk Kad [садовые ворота] / Gartenpforte. | pokš ḱeŋkš E:Mar [верхняя створка двери курной избы] / die obere, höhere Türhälfte der Rauchstube (vgl. v́eška ḱeŋkš; unten). | sovamka-ḱeŋkš E:Večk [входная дверь] / Eingangstür. | śed́-al-ḱeŋkš M:P [вход в подполье] / Eingangsluke zum Raum unter dem Fussboden. | vaĺma-ḱeŋkš E:Mar Večk ставня / Fensterladen. | v́eška ḱeŋkš E:Mar [нижняя половина двери курной избы] / die untere Hälfte der Tür der Rauchstube (niedriger als die obere Hälfte [pokš ḱeŋkš]). — [Vgl. ḱenǯe͔].
keŋkšse͔: kavto keŋkšse͔ E:Mar [с двумя дверями, двухдверной] / mit zwei Türen versehen, zweitürig (z.B. Pferdestall).
ḱeŋkšḱe ChrE E:Mar – ḱeŋkšḱɛ ChrM, ḱeŋkšḱä M:P, ḱeńčkśḱä M:Temn (Dem. zu ḱeŋkš) [дверца] / Tür. moń uĺi ḱeŕ[‑]ḱeŋkšḱem, varma śolksi͔, varma pančci͔. – sarazi͔ń puloś E:Mar (245) Ich habe eine Tür aus Lindenrinde, der Wind macht sie zu, der Wind macht sie auf. – Der Schweif der Henne. pančka, varańäj, aĺäćeń ḱeńčkśkanc M:Temn (VIII328) Öffne, Vara, die Tür deines Vaters! | jolma ḱeŋkšḱä M:P [внутренная часть двойной двери курной избы] / die innere der Doppeltür der Rauchstube (nur von der halben Höhe der äusseren Tür (oću ḱeŋkš). | vaĺḿä-ḱeŋkška M:P ставня / Fensterladen. | v́eška ḱeŋkšḱe E:Mar [нижняя половина двери курной избы] / die untere Hälfte der Tür der Rauchstube (niedriger als die obere Hälfte [pokš ḱeŋkš]).
ḱeńaka M:Pš [крикун, болтун] / Schreier, Schreihals, Quatschkopf (einer der immer, wenn man ihm etw. sagt, lang u. breit zu reden anfängt).
ḱeńardoms ChrE E:Atr Gor Večk Jeg, ḱeńa·rdᴉ͐ms E:Ba ― ḱeńɛŕd́əms ~ ḱeńɛńd́əms ChrM, ḱeńäŕd́əms M:P Temn Sučk Ur, ḱeńäńd́əms M:Pš Čemb Sp Sel, kəńäńd́əms M:Sučk радоваться, обрадоваться / froh werden, sich freuen, (M:Ur auch:) блаженствовать / sich selig, glücklich fühlen; [жить в добрых отношениях, хорошо] / in guten Verhältnissen, gut leben. v́eśe ḿeĺeze͔ ḱeńardi͔ E:Večk (V244) Sein ganzer Sinn ist fröhlich. ḱeńäŕd́an kaźńät́ iŋks M:P Ich freue mich über das Geschenk. ĺovańä ḱeńäńć, śuduf́ḱä, suvaś M:Pičep (VIII264) Ljova erfreute sich, der Arme, und trat ein. ḱeńäńd́i mojŋksə̑n M:Sel Er freut sich über mich. iva·n tsaŕe·v́it́ś ḱeńäńt́ś, kudń ušńiets M:Sel (IV808) Ivan Tsarevits wurde froh, er hat eine Heizerin des Hauses. — Tat. baschk. kinän-.
ḱeńäŕd́əma M:P радость / Freude.
ḱeńarkšnoms E:Bug Večk NBajt ― ḱeńäŕkšńəms M:P (Frequ. zu ḱeńardoms) [радоваться] / sich freuen. son ḱeńarkšni͔ bojar[‑]ava sanońt́ laŋks E:Bug (V492) Sie war, die Bojarin, froh über das Glied. kuva ukšni͔, ašo utka ḱeńarkšni͔ E:Večk (I354) Beim Schwimmen freut sich die weisse Ente. sońć kuva jaḱi ańo raduvakšni͔, vaj kuva jaḱi ańo ḱeńarkšni͔ E:NBajt (I470) Anjuscha ist froh beim Gehen, Anjuscha ist fröhlich beim Gehen.
ḱeńarkšnuma E:Bug [радость] / Freude. ḿeń ḱeńarkšnuma saiḿim? (VI40) Welche Freude hat mich ergriffen?
ḱeńäŕt́ft́əms M:P, ḱeńäńt́ft́əms M:Sel Čemb (Fakt. zu ḱeńäŕd́əms, ḱeńäńd́əms) обрадовать / freuen, erfreuen.
ḱeńäŕgadə̑ms M:Pš обрадоваться / sich freuen.
ḱeńd́al ML48,70(E) E:Mar Večk, ḱäńd́al E:Gor ― ḱelda (wohl aus *ḱeldan) ML48,70(M) M:P Pš клоп / Wanze (M:Pš auch als Schimpfw.). stopat́ńəń jotksa ḱeldań uĺɯńäś M:Pš (IV403) Bei den Gruppen (steht) Keldas Ulju. | ḱeńd́al-t́ikše E:Kal, ḱäńd́al-t́ikše E:Gor ― ḱelda-t́išä M:Pš, ḱelda-t́ikšä [? ‑t́išä] M:Sel клоповник / ? Hahnenkammgewächs (damit werden Wanzen vergiftet) (E:Gor M:Pš); клопец / Hahnenkamm (E:Kal M:Sel). | pakśa-ḱeńd́al E:Atr Večk Is, pakśa-ḱe·ńd́al E:Ba, pakśań ḱeńd́al E:VVr ― pakśä-ḱelda M: Čemb, pakśa-ḱelda M:Sel, pakśäń ḱelda M:Sučk [ягодный клоп] / Beerenwanze. | v́iŕiń ḱeńd́al E:Kal, v́iŕiń ḱä·ńd́al E:Ba [ягодный клоп] / Beerenwanze. — Tschuw. ᵪı̊ntla Wanze; vgl. kas. usw. kandala id.
ḱeńd́alne͔ E:Mar ― ḱeldańä M:P (Dem. zu ḱeńd́al, ḱelda) клопик / Wanze. ṕeĺan, ṕeĺan, jalgaj[‑]dugaj, ḱeńd́alne͔ susksi͔ E:Mar (14) Ich fürchte, ich fürchte, liebe Freundin, eine Wanze wird ihn beissen.
ḱeńd́alov E:Mar ― ḱeldav M:P [полон клопов] / voll Wanzen, verwanzt. t́e tarkaś ḱeńd́alov E:Mar Dieses Bett ist voll Wanzen.
ḱeńd́e E:Mar Atr VVr Ba Večk Jeg, ḱäńd́e E:Gor, ḱäńd́ä· E:Ba (Nom. Pl. ḱäńt́), ḱeńd́ä· E:Kad ― ḱeńd́ä M:P (Gen. ḱeńd́əń, Abl. ḱeńt́t́ä, Nom. Pl. ḱeńt́t́), ḱeńd́ä M:Čemb (Nom. Pl. ḱent́t́), ḱeńd́ä M:Sučk Jurtk войлок, кошма / Filz (der im Bett als Unterlage gebraucht wird). | aško-ḱeńd́e E:Večk Ba [подхомутник, хомутина] / Kummetfilz, Kummetkissen, Kummetpolster. | ḱe͔ńd́i-ṕe͔ḱe͔ E:Kažl, ḱeńd́e-ṕeḱe E:VVr Bug [толстопузый (человек)] / Dickbauch(iger). ḱe͔ńd́i[‑]ṕe͔ḱe͔ ćori͔ŋǵist E:Kažl (184) Ein Söhnchen mit einem Bauch wie ein Filzstück. ḱeńd́e·[‑]ṕeḱe· t́ejt́e·ŕńesk E:VVr (III306) [Sie haben] eine dickbauchige Tochter. śeste͔ alamoĺt́ si͔ń ḱeńd́e[‑]ṕeḱe bojartne͔ E:Bug (V362) Damals gab es wenig dickbäuchige Bojaren. | maksəm-ḱeńd́ä M:Pš [приданая кошма] / Mitgift-Filzdecke. | śiv́eks-ḱeńd́e E:Is [хомутина] / Kummetkissen, Kummetpolster.
ḱeńd́ińe E:VVr (Dem. zu ḱeńd́e). anuksti͔t́ eit́ polazi͔ń pojarošnoj ḱeńd́ińe (II334) Hast du für mich eine Decke aus Lammwolle gemacht?
ḱeńd́əńä M:P (Dem. zu ḱeńd́ä).
ḱeńd́ijams E:Mar VVr Kad Večk, ḱäńd́ijams ~ ḱäńd́i·jams E:Gor Ba ― ḱeńd́ams M:Čemb, ḱeńd́ijams M:Ur [скататься, сваляться] / sich verfilzen, zottig werden. pŕazo ḱeńd́ijaś E:Večk, pŕac ḱeńd́äś M:Čemb Sein Haar (Kopf) ist zottig geworden. ŕev́eń ponazo ḱeńd́ijaś E:Večk Die Wolle des Schafes ist zottig geworden.
ḱeńd́askadə̑ms M:Pš [скататься, сваляться] / sich verfilzen, zottig werden.
ḱeńd́i M:P, ḱäńd́i M:Čemb оса / Wespe. | kopə̑ŕ-ḱeńd́i ~ kopə̑ŕ-ḱäńd́i ~ koṕəŕ-ḱäńd́i M:Sel крочки [овод, слепень] / Dasselfliege, Biesfliege.
ḱeńd́ińä M:P (Dem. zu ḱeńd́i) id.
ḱeńeŕ ~ ḱeńeŕe ~ ḱäńiŕ ~ ḱeńiŕ ~ ḱeńd́iŕ ChrE, ḱeńeŕ E:Mar Atr SŠant NBajt Večk, ḱeńeŕe E:VVr Jeg, ḱäńi·ŕä E:?Ba, ḱeńd́iŕ E:Kad, ḱeńd́iŕ ~ ḱeńiŕ E:Kal, ḱäńd́ᴉŕ ~ ḱäńᴉŕ E:Kažl, ḱendi͔·ŕ E:Šokša ― ḱeńəŕ ChrM M:P Sel [предплечье] / Unterarm; [локтевая кость] / Elle; локоть / Ell(en)bogen (E:Atr). ćorań ḱeńeŕeška, avań kolgašḱeška. – ińe ṕenči͔ś E:Mar (259) Gross wie der Unterarm eines Knaben, gross wie die Hirnschale eines Weibes. – Der Kochlöffel. ḱeńeŕevat ožanzo E:Atr (I509) Bis zum Ellbogen (reichten) die Ärmel. ḱeńeŕeń se͔ŕse͔ sonze͔ ḱeŋkšḱeze͔ E:SŠant (I194) Eine Elle hoch ist seine Tür. śiśem ḱeńeŕt́ ašo koctḱe E:NBajt (V378) Sieben Ellen weisses Tuch. ḱeńəŕ śeŕəńac M (IV79) Sie hat einen Körper von einer Elle (Länge). ḱeńəŕška śeŕńac M:Sel Eine Elle lang ist sein Körper. | ḱed́-ḱeńeŕe (‑ǵeńeŕe) E:Jeg [предплечье] / Unterarm. | ḱeńeŕ-kundo E:Mar, ḱeńd́iŕ-kunda (‑gunda) E:Kal (Nom. Pl. -kunt), ḱäńd́ᴉŕ-kunda E:Kažl (Gen. ‑kundᴉ͐ń) ― ḱeńəŕ-kună M:P Bold Vert Kr Čemb [охапка] / ein Armvoll (z.B. Holzscheite) (E:Mar Kal); [локтевой сгиб] / Ellbogenbeuge, Ellbogenkehle (M:P Čemb). vaj śijäń ḱät́kskac ḱeńəvań ḱeńəŕ-kunə̑sə̑nza M:Bold [Ihren silbernen Armring hat Keneva an ihrem Arme]. [ḱeńəŕ]-kunə̑sa [kańińäźä] M:Kr (IV538) Du meine, die du mich auf deinen Armen getragen hast. ḱeńäŕ[‑]kunasanza kujgarań [ḱept́eŕńac] M:Vert (VIII468) Sie hat am Arme einen Korb aus Birkenrinde. | ḱeńeŕ-kundi͔ńe E:VVr (Dem. zu ḱeńeŕ-kundo) [локтевой сгиб] / Ellbogenbeuge, Ellbogenkehle. čevt́e rućińem[‑]paćińem, čevt́e ḱeńeŕ-kundi͔ńem (II517) Mein weiches Hemdgewand und Kopftuch, meine weiche Armbiegung! | ḱeńəŕ-nučkă M:Čemb [локтевой сгиб] / Ellbogenbeuge, Ellbogenkehle. | ḱeńeŕe-pakaŕ E:Mar, ḱeńeŕ-pakaŕ E:Atr, ḱendi͔·ŕ-pakaŕ E:Šokša, ḱäńd́iŕ-paka·ŕ E:Kažl ― ḱeńəŕ-pakaŕ M:P локоть / Ell(en)bogen. ḱeńeŕe[‑]pakaŕiś a vasolo, i to a sati͔ E:Mar (279) Der Ellenbogen ist nicht entlegen, und dennoch langt er nicht (zum Munde) hin. | ḱeńəŕ-pakaŕńä M:P (Dem.) id. | ḿej ḱeńeŕt́ E:Večk, ḿej ḱäńiŕʿt́ E:Ba, ḿej ǵe·ńd́i̬ŕʿt E:Kad, ḿäj ḱä·ńᴉŕʿt́ (ǵ‑) E:?Ba ?Kažl ― ḿej ǵe·ńəŕt M:Jurtk [наотмашь] / rückwärts, nach hinten hin. | ḿej ǵe·ńd́i̬ŕʿt ḱŕiščims E:Kad [ударить наотмашь] / mit dem Arme einen Schlag nach hinten geben.
ḱeńeŕems ~ ḱäńiŕims ~ ḱeńd́iŕims ChrE, ḱeńeŕems E:Mar Atr Večk VVr Bug Is StMokl SŠant Jeg, *ḱäńeŕems E:Al, ḱäńi·ŕᴉms E:Ba, ḱeńd́iŕims E:Kad, ḱeńd́iŕims ~ ḱeńiŕims E:Kal, ḱäńd́ᴉŕᴉms ~ ḱäńᴉŕᴉms E:Kažl, *ḱendi͔ŕims E:Šokša (1. Sg. Präs. E:Kal ḱeńd́iŕan ~ ḱeńiŕan, E:Kažl ḱäńd́ᴉŕan ~ ḱäńᴉŕan, E:Jeg ḱeńiŕan, 3. Sg. E:Jeg ḱeńiŕi, 1. Pl. E:Mar ḱeńeŕt́anok, 3. Sg. Prät. E:Jeg ḱeńeŕś, Neg. eź ḱeńeŕe) ― ḱeńəŕəms ChrM M:P Kr Patra Saz Katm Temn Sel [зреть] / reifen (M:P: vom Getreide) (ChrE E:Mar Atr Večk StMokl Kal Kažl Šokša ChrM M:P Katm); [достигать зрелости тела] / die Körperreife erreichen (E:Bug); [становиться, быть готовым] / fertig werden (M:P: bis zu einer best. Zeit, z.B. eine Handarbeit) (ChrEM M:P Temn); [довариться] / gar werden (E:Bug); [быть готовым] / bereit sein (E:Večk); [попадать заблаговременно] / beizeiten hingelangen (ChrE E:Kal ChrM M:P); [попадать (первым), достигать, догонять] / (als erster) hingelangen, erreichen, einholen (E:VVr Al Is SŠant M:P); [успевать] / Zeit haben, es dahin bringen (ChrE E:Mar Bug SŠant Kažl ChrM M:P Patra Saz Temn). eźit́ ḱeńeŕt́ ozamo, ḱeńeŕit́ tarkańt́ poznamo E:Mar (274) Du hast noch nicht Zeit gehabt dich niederzusetzen, deinen Platz aber hast du (schon) Zeit gehabt durch Fürze zu verunreinigen. tańt́ej jagudat ḱeńeŕest E:Mar (1210) Süsse Erdbeeren mögen reifen. ḱi ḱe·ńeŕi eze͔zi͔ń, eśe·ḱeńe uĺe·zan! E:VVr (III285) Wer zuerst mich erreicht, dem möge ich gehören! ḱäńeŕć ṕiže t́akancte͔ń E:Al (VII134) Er war (in seiner Erzählung) bis zu seinem kleinen Kinde gekommen. ŕiv́iźś [sońćinze͔] valʿńi͔ń eź ḱeńd́iŕʿt́ korʿtams E:Kal (2137) Der Fuchs hatte kaum sein Wort beendigt. koda toźors ḱeńd́iŕś E:Kal (2147), koda toźᴉrs ḱäńᴉŕś E:Kažl (2148) Als der Weizen reif war. śt́iŕś ańćak ṕeńa·da uda·lu ḱekšums ḱäńd́ᴉŕś E:Kažl (2150) Kaum hat die Tochter Zeit gehabt sich hinter dem Ofen zu verstecken. mon äźiń ḱäńd́iŕ mat́ums fanaŕt́ E:Kažl (III298) Ich hatte kaum Zeit die Laterne auszulöschen. tosa koda ḱendi͔ŕe ĺanazs E:Šokša (VII454) Dann, wenn der Flachs aufkeimt. eśt́ ḱeńeŕt́ eŕʒ́at kašast se͔v́eḿe E:Bug (V34) Die Ersänen konnten nicht [hatten nicht Zeit] ihren Brei aufessen. koda ḱeńeŕit́ si͔nst jamost, kašast E:Bug (V66) Wenn ihre Suppe und ihr Brei gargekocht sind. śutarań ḱeńeŕć ćućize͔ E:Bug (V464) Sjutaras Pfotze war reif geworden. eźiń ḱeńeŕt́ kolmo čińet́ eŕamo E:Večk (II292) Ich hatte nicht einmal drei Tage zugebracht. son eŕva tarkas ḱeńeŕi E:Večk (V244) Sie hat Zeit überall zu sein. a·ńćak ḱeńe·ŕt́ poŋkso·t nolda·mo E:Večk (III317) Sei nur bereit, deine Hosen zu öffnen. ḱi ḱeńi·ŕi śe stolba·śt́e E:Is (I492) Wer zuerst zu dem Pfeiler kommt. sajeń polat čid́e ḿejĺe ḱeńeŕi E:StMokl (V220) Nach einem Tage wird deine genommene Frau reif [zum Sterben] sein. mon užo i ńej ḱeńiŕan E:SŠant (II67) Lass, ich habe noch Zeit! často iḱeĺe sokoldo ḱeńeŕś E:SŠant (I498) Er kam eine Stunde vor dem Falken an. son əź ḱeńəŕ ḱäd́ənc v́eńəpt́əms M:P Er hatte nicht Zeit seine Hand auszustrecken. v́ənča·ndamsta kona ḱeńəŕi iŋǵəĺi kotfti͔ ṕiĺgə̑nc, śäń uĺi v́äŕä valə̑c M:P (IV711) Wer bei der Trauung zuerst mit seinem Fuss auf das Gewebe tritt, der wird das Machtwort haben. stańä ḱeńəŕś korʿtamńada M:P (Nur) dies auszusprechen hat er Zeit gehabt. vaj stańä ḱeńəŕś korʿtamńas M:Saz (IV5) Patra (IV26) So weit kam er in seiner Erzählung (Kaum dass er so gesagt hatte). śokśənda ṕiva· t́ija·n, ḱəzə̑nda· ḱeńəŕi. – śorə̑ś M:P (IV671) Im Herbst braue ich Bier, im Sommer wird es fertig. – Das Getreide. [ańt́śak ḱeńəŕśt́ ńä śudufńä pańät́i] suva·ms M:P Kr (IV130) Kaum waren die Armen in die Sauna eingetreten. kurə̑k šači, kurə̑k kasi͔, śemb́əńd́i ḱeńəŕi. – šińəś M (IV638) Wird schnell geboren, wächst schnell auf, kommt überall hin. – Der Gestank. akaćəń ńäjat, čaśt́ćä ḱeńəŕi M (IV729) Siehst du [im Traume] deine [ältere] Schwester, reift dein Glück heran. ḱeńəŕiᵪt́ luga·ń mazi͔ ćećäńat M: Katm (IV460) Wenn die schönen Blumen auf der Wiese aufblühen. iź ḱe·ńəŕ [ḿeĺgast] M:Sel (IV828) Er hatte nicht Zeit gehabt, ihnen nachzugehen. śudufś iź ḱeńeŕ ońńants azə̑ndə̑ms M:Temn (VIII370) Der Arme hatte nicht Zeit seinen Traum zu erzählen. aĺi iź ḱeńeŕ polatf ožä ožä[‑]ḱijec? M:Temn (VIII408) Oder ist ihr Festhemd mit verlängerten Ärmeln nicht fertig geworden?
ḱeńeŕeź E:Večk [зрелый] / reif.
ḱeńəŕga M:Bold (in der Volksd.) “везде присутствующий, проворный” / überall anwesend, flink, rasch.
ḱeńeŕć E:Petr ― ḱeńerf M:P, ḱeńəŕf M: Čemb, ḱeńeŕf M:Temn Sel [зрелый] / reif (M:P: von Früchten) (E:Petr M:P Čemb Temn). vani͔ŋḱ [ḱeńeŕć] čače śuri͔ni͔k blagi͔j varmada E:Petr (VIII126) Beschützt unser reifendes, wachsendes Getreide vor bösen Winden! roštuvań [ṕäšt́t́ä], ḱeńeŕf tovńada M:Temn (VIII358) Mit Weihnachtsnüssen, mit reifen Kernen.
ḱeńeŕkšńems E:Mar ― *ḱeńəŕkšńəms (: ḱeńeŕkšńan) M:P (Frequ. zu ḱeńeŕems, ḱeńəŕəms).
ḱenə̑rdams M:Pš Čemb Sel торопиться / eilen, sich beeilen. vals ḱenə̑rdaj M:Pš [“Er eilt zu Worte” od.: “Zu Worte eilend”] (wird von einem zungenfertigen Menschen gesagt).
ḱenə̑rdaftə̑ms M:Čemb, ḱenə̑rdaftams M: Sel [ускорять, торопить] / beschleunigen, (zur Eile) antreiben.
ḱeńeŕśt́ems E:Mar, ḱeńeŕśt́ams ~ ḱeńeŕćt́ams E:NSurk, ḱeńd́iŕᵪ́t́ims E:Kal ― ḱeńəŕftams M:P, ḱeńərftams ~ ḱenə̑rftams M:Pš, ḱenə̑rftams M:Čemb Sel (Kaus. zu ḱeńəŕəms) [доводить до зрелости] / zum Reifen bringen (E:Mar Kal); [изготовлять, доделать] / verfertigen, fertig machen (M:P: bis zu einem best. Zeitpunkt) (E:Mar NSurk M:P Pš); [торопиться] / sich beeilen (E:Mar: z.B. beim Bereiten der Speise) (E:Mar Kal); [ускорять] / beschleunigen (M:Pš Čemb Sel). [ḿišarnoj] ŕizat ḱeńeŕśt́it́ E:Mar (1168) [Sie] verfertigen Silber-Ornate. uš ijeze͔nze͔ kolmunst ḱeńeŕśt́i E:Mar (132) In einem Jahre bringt er die Früchte dreimal zum Reifen. kaźńet́[‑]lovmot ḱeńeŕćt́at E:NSurk (II480) Du machst (wohl) Geschenke, Gaben fertig. zavtrok ḱeńeŕćt́aś E:NSurk (III313) [Sie hat] (schon) das Frühstück fertig gemacht. ḿikolań šińä· paŋga ḱeńəŕftat́ M:P Du hast am Michaelis-Tage eine Haube fertig genäht.
ḱeńeŕśńems E:Mar (Frequ. zu ḱeńeŕśt́ems).
ḱeńəva M:Bold [женское имя] / ein Frauenname. vaj śijäń ḱät́kskac ḱeńəvań ḱeńəŕ-kunə̑sə̑nza Ihren silbernen Armring hat Kenewa an ihrem Arme.
ḱeŋ́ǵeĺems ChrE, ḱeŋǵeĺems E:Mar Atr VVr Gor Sl Večk NSurk, ḱeŋǵe·ĺams E:Ba Nask ― ḱäĺǵət́ńəms ML70(M), ḱäŋgəĺəms M:Sučk Ur [лгать, обманывать, дурачить] / lügen, betrügen, narren (ChrE E:Mar Atr VVr Gor Sl Večk NSurk Ba Nask M:Sučk Ur); [оклеветать] / verleumden (E:Mar Atr VVr Gor Večk). jovtak paŕśt́e, iĺa ḱeŋǵeĺe, iĺa manče͔! E:Mar (27) Sprich gut [aufrichtig], lüge nicht, betrüge nicht! iĺamak ḱeŋǵeĺe, moŕäń maze͔ kal! E:Mar (134) Täusche mich nicht, [du] hübscher Meerfisch! ḱiś komaś, ḱeŋǵeĺeś. – ḱi laŋkso ṕešče͔ lučkśś E:Mar (236) Wer sich bückte, der irrte sich. – Die Nussschale auf dem Wege. uš kurva okśa ḱeŋǵeĺisamam E:Mar (158) Die Hure Oksja wird mich täuschen. mon i·śt́a ḱeŋǵeĺi·t́eń E:Atr (III274) Ich habe dich nur genarrt. karma·ś ḱeŋgᴉĺa·ma E:Ba Nask Er begann zu lügen. ḿäks ton moń ńej ḱeńǵiĺit́? E:Sl (VII144) Warum hast du mich nun belogen? son kot́ ḱiń ḱeŋǵiĺiĺ E:NSurk (III308) Er betrog, wen er nur wollte. va koda mon ḱäŋgəĺəsa t́ä at́ät́ M:Sučk (IV840) Wie soll ich diesen Alten betrügen? a ḱelaźś joraj at́ät́ kalnzə̑n ḱäŋgəĺəms M:Sučk (IV839) Der Fuchs aber will den Alten um die Fische betrügen.
ḱeŋǵeĺi E:Mar [лгун] / Lügner; [клеветник] / Verleumder.
ḱeŋǵeĺića E:Mar [клеветник] / Verleumder.
ḱeŋǵeĺima E ложь / Lüge.
ḱeŋgə̑ĺə·kš M:Jurtk [лгун] / Lügner.
ḱeŋǵiĺkaj E:Večk, ḱeŋǵeĺka·j E:Ba [клеветник] / Verleumder, Lästerer.
ḱeŋǵeĺevks E:Mar [ложь, обман, коварство] / Lüge, Betrug, Hinterlist.
*ḱeŋǵeĺev́ems E:NSurk (Refl.-Pass. zu ḱeŋǵeĺems) [(мочь) обманываться] / sich betrügen, betrogen werden (können). ḿiń uš a ḱeŋǵiĺivd́aŋk (III308) Uns kann man nicht betrügen!
ḱeńža M:Levši (“modat́i šuvf ṕäĺä-krug, dugań kod́ama”) / [выкопанный в земле полукруг, похожий на дугу] / ein in die Erde gegrabener Halbkreis, in der Form dem Krummholz ähnlich. kadə̑ń v́edrašḱä v́ät́əḿä, śet́ḿä v́äd́ńasa štaśḱ-nardaśḱ, orža ṕejəĺ-pŕas ḱepəd́əśḱ, jakśt́əŕ v́ärńac ḱeńǯät́ (~ ḱeńžat́) laŋks, ĺemb́ä požfkac ḿeńəĺt́ laŋks Wir haben die zurückgelassene Färse (des Verstorbenen) herbeigebracht, wir haben sie mit lauem Wasser gewaschen und abgetrocknet, wir haben sie auf die Spitze des scharfen Messers genommen (gehoben), sein rotes Blut (haben wir) in den Halbkreis (ḱeńžä) (gegossen), seinen warmen Hauch (haben wir) zum Himmel (gesandt). — [Vgl. ḱenǯe͔].
ḱepams M:P Čemb Sel Sučk гнётом (гнётом и верёвками) зажать воз, гнетовать / eine Fuhre mit einem Pressbaum (mit Pressbaum u. Seil) festbinden, zusammenpressen. ḿiń t́ä lapšavat́ ḱepasaśḱ M Wir werden den Inhalt der Schüssel verdrücken. | ava ḱepams M:Pš [совокупляться с женщиной / eine Frau beschlafen]. — [Vgl. ḱeṕä].
ḱepśəms M:P Čemb Sel Sučk (Frequ. zu ḱepams).
ḱepstams M:Čemb (Mom. zu ḱepams) [зажать воз гнётом и верёвками] / eine Fuhre mit einem Pressbaum u. Seil festbinden.
ḱepśńəms M:Čemb (Iter. zu ḱepstams) [завязывать (несколько возов)] / festbinden, festpressen (mehrere Fuhren). usfńəń ḱepśńijəńt́t́ Bindet die Fuhren fest!
*ḱepaftə̑ms (: ḱepaftan) M:P (Kaus. zu ḱepams).
ḱepana M:P (Gen. -ń) [дов. лёгкий] / zieml. leicht. alu valǵi ĺäpana, v́äŕi kući ḱepana. – tuma·nć M (IV614) Wenn es heruntersteigt, ist es weich, wenn es hinaufsteigt, ist es leicht. – Der Nebel.
ḱepaza M:P Pš Čemb (Gen. M:P -ń), ḱepə̑za M:An, ḱepəźä M:Ur (Gen. -ń) [(о росте людей, животных, растений) дов. высокий] / (vom Wuchs der Menschen, Tiere, Pflanzen) zieml. hoch (M:P); [(немножко) выше (чем)] / (etwas) höher (als) (M:P Pš Ur); [быстро подрастающий] / schnell heranwachsend (M:Pš Čemb An). soń śorats ḿińńət́ koŕas śada ḱepaza M:Pš Sein Sohn ist grösser als der unsrige. soń śora·ts ḿińt́ koŕa·s ḱepəźä M:Ur Sein Sohn ist etwas grösser als der unsrige. t́ä t́śorańäś tonań koŕas ḱepaza M:Pš Dieses Knäblein wächst schneller heran als jenes. — [Vgl. ḱäpa·ža; ḱep̀əd́əms].
1ḱeṕä ML104(M) M:P Čemb Sel Sučk (Gen. ML(M) ḱepəń, Iness. ḱepsa, Nom. Pl. ḱeṕt́) гнёт / Heubaum (mit dem das Heu usw. auf dem Wagen festgebunden, zusammengepresst wird). — [Vgl. ḱepams].
*ḱepəńä (: ḱeṕeńä) M:P (Dem. zu ḱeṕä).
ḱeṕ̀e ChrE, ḱeṕe E:Mar Večk, ḱeṕä E:Ba ― ḱɛṕ̀ɛ ChrM, ḱäṕä M:P, ḱepa M:Jurtk (Nom. Pl. ḱepət) (Adj.) [босой] / barfuss, barfüssig; (Adv.) [босиком] / barfuss. lomań kodaf kaŕćä, ḱäṕä jakaj ṕiĺkćä M:P (IV699) Ist dein Bastschuh von einem Fremden geflochten, geht dein Fuss nackt. | ḱeṕiĺḱ [< ḱeṕi + ṕiĺkt́] E:Kad [босиком / barfuss]. ḱeṕiĺḱ jäḱe Er geht barfuss.
ḱeṕ̀ed́ems ChrE, ḱeṕed́ems E:Mar Sob Petr Večk SŠant, ḱäṕid́ims E:Kažl Hl, ḱäṕi·d́ᴉms E:Ba, ḱeb́d́ims E:Kad Kal Šokša ― ḱep̀əd́əms ChrM, ḱepəd́əms M:P Pš Kr Patra [поднимать] / heben, aufheben (ChrE E:Mar Sob Kažl Hl Kal Šokša SŠant ChrM M:P); [приподнять (брюки)] / hochziehen (Hose) (E:Mar); [брать взаймы] / leihen, borgen (z.B. Geld, Roggen) (M:P); [помогать, ходатайствовать] / helfen, beistehen, für jdn. sprechen (bes. in der Dorfversammlung) (M:P); [убеждать] / überzeugen (E:Petr); [начинать] / beginnen (E:Petr); [достигать (брачного возраста)] / (das heiratsfähige Alter) erreichen (M:P Kr); [справлять, приготовлять (праздник)] / (ein Fest) feiern (ChrEM), vorbereiten (M:Patra); [восходить, появляться (о небесных телах)] / sich erheben, aufgehen (von den Himmelskörpern) (ChrE E:SŠant ChrM M:P Pš Kr Patra); [подниматься (напр. о воде)] / steigen (z.B. vom Wasser) (M:P). ḱäṕt́an E:Kažl Ich hebe. v́eŕej ḱed́et́ ḱeṕed́it́ E:Mar (1174,180) Hebe deine Hände nach oben hin (empor)! ḱŕiškaś ḱeṕed́eź se͔ŕejste͔ E:Mar (1114) Der obere Querbalken (der Pforte) war hoch gehoben. ćićargo ḱäṕeć ṕiŕanzo E:Sob (VII256) Tsitsjargo erhob ihren Kopf. ti͔ŋḱ kurǵińizi͔ŋḱ ḱäṕid́isi͔ E:Hl (222) [Er] wird es in euern Mund heben. vana ḿiń ḱeṕed́eńeḱ pokš t́ev E:Petr (VIII6) Seht, wir haben eine wichtige (‘grosse’) Sache in Angriff genommen (begonnen). ḱeṕed́eza vali͔ni͔k E:Petr (VIII2) Mögen unsere Worte überzeugend sein! son śeśńe kulufńiń ḱeb́d́inze͔ tusta ṕeĺks E:Kal (2137) Der Wind erhob diese Asche zu einer dichten Wolke. ḱebd́iḱ a ĺak noldak! E:Šokša (VII460) Erhebe und drücke (lass) nicht nieder! lom ṕät́ uža alu toŋǵᴉź dᴉ͐ ḱäṕᴉd́uma karmaśt́ E:Kažl (III296) Sie steckten das Stangenende unter eine Ecke und begannen (sie) zu heben. ḱäṕid́ika ḱäv́t́ E:Kažl (III224) Heb den Stein auf! v́eśe uĺinze͔ ḱeṕed́iźe E:SŠant (I125) Er liess all sein Gut (in Flammen) aufgehen. vaj ḱeṕeć v́eŕej son ḿeńeĺ jožos E:SŠant (I490) Er [der Falke] schwang sich auf bis zum Himmel. kvas tusttńä v́äŕi ḱeṕəd́išt́, ṕiźəm tuj M:P (IV729) Wenn die Hefe im Dünnbier steigt, wird es regnen. šäkšataś ḱeṕəć ĺijəźńä M:Patra (IV23) Der Specht flog auf [eig.: stieg fliegend auf]. son kasś-ḱepəć M:P Er wuchs heran. ḱeṕət́t́ v́iji tavə̑lńä M:Pš (IV28) Lass einen starken Sturm sich erheben! vaj esta ḱepəć v́ii tavə̑lńä M:Kr (IV17) Da erhob sich ein heftiger Sturm. ṕińəpt́ ńäjat, ṕiŋkćä ḱeṕəd́i M (IV735) Siehst du [im Traume] Hafer, wird sich dein Leben bessern. ṕiŋgə̑nzə̑n ḱeṕećt́ M:P (Das Mädchen) erreichte das heiratsfähige Alter. śäśḱəń ḱeṕəćt́ ṕiŋgə̑nzə̑n M:P (IV62) Die Mücke war in das (heiratsfähige) Alter gekommen. t́äńi ḱepəćt́ tat́ɯńäźəń ṕiŋgə̑nza M:Kr (IV326) Tatju hat nun das (heiratsfähige) Alter erreicht. fok(a)[‑]at́ä ḱeṕəć ṕir[‑]praźńəḱ M:Patra (IV22) Der Alte Foka richtete einen Schmaus her. mon ḱeṕed́an jarmak toń ḱäd́stat M:P Ich werde von dir Geld borgen.
ḱeṕəd́i M:P [поднимающийся] / sich erhebend. ḱeṕəd́i-valǵi saŕä Aufgehende und untergehende Röte.
ḱeṕəd́ińä M:Pš (Dem. zu ḱepəd́i). śiń aš kšt́ińa·sna, śiń aš morajsna, śiń aš ṕäśe·dań ḱeṕəd́ińasna (IV18) Sie haben niemanden, der tanzt, sie haben keinen, der singt, sie haben niemanden, der die Gesellschaft aufmuntert.
ḱeṕed́eń E:Večk Bug ― ḱeṕəd́əń M [поднятый] / aufgehoben, erhoben. ḱeṕed́eń ḱet́ oznutan E:Večk (III20) Wir flehen mit erhobenen Händen. si͔ń ḱeṕed́eń [ḱet́t́] pazne͔ eńaldi͔t́ E:Bug (V60) Sie beten zu Gott mit hocherhobenen Händen. ḱeṕəd́əń vaśt́ M Mit abgenommener Mütze, die Mütze in der Hand.
ḱeṕəd́ə·ma: ḱäd́əń ḱeṕəd́ə·ma M:Ur [полное веретено (нитей)] / eine Spindel voll (Garn).
ḱeṕet́ks E:VVr ― ḱepət́ks M:P Čemb возвышение / Anhöhe, Erhöhung (E:VVr); узор, образец / Muster (M:P Čemb). | ḱeṕet́ks-tarka (~ ḱeṕe·ćks-ta·rka) E:VVr возвышение / hohe Stelle, Erhöhung, Anhöhe. tońt́ ḱeṕet́ks-tarkas, kudoń-čiń pas, puti͔d́iź (II332) Man hat dich, Gott des Hauses, auf einen erhöhten Platz gestellt. ḱeṕe·ćks-ta·rkas lad́i·d́iź (II345) Man stellte dich auf einen erhöhten Platz.
ḱepət́ksḱä M:P (Dem. zu ḱepət́ks) узорчик, образец / Muster.
ḱeṕeĺems E:Mar NPyrma (Frequ. zu ḱeṕ̀ed́ems). ṕŕat kšnakšni͔t́ a iśt́a, ṕŕat ḱeṕeĺit́ a iśt́a E:Mar (1146) Du rühmtest dich nicht so, du prahltest nicht so. maz(i͔) umaŕse͔nze͔ bazar ḱeṕeĺeś E:NPyrma (VII76) Mit (‘in’) seinen schönen Äpfeln entstand ein Basar.
ḱeṕ̀et́ems ~ ḱeṕt́ams ChrE, ḱep(t́e)t́ems ~ ḱeṕet́ems ~ *ḱept́ams E:Mar, ḱeṕet́ems (3. Sg. Prät. ḱeṕet́eć) E:Atr Petr Bug Večk NSurk StMokl SŠant Temn, *ḱeṕet́t́ems E:VVr, *ḱäṕet́ems (3. Sg. Prät. ḱäṕet́eć) E:Gor, *ḱäṕit́ems E:Ba, *ḱept́ams E:MKly (Pass. zu ḱeṕ̀ed́ems) подниматься, возноситься / sich erheben, aufstehen, aufziehen (von einer Wolke) (E:Mar Atr Večk SŠant); [подходить (о тесте)] / aufgehen (vom Teig) (E:Mar); [восставать] / (sich mit einem Kriegsheer) erheben (E:VVr); [всплывать, привлекать] / auftauchen, heranziehen (E:Gor Ba NSurk); [увеличиваться] / grösser werden (E:Bug); [(спешно) удаляться, уходить] / sich (eilends) fortbegeben, fortrennen (E:Bug Večk Temn); [иметь вес (слово)] / gelten (jds. Wort) (E:Petr Bug Večk StMokl). ṕeĺiś ḱeṕet́i E:Mar Die Wolke zieht auf. ravužo ṕeĺńeś eź ḱeṕt́ak E:Mar (1194) Die schwarze Wolke hat sich nicht gehoben. vojna kurok ḱeṕet́i E:Mar Es wird bald ein Krieg ausbrechen. koda ḱeṕet́eć sokol son v́eŕej E:SŠant (I485) Als der Falke sich ausgeschwungen hatte. norožolks ḱeṕet́i mazi͔ moroń moramo E:SŠant (II26) Die Lerche steigt hoch, um ein schönes Lied zu singen. d́igań polk ḱeṕet́eć, son ĺivt́aś E:SŠant (I261) Die Gänseschar erhob sich und flog (davon). zoŕa porańe ḱeṕet́eć E:SŠant (II67) Die (Frau) erhob sich ums Morgenrot. kaša-šakšozo ḱeṕet́eć E:NSurk Sein Breitopf ? erhob sich (? kochte über). vaj ije juti͔, ḱeṕit́an E:Bug (V278) Ein Jahr verfliesst, ich wachse auf. son ravžo ṕeĺńe ḱeṕet́eć E:Večk (V118) (Da) erhob sich eine schwarze Wolke. už v́ijev varma ḱeṕet́eć E:Večk (VI42) Es erhob sich ein heftiger Wind. ḱeṕet́eć ḿejĺe omboće ṕeĺńe E:SŠant (I125) Dann erhob sich eine zweite Wolke. turka ḱeṕet́t́eć śilańeḱ E:VVr (II374) Der Türke hat sich mit seinem Kriegsheer erhoben. guban[‑]polkḱe, äŕźäń ćora, ḱäṕet́eć E:Gor (VII230) Eine Gubanerhorde, junger Ersäne, ist herangerückt. nogaj-ušma ḱäṕit́ić E:Ba (VII406) Eine Nogajerhorde ist herangerückt. ḿeĺgast ḱeṕet́eć v́eĺt́ań ḱib́itka E:NSurk (I40) [Da] tauchte eine gedeckte Kibitka hinter ihnen auf. son ḿeźe v́ijńe t́ušt́a ḱeṕet́eć E:Bug (V34) Tjuschtja floh aus allen Kräften davon. son ḿeźe v́ijńe ḱeṕet́eć E:Večk (V262) Dieses begann nach allen Kräften zu traben. ḿeźe v́ijńe ḱeṕet́iń E:Temn (V396) Ich lief aus allen Kräften los. da ḿeźeń iśt́a d́iŕińeń t́et́ań kudos osks ḱeṕet́eć E:Atr (II495) Was für ein Gebet hat sich im Hause meines lieben Vaters erhoben. ṕeĺe pŕevda mašte͔ di͔ vali͔za ḱeṕet́eḿe a karḿe E:Petr (VIII176) Er fürchtet, dass er seinen Verstand verliert und dass seine Worte keinen Erfolg mehr haben werden. loma jutkso sonʒe͔ valzo ḱeṕet́iĺ E:Bug (V474) Vor (‘unter’) den Leuten hatten seine Worte Gewicht. sonʒo valozo ḱeṕet́i E:Večk (V240) Sein Wort wird hörbar. a ḱeṕet́i loma jutkso moń valom E:StMokl (V210) So (werden) meine Worte unter den Leuten kein Gewicht haben.
ḱept́i E:MKly [подходящий (о тесте)] / aufgehend (vom Teig). ḱept́i čapaks t́ejt́aja (VII8) Mache einen aufgehenden Teig an!
*ḱeṕet́ekšne͔ms ~ *ḱeṕet́ekšńems E:Večk, *ḱeṕet́ekšńems E:Kočk ― *ḱepət́kšńəms M (Frequ. zu ḱeṕet́ems) [подниматься] / sich erheben. či-valguma jondo ḱeṕet́ekšne͔ś raužo ṕeĺńe E:Večk Es erhob sich von Westen her eine schwarze Wolke. ḱeṕet́ekšńeś raužo, polaj, son ṕeĺńe E:Večk (II110) Es erhob sich, Gatte, eine schwarze Wolke. ḱeṕet́ekšńeś, uŕakaj, ravužo ṕeĺńe E:Kočk (VII66) Es erhob sich, Schwägerin, eine schwarze Wolke. puĺńä·ś ḱepət́kšńi ḿeńəĺt́i M Der Staub steigt zum Himmel auf.
ḱeṕed́ev́ems E:Mar, [?] *ḱäṕt́uvums E:Kažl ― *ḱeṕəd́əvəms (: ḱeṕid́ivan ~ ḱeṕed́evan) M:P ?Prol ?Jurtk (Refl.-Pass.) [(мочь) подниматься] / gehoben werden (können) (E:Mar Kažl); [(мочь) праздноваться] / gefeiert werden (können) ([M:?Prol ?Jurtk]). sońä͔·nza äź ḱäṕt́uv E:Kažl (III224) (Aber jener) kann ihn nicht aufheben. mońftə̑·mə̑n [praźńikśa·k] af ḱe·pəd́əv́i śo:r[‑]ava·t́i M:?Prol ?Jurtk (IV709) Ohne mich vermag die Getreidemutter nicht einmal ein Fest zu veranstalten.
*ḱeṕet́t́ems E:SŠant ― *ḱepət́ft́əms (: ḱeṕet́ft́an, ‑i) M:P (Kaus. zu ḱeṕed́ems, ḱepəd́əms) [поставить на ноги] / jdn. auf die Beine bringen (E:SŠant). vaj ot čovalot t́e kukuška [ḱeṕet́t́i] E:SŠant (II27) Die jungen Leute stimmt der Kuckuck munter.
*ḱepət́fńəms (: ḱeṕetfńan) M:P (Frequ. zu ḱeṕət́ft́əms).
ḱepśems E:VVr Sar ― *ḱepśəms M:P Kr [Mam] Sel Ur Jurtk (Frequ.) [поднимать] / heben; [подниматься] / sich erheben, aufsteigen. ĺisti͔ń[‑]ĺisti͔ń ḱepśid́e E:VVr (II364) Ihr hobt eine Platte nach der anderen. pŕaso·sk poto·lokt ej ḱe·pśit́ E:VVr (II384) Mit ihrem Kopfe heben sie die Deckenbretter hoch. varma puvśińźe, ḿeńeĺ-jožova ḱepśińźe E:Sar Der Wind zerstreute sie und hob sie bis zum Himmelsgewölbe. [aĺi ḱepśət́ śiŕä] tumə̑ń [ṕet́kəĺńäŋkəń] M:Kr (IV501) Oder hast du etwa mit unserem Stössel aus alter Eiche gestampft? [rabo·tajt́ś(ä)] ajaš, tońś ḱeṕśəsajt́ M:Sel (IV57) Wenn du keinen Knecht hast, hebst du sie ja auch selber auf. šadə̑-v́et́ś ḱeṕśi M:P Das Hochwasser steigt. iśa·k ḿiń praźńəḱ ḱepśəḿä [M:?P] Wir haben gestern eine Feier veranstaltet.
ḱepśəm M:Čemb [полное веретено (нитей)] / eine Spindel voll (Garn). | ḱäd́əń ḱeṕśəma M:Pš id.
*ḱepśəkšńəms (: ḱepśekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱepśəms).
*ḱepśəkšńəvəms (: ḱepśekšńevan) M:P (Refl.-Pass. zu ḱepśəkšńəms).
ḱepśet́ems E:Mar Kozl [подниматься] / sich erheben (E:Mar Kozl); [надвигаться] / aufziehen (z.B. Wolke); [подходить (тесто)] / aufgehen (Teig); [собираться разразиться (война)] / auszubrechen drohen (Krieg) (E:Mar). ṕiźeḿe-ṕeĺt́ ḱepśet́it́ [E:?Mar] Regenwolken ziehen auf. vojna ḱeṕśet́i E:Mar Ein Krieg droht auszubrechen. [śv́etojńet́ńe] v́eŕej, v́eŕej ḱepśet́it́ E:Kozl (I62) Die Heiligen steigen hinauf, hinauf.
*ḱepśəvəms (: ḱepśevan M:P) M:P Sel (Refl.-Pass. zu ḱepśəms) [(мочь) подниматься] / sich erheben, aufgehoben werden (können). čugu·nńä ot́śuft, [t́ejt́] af ḱeṕśəv́iᵪ́t́ M:Sel (IV57) Meine Töpfe sind gross, du kannst sie nicht aufheben.
*ḱepśəft́əms (: ḱepśeft́an, ‑i) M:P (Kaus. zu ḱepśəms).
*ḱepśəfńəms (: ḱepśefńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱepśəft́əms).
ḱepstad́əms M:Gor [подниматься / höher werden]. ḱeṕstad́əza śeŕćä, ḱeĺəštə̑za ḱeĺćä (IV428) Möge dein Wuchs höher werden, möge deine Breite breiter werden!
*ḱept́ems E:Mar, *ḱept́ams E:Bug Vez SŠant, *ḱäpt́ums E:Kažl ― *ḱepft́əms M:P Vert (Kaus.) [поднимать] / aufheben, erheben (E:Mar Bug Vez SŠant Kažl); [заставлять подходить (напр. тесто)] / aufgehen lassen (z.B. den Teig; nicht durch Vermittlung eines anderen) (M:P); [заставлять расти] / wachsen lassen; [воспитывать, растить] / erziehen, aufziehen (z.B. ein Kind, Pflanzen) (M:P). [ḿeńeĺ‑]jožos ḱeṕt́imak E:Mar (1196) Hebe mich zur Himmelsfläche empor! toń ḿeńeĺc[‑]mastorc ḱept́anʒat E:Bug (V90) Möge es dich in den Himmel und auf die Erde emporheben! ḱed́enʒe͔ v́eŕej ḱept́ińʒ́e E:Vez (V6) Er hob seine Hände empor. ńišḱe-pas noldaś v́ijev varma, ḱept́aś v́ijev ńej i tuća E:SŠant (I124) Nischke-pas sandte einen starken Wind, [er erhob eine mächtige Wolke] (I124 fehlerhaft: (da) erhob sich ‒‒‒). [ḿiźa·rda ḿiń] ḱäpt́uma užᴉt́ karmatam E:Kažl (III297) Wenn wir die Ecke zu heben beginnen. śet́śiń ḱäṕt́iḱ E:Kažl (III270) Hebe [es] auf! źv́eŕʿńä ḱäṕt́iź E:Kažl (III224) (Da) hoben die Tiere ihn auf. t́äd́äńäźä šačftə̑mań, ḱepft́əmań[‑]kasftə̑mań M:Vert (IV343) Meine Mutter hat mich geboren und aufgezogen.
ḱept́et́ems E:Mar, ḱeṕt́it́ims E:Kad Kal Hl (Pass. zu ḱept́ems) [подниматься (напр. облако)] / sich erheben (z.B. Wolke) (E:Mar Kal Hl); [подходить] / aufgehen (E:Mar: Teig; E:Kad: z.B. Brotrinde, so dass darunter eine hohle Stelle bleibt) (E:Mar Kad). koda ḱeṕt́it́e pokš varmaś E:Kal (2137) Da erhebt sich ein furchtbarer Wind. masturuń ze͔ŕńamsta ḱeṕt́ić ravža tusta kačama E:Kal (2137) Mit dem Getöse der Erde erhob sich ein dicker, schwarzer Rauch. pali͔ zoŕivaks si͔ń ḱeṕt́ićt́ E:Hl (1160) Dem Abglanz der brennenden Morgenröte gleich erhoben sie sich.
ḱeṕśt́ E:Mar, ḱepśt E:Večk, ḱäpśt́ E:Ba: konat ašči͔t́, ḱeṕśt́, ḱeṕśt́! E:Mar (1226) Wer sitzt, deren [dessen] Arbeit möge flink vorwärts gehen! [Richtiger wohl: Die wachen, mögen rasch aufstehen!]. | ḱ. ḿeŕems E:Mar Večk [непроизвольно, быстро подниматься, вставать] / sich unwillkürlich, rasch erheben. toń ḱeṕśt́ [ḿeŕeze͔] ṕiŕińet́ E:Mar (1202) Möchte dein Kopf sich rasch erheben! ḱepśt́ ḿeŕest ti͔ŋk se͔ŕińeŋk! E:Večk (II180) Eure Leiber mögen sich erheben! — [Vgl. ḱepšt (unten)].
ḱepšt E:Mar ― ḱepšt M:Šad [пусть поднимается, растёт, идёт вперёд!] / möge es sich erheben!, möge es gedeihen!, möge es vorwärts gehen! konat ḱeŕit́, ḱepšt[‑]ḱepšt! E:Mar (1228) Wer [Lindenbast] schält, dessen Arbeit möge schnell vorwärts gehen! v́id́əń śorə̑ś v́äŕi ḱepšt, ĺiśi t́išəś alu ĺipšt! M:Šad Möge das ausgesäte Getreide aufkeimen und wachsen, möge das aufkeimende Gras darunter ersticken! (Saatgebet).
ḱeṕt́eŕ ChrE E:VVr Večk, ḱeṕt́eŕe ~ ḱeṕt́eŕ E:Mar, ḱeṕi·ŕ E:Kad, ḱeṕt́i·ŕ E:Šokša ― ḱeṕt́əŕ ChrM M:Pš Čemb Sel Sučk Ur Jurtk, ḱeṕt́əŕ ~ ḱeft́əŕ M:P, ḱeft́əŕ M:Kr [сумка из (берёзовой) коры] / Ränzel aus (Birken)rinde (ChrEM); [кузов] / Korb (E:VVr Večk: kleiner, aus Rinde; E:Kad: aus Rinde, auch geflochtener; M:P: kleiner; M:Ur: из вязовой коры / aus Ulmenrinde). norak, ruz[‑]ava, norak, dur[‑]ava, ṕäšt́əń kočkama, ḱeṕt́əŕń [ṕäšḱəd́ma] M:Sel (IV109) Bleib stehen, Russin, bleib stehen, dummes Weib, um Nüsse zu pflücken, um den Korb zu füllen! | iĺejiń ḱept́eŕ (ḱept́eŕe) E:Mar ― iĺijəń ḱeṕt́əŕ M:Pš [корзина из прутьев] / aus Ruten geflochtener Korb. | ḱiŕǵev́-ḱept́eŕ E:Atr, ḱiv́ǵeŕiń ḱeṕt́eŕe E:Mar ― kujgə̑rń ḱept́əŕ M:Čemb [корзиночка из берёсты] / Körbchen aus Birkenrinde (E:Mar M:Čemb); [посуда для питья из берёсты] / Trinkgefäss aus Birkenrinde (E:Atr). | kuz-ḱeft́əŕ [M:?Kr] [еловая корзина] / Korb aus Fichtenholz. — [? Vgl. tschuw. kirbät].
ḱept́əŕks M:P [материал для корзины] / Korbmaterial. [ḱeṕt́əŕksə̑ńd́i] af [pətška·t] (IV509) Du taugst nicht mal zum Ranzenmaterial.
ḱeṕt́eŕńe E:Mar ― ḱept́əŕńä M:P Sučk, ḱeft́əŕńä M:Kr (Dem. zu ḱeṕt́eŕ(e)) [корзиночка] / Körbchen. | ḱivǵeŕiń ḱeṕt́eŕńe E:Mar ― kujgə̑rəń ḱept́əŕńä M:P Sučk [корзиночка из берёсты] / Körbchen aus Birkenrinde.
ḱerata M [деревня Керетинка, Керетино в Ковылкинском районе] / ein Dorf im Bez. Krasnoslobodsk, Gouv. Pensa.
[ḱerč] ḱertš ChrE E:Mar Večk (Gen. E:Mar ‑i͔ń), kerš E:Atr VVr Is Jeg (Gen. E:Jeg ‑i͔ń), ḱäŕč E:Gor Ba ― ḱɛrᵈ́ži ~ ḱeŕži ChrM, ḱärǯi ~ ḱärži M:P, ḱerži M:Pš, ḱerš M:Čemb, ḱeŕš M:Sel (Gen. -əń), ḱeŕeš M:Temn, ḱeŕži M:Ur, ḱerži· M:Jurtk [левый] / link, links befindlich. ḱerč lavtov laŋgat varštaka E:Mar (1140) Blicke längs deiner linken Schulter hin! ḱerč bokasom ašči͔ jat(o) ava E:Mar (1186) An meiner linken Seite steht eine fremde Frau. ḱeŕeš boksə̑nza kajǵi ružijäńac M:Temn (VIII348) An seiner linken Seite [hat er] seine knallende Flinte. | ḱerč ḱed́ jonov E:Mar [налево] / links hin. | ḱerč ḱed́ jonc E:Petr [на левую сторону / auf die linke Seite]. žeńeᵪ́eś are͔ v́it́ ḱed́ jonc, čijań-pat́aś ḱerč ḱed́ jonc (VIII48) Der Bräutigam stellt sich auf die rechte Seite, die Braut auf die linke Seite. | ḱerč ḱed́ ṕeĺev E:Mar [налево] / links hin. | ḱerč ṕeĺks E:Mar (Gen. ‑i͔ń, Nom. Pl. ‑t), ḱeŕš ṕeĺks E:VVr, ḱäŕč ṕeĺks E:Gor ― ḱerš ṕäĺ M:P Čemb Sel (Gen. ‑əń, Nom. Pl. ‑ʿt́), ḱärš ṕäĺ M, ḱerš ṕäĺ ~ ḱeŕš ṕäĺks M:Sučk [часть избы между печью и противоположной боковой стеной] / Teil der Stube zwischen dem Ofen u. der ihm gegenüberliegenden Seitenwand (worauf die Pritschen (polok laŋgu) gebaut sind) (E:Mar [?Hl]); [место между дверной стеной и печью] / Raum zwischen der Türwand u. dem Ofen, das Brett [= Dielenboden, höher als der (sonstige) Fussboden], das darin ist (der Raum unter dieser Diele heisst uŕʒ́ä, wenn es darin durch Bretter abgesonderte Teile gibt, werden diese uŕʒ́äńa·t genannt; darin hält man bes. Gänse, bisweilen haben sie auch Türen); [доска в качестве скамейки] / als Bank dienendes Brett (M:P); [часть избы в заднем углу между печью и дверной стеной] / Teil der Stube zwischen dem in der linken Hinterecke sich befindenden Ofen u. der Türwand, also von der Tür aus gesehen die linke Seite; sie ist höher als der [sonstige] Fussboden (M:Sel). užokaja śukuńan mon i ḱäŕč ṕeĺks di͔ ṕeĺev E:Gor (VII110) Warte, ich verneige mich noch nach der linken Seite (der Stube). | ḱerč ṕeĺks akśalks E:Mar [место под скамейкой левой стороны] / Raum unter der Bank der linken Seite. | ḱerš ṕeĺ alks E:Mar [место под полом левой стороны] / Raum unter der Diele der linken Seite (die etwas höher liegt). | ḱerš ṕeĺ alks uŕʒ́e E:Mar [отдельная перегородка для гусей и подобных в помещении под полом левой стороны избы / verm. durch Bretter abgesonderter Verschlag für Gänse u.dgl. im Raum unter der Diele der linken Seite der Stube (die Diele liegt hier etwas höher); vgl. uŕʒ́ä M]. | ḱerč ṕeĺks eźem E:Mar ― ḱerš ṕäĺ eźəm M:P [скамейка левой стороны избы] / Bank der linken Seite der Stube. | ḱeŕš ṕäĺ lapańä M:Sel [доска в качестве стропила, идущая от дверного косяка до стены и ограничивающая левую сторону избы] / als Sparren dienendes Brett, das vom Ofenpfosten zur Türwand geht u. die linke Seite der Stube begrenzt. | ḱerš ṕäĺ lavćä M:P [стропило на левой стороне избы] / Sparren auf der linken Seite der Stube. | ḱerš ṕeĺks śt́ena E:Is ― ḱerš ṕäĺ śt́ena M:P [стена левой стороны] / Wand der linken Seite. | ḱerč ṕeĺks ugol ~ ḱeŕč ṕeĺks ugol E:Mar [угол слева от двери] / die Ecke links von der Tür. | ḱeŕš ṕäĺ uža M:Perchl [угол левой стороны] / Ecke der linken Seite. | ḱerč ṕeĺks vaĺma E:Mar [окно левой стороны] / Fenster der linken Seite. | ḱerč ṕeĺe E:Mar, ḱäŕč ṕe·ĺä E:Ba, ḱerčeń ṕeĺe E:Večk, ḱäŕč ṕeĺe E:Sob (Lok.) [на левой стороне избы] / auf, in der linken Seite der Stube. ḱerčeń ṕeĺe a ut́ašań vaĺm alo ńej E:Večk (I432) Utjaschas [Platz] ist im Linksteil der Stube am Fenster. ašči ḱäŕč ṕeĺe ugolco E:Sob (VII322) Sie sitzt in der linken Seite der Ecke. | ḱerč ṕeĺe jonośt́ E:Mar MKly (best., Lok.) [на левой стороне] / auf, in der linken Seite. ḱerč ṕeĺe jonośt́ si͔ŕe saldatne͔ E:MKly (VII44) (Da) auf der Linksseite [des Annahmeraums] (waren) die alten Soldaten. | ḱeŕš ṕäĺd́ä vaĺḿä M:Pš [окно левой стороны] / Fenster der linken Seite. | ḱerč ṕeĺksḱe E:Mar ― ḱerš ṕäĺńä M:P (Dem.); s. ḱerč ṕeĺks (oben). | ḱärǯi šiŕesa M:P [на левой стороне] / auf der linken Seite. | ḱärǯi šiŕi M [на левую сторону] / auf die linke Seite hin.
ḱerčams ([?] ~ ḱerče͔ms) E:Mar, ḱerčams E:Bug Večk NBajt, ḱeršams E:Atr VVr Kad Jeg, ḱeŕča·ms E:Gor Ba, ḱeŕčams E:Nask связать, спутать / zusammenbinden (E:Mar: an éiner Stelle, vgl. sodoms); [завязывать, спутывать] / festbinden, fesseln; (E:VVr Kad Jeg:) [наматывать] / wickeln. už ḱerčiź kafto ṕiĺǵenʒe͔ [E:Bug] (V314) Sie schnürten ihr die beiden Beine fest. v́ece͔ ḱerčań tatart E:NBajt (VI216) Im Wasser gibt es zusammengebundene Tataren. si͔ń ṕiks ponᴉ͐t́ skalᴉ͐ńt́ ḱeŕčams E:Nask (III245) Sie sollen den Strick drehen, um die Kuh festzubinden.
ḱerčań E:NBajt [связанный] / zusammengebunden. v́ece͔ ḱerčań tatart (VI216) Im Wasser gibt es zusammengebundene Tataren.
ḱerče͔ź E:Mar [зазубренный / gekerbt]. kruglovoj uĺita ḱerče͔ź laŋgo. – śukoroś (238) Eine runde Ulita mit gekerbtem Äusseren. – Der Kuchen.
ḱerčamo-: ḱerčamo-ṕiks E:Mar [завязка при забое овцы] / Strick, mit dem man z.B. ein Schaf beim Schlachten fesselt.
ḱeršńems E:Mar (Frequ. zu ḱerčams) запутать / (an mehreren Stellen) (zusammen)binden; [запутать, внести замешательство] / verwickeln, in Verwirrung bringen; [обвёртывать, завёртывать] / umwickeln, einwickeln. davaj ḱeršńesi͔ńeḱ (2114) Lass uns ihn binden! ĺejse͔ tatart ḱeršńeź. – kańśt́[‑]komorot́ńe (240) Im Flusse zusammengebundene Tataren. – Die Hanfbündel.
ḱeršńev́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu ḱeršńems) [запутываться] / sich verwickeln (z.B. das Pferd).
ḱerkńams M:P [(боязливо) кудахтать] / (ängstlich) gackern (M:P). — [Vgl. ḱeŕńems].
ḱeŕ ~ ḱäŕ ChrE E:Mar, ḱer ~ ḱeŕ VVr, ḱäŕ E:Kažl ― ḱeŕ ~ ḱɛr ChrM, ḱär M:P Pš, ḱeŕ M:Sel An Ur Jurtk, ǵeṙ M [лыко] / Lindenrinde (ChrEM M:P); лубок / Bastrinde (E:Mar M:P Pš); кора липы и вяза / Rinde der Linde u. der Ulme (E:Mar M:P Pš Sel An Ur Jurtk). ḱers vačkud́iń ḱed́ińeń, varmas puti͔ń v́iińeń E:VVr (II378) Ich habe meine Hände an Baumrinde geschlagen, ich habe meine Kraft in den Wind gelegt. | ḱärʿt (Pl.) M:P [настил] / Lindenrindenstreifen, aus denen Seitenwände geflochten werden, die auf den kre͔sla-Schlitten gesetzt werden, so dass daraus ein pańǯa·mka-Schlitten entsteht. | ḱeŕiń-čočkoń pas E:Mar, ḱeŕiń-šočkoń pas E:VVr, ḱeŕeń-šočkoń pas E:Večk [бог коры и бревна (= бог дома)] / Gott der Rinde u. der Balken (= Gott des Hauses). | ḱeŕ-jotka M:Sučk полубина / Rinde von alten Linden. | ḱeŕ-ḱeŋkšḱe E:Mar [дверь из луба] / Tür aus Lindenrinde. | ḱäŕ-kovol E:Gor ― ḱär-kovə̑l M:P [колыбель из коры] / Wiege aus Rinde (im Rätsel). | ḱär-kuva M, ḱär-guva M:P (Gen. ‑guvəń) [верхний слой лыка] / die oberste Schicht des Lindenbastes. | ḱär-gu·və̑ńä M:P (Dem.) id. | ḱeŕ-laftomo E:Atr [“лыковое плечо” (ругат. медведя)] / “Rindenschulter” (Schimpfw. des Bären). | *ḱär-lată [M:Mam] [навес для лыка / Rindenschuppen od. Schuppen für Rinde]. [ṕeĺət́ ḱär]-latə̑škaĺ [ṕekəźä] (IV537) Du hast gefürchtet, mein Bauch wäre so gross wie ein Rindenschuppen. | ḱeŕ-lutko E:Mar Atr Is, ḱäŕ-lutko E:Ba полубина / Rinde von alten Linden. | ḱeŕ-lutmaks E:Večk id. | ḱeŕ-nurt E:Mar [сани с кузовом] / Korbschlitten. | ḱeŕ-paća E:Kal ― ḱer-paćä M:Čemb, ḱeŕ-paćä M:Temn [образующийся стручок, без плодов] / sich bildende Schote, in der noch keine Früchte sind (E:Kal); кусок лубка / Stückchen Lindenrinde (M:Čemb); ḱär-paćat (Pl.) [M:?Mam] [кончики кровельных лык] / Spitzen der Dachrinden, die aus dem Traufdache hervorstehen. [mala·vskajeń lə̑fna·ᵪ́t́ lə̑fna·ᵪ́t́ ḱär‑]pat́śasna [M:Mam] (IV573) Zerrissen hängen herab die rindenen Traufdächer der Einwohner von Malav. | ḱeŕ-paćäńä M:Temn (Dem.) [слив из коры / Rindentraufe]. vaj laṕik-laṕik ḱeŕ[‑]paćäńanzə̑n (VIII306) Hin und her flattern seine Rindentraufen. | ḱeŕba-lutko [< *ḱeŕ-ṕe-lutko] E:Mar [полубина] / Rinde von alten Linden. | ḱeŕ-ṕe-v́ed́ E:Mar VVr Večk, ḱeŕ-b́e-v́ed́ E [сточная вода] / Traufwasser. ḱeŕ-b́e-v́et́t́ koĺǵit́ E Die Traufe tröpfelt. śeĺv́e·t́t́ [ĺivt́a·n] ḱeŕ[‑]b́e·-v́et́t́ E:VVr (II342) Ich lasse Tränen wie Traufenwasser fliessen. | ḱär-tapə̑ńä M:Pš [плохое, разорванное лыко] / schlechte, zerrissene Rinde. | ĺevš-ḱeŕ E:Večk Is NSurk SŠant, ĺävš-ḱeŕ E:Ba ― ĺevəš-ḱär M:Pš, ĺevš-ḱeŕ M:Sučk Ur Jurtk [лубовая труба] / “Baströhre” als Ganzes, in dem Zustande, wie sie vom Baume abgeschält worden ist. | sud-ǵe·ŕ E:Kad [? соковый слой коры / ? Saftschicht der Rinde] (nicht von Linde u. von Birke). | śäĺijəń ḱär M:Pš кора вяза / Ulmenrinde. | śeĺḿe-ḱeŕ E:Atr Večk Is Jeg, śäĺḿe-ḱäŕ E:Gor, śäĺḿi-ḱä·ŕ E:Ba ― śeĺḿä-ḱär M:P, śeĺḿä-ḱer M:Čemb, śeĺmä-ḱär M:Vert, śeĺḿä-ḱeŕ M:Sučk, śeĺḿä-ḱe·ŕ M:Jurtk веко / Augenlid.
ḱeŕeń ChrE, ḱeŕiń E:Mar ― ḱɛrə̑ń ChrM [лыковый] / rinden, aus Lindenrinde gemacht. | *ḱärə̑ń śură M:Katm лубочный рог / “Horn aus Lindenrinde” (eine Art Haarschmuck). [śäźəńd́əd́ä] ḱärə̑ń śurə̑va·nə̑ntt [puti͔jəńt́t́] (IV460) Pflückt (sie dann), steckt sie an eure Hörner aus Rinde! — [Vgl. ḱeŕams: ḱäŕań śuro].
ḱeŕińe E:VVr (Dem. zu ḱeŕ). alksi͔ńem t́ejńevś ḱeŕińeks (II351) Mein Bett wurde (hart wie aus) Rinde. ḱers vačku·d́i ḱeŕi·ńem (II391) An Rinde schlug ich meine Rinde. — [Vgl. ḱers vačkud́iń ḱed́ińeń E:VVr (II378) Ich habe meine Hände an Baumrinde geschlagen; ḱävs vačkud́it́ ton ḱed́ńet E:Gor (VII100) Du hast deine Hand gegen Stein geschlagen].
ḱeŕńe E:Mar ― ḱärnä M:P [Mam] (Dem. zu ḱeŕ, ḱär). vaj ṕekše͔ń ḱeŕńe t́et́kam eź vatkśe E:Mar (148) O, mein Väterchen schälte nicht den Bast der Linde. i [maraźä ḿed́ənts ḱärnä] laŋks M:Mam (IV868) [Der Bär] häufte seinen [= des Bienenstockes] Honig auf ein Rindenstück. | ḱärńä-końä [M:Mam] [лыковый лоб (ругат.)] / Rindenstirn (ein Schimpfw.). [aŕʿt́śi‑ava ḱärńä-końä] praksta[‑]šama (IV567) Brautdienerin, [du] Rinden-Stirn, [du] Fusslappen-Gesicht! | ḱärńäń śura M:Katm [лыковый рог] / Rindenhorn (ein Haarschmuck). karks [ṕiŋgə̑va·] paŕʿćisa, [ḱärńäń] śura pŕasə̑nza (IV76) [Sie ist] bis zum Gürtel in Seide, mit einem Rindenhorn auf ihrem Kopfe. | ĺevš-ḱeŕńe E:SŠant [мочало] / Lindenbast. eź vatka t́et́am son i ĺevš-ḱeŕńe (I329) Mein Vater schälte keinen Lindenbast. | muśkəm-ḱernä [M:Kr] ? лубок под ногами при стирке / ? Lindenbast, der beim Scheuern unter die Füsse gelegt wird. vaj muśkəm-ḱernəks mokšəń od źorat́ uskə̑źä Wie Lindenbast schleppte er den jungen Mokschanen weg.
ḱeŕada M:Vert (Gen. -ń) жаворонок / Lerche.
1ḱeŕamas E:Kal [пчелиный сот] / Honigwabe. t́e ḿeć iščo ḱeŕamasne͔ Dieser Honig ist noch in der Honigwabe. — [Vgl. ḱeŕas].
ḱeŕams ~ ḱäŕams ChrE, ḱeŕams E:Mar Petr Kad Bug Večk Is NBajt Bag Kozl NSurk SŠant, ḱäŕams E:Gor Sob Pičel Ba, ḱäŕams ~ ḱäŕums E:Kažl ― ḱeŕəms ~ ḱɛrə̑ms ChrM, ḱärə̑ms M:P Pš Kuld Lemd, ḱeŕəms M:Sel Pimb Temn [?MdJurtk], ḱerə̑ms M:Čemb [рубить, отсекать, срубать] / hauen, abhauen, fällen (ChrE E:Mar Petr Pičel Kad Kažl Ba ChrM M:P Pš Sel ?MdJurtk); [резать, отрезать, разрезать] / schneiden, abschneiden (E:Mar Gor auch: Haare), zerschneiden (E:Mar Gor Bug Večk NBajt M:P Pimb Lemd); [расщеплять (дерево)] / (Holz) spalten (E:Mar Večk Is Bag Kozl SŠant); [? чистить (кору)] / [?] (Rinde) schälen (E:Mar); [разбивать, разрушать] / zerschlagen, zerstören (E:Mar Večk Sob M:Kuld); [убивать] / töten (E:Is Kozl NSurk); [наказывать, колотить] / züchtigen, prügeln (ChrE E:NBajt ChrM M:Sel); [гореть, болеть] / brennen, schmerzen (die Wunde, etw. auf der Zunge) (M:P Pš); [выпить] / austrinken (E:Gor); [убирать] / roden (E:Ba). t́äńi ḱärka kə̑rga·ńäźəń M:Lemd (IV177) Schneide mir jetzt den Hals ab! [ḱeŕaĺt́] ečḱe čufta E:Petr (VIII224) (Zuerst) wurde (nur) ein dicker Baum gefällt. ṕiĺǵe laŋksto ḱeŕasaḿiź E:Mar (227) Man fällt mich von den Füssen durch Abschneiden. [t́ese͔] čeŕce͔ pov́it́, śaŋkso lazi͔t́, uźeŕce͔ ḱeŕit́ E:NSurk (III185) Hier erwürgt man mit (Ross‑)Haaren, (hier) sticht man mit Gabeln, (hier) schlägt man mit Äxten nieder. ḿäźńeń ḱäŕasi͔ŋk, lašmat, prolupḱeńt́? E:Pičel (VII142) Wozu hauet ihr, Tataren, das Eisloch? ṕiĺä-ju·rs ḱersamak M:Sel Du gibst mir eins ans Ohr. koda karḿi kopoŕ laŋga ḱeŕamo E:NBajt (V448) Als er (sie) auf den Rücken zu klatschen beginnt. vaj duḿit́[‑]aŕćit́ ravod́eń ḱeŕamo E:Kozl (I342) Sie denken Ravode totzuschlagen. ḿejs ton ḱeŕa·si͔, kaka·m, boja·rtne͔ń? E:Is (I102) Warum tötest du, mein Kind, die Bojaren? už polam sajsi͔ź tuŕeḿe ‒‒‒ bašḱire͔ń v́ijeń ḱeŕamo [E:Bug] (VI40) Mein Mann wird in den Kampf genommen, ‒‒‒ um das Baschkirenheer niederzuschlagen. konat ḱeŕit́, ḱepšt[‑]ḱepšt! E:Mar (1228) Wer schält, dessen Arbeit möge schnell vorwärts gehen! son ḱäŕamńenze͔ suka ḱäŕińźe E:Gor (VII226) Die Hündin schnitt ihr Stirnhaar. nožńićaso ḱeŕasa E:Večk (III168) Ich schneide ihn mit der Schere. vana mon lomańińt́ pšči͔kse͔nze͔ čavan, pšči͔kse͔nze͔ ḱeŕan E:Mar (213) Sieh, ich zerschlage das Leibschneiden des Menschen, ich zerschneide sein Leibschneiden. ḱeŕəźä ṕäĺʿḱäńants M:Pimb (IV799) Sie schnitt [dabei] ihren Daumen ab. koda valońt́ jovtasi͔, ṕiĺǵe[‑]sanot ḱeŕasi͔ [E:Bug] (V368) Wenn sie (dieses) Wort ausspricht, schneidet sie dir (damit) die Fussehnen ab. kolmo ijet́ mańčiḿik, śed́ejńeva ḱeŕiḿik E:NBajt (V118) Du hast mich drei Jahre betrogen, du hast mir das Herz gebrochen. kolmo v́iŕga ńešḱińenʒe͔ ṕiže čeḱeŕ si͔nst ḱeŕińʒ́e E:Večk (I117) Seine Bienenstöcke in drei Wäldern zerstörte [fällte] der Grünspan. śeks śeĺḿińem polgaŕńat, kośḱe jakšam ḱäŕińd́źe E:Sob (VII120) Darum sind meine Augen glotzend, (weil) der trockene Frost sie beschädigt hat. ṕśi śeĺv́ed́eś, oińeń, kafto śeĺḿeń ḱeŕińʒ́e E:Večk (II308) Die heissen Tränen, meine Gespielinnen, haben meine zwei Augen verwundet. kulu ḱärə̑źä lovdə̑ŋga akša šamańanc M:Kuld Die Asche[ngräue] verdarb ihr Gesicht, das weisser als Schnee war. ḱäŕak, ḱäŕak! E:Gor Trink aus, trink aus! ranaźəń ḱärsi͔ M:P Es schmerzt mir die Wunde. kə̑rgə̑-po·tmə̑źəń ḱärsi͔ M:Pš Mir schmerzt der Mund. | ṕeŋǵe ḱeŕams E:Mar Večk Bag Kozl NSurk Is SŠant [рубить дрова] / Holz spalten. ḱećt́eḿe ṕeŋḱ ḱeŕäś E:Mar (26) Ein Handloser hieb Brennholz. v́iŕ čiŕese͔ eŕʒ́ań ćora ṕeŋk ḱeŕi E:Večk (I213) E:Bag (I200) E:Kozl (I205) E:NSurk (I210), eŕźa·ń ćora· v́iŕ či·ŕese͔ ṕeŋk ḱeŕi· E:Is (I217) Am Waldrande hackt ein junger Ersäne Holz. karman ṕeŋǵińeń a mon ḱeŕamo E:SŠant (I190) Ich beginne Holz zu hauen. | pŕa ḱeŕams E:Mar ― pŕä ḱeŕəms [M:Sel] [отсекать голову] / jdm. den Kopf abhauen. ṕŕat ḱeŕasi͔ńeḱ E:Mar (288) Wir werden deinen Kopf abhauen. kafkśt́ jafə̑d́əź ḱeŕəźń [śiśi·mt́śḱä] pŕanzn M:Sel (IV811) Zweimal schlagend hieb er alle ihre sieben Köpfe ab.
ḱeŕi E:Mar Večk Is Jeg, ḱäŕi E:Gor, ḱeŕä ~ ḱeŕe E:Ba ― ḱäri͔ M:P [Mam], ḱeri͔ M:Kars [острый, резкий] / schneidend, scharf; [резчик, убийца, палач] / Abschneider, Mörder, Henker. ḱeŕi torozo ḱece͔nze͔ E:Mar (1186) Mit einem schneidenden Säbel in der Hand. ḱeŕi jondoli͔ś a ḱeŕći E:Mar (1194) Der scharfe Blitz zuckt nicht herab. v́eŕga ĺift́i ḱäŕi tor E:Gor (VII116) Oben fliegt ein scharfer Säbel. ompć užesa ḱeri͔ tor M:Kars (IV243) In der anderen [Ecke ist] ein schlagender Säbel. ḱäri͔ pala·škasa kə̑rga·ńants [ḱärə̑ĺəń] [M:Mam] (IV521) Ich möchte ihm den Hals mit scharfem Säbel abschneiden. noldan [ṕečḱise͔], noldan ḱeŕise͔ E:Večk (I106) Ich schicke Henker, ich schicke Mörder. ńeń laŋga· nolda·n, avka·j, ṕečḱi·se͔, ńeń laŋga· nolda·n, avka·j, ḱeŕi·se͔ E:Is (I102) Ich schicke Henker auf sie, Mutter, ich schicke Mörder auf sie, Mutter. mon azor laŋga mon ḱeŕi noldan! E:Jeg (196) Auf die Herren werde ich Züchtiger loslassen! kə̑rga·ń ḱäri͔ś [ḿeĺgan] jakaj M:Lemd (IV174) Der Halsabschneider geht mir nach. | ḱäŕi suks E:Gor, ḱeŕä su·ks ~ ḱeŕe su·ks E:Ba [гусеница моли] / Mottenlarve; гусеница майского жука / Engerling, Larve des Maikäfers (E:Gor); белый, толстый [червь], голова чёрная / ein weisser, dicker [Wurm] mit schwarzem Kopfe (E:Ba). | ḱeŕi t́ikše E:Ufa [какая-то трава / irgendein Kraut od. Gras (“schneidendes Gras”)].
ḱeŕića E:Mar MKly SŠant: ĺevš ḱeŕićäń [puvtńeḿe]! E:Mar (1228) Um die Leute, die Lindenbast abschälen, aufzuwecken! araś v́iŕeń ḱeŕićazo E:MKly (V14), araś v́iŕiń ḱeŕićazo E:SŠant (I75) Es gibt keinen Holzfäller [der den Wald haue].
ḱeŕaft E:Mar (Gen. ‑oń, Nom. Pl. ‑ft), ḱeŕaft E:Hl (Gen. ‑uń), ḱeŕaft E:Večk, ḱeŕavt E:NSurk [Vez] ― ḱärf M:P, ḱeŕf́ M:Temn [разрез, зарубка] / Schnitt, Kerbe (im Holz; im Eisen nicht ḱeŕavt, sondern arǯo); порубка (= arǯu) / Anhieb (E:Mar); [резаная рана] / durch Schneiden od. Hauen verursachte Wunde, Schnittwunde, Hiebwunde (M:P: vgl. tapams: tapaf; śalgoms: śalkf) (E:Večk M:P); (fig.) [(переносно) утомлённый / ermattet (M:Temn)]; [какое-то растение / irgendeine Pflanze] (= ḱeŕes-t́ikše) [E:Hl]. alov ḱeŕavt śukuńan E:Vez (VI190) Auf den Boden (‘unten’) fallend verneige ich mich. mon [t́ä] ḱärft́ stasa [M:?P] (IV755) Ich nähe diese Wunde zu. ḱeŕf śed́ijeń ṕet́ema! M:Temn (VIII364) Um ermattete Herzen zu verstärken! | alka ḱeŕaft E [низко срубленное дерево] / dicht an der Erde abgehauener Baum. | ḱeŕavt-t́ikše E:VVr, ḱäŕaft-t́ikše E:Gor, ḱeŕa·f-t́ikšä E:Kad, ḱeŕaf-t́ikše E:Kal ― ḱeŕa·f-t́ikša· M:Jurtk, ḱeŕəf́-t́išä M:Sučk везель / Kornwicke (E:Kad M:Sučk); [? тысячелистник] / ? gemeine Schafgarbe [E:?Kad Kal]; [какое-то другое растение] / irgendeine andere Pflanze (M:Jurtk). | ṕiče-ḱeŕavt E:NSurk [сосновый пень] / Kiefernstumpf. ṕiče-ḱeŕavt ĺićazo Ende des Kiefernstumpfes, das von der Sonne braun wird [od.: (Rot wie) ein Kiefernstumpf ist sein Gesicht]. — [Vgl. 2ḱeŕeś].
ḱeŕaftḱe E:Mar (Dem. zu ḱeŕaft).
ḱäŕäń E:Gor Ba [прорубленный, врезанный, зазубренный, пробурённый / geschnitten, eingeschnitten, gekerbt, gebohrt]. kudi͔ńeńt́ äjse͔ ḱäŕäń vaĺḿińe E:Gor (VII226) [Es ist] in dem Hause ein gehauenes Fenster. | ḱäŕäń-čočkoń pas E:Ba [бог дома] / Gott des Hauses, Hausgott (“Gott des gezimmerten Balkens”) (an den Ecken der Rückwand waren in das Ende [sowohl des untersten als des obersten] Balkens Kerben eingehauen). ḱäŕä·ń[‑]čočko·ń pas koŕḿe·ńeć (VII372) Göttin der behauenen Balken! | ḱäŕäń suks M:P [дождевой червь] / Regenwurm. | ḱäŕań śuro E:StDemk [? какой-то головной убор] / ? irgendein Haarschmuck. ad́ado, jalgat, gorńipov[‑]ćećkań [śeźńeḿe], ḱäŕań śurova, jalgat, [put́ńeḿe] (VII160) Kommt, Freundinnen, Trollblumen pflücken, (sie) auf die geschnittenen Stirnlocken, Freundinnen, zu setzen. — [Vgl. ḱeŕ: ḱärə̑ń śură].
ḱeŕamo E:Mar (Nom. Pl. ‑t), ḱeŕamo E:VVr (Nom. Pl. ḱeŕat), ḱeŕamo E:MKly Kl MKka Sar Večk Jeg, ḱäŕamo E:Gor, ḱäŕa·ma E:Ba [чёлка], бахрома / Stirnhaar, Stirnlocke (E:Mar: kurz geschnitten), Haarfranse, (E:Mar auch:) [колотушка] / Schläge. pozdorovtado, čiŕt́ań ḱeŕamoń kandi͔ńeń E:VVr (II337) Guten Tag, ihr mit dem schräg gekämmten Stirnhaar! ḱeŕamo alo mazi͔ šačozo E:MKly (VII12) Ihr schönes Gesicht ist von (‘unter’) Stirnhaar (beschattet). ḱeŕamo alov moń čamam ḱekšiŋk E:MKly (VII22) Beschattet mein Gesicht unter das Stirnhaar! ḱeŕamo ekšse͔ ĺićazo E:Večk (I246) Von Stirnhaar beschattet ist ihr Gesicht. ad́ado ‒‒‒ ḱeŕamo laŋga čavnomo? E:Kl (I420) Kommt ‒‒‒ sie ums Stirnhaar zu legen! | ḱäŕam-śura E:Nask [? какая-то причёска / “Stirnhaar-Horn”, ? irgendein Haarschmuck]. možət́ saś ḱäŕam[‑]śura t́äjᵪt́ə·ŕcta (III90) Vielleicht ist sie von einem Mädchen mit Stirnlocken gekommen. | od́iŕvań ḱeŕamo E:Mar, od́e·ŕvań ḱäŕama E:Ba (bot.) косатник / eine essbare Pflanze, die einen milchartigen Saft absondert. | sudodovksi͔ń ḱeŕamo E:Mar [порка] / Staupe, Staupenstrafe. — [Vgl. ḱeŕ: ḱärə̑ń śură].
ḱäŕaḿińe E:Gor (Dem. zu ḱäŕamo) [чёлочка] / Stirnhaar. ḱäŕaḿińet́ńeń, ṕińet́, [salakšni͔ź] (VII226) Sie, die Hunde, stahlen die Stirnhaare.
ḱäŕamńe E:Gor, ḱeŕamńe E:Jeg (Dem. zu ḱäŕamo, ḱeŕamo) [чёлочка] / Stirnhaar, Stirnlocke. son ḱäŕamńenze͔ suka ḱäŕińźe E:Gor (VII226) Die Hündin schnitt ihr Stirnhaar.
ḱeŕavks E:Mar Petr, ḱeŕa·fks E:Kad, ḱeŕafks E:Šir [ḱeŕavt + ‑ks] [след удара топором, зарубка] / Spur des Axthiebes, Kerbe (im Baum, Holz), (auch:) [резаная рана] / Schnittwunde (E:Mar); [метка на ухе животного] / Stückchen, die beim Kennzeichnen der jungen Tiere aus deren Ohren geschnitten werden (E:Petr); [пень] / Baumstumpf (E:Kad). sońd́ä· ṕitšiń ḱe·ŕafks ḿińi: ḱ uŕva·t́ ruŋgu·za E:Šir (II450) (Wie) ein Kiefernstamm ist unserer Schwiegertochter Leib. koda t́eščet́ od skot́ena, ṕiĺista ḱeŕavksni͔ń puci͔ź śe [stolbańt́] pŕas E:Petr (VIII116) Wenn man junge Haustiere kennzeichnet, werden die von den Ohren der Tiere abgeschnittenen (Stückchen) auf die Spitze dieses Pfahls getan. | ḱeŕavks-t́ikše E:VVr [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (vgl. ḱeŕavt-t́ikše; oben).
*ḱeŕakšnoms [E:Bug], *ḱäŕakšne͔ms E:Pičel ― *ḱärə̑kšńəms (: ḱärə̑kšńəmań) M:Kul (Frequ. zu ḱeŕams, ḱäŕams, ḱärə̑ms). pokš prolupḱe lašmatne͔ ḱäŕakšne͔śt́ E:Pičel (VII140) Die Tataren begannen ein grosses Eisloch zu hauen. si͔ń kaftoń[‑]kaftoń ḱeŕakšnośt́ [E:Bug] (V320) Sie tranken je zwei (Kellen) aus.
ḱeŕt́śems ~ ḱäŕt́śems ChrE, ḱeŕćems (~ ḱeŕśems) E:Mar, *ḱeŕśims E:Kal ― ḱärśəms M:Pš, ḱärśəms ~ ḱerśəms M:P, ḱärśəms [M:Mam], ḱeŕśəms M:Jurtk Sel (Frequ. zu ḱeŕams, ḱärə̑ms) [рубить, срубать, валить] / hauen, abhauen, fällen (ChrE E:Mar M:P); [резать, отрезать, разрезать, разбить] / schneiden, abschneiden, zerschneiden, zerstückeln (E:Mar Kal M:P Sel); [вскрывать] / obduzieren (M:P); [сверкать (молния)] / zucken (Blitz) (E:Mar). śe saldat v́ijiś lomań[‑]ṕŕat ḱeŕćit́ E:Mar (136) Jene Soldatenschar haut Menschenköpfe ab. v́eśeḿeń ṕŕast ḱeŕćińźe E:Mar (289) [Er] hieb ihnen allen die Köpfe ab. ḱärśəsajńä pŕasnə̑n [M:?P] [Ich haue ihnen die Köpfe ab] (je einen, einzeln) [vgl. ḱärsajńä pŕasnə̑n alle mit einem Hiebe]. [ḱärśəsajńä pŕäńt́t́əń] [M:Mam] (IV873) Ich lasse euch den Kopf abschlagen! ḱeŕćisa, a ḱeŕćev́i E:Mar (262) Ich versuche es abzuhauen, es lässt sich nicht abhauen. vaj kud́ŕav ṕekše͔ t́et́kam eź ḱeŕće E:Mar (148) Mein Väterchen fällte nicht eine dichtbelaubte Linde. ozə̑ndə̑m šuftt af ḱärśišt́ M:P (IV710) Die Opferbäume werden nicht gefällt. roštə̑va jotksta šäjäŕʿt́ af ḱärśišt́ M:P (IV720) In der Weihnachtswoche werden die Haare nicht geschnitten. iḱiĺi avat́ očkut́i lad́iź di͔ ḱeŕśiź E:Kal (2144) Erst legten sie die Mutter in den Trog hinein und hauten sie in Stücke. ḱeŕi jondoli͔ś a ḱeŕći E:Mar (1194) Der scharfe Blitz zuckt nicht herab. šapama kačamś [śed́ints ḱeŕśəsi͔] M:Sel (IV155) Der beissende Rauch schneidet (in) ihr Herz.
ḱeŕćića E:Mar [режущий] / einer der etw. schneidet. ḱeŕi torozo ḱece͔nze͔, v́eduni͔ń śolmoń ḱeŕćića (1186) Mit einem schneidenden Säbel in der Hand, der den Flügel des Zaubergeistes abhaut.
*ḱärśəf́ (: ḱärśef) M:P (Gen. ‑en, Abl. ‑t́ä, Nom. Pl. ‑t) [образец, узор в морд. мужской рубашке] / ein aus kleinen (mit Messer auf einer Nadel geschnittenen) Löchern (vaŕäńat) bestehendes (gew. mit Broderien versehenes) Muster in einem mordw. Männerhemde (panar). | kärśəf-panar M:P [подобная мужская рубашка] / ein solches Männerhemd.
*ḱärśəfḱä (: ḱärśefḱä) M:P (Dem. zu ḱärśəf).
ḱeŕśəma M:Sel (Gen. ‑ń) [глиняный сосуд для размельчения нюхательного табака] / irdenes Gefäss, in dem man Schnupftabak zerfeinert. tatarń od [t́śora] ḱeŕśəma ṕiĺä (IV236) Ein junger Tatar mit Ohren wie ein irdener Topf.
ḱeŕśimka E:Večk Kal, ḱäŕći·mka E:Ba ― ḱeŕśəmka M:P Mam [сосуд для размельчения табака] / Gefäss, wo man Tabak mit einem Schneidewerkzeug zerfeinert (E:Večk); черепок / irdenes Gefäss (M:P: von der Grösse eines kleinen Tellers, aber tief), in dem man Schnupftabak zerfeinert (= tabak-čakš E:Mar) (E:Ba Kal M:P Mam). naraf [pŕä-po·na ḱeŕśəmka-ṕiĺä] M:Mam (IV211) Einer mit geschorenem Kopf[-Haar], einer mit Schnupfmörser-Ohren (die Ohren eines Tataren erscheinen gross an dem geschorenen Kopfe).
ḱeŕćevkst (Pl.) E:Mar Večk, ḱeŕśifkst (Pl.) E:Kal, ḱäŕćivkst (ḱäŕći·vkst) (Pl.) E:Ba ― ḱärśəfks M:P, ḱärśəfkst (Pl.) M:Pš, ḱeŕśəfkst (Pl.) M:Čemb Sel, ḱeŕćivkst (Pl.) M:Sučk, ḱeŕśə·u̯ks M:Jurtk [сечка] / Häcksel, (E:Mar [? auch]:) [опилки] / Späne (die beim Hauen entstanden sind), (E:Večk [? auch]:) [? разрезанное вообще / ? das Zerschnittene, ? das Zerstückelte] überh.; (M:Jurtk:) лапша / Nudeln. | olguń ḱeŕśifkst E:Kal [сечка (из соломы)] / Häcksel (aus Stroh). | šužäŕńń ḱeŕśəfkst M:Sel id.
*ḱärśəkšńəms (: ḱärśəkšńan, -i) M:P (Frequ. zu ḱärśəms).
*ḱärśəkšńəft́əms (: ḱärśekšńeft́an) M:P (Kaus. zu ḱärśəkšńəms).
*ḱeŕćet́ems (: ḱeŕćet́eć) E:Mar (Pass. zu ḱeŕćems) [резаться] / geschnitten werden (an mehreren Stellen, vgl. *ḱeŕatoms geschnitten werden [an éiner Stelle]).
*ḱeŕćev́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu ḱeŕćems). ḱeŕćisa, a ḱeŕćev́i (262) Ich versuche es abzuhauen, es lässt sich nicht abhauen.
*ḱeŕćeft́ems E:Večk ― *ḱärśəft́əms (: ḱärśəft́an, ‑i) M:P (Kaus. zu ḱeŕćems, ḱärśəms). jondolks nalḱit́ ṕiĺińeń, sabĺińese͔ ḱeŕćevsi͔ E:Večk (I113) Meine Ohren, zuckend wie der Blitz, lässt du von Säbeln abhauen.
*ḱärśəfńəms (: ḱärśəfńan) M:P (Frequ. zu *ḱärśəft́əms).
*ḱärśəfńəkšńəms (: ḱärśəfńəkšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu *ḱärśəfńəms).
*ḱeŕatoms (: ḱeŕatoć E:Mar) E:Mar Bug Večk StMokl (Pass. zu ḱeŕams) [отрезаться] / (an éiner Stelle) (ab)geschnitten werden (vgl. *ḱeŕćet́ems an mehreren Stellen geschnitten werden) (E:Mar Večk); [парализоваться] / gelähmt werden (E:Bug StMokl). vaj śeḱe čiste͔ńt́ ńej sonʒo ḱeŕatoćt́ ṕiĺǵe[‑]sanonʒo E:Bug (V472) An demselben Tage erlahmten ihm die Beinsehnen. pšt́i ṕejeĺńe čovati͔, moń ḱiŕǵińem ḱeŕati͔ E:Večk (V456) (Für mich) wird ein scharfes Messer geschliffen, mein Hals wird abgeschnitten. už ḱeŕati͔t́ sonʒe͔ ṕiĺǵe[‑]sanonʒo E:StMokl (V220) Ihre Fussadern (Fusssehnen) hatten sich zusammengekrümmt.
ḱeŕavoms E:Mar Večk [Bug Kozl] ― ḱärə̑və̑ms M:Kr, ḱäruvə̑ms M:Sar (Refl.-Pass. zu ḱeŕams, ḱärə̑ms) [(мочь) отрезаться] / (ab)geschnitten werden (können) (E:Mar M:Kr); [(мочь) ударяться] / niedergeschlagen werden (können) (E:Večk Bug); [(мочь) убиваться] / getötet werden (können) (E:Kozl); [ослабевать] / schlaff werden (M:Sar). laznoś, laznoś, ḱeŕavś ṕeĺkazo E:Mar (2103) Sie spaltete und spaltete [Kienspäne], ihr Daumen wurde abgeschnitten. a uźeŕce͔ ḱeŕav́i, ‒‒‒ a sab́ĺaso ḱeŕav́i E:Večk (III172) Man kann ihn nicht mit der Axt niederschlagen, ‒‒‒ nicht mit dem Säbel niederschlagen. son ḱemgaftovo uźeŕce͔ eś ḱeŕaft E:Kozl (I342) Mit zwölf Äxten konnten sie ihn nicht totschlagen [eig.: konnte er nicht totgeschlagen werden]. pokordavat, ḱeŕavat E:Bug (V370) Du wirst beleidigt, du wirst niedergeschlagen. orža tarvazt́i ḱäd́əc ḱärə̑v́i M:Kr (IV247) Ihre Hand könnte von der scharfen Sichel geschnitten werden. soń ḱäruvśt́ kafta laśḱəń ṕiĺǵənzə̑n M:Sar (IV181) Ihre zwei laufenden Beine wurden schlaff.
ḱeŕavtoms ?E ― *ḱärftə̑ms (: ḱärftan, ‑i͔) M:P, *ḱeŕft́əms M:Sel (Kaus. zu ḱeŕams usw.) [заставлять обрезать] / um etw. herumschneiden lassen (M:P); отрезать / abschneiden (M:Sel). eᵪ́, mamaj, ḱeŕft́it́ ḱäd́ńəń M:Sel (IV820) Ach, Mutter, du hast meine Hände abschneiden lassen.
*ḱärfńəms (: ḱärfńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱärftə̑ms).
*ḱärfńəkšńəms (: ḱärfńekšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱärfńəms).
1ḱeŕas E:Večk ― ḱäŕas M:P (Gen. ḱäŕazə̑n, Abl. ḱäŕazda) [пчелиный сот] / Honigwabe; (M:P:) [мёд в сотах] / der Honig in der Wabe. ḿešńä ḱäŕas ušə̑di͔št́ M:P Die Bienen beginnen mit der Honigwabe. | ḱäŕas-ḿed́ M:P [мёд в пчеличных сотах] / Honig in Bienenzellen.
1ḱeŕavt E:Mar (Gen. ‑i͔ń) [? пчелиный сот] / [?] Honigwabe. — [Vgl. ḱeŕas].
ḱeŕavtḱe E:Mar (Dem. zu ḱeŕavt).
ḱeŕaža M:P Pš Čemb Ur резвый, шустрый, проворный / flink, behend, rasch, ausgelassen, lebhaft (M:P Pš); скуповатый / etwas geizig (M:Čemb); строгий / streng (M:Ur). — [Vgl. ḱeŕams; ḱiŕǯä].
ḱeŕd́ä M:Levši = “ ńeškt́ v́äŕd́ä ṕec” [offenbar Sir:s Erklärung] / “das obere Ende des Bienenstockes” [wohl missverstanden: ḱeŕd́ä scheint Abl. von ḱeŕ (~ ḱär) ‘Rinde’ zu sein]: ṕäškəd́əst ńeškńä ḱeŕd́ä pŕas [Mögen die Bienenstöcke vom Flugbrett (von der “Rinde”) bis zur Spitze voll (von Honig) werden!]. – Nach einer anderen Erklärung: лукошко / Bastkorb.
ḱeŕeḿet́ ~ ḱäŕäḿäd́ ChrE, ḱeŕeḿet E:VVr Večk Sarat, ḱäŕäḿä·d́ E:Ba Tel ― ḱeŕɛḿɛd́ ChrM, ḱäŕäḿed́ M:Pš Bold Sind, ḱeŕeḿed́ M:Pal Ter, ḱeŕäḿät́ M:Vert, ḱeŕəḿä·t́ M:Sučk божество / ein Gott (M:Pš: dem vormals, vor dieser Generation, Opfer gebracht wurden) (ChrE E:Ba Sarat ChrM M:Pš); [языческая жертва, место жертвоприношения] / heidnisches Opfer, Opferplatz (E:VVr Večk); [праздник жертвоприношения] / ein Opferfest namens ḱeŕeḿed́ wurde im Dorfe Palajewka (Bez. Insar, Gouv. Pensa) am 29. Juni a. St. begangen bei einer Quelle namens ḱeŕeḿed́-jäši. Ein Schaf wurde geopfert. Auch die Frauen nahmen an diesem Opferfest teil. “Не знают какое божество” / “Man weiss nicht, was für eine Gottheit [dadurch verehrt wird]” (M:Pal); das Opferfest des ḱ. wurde im Dorfe Boldowo (Bez. Insar) im Herbst nach Beendigung der Feldarbeiten bei Neumond begangen. Ein Ochse wurde geopfert. Wer konnte, schlachtete zu Hause eine Gans. Met wurde bereitet. Man wandte sich mit folg. Gebet an Keremet: t́ŕak, škaj-koŕməĺet́ś, solʿtaj-at́ä ḱäŕäḿed́, ḱäŕäḿed́əń par-ši, inzara-ṕŕä ḱäŕäḿed́, makst šumbra par-ši, kovə̑lə̑ń-kovə̑lə̑ń ṕiźəḿ, kovə̑lə̑ń-kovə̑lə̑ń mańi, kaldazs švatańä raštə̑za, kuts śeḿijä raštə̑za! Nährender Himmelsgott, Ernährer, alter Sultan ḱ., ? von ḱ. kommt alles Gute, ? ḱ. der Quelle des Insara-Flusses, gib Gesundheit und Wohlstand, Wolke um Wolke (= zeitweise) Regen, Wolke um Wolke Sonnenschein! Möge das Vieh in der Hürde sich vermehren, möge die Familie im Hause sich vermehren! (M:Bold); das Opferfest des Keremet wurde zur Pfingstzeit zu Hause begangen. Dünnbier wurde bereitet. Eine Wachskerze wurde angezündet u. eine Frau sprach folg. Gebet: ḱeŕɛḿɛt́, soltan ḱ., ḱ. azə̑r-ava! ozə̑nttama t́et́, šatšəza śora, raštast živatat, utšat, trakst, alašat! ḱ. azə̑r-ava! ḿiń ozə̑ndi͔ks, a ton t́ŕɛjks-vani͔ks! vank kutsa śemjɛt́! ḱ., Sultan ḱ., ḱ. Herrin! Wir flehen dich an, möge das Getreide wachsen, mögen die Haustiere sich vermehren, die Schafe, die Kühe, die Pferde! ḱ. Herrin! Wir (stehen zu dir) als Betende, (stehe du zu uns) als Ernährer, als Behüter! Behüte die Familie im Hause! (M:Vert). ḱäŕäḿä·d́ na·jan t́ä·jᵪ́t́iŕ E:Tel (VII374) Kärämäd (in Gestalt) liederliche(r) Frau. | ḱeŕəməd́-azə̑r-ava M [хозяйка Керемет / Keremet-Herrin]. | ḱäŕäḿä·d́-osks E:Ba ― ḱerəmət-ozks M [праздник жертвоприношения в честь Керемета (в понедельник сырной недели)] / Opferfest des Keremet (E:Ba: am Fastnachtsmontag). | ḱeŕeḿet́-pas E:Bokla, ḱäŕäḿäd́-pas E:Ba [бог Керемет] / Keremet-Gott. ḱeŕeḿet́-pas koŕḿińeć E:Bokla Keremet-Gott, Ernährer. — Tschuw. kirämät [TLM, Nr. 68].
1ḱeŕeś E:Kad Večk Is, ḱeŕeź E:VVr [чан, кадка, короб] / Kübel, Bottich, Schachtel (E:Kad Večk); кадушка / kleiner Kübel, Zuber, Fässchen (E:Is: für Butter u. Teig) (E:VVr Is). | ĺem-ḱeŕeś E:Is [бочонок для масла] / Butterkübel; [маслобойка] / Butterfass. – ? Arab. kürâz, kürrâz Flasche, Krug mit enger Öffnung, auf der Reise gebraucht u. in einem Futteral verwahrt (Zenk. S. 742, 1).
ḱeŕəśḱä M:P (Dem. zu *ḱeŕəś). ḱeŕəśkasa kukla·ńat. – ṕeńčḱəŕsa kućufńä (IV630) In einem Zuber gibt es Puppen. – Die Löffelkasten.
2ḱeŕeś E:Mar, ḱeŕas E, ḱeŕaš E:Večk ― ḱäŕəš M:P Kr везель / Wicke, Kornwicke (E:Mar Večk M:P Kr); трава косматик / ? Federgras (E). ńej kanǯamova poĺanań ḱeŕesce͔ E:Mar (138) Bis an die Kniekehle reicht die Kornwicke der Waldwiese. | ḱeŕäś-t́ikše ~ ḱeŕeś-t́ikše (~ ḱeŕeś-t́ikše͔) E:Mar, ḱeŕaś-t́ikše E:Atr Is, ḱeŕaš-t́ikše ~ ḱeŕaž-d́ikše E:Večk, ḱeŕäž-d́ikšä E:Ba, ḱeŕaž-t́ikše ~ ḱeŕažuń t́ikše E:SŠant ― ḱäŕəš-t́išä M:P Pš, ḱärč-t́ikšä M:Ur, ḱerš-t́ikša· M:Jurtk (Nom. Pl. ‑t́ikšə̑t) везель / Kornwicke (E:Mar Večk M:P Pš Ur); овсяник / Schwingel (E:Ba). vaśiń t́ikšeze͔ ḱeŕaš[‑]t́ikšeze͔ E:Večk (II32) Ihr [der Wiese] erstes Gras ist die Kicher. ḱeŕažuń t́ikše ṕižiĺgavti͔źe E:SŠant (I494) Wilde Kichern haben sie [die Wiese] grün gemacht. son jaŕśńi kaŕej ḱeŕaž-t́ikšed́e E:SŠant (I495) Der Braune frisst Kichern. — [Vgl. ḱeŕams: ḱeŕavt-t́ikše, ḱeŕavks-t́ikše u. ḱeŕi t́ikše].
ḱeŕet E:Večk ― ḱäŕat (Gen. ḱäŕadə̑ń) ~ ḱäŕät (veralt.) (Gen. ḱäŕädən, Abl. ḱäŕät́t́ä, Nom. Pl. ‑t) M:P, ḱäŕad M:Čemb, ḱäŕat M:Ur, ḱeŕa·d M:Jurtk [лемех] / Pflugmesser (E:Večk); [плуг] / Pflug (M:P: für mehrere Pferde, mit dem man in den Gouv. jenseits der Wolga auf den Landgütern der Kaufleute u. auf den Herrenhöfen pflügt; M:Ur: für Pferdepaar ein von drei od. vier Pferden gezogener Pflug, mit dem man Neuland umpflügte (russ. сабан); ist nicht mehr im Gebrauch, weil es kein Neuland mehr gibt; в нём был и резец и сошник, у плуга один сошник (резец) / daran gab es sowohl Pflugmesser als Pflugschar, am (gew.) Pflug gibt es nur die Pflugschar) (M:P Čemb Ur Jurtk). [ĺišḿä ‒‒‒ sokańək-ḱäŕädńək] M:P (IV790) Ein Pferd ‒‒‒ mit [verschiedenartigen] Pflügen. | ḱeŕet́-kĺin E:Vez [лемех] / Pflugschar. kaiźe raužo ava ḱeŕet́[‑]kĺine͔ń gajǵi se͔d́ laŋks (III118‑9) Eine schwarze Frau warf eine Pflugschar auf den hallenden Fussboden.
ḱäŕätḱä M:P (Dem. zu ḱäŕät).
1ḱeŕks E:Mar Atr Gor Ba Petr Kažl Večk Is, ḱiŕks E:VVr ― ḱäŕks M:P Pš Kr Čemb Sel Sučk Ur [нанизанное, нитка или шнурок для низания] / das Aufgezogene, Schnur od. Band, worauf man etw. aufgezogen hat (z.B. Kringelband, Perlenschnur) (E:Mar Atr VVr Gor Ba Večk Is M:P Pš Kr Čemb Sel Sučk Ur); [зонтик, кисть] / Dolde, Traube (E:Kažl); [связка капустных листьев для выпечки хлеба в печи] / das Bündel von aufeinandergelegten Kohlblättern, worauf man Brote im Ofen bäckt (M:Sel). v́eśe v́eĺeń od́eŕvat́ńe valcḱi marta karḿit́ suŕiń ćoḱeńeń t́ejńeḿe di͔ ḱeŕkss ćoḱeńet́ńeń ḱeŕksasi͔ź E:Petr (VIII92) Alle jungen Frauen des Dorfes beginnen (schon) mit dem anbrechenden Tage Troddeln aus Garn zu machen und ziehen sie auf (eine Schnur) als Halsbänder. | ćoka-ḱeŕks E:Petr [ожерелье из кистей на поясе / Troddel-Halsband]. afa[‑babańt́] ḿeĺga moĺe ćoka[‑]ḱeŕkssa naŕažaź mazi͔j od t́ejt́eŕeś (VIII96) Hinter der Afa-Alten geht das mit Troddel-Halsbändern geschmückte schöne junge Mädchen. | eŕǵe-ḱeŕks E:Bug Večk SŠant, äŕǵi-ḱeŕks E:Ba Gor [снизка бус] / Perlenband, Perlenschnur. ḱiŕgazonʒo ašo eŕǵeń eŕǵe[‑]ḱeŕkst [E:Bug] (V474) An ihren Hals [hängte sie] ein Perlenband aus weissen Perlen. | ḱäŕks-maŕ M:Sel, ḱäŕks-maĺ ~ ḱäĺks-maŕ M:Sučk брусника / Preisselbeere. | kŕeńd́eĺ-ḱeŕks E:Mar ― ḱŕeńd́əĺ-ḱäŕks M:Pš [связка кренделей] / Kringelband. | maći-ḱeŕks M:MdJurtk, maći-ḱäŕks M:Pš Kuld [стая диких гусей] / Wildgansschar (M: MdJurtk: an der Erde, vgl. maćej: maći-ṕiks; M:P: auch im Fluge). at́ät́ńəń ftala akša maći-ḱäŕks śiŕ babat M:Kuld Hinter den alten Männern (stehen da wie) eine weisse Gänseschar die alten Weiber. | ožna-ḱäŕks M:Pš, ožna-ḱäŕəks M:Kr [жемчужное ожерелье] / Perlenband. | śormav ḱeŕkst (Pl.) E:Mar [разноцветные нитки бус] / die verschiedenfarbigen Perlenbänder am Hinterschurz der mordw. Frauen (pulakš).
ḱeŕksḱä E:Šokša ― ḱäŕksḱä M:P (Dem. zu ḱäŕks) id. kaŕt́ at kode͔, a ḱeŕksḱit́ kode͔ E:Šokša (VII448) Er kann nicht (mal) Bastschuhe flechten, er kann nur Perlenschnüre (Halsbänder) flechten. | ožna-ḱäŕəksḱä ~ ožna-ḱäŕksḱä M:Kr [снизка бус] / Perlenband. | ravǯa ožna-ḱäŕksḱä M:Kr [снизка чёрных бус] / das schwarze Perlenband.
ḱeŕksams E:Mar Gor Petr Kad, ḱeŕksams ~ ḱeŕksa·ms E:Atr VVr Ba Večk Is, ḱeŕksa·ms E:Ba ― ḱäŕksams M:Čemb Temn Sučk Ur, ḱeŕksa·ms M:Sel, ḱeŕksams ~ ḱeŕksa·ms M:Jurtk нанизывать / reihen, aufreihen; (M:Temn:) записать / einschreiben. ḱeŕksak, ḱeŕksak di͔ vaksḱeze͔m mat́! E:Mar (281) Reihe, [reihe] sie auf (die Schnur) und lege dich (dann) neben mich nieder! t́ejt́eŕńe jala ḱeŕksi͔, jala ḱeŕksi͔ E:Mar (281) Das Mägdlein reiht und reiht immerfort. ḱeŕksa·k, eje·t́kam, eŕǵi·ńet́, kumb́ŕi·ńet́ E:VVr (III228) Reihe Perlen und Schneckenhäuschen auf (einen Faden), mein Kindchen!
ḱeŕkstams E:Mar Večk ― ḱeŕkstams ~ ḱerkstams ~ ḱäŕkstams M:P, ḱäŕkstams M:Pš Sel (Mom.) нанизать / aufziehen (z.B. Perlen auf eine Schnur), reihen, aufreihen. ožnat [uĺišt́, ḿäšt́əzə̑nə̑k ḱerkstasajńək] M:Mam (IV523) Sind sie Glasperlen, so tragen wir sie (an einer Schnur) auf unserer Brust.
ḱärkstaf M:P [маленькое жемчужное ожерелье в налобнике невесты] / ein kleines Perlenschnürchen am Stirnband der Braut, am Rande der Stirn.
ḱärkstafḱä M:P (Dem. zu ḱärkstaf).
ḱeŕkśńems E:Mar, ḱeŕksńe·ms E:Ba ― ḱeŕksńəms ~ *ḱäŕksńəms (: ḱäŕksńan, -i) M:P, ḱäŕksńəms M:Pš (Frequ. zu ḱeŕkstams) нанизывать / reihen, aufreihen.
*ḱäŕksńəkšńəms (: ḱäŕksńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu ḱäŕksńəms).
*ḱäŕksńəft́əms (: ḱäŕksńeft́an) M:P (Kaus. zu ḱäŕksńəms).
*ḱäŕksńəfńəms (: ḱäŕksńefńan) M:P (Frequ. zu *ḱäŕksńəft́əms).
*ḱäŕkstaftə̑ms (: ḱäŕkstaftan, -i͔) M:P (Kaus. zu ḱäŕkstams).
*ḱäŕkstafńəms (: ḱäŕkstafńan, -i) M:P (Frequ. zu *ḱäŕkstaftə̑ms).
ḱeŕma M:P [обувь / Schuhe; лапти / Bastschuhe]. [ḿiᵪ́e·jəŕäś] kšt́i soń iŋǵəĺənza ḱermasa (IV90) Michejs Frau tanzt vor ihm in ḱerma [Bastschuhen].
*ḱeŕmadums [E:Šir] [плести кружева] / klöppeln. ravžu·ń ava·, boja·r-ava· aj śo·rmadä͔, aj ḱe·ŕmadä͔ (I266) Ein schwarzbraunes Weib, eine Bojarin! Sie stickt und klöppelt.
ḱeŕmams (ḱeŕma·ms) E:Ba Kad Večk Is NPyrma Sob Vez завязывать / festziehen, einziehen, zubinden (E:Ba Kad Večk Is NPyrma); [приводить в порядок (волосы)] / (Haar) ordnen (E:Vez); [пускать ростки (плод)] / (Frucht) ansetzen (E:Kad ?Večk). śulḿi[‑]ḱeŕḿi ‒‒‒ nurdonzo E:NPyrma (VII72) Er bindet (die Fuhren in den) Schlitten. vaj śulmaś[‑]ḱeŕmaś a son ṕiŕanʒo E:Vez (I239) Sie ordnete ihr Haar. ksna·vś śulma·ś-ḱe·ŕmaś E:Kad Die Erbse beginnt Frucht anzusetzen. ṕešńe (jagudat́ńe) śulmaśt́-ḱeŕmaśt́ [E:?Večk] Die Nüsse (Erdbeeren) haben sich zu entwickeln begonnen. ivanoń kona pazoś śulḿiźe[‑]ḱeŕḿiźe E:Sob (III99) Gott, der Ivan geknotet und gebunden hat (gezeugt hat). — [Vgl. ḱäŕḿildams; ḱeŕma·ndams; ḱeŕḿe].
ḱeŕmavoms E:Bug (Refl.-Pass. zu ḱeŕmams). sormavozo, ḱeŕmavozo, pus[‑]paŋǵińeks pužozo! (VI210) Möge (sein Glied) sich runzeln und zusammenschrumpfen, möge es zu einem Stäubling verwelken! — [Vgl. ḱeŕməś].
ḱeŕma·ndams E:Ba, ḱeŕmandams ~ ḱeŕma·ndams E:Večk ― ḱäŕməndams ~ ḱäŕmə̑ndams M:Pš, ḱäŕmə̑ndams M: Čemb Sučk Ur, ? ḱärmandams (? ḱärmə̑ndams) M:Vert, ḱermə̑ndams (ḱermə̑·ndams) M:Jurtk вцепиться, прицепиться, зацепиться / sich anklammern, sich festklammern, sich festhalten. son mońc ḱeŕmandaś E:Večk Er klammerte sich an mir fest. son ḱäŕməndaś šuftt́i [M:?Sučk] Er klammerte sich an den Baum. kä͔rmandaś kšńiń [ćinźərʿńəńd́i] i ḱeṕäć v́äŕi M:Vert (VIII480) Sie ergriff die Eisenkette und stieg hinauf. — [Vgl. ḱäŕḿildams; ḱeŕmams; ḱeŕḿe].
ḱeŕḿe E:Mar VVr Gor Ba Večk (Nom. Pl. ḱeŕt́), ḱeŕḿä E:Kad (Gen. ḱeŕḿiń) ― ḱäŕmä M:Čemb Sel Sučk (Gen. ḱäŕməń), ḱeŕḿe M:Jurtk пучок / umbundenes Bündel, Garbe (E:Mar: grösser als komoro Handvoll) (E:Mar Gor Ba M:Čemb Sučk Jurtk); гнездо / Paar von zusammengebundenen Badequästen (Zweigbündeln) (M:Sel). oščo javtat, avakaj, v́ejse͔ń śulmostot[‑]ḱeŕḿeste͔t́ E:VVr (II378) Du trennst (mich) auch, Mutter, von dem gemeinsamen Bündel. sońd́ä ḿiźa·ra śulmuś-ḱeŕḿiś E:Kad Wie viel Tuchlappen, Schnüre usw. [eig.: Bündel und Bunde] sie hat! | čev-ḱeŕḿe E:Bug [пучок сосновой лучины] / Kienspanbündel. vaj araś kośt́aź čev[‑]ḱeŕḿem (V282) Ich habe kein Bündel trockener Kienspäne. | kańśt́-ḱeŕḿe E:Ba Večk [связка конопли] / Hanfbündel (nachdem sie geröstet worden ist; vorher heisst sie komoro). | ĺon-ḱeŕḿe E:Večk Ba пучок льна / Flachsbündel (fünf bis zehn Handvoll). | paźe-ḱeŕḿe E:Mar Večk, paźe-ḱe·ŕḿä E:Ba ― paźi-ḱäŕḿä M:Čemb, paźäj-ḱäŕḿä M:Sučk пучок, сноп поскони / Bündel von männl. Hanf. luga laŋgoń paźe[‑]ḱeŕt́ E:Mar (1130) [Sie sind wie] Hanfbündel auf dem Wiesenplane.
kaŕmas E:Mar Gor (Gen. kaŕmazi͔n), kaŕma·s E:Atr, kaŕmaś E, ḱeŕmas E:Večk, ḱeŕma·s E:Ba, ḱeŕama·s ~ kaŕama·s E:Kad, ḱeŕamas E:Kal, kaŕama·s E:Šokša, ḱeŕmaks E:Kažl ― ḱäŕmas ML61(M) M:P Pš Čemb Sel An Sučk, ḱäŕmas ~ ḱäŕma·s M:Ur, ḱeŕma·s M:Jurtk грань / Nussschlaube (E:Mar Atr Ba Kad Kal Kažl Šokša Večk ML(M) M:P Sel Ur Jurtk); [зонтик, кисть] / Dolde, Traube (z.B. der Eberesche) (M:P Pš An Sučk). | ṕińəm-ḱäŕmas M:Sel [овсяная метёлка] / Haferrispe. | ṕiźəl-ḱäŕmas M:P [кисть рябины] / Beerentraube der Eberesche.
kaŕmasḱe E:Mar ― ḱäŕmasḱä M:P (Dem. zu kaŕmas, ḱäŕmas).
ḱeŕḿed́ems ChrE ― ḱɛŕməd́əms ChrM, ḱäŕməd́əms M:P Čemb Sar Sučk уцепиться / sich anklammern, sich anhaken; (M:P:) [хватать, схватить] / fassen, greifen (nach etw., das nicht in Bewegung ist). ḱäŕḿed́an toń ṕiĺǵezt od. ṕiĺkćt́i (saĺńikt́i) M:P [Ich fasse dein Bein (? Talglicht)]. [ḱäŕmət́t́ kopəŕəzə̑n]! [M:Mam] (IV875) Halte dich fest an meinem Rücken! ḱäŕmət́ś soń kə̑rga·zə̑nza M:P Er umschlang ihren Hals. ḱäŕməd́išt lapazt́i M:P Die Bienen klammern sich an den Rindenkorb (mit dem der Schwarm gefangen wird). ḱeńəŕškańä jafə̑d́i, śeĺškańä ḱäŕməd́i, śiv́əĺ tulʿmə̑k komə̑t́i. – lokšəś i alašaś M:P (IV629) Ein Ellenlanges schwingt, ein Klafterlanges packt an, ein Fleischklumpen hüpft. – Die Peitsche und das Pferd. af soka [pulə̑t́i ḱäŕməd́išt] [M: Mam] (IV600) Sie können noch nicht an die Pflugsterze fassen. jäŕ šińä· naro·tś šobdava fḱä rabo·tas [ḱäŕməd́išt́] M:P (IV621) Jeden Tag greifen die Menschen morgens dieselbe Arbeit an. lovaža ńäjat, araf vastćä (f-) ḱäŕməd́i M:P (IV733) Siehst du [im Traume] einen Leichnam, wirst du von einer Krankheit gepackt. – ? Alt. karma зацеплять, захватывать.
ḱäŕməd́əma M:P (Gen. -ń) [шип, колючка] / Stachel, Dorn (z.B. der Distel).
ḱäŕmət́kšńəms M:P Pš Vert Sar [?Čemb ?Sučk] (Frequ. zu ḱäŕməd́əms) [цепляться, держать, хватать, схватить] / sich anklammern, festhalten, fassen, greifen; [лазать, лезть] / klettern, klimmen. t́äńi af lamńada karmat t́evńas ḱäŕmət́kšńəḿä M:P Nun beginnst du schon ein wenig nach der Arbeit zu greifen. v́ed́[‑]šovńät́i ḱäŕmət́kšńi M:Pš (IV28) Er klammert sich an den Schaum des Wassers. śiń kə̑rga·ń ṕäĺćəḱ śuduf lomat́t́ńä ḱäŕmət́kšńiᵪ́t́ M:Sar Sie klammern sich, arme Leute, gegenseitig an den Hals. t́äd́äń kə̑rga·s śiń ḱäŕmət́kšńišt́ M:Vert (IV117) Sie klammern sich an den Hals der Mutter.
ḱeŕḿed́ev́ems [? = ḱeŕḿed́ems] E:Večk уцепиться / sich anklammern, sich festhalten.
ḱäŕmət́ft́əms M:P (Kaus. zu ḱäŕməd́əms) [заставлять застревать] / jdn. sich verwickeln lassen. lokša-[ṕeńazə̑nə̑ntt ḱäŕmət́ft́əmaśt́] (IV524) Macht so, dass ich mich in das Peitschenende verwickle!
ḱɛŕmət́f́ńəms ChrM, ḱäŕmət́fńəms M:P (Frequ. zu ḱäŕmət́ft́əms) [заставлять придираться] / zum Anhaften bringen; [наставлять, приучать] / anleiten, gewöhnen. tonafńəmajt́ ćeb́äŕ jońńas, ḱäŕmət́fńəmajt́ ćeb́äŕ razumńas M:P Du hast mich guten Verstand gelehrt, du hast mich zu guter Einsicht geführt.
ḱeŕməś M:Vert сморчок / Morchel. — [Vgl. ḱeŕmams: ḱeŕmavoms].
ḱeŕməśḱä M:Vert (Dem. zu ḱeŕməś) id.
ḱeŕńems E:Gor Večk, ḱeŕńe·ms E:Ba ― ḱeŕńams [~ ḱerkńams] M:P, ḱeŕńams M:Pš, ḱernams M:Čemb, ḱärnams M:Sučk [кудахтать (курица)] / gackern (Huhn) (E:Gor Ba Večk M:P Čemb Sučk: ängstlich od. Futter verlangend; M:Pš: wenn man nach ihm schlägt od. es zu fangen versucht).
ḱeŕńasḱä M:Vert дергун / Schnarrwachtel.
ḱeŕśt́e·j ~ ḱeŕəśt́e·j E:Kad, ḱeŕḱśt́e·j E:[Šir], ḱeŕśt́ej ~ ḱeŕśt́e·j ~ ḱeŕśt́ij E:Kal, ḱeŕśt́ej E:Kažl, ḱeŕḱśe·j E:Šokša, ḱiŕeśt́ej E:Večk дергун, дергач / Schnarrwachtel, Ralle (E:Kad Kal Šokša Večk). to·n ḱeŕḱśt́e·j-śeĺḿi·t́, ava·[‑]kuda, to·n śińd́i·ḱ [E:Šir] (II438) Ava-kuda, du hast das Schnarrwachtelauge ausgestochen. — Vgl. tschuw. karə̑š.
ḱeŕźä M:Kul [назв. деревни] / ein Dorfname. kukuś kukə̑ŕd́i, vaj sońć avaŕd́i, ĺet́fəc maŕav́i ḱeŕźä v́eĺət́i Der Kuckuck ruft und weint, sein Schluchzen wird im Dorfe Kersä vernommen.
1ḱesak E:Mar Kad Kal Kažl Večk NSurk SŠant, ḱesa·k E:Gor Ba ― ḱesak M:P Jurtk мотушка / Strähne (M:P: grosse, die in der Haspel gemacht wird). śiśem ḱesak son šče͔ŕd́ekšne͔ś E:Mar (142) Sie spann sieben Strähnen. v́ed́ laŋga ṕiže͔ ḱesak. – v́ed́[‑]nulkoś E:Mar (267) Die Wasserfläche entlang liegt eine grüne Strähne. – Der Schlamm auf dem Wasser. lamo ḱesaḱiń šče͔ŕd́it́ńe E:Mar (1128) Spinnerinnen von vielen Strähnen. ḱesak evt́i kodamo [E:NSurk] (II117) Was für Strähnen haspelt er? ḱesakso ašt́i ḱiĺej-v́iŕeze͔ E:SŠant (I151) Strähnengleich zieht sich ihr Birkenwald hin. | kaĺ-ḱesak E:Ba Večk [ивняк на узком участке] / auf einem schmalen Landstreifen wachsendes Weidengebüsch. | ḱesak-pučka· E:Atr [цепь для ткани] / Kette für Gewebe. | ḱiĺej-ḱesak E:NBajt [березняк / Birkensträhne]. ukštor-salmuks, ḱiĺej-ḱesak. (nuźaks) (VI230) Eine Ahornnadel, eine Birkensträhne. (Ein Faulenzer). | ḱesak ev́t́ems E:Mar [мотать нитки] / weifen. – Alt. (Ober-Kond.) küzük ниченки; küzüg aɣaǯə̑ подставка, на которую надевают ниченки; küzügle- сновать.
ḱesakə̑ńä M:P (Dem. zu ḱesak).
2ḱesa·k E:Pičeury [сабля] / Säbel. – Beachte tat. kə̑lə̑č!
ḱeskă ChrM M:P Sel, ḱäskă M:Kr, ḱesk M:Ur [середина тела, пах] / die Mitte des Leibes, die Weichen. ruz ma·rʿta korʿtama, ḱesksə̑t uźəŕćä uĺəma· M:P (IV703) Wenn du mit einem Russen sprichst, sollst du eine Axt an der Seite haben. ḱeskə̑c ṕäškśä maka-lopa rućä·ńada M:Sel Ihre Lenden sind voll von Tüchern (bunt) wie Mohnblumen. oᵪ akĺakaj, oᵪ matuškaj, štadń palaš ḱje·sksnza M:Sel (IV341) O, Schwägerin, Mütterchen, er hat einen blankgezogenen Säbel am Gurt. ḱäskə̑zə̑nza puti͔ ḱäska-rut́śa·nzə̑n [M:Mam] (IV119) Sie bindet um ihre Lende ihr Lendentuch. | ḱeskă-rućä· M:P Bar Čemb, ḱäska-rućä· M:Kr, ḱeskə̑-rə̑ćä· M:Alk (Gen. -rə̑ćän, Nom. Pl. ‑rə̑ćat) [поясничный платок] (из разных лент) / Lendentuch (bei jungen Frauen an der einen od. an beiden Seiten, besteht aus verschiedenfarbigen Bändern) (M:?P ?Čemb); [понизу вышитое и украшенное платье] / ein unten besticktes u. verziertes Kleidungsstück, das an Feiertagen an den in ihnen befindlichen ? Löchern an dem Gürtel befestigt getragen wird; an beiden Seiten sind zwei dieser Kleidungsstücke, das eine ist etwas länger, so dass sein bestickter Teil da beginnt, wo das kürzere Tuch (rućä) endet; das kürzere Tuch ist etwa eine Elle lang u. breit, der bestickte Teil beinahe eine halbe Elle hoch; diese Zierde wird sowohl von verheirateten Frauen als unverheirateten Mädchen getragen (M:Alk). ḱäskə̑zə̑nza puti͔ ḱäska-rut́śa·nzə̑n [M:Mam] (IV119) Sie bindet um ihre Lende ihr Lendentuch.
ḱeskə̑ńä M:P (Dem. zu ḱeskă).
ḱeskav E:VVr Kad Kal Večk, ḱeska·v E:Atr, ḱjeskav [E:Kažl] ― ḱäskav M:P, ḱäśkav M:Sučk, ḱäska·v M:Ur [мешок] / Sack; (E:VVr Kad Večk M:Sučk:) [мешочек, кошелёк] / Säckchen, Beutel; [швейный крюк] / Nähhaken (Haken, der an dem Tuch befestigt wird, das man nähen od. besticken will). [Vgl. ḱečkas (E:Atr)]. ŕiv́iźś ḱeskavt́ ukśńimskak eź ḱeńd́iŕʿt́ E:Kal (2137) Der Fuchs hatte nicht einmal Zeit den Sack aufzubinden. si͔ń valst ḱjeskav koškśit [E:Kažl] (III334) Sie schütteten einen Sack voll Zwieback. | ḱäskav-ḱiĺä M:Pš [завязка мешка] / Sackband, mit dem der Sack zugebunden wird (angenäht). | ṕińəmńä·-ḱäskav M:Kr [торба для овса] / Hafersack.
ḱäskavńä M:P, ḱäśkavńä M:Sučk (Dem. zu ḱäskav, ḱäśkav) [кошелёк, сумка, сумка особого пошива] / Beutel, bes. Nähbeutel (M:P); [кошелёк] / Geldbeutel (M:Sučk). | jarmak-ḱäskavńä M:P Čemb (altert.), jarmak-ḱäśkavńä M:Sučk [кошелёк] / Geldbeutel. | ṕińəm-ḱäckavńä M:Patra [торба для овса] / Hafersack. ṕińəm[‑]ḱäckavńä putə̑ń pŕalńäźä (IV61) Ein Hafersack [ist] mein gelegtes Kissen.
ḱeśḿäj M:P [старое мокш. личное имя] / ein alter moksch. Name. — [Vgl. ḱeśḿän].
ḱeśḿän M:Pš [своенравный, упрямый, строптивый] / eigensinnig, hartnäckig, widerspenstig.
ḱeśḿäńd́əms M:Pš [становиться упрямым, упрямиться] / widerspenstig werden, eigensinnig sein (z.B. jmd., der einen Auftrag nicht ausführen will).
ḱešńems E:Mar VVr, ḱešńams E:Atr Večk, ḱešńa·ms E:Ba, kšnams [? kšńams] E:Kad, kšńams E:Kažl ― kšńams (: kšńan, kšńäj M:P) M:P Čemb Sučk, kəšńa·ms M:Prol, kšińams M:Jurtk чихать / niesen.
ḱešńekšńems E:Mar ― *kšńakšńəms (: kšńakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱešńems, kšńams).
ḱešńeźev́ems E:Mar VVr (Mom.) [чихнуть] / (einmal) niesen.
-ḱet́ E:VVr (Partikel) [очень сильно] / sehr tüchtig, stark. ušti͔·źe ṕeḱ[‑]ḱet́ (III228) Sie heizte es sehr heiss [recht tüchtig].
ḱet́ńama M:Gumny [дрожание] / das Zittern (= “śifəŕd́əma”). ḿekəldaźəń ḱet́ńamanzə̑n-ĺet́ńamanzə̑n [‒‒‒ hat sein Zittern und Keuchen beseitigt] (aus einem Zauberspruch gegen Wechselfieber).
ḱev ~ ḱäv ChrE, ḱev E:Mar Hl Kad Bag Večk Jeg (Nom. Pl. E:Mar Jeg ḱev́t́), ḱäv́ E:Ba ― ḱev́ M:P (Nom. Pl. ḱef́t́), ḱev́ M:Sel (Abl. ‑d́ä), ḱev M:Čemb Sučk Ur (Nom. Pl. M:Čemb ḱeft́, M:Ur ḱef́t́) [камень] / Stein, (M Pl. auch:) [ручная мельница] / Handmühle. ḱevs vačkud́it́, t́iŕiń t́et́akaj, ḱed́ińet́ E:Mar (1186) Du hast, Väterchen, Ernährer, deine Hand an einen Stein geschlagen [= Du hast dich vergeblich bemüht]. v́ece͔ śija pokoĺt́. – ḱev́t́ńe E:Mar (271) Im Wasser Silberklumpen. – Die Steine. pokš ḱev́ińt́ ḱirgazunzu sodi͔źi E:Hl (178) Er band einen grossen Stein um ihren Hals. ńarda moŕa-potmakssta ḱäfńä ṕesokńä laŋks ĺiśit́ E:Ba [Wenn die Steine und der Sand vom Meeresgrunde aufsteigen]. alov vačkod́iźe ḱevks-čovarks E:Bag (I305) Er warf ihn [schwer] wie einen Stein [eig.: wie Stein und Sand] nieder. | alo ḱev E:Atr Večk Is, alće ḱev E:Mar, alćä ḱäv́ E:Ba, alśi ḱev́ ~ alś ḱev́ E:Kal ― alda ḱev́ ~ aldə̑ń ḱev́ ~ alulda ḱev́ M:Sel Čemb, aluda ḱev́ M:P Čemb, alćä ḱev M:Sučk [нижний мельничный жёрнов] / unterer Mühlstein, unterer Stein in der Handmühle. | at́am-ĺäćf́-ḱev M:Pš, at́amə̑ń ḱev M:Čemb, at́amań ḱev M:Sučk [чёртов палец] / Donnerkeil. | bańa-ḱev́t́ E:Mar Večk Is, bańa-ḱeft́ E:Atr, bańań ḱevt́ (Pl.) E:VVr каменка / (Steine im) Saunaofen, Badstubenofen. bańa[‑]ugolco ovt raŋǵit́. – bańa[‑]ḱev́t́ E:Mar (226) In der Ecke der Badstube brummen Bären. – Der Badstubenofen. | čovamo-ḱev E:Mar Večk Ba ― šovama-ḱev M:Sučk брус / Schleifstein (E:Mar Ba Večk: Wetzstein; M:Sučk: [точило] / Drehstein). | čukamo-ḱev́ ~ ‑ḱev E:Mar Is Ba [мельничный жёрнов, ручная мельница] / Mühlstein, Handmühle (E:Mar: im Hause; E:Ba: womit man Rinde zerfeinert). | čuḱi-jaži ḱeft́ E:Večk, škamo-jažamo-ḱeft́ E:Is (Pl.) [ручная мельница] / Handmühle. | d́ikaŕ-ḱev E:Mar VVr [дикий камень, твёрдая горная порода] / eine Steinart. | jažamo-ḱev E:Mar ― jažama-ḱev́ M, s. jažams: jažamo. | ḱäd́-ḱev́ M:P Čemb Sel Sučk [ручной жёрнов] / Stein der Handmühle. | ḱev́-čuvto E:Mar ― ḱev́-šuftə̑ (‑žuftə̑) M:P Čemb Sel [жердь ручной мельницы] / Stange der Handmühle. | ḱev-kasuma E:Mar, ḱev-kasmo E:SŠant Jeg, ḱev-kase͔m E:NPyrma ― ḱev-ka·sma M:P Mam, ḱev-gasmă M:Pš [имеющий каменную макушку] / “Steinwirbel”, jmd. mit steinernem Scheitel (ein rühmendes Epitheton in der Volksd.). śese͔[‑]śese͔ uĺit́ ḱev́ijḱeje ćora, kšni͔ń kočkaŕat, ḱev[‑]kasumat E:Mar (2107) Dort und dort sind elf Jünglinge mit Eisenfersen, mit Steinwirbeln. vaj ćora paro sońenze͔ šačnoś, vaj kšńiń kočkaŕa a son ḱev-kasmo E:SŠant (I82) (So) wurde ihr ein trefflicher Sohn geboren, mit eisernen Fersen, mit steinernem Scheitel. kolma śora[‑]t́akańat kšńi[‑]kočḱäŕä ḱev[‑]gasmə̑t M:Pš (IV163) Drei Söhne, mit eisernen Fersen, mit steinernem Scheitel. | ḱev́-kšt́iŕ E:Kad, ḱäv́-žd́i·ŕä E:Ba ― ḱev-kšt́əŕ M:Čemb Sučk, ḱev́-kšt́əŕ M:Sel веретено / Nabe des Steins in der Handmühle, Achse des Mühlsteins. | ḱäv́-kuda E:Ba ― ḱev-kud (-gud) M:P Čemb Temn Sel, ḱev-gə̑d M:Sučk [? станок для ручных жерновов / ? Gestell für die Handsteine (Handmühle)]. ḱev[‑]gut́t́i v́äžet́f́ ḱelu rongə̑ńac M:Temn (VIII296) An die Handmühle lehnt sich ihr Körper, der (wie) eine Birke ist. | ḱev-kud-ugə̑l M:P, ḱev-gud-ugol M:Pš [угол для ручной мельницы в доме] / die Ecke des Hauses, in der die Handmühle steht (= mə̑rga-ugə̑l). a ton katkaśḱä od kud[‑]užə̑t́i, od kud[‑]ušə̑t́i [ḱev-gud‑]ugə̑lt́i M:P (IV249) Lass ihn in der Ecke der neuen Stube, in der Ecke der neuen Stube, in der Ecke, wo die Handmühle steht! aj tamańä, tamańä ‒‒‒ [ḱev-gud‑]ugols arajńä M:Pš (IV419) O, Tama, Tama, ‒‒‒ die sich in [die] Handstein-Ecke stellt. | ḱev-kud-užə M:P Temn, ḱev-kud-uža M:Čemb id. (= ḱev-kud-ugə̑l). vaj [ḱev-]kud[‑]užə̑sa, [t́äd́akaj‑]avakaj, orks ofta [M:Mam] (IV549) In der Handmühlen-Ecke, liebe Mutter, ist ein zorniger Bär. polańac ašči ḱev[‑]gud[‑]užesa M:Temn (VIII296) Seine Gattin steht in der Handmühle-Ecke. | ḱev-lapa E:Kad валёк / das Brett, an dem das obere Ende der Drehstange der Handmühle befestigt ist (Einrichtung, mit der der Abstand der Steine reguliert wird). | ḱev́-lapańä M:Sel Čemb (Dem.) id. | ḱev-ĺäćəma M:P [праща (из верёвки)] / Schleuder (aus Schnur). | ḱev-mar M:P Mam Sučk [каменка бани] / Steinofen der Sauna. | pańä-ḱev-mar M:Kr ‹Mam› каменка / Sauna-Ofen. [pańä-ḱev-marńät́] ftalə̑t [M:Mam] (IV145) Hinter dem Saunaofen. | ḱev-nal M [каменистое место] / steinige Stelle. | ḱev-orma E:Mar [мочекаменная болезнь] / Steinkrankheit. | ḱev́-palka (‑balka) E:Kad, ḱäv́-pa·lka E:Ba [турникет ручной мельницы] / Drehstange der Handmühle. | ḱev-pando E:Atr, ḱäv-panda E:Nask ― ḱev-panda M:P [гора] / Berg. | ḱev-ṕiźeḿe E:MKly [проливной дождь / “Steinregen” (? = Platzregen)]. ḱev[‑]ṕiźeḿ(e) alov avam kaiḿem (VII28) In (‘unter’) einem Gussregen (‘Steinregen’) hat mich meine Mutter verlassen. | ḱev-pokoĺ E:Večk Is ― ḱev-pokə̑ĺ M:P Kr [каменная глыба] / Steinblock. | ḱäv-potmar (ḱäv-botmar) E:Kažl [деревянная коробка ручной мельницы] / hölzernes Gehäuse der Handmühle, Bretter der Handmühle. | ḱev-śeĺḿe (-źeĺḿe) E:Večk Vez [имеющий дурной глаз] / ein Mensch, dessen Blick Unglück verursacht. | ḱev́-šalʿkă M:Pš Čemb Sel [шип верхнего жёрнова ручной мельницы] / Nase am oberen Stein der Handmühle, an der das untere Ende der Drehstange befestigt ist (wird in die Nabe zwischen die Steine gesteckt) (= musad E:Kad). | ḱev-šama M:P [гора] / Berg. | ḱev-tə̑rva· M:Čemb (= ḱeft́) [? ручная мельница / ? Handmühle]. | ḱäv-tu·la (-du·la) E:Ba [доска, к которой прикреплён верхний конец шипа ручной мельницы] / das Brett, an dem das obere Ende der Drehstange der Handmühle befestigt ist. | ḱev-vaŕä M:P [отверстие каменки] / Öffnung des Saunaofens, um die die Steine geschichtet werden. | kudu-ḱev́ E:Kad [ручной жёрнов] / Stein der Handmühle. | laŋkso ḱev E:Mar ― laŋksa ḱev́ M:Alk, laŋga ḱev́ ~ laŋksta ḱev́ (laŋkst ḱev) M:P [верхний жёрнов] / oberer Mühlstein. | ḿeĺńića-ḱev E:Mar [мельничный жёрнов] / Mühlstein. kavto borovt [t́uŕit́], si͔ńst jutkova čov čud́i. – ḿeĺńića[‑]ḱev́t́ńe (233) Zwei Eber balgen, zwischen ihnen fliesst Schaum. – Die Mühlsteine. | ṕiže-ḱev E:VVr зелёный купорос / grünes Vitriol (Eisenvitriol). | pur-ǵe·v M:Alk [меловой камень] / Kreidestein. | rav-ḱäv (‑ǵäv) E:Ba алебастр / dichter Gips, Alabaster. | se͔ń ḱev E:Mar Večk [Is], säń ǵäv́ E:Ba ― se͔ń ḱev M:Sučk купорос / Vitriol (im allg.) (E:Mar Ba Večk M:Sučk); синий купорос / blaues Vitriol (Kupfervitriol) (E:Is). | ṕižä säń ḱäv ~ ṕižä sä͔ń ḱäv E:Ba зелёный купорос / grünes Vitriol (Eisenvitriol). | raužo se͔ń ḱev E:Is Ba чёрный купорос / schwarzes Vitriol (? = Eisenvitriol). | śet-ḱev E:Večk ― śet́-ḱev́ M:Sel [сетевой камень] / Netzsenker. | šovaj ḱev M:P [точило, оселок] / Wetzstein, Schleifstein (nur einer, den man auf dem Felde zwischen anderen Steinen findet, vgl. brus). | tol-ḱäv E:Ba ― tol-ḱev M:Sučk кремень / Feuerstein, (E:Ba auch:) дикарь / eine Gesteinart. | v́ed́-ḱev ChrE E:Mar, v́ed́-ǵev E:Večk, v́äd́-ǵäv́ E:Ba [водяная мельница] / Wassermühle. v́išč[‑]čušt alonzo, puŕǵińeška vaĺǵejeze͔. – v́ed́[‑]ḱev́iś E:Mar (273) Spelt und Gerste sind unter ihm, seine Stimme ist stark wie der Donner. – Der Stein der Wassermühle. | ĺišḿe-v́ed́-ǵevt́ (Pl.) E [мельница на лошадином приводе / Pferdemühle]. | varma-v́ä·d́-ǵäv́ E:Ba, varma-v́ed́-ǵeft́ E:Večk [ветряная мельница] / Windmühle. | v́äd́-ḱäv-ḱäv E:Ba [мельничный жёрнов] / Mühlstein. | v́eŕe ḱev E:Atr, v́eŕś ḱev́ E:Kal ― v́äŕd́ä ḱev́ M:P, v́äŕd́əń ḱev́ M:Sel, v́äŕćä ḱev M:Sučk [верхний жёрнов ручной мельницы] / oberer Stein der Handmühle (E:Atr Kal); [верхний мельничный жёрнов / oberer Mühlstein (M)]. | v́eŕǵed́ima-ḱev E:Mar Večk, v́äŕǵid́i·ma-ḱäv E:Ba, v́eŕguma-ḱev E:Jeg (Nym.) кремень / Feuerstein. | ḱevse͔ čavoms E ― ḱevsa šavə̑ms M:P [забросать камнями] / steinigen.
ḱev́f́t́əma M:Sel [без камня] / ohne Stein [steinlos].
ḱevana M:P Čemb Sučk измятый / hart, fest, festgelegen (vom Bett), festgetreten (Erde), zäh, klitschig (vom Brot).
ḱev́eń ChrE, ḱev́iń E:Mar Kal ― ḱevəń ChrM [каменный] / steinern. se͔t́t́ ala palmat́ńe ḱev́iń E:Kal (2135) Unter der Brücke [sind] steinerne Pfähle.
ḱäv́eńćeś [E:Škud] (Nom. Pl. ḱäv́eńćńe) [каменный] / der Steinerne.
ḱev́ńe E:Mar, ḱäv́ńä E:Nask ― ? *ḱev́ńä· (: ḱev́eńä·) M:P (Dem. zu ḱev, ḱev́) [камешек] / Stein. t́e, ćori͔ńem, ḱev́ńe E:Mar (2105) Das, mein Söhnchen, ist ein Stein.
ḱev́ev E:Mar, ḱev́eŋ́ E:Atr ― ḱev́i M:P [каменистый] / steinig.
ḱefcana M:Ur жестковатый / zieml. fest, hart (z.B. der geeggte Acker, wenn es regnet u. die Erde dann austrocknet, Mehl, wenn es zuerst feucht wird u. dann trocknet).
ḱefcakə̑də̑ms M:Ur [твердеть / fest, hart werden (z.B. Erde, Mehl)].
ḱevakadə̑ms M:P Pš Mam окаменеть / hart wie Stein werden, zu Stein werden, sich versteinern, (M:P auch:) [твердеть] / hart, festgedrückt werden (z.B. Bett). śä kšńit́ laca [kšńinda·za], ḱev́t́ laca ḱevakadə̑za M:Mam (IV753-4) Er soll hart wie Eisen werden, er soll hart wie Stein werden!
ḱevakaftə̑ms M:P [притоптать] / festdrücken.
ḱevkstams M:Čemb Sel Sučk окаменеть / zu Stein werden, sich versteinern. ḱevkstaj tozk M:Sel [Er wird auf der Stelle zu Stein].
ḱevkstaftə̑ms M:Sučk (Kaus. zu ḱevkstams) [превращать в камень] / zu Stein machen, versteinern.
ḱev́ekste͔ḿems E:Mar стать жёстким / hart werden (Mehl, Brot).
ḱev́ed́ńams E:Atr, ḱev́ińd́ams E:VVr, *ḱäv́idnams E:Gor, ḱäv́i·ndams E:Ba, ḱev́ednams E:Večk ― *ḱevə̑ndams M:Temn, ḱevə·ndams M:Ur окаменеть / sich versteinern (E:Atr VVr Ba Večk); [твердеть] / fest, hart werden (z.B. Teig, Sand am Ufer) (M:Ur). ḱäft́ ḱäv́idnaśt́ śäd́ejze͔m E:Gor (VII98) Steine haben sich in meinem Herzen versteinert. ḱeft́ ḱev́ednaśt́ śed́ejze͔ń E:Večk (II162) Steine haben sich in meinem Herzen versteinert. ḱevks ḱevə̑ndaza, kšńiks kšńindaza M: Temn (VIII382) Möge er fest wie Stein werden [eig.: sich zu Stein versteinern], möge er hart wie Eisen werden [eig.: sich zu Eisen “vereisern”]!
ḱev́inzams E:Kad, ḱäv́inzams E:Ba, ḱäv́inzams ~ ḱäv́ᴉnzams E:Kažl ― ḱevənzams M:Jurtk [окаменеть] / zu Stein werden, sich versteinern (E:Kažl Ba); [твердеть] / fest, hart werden (E:Kad Kažl M:Jurtk). ḱäf́t́ ḱäv́inzaśt́ śäd́ijzum E:Ba (VII406) Steine haben sich in meinem Herzen versteinert. — [Vgl. ḱev́ed́ńams (oben)].
ḱevadams M:P Čemb [валиться / zusammensacken]. son kurə̑k ḱevadasi͔ M:P Er wird bald zusammensacken od. hinfallen u. einnicken (von einem Betrunkenen).
*ḱevardams (: ḱevardan, -aj) M:P (tr. u. intr.) [повернуть, крутнуть] / einmal herumrollen.
*ḱevarkšńəms (: ḱevarkšńan, -i) M:P (Frequ. zu *ḱevardams).
*ḱevardaftə̑ms (: ḱevardaftan) M:P (Kaus. zu *ḱevardams).
ḱev́iŕ ChrE ― ḱevəŕ ChrM M:P Alk [круглый] / rund (z.B. Rad des Karrens). fḱä ḱevəŕ, kafta k., kolma k., ńiĺä k., v́et́əćəś lapš. – krandazś M:Alk [Ein Rundes, zwei Runde, drei Runde, vier Runde, das Fünfte flach (platt). – Der Wagen (Räder und Sitz)].
ḱäv́i·ŕka E:Ba ― ḱiv́e·rka (Gen. -ń) ~ ḱev́erka ~ ḱev́ärka (Gen. -ń) M:P, ḱiv́e·rka M:Pš [диск] / Scheibe (E:Ba); [круглая палка в качестве кругляка] / runder Holzstock, der als Rollholz unter der Topfgabel gebraucht wird, wenn man schwere Töpfe in den Ofen schiebt; [валёк] / Mangelholz (M:P).
ḱiv́e·rkańä M:P (Dem. zu ḱiv́e·rka).
ḱev́eŕks E:Mar VVr, ḱäv́eŕks E:Gor, ḱäv́i·ŕks E:Ba, ḱävᴉrks ~ ḱäv́ᴉŕks E:Kažl, ḱävᴉrks E:Večk ― ḱevəŕks M:P Ur, ǵevəŕks M:Čemb [закруглённый предмет] / abgerundeter Gegenstand (E:VVr: z.B. Heubündel; M:Čemb: durch Reiben od. Rollen abgerundet) (E:VVr M:Čemb); [тюк] / Ballen (Leinwand) (M:Ur); [пятно] / (durch Reiben der Haut entstandenes) Schmutzkügelchen, Ribbelchen (E:Kažl); лепёшка / Pfannkuchen, Fladen (M:P: ein Kuchen aus Roggen, von der Grösse des russ. блин, aber dreimal höher) (E:Kažl M:P); кубарь / runde Holzkugel (der Kinder), Kreisel (E:Ba); [яйцо] / Ei (wird anstatt des Wortes al gebraucht, damit die Kinder nicht verstehen, wovon die Rede ist) (E:Mar Gor Večk).
ḱevəŕksḱä (: ḱev́erksḱä) M:P (Dem. zu ḱevəŕks).
ḱev́eŕd́ems, ḱev́iŕd́ims ChrE, ḱev́eŕd́ems E:Mar Bag SŠant, ḱev́eŕd́amks [~ ḱev́eŕd́emks] E:VVr, ḱev́iŕd́ims ~ ḱev́i·ŕd́ams E:Kad, ḱäv́i·ŕd́ims ~ ḱäv́i·ŕd́ᴉms E:Ba ― ḱevəŕd́əms ChrM M:P Sučk, ǵevəŕd́əms M:Čemb [катать] / rollen, wälzen (M:P auch intr.: [катиться] / rollen) (ChrE E:Mar VVr Kad Ba ChrM M:P); [крутить] / zum Rollen bringen (z.B. eine Scheibe durch Werfen) (M:Sučk); [гладить (каталкой)] / mangeln (mit Rollholz) (E:Ba); [бить, колотить] / prügeln (M:Čemb). ḱev́eŕd́ań ṕižeń mukoŕǵet́ E:VVr (II325) Dein eherner Schemel ist (herbei)gerollt. davaj koźejkando lokšoso ḱev́eŕd́eḿende͔ E:VVr (III278) [Der Mann] begann mit der Peitsche seine Frau tanzen zu lassen. kardaz[‑]kunčkas ḱev́eŕd́iŋk E:Bag (I418) Rollt [die Kasten] mitten auf den Hof! šarne͔ks ḱev́eŕd́iź od́ ʒ́orań ṕiŕanzo E:SŠant (I156) Einem Balle gleich liessen sie den Kopf des jungen Mannes rollen.
ḱev́eŕd́amo- usw. E(allg.) ― ḱevəŕd́əm- M(allg.) [вращение, вращательный / das Drehen, Dreh-]. | ḱev́eŕd́amo-pŕa E:Atr VVr Večk Is SŠant, ḱäv́iŕd́ima-ṕŕa E:Gor, ḱev́iŕd́ima-ṕŕa E:Kad, ḱäv́i·ŕd́ama-pŕa (ḱäv́iŕd́amo-pŕa) E:Ba ― ḱevəŕd́əm-pŕä (ḱev́əŕd́əm-pŕä) M:Gor, ḱevəŕd́əm-pŕä M:Sučk [передний вал] / Brustbaum (am Webstuhl) (E:Atr VVr Kad Ba Večk Is SŠant M:Sučk); пришва / Webe(r)baum, Zeugbaum (am Webstuhl, woran die Kette od. der Aufzug befestigt ist) (E:Gor Večk Is M:Gor).
*ḱevəŕt́f́t́əms (: ḱevəŕt́f́t́an, -i) M:P (Kaus. zu ḱevəŕd́əms).
ḱev́eŕems ChrE E:Mar VVr Večk, ḱev́iŕims E:Kad, ḱäv́i·ŕᴉms E:Ba ― ḱevəŕəms ChrM, ḱevəŕəms ~ ḱev́äŕəms M:P, ǵevəŕəms M:Čemb Sel (Frequ.) [катать] / rollen (tr.) (ChrE E:Mar ChrM M:P); [играть в кувырдыши, в шайбу] / die Rollscheibe werfen od. schlagen, mit der Rollscheibe spielen (M:P [ḱev́äŕəms]); [катиться, переворачиваться] / sich wälzen, sich herumdrehen (E:Mar: mehrere Male nacheinander, vgl. v́eĺams) (ChrE E:Mar Večk ChrM M:P [ḱevəŕəms] Sel). si͔ŕńeks ḱev́eŕi toń v́ed́et́ E:Mar (1170) Wie Gold wälzt sich dein Wasser. se͔ń ḱiŕińe ḱev́eŕi E:VVr [Ein blaues Knäuelchen rollt]. kov ḱev́eŕat, ḱiŕińe? E:Večk [Wohin rollst du, Knäuelchen?]. snavńaks [ǵev́eŕiᵪ́t́ śeĺḿä-v́ed́ńanza] M:Sel (IV395-6) Wie Erbsen rollen seine Tränen. fḱä pŕäś koda[‑]bə̑d́ä ǵev́əŕś moŕät́i M:Sel (IV812) Einer von den Köpfen (aber) rollte irgendwie ins Meer. kov [ǵev́əŕi] aškə̑ŕafḱäś, ton [ḿeĺganza] M:Sel (IV826) Wohin der Knäuel rollt, (gehe) du ihm nach!
ḱev́eŕkšńems E:Mar, ḱäv́i·ŕkšnᴉms E:Ba ― ḱevəŕkšńəms ~ ḱev́äŕkšńəms M:P, ḱevəŕkšńəms M:Sučk Lemd, *ǵev́əŕkšńəms (: ǵev́eŕkšńi) M:Sel, ǵev́əŕšńəms M: Čemb (Frequ.) [вертеться взад и вперёд, крутиться, кататься] / sich hin und zurück drehen, sich rollen, sich wälzen (E:Mar M:P Lemd), (auch:) [поворачивать, катать] / umdrehen, rollen (E:Mar). kəŕńä· ḱevəŕkšńi M:P [Ein Knäuel rollt]. pakśä kučka·ńä (‑ava) ḱəŕńä·ńä ḱevəŕkšńi M:P (IV657) Mitten auf dem Felde rollt ein Knäuelchen. moḱəŕks ḱev́əŕkšńi ćora[‑]t́akanc pŕäś M:P (IV250) Wie ein Baumklotz rollt der Kopf ihres Sohnes. vasta[‑]krajǵäńä t́akaś ḱev́eŕkšńi M:Lemd (IV201) Das Kind wälzt sich am Bettrand.
ḱäv́i·ŕkšni͔ma E:Ba [игра / ein Spiel]. | ḱäv́i·ŕkšnᴉ͐masa nalkśᴉms E:Ba [резвиться, кататься] / sich tummeln, sich wälzen [? Purzelbäume schlagen].
ḱev́eŕkšńemńe E:Mar Večk (Dem.). | ḱev́eŕkšńemńese͔ nalkśems E:Mar Večk [бить или метать по диску, играть в кувырдыши, в шайбу] / Rollscheibe schlagen od. werfen (E:Mar); барахтаться, валяться, кувыркаться / sich tummeln, sich wälzen [Purzelbäume schlagen] (E:Večk).
1ḱevkstams E:Mar Večk Is [падать] / herabfallen, niederfallen. — [Vgl. ḱev].
ḱevkśńems E:Mar (Frequ. zu ḱevkstams).
ḱevkśt́ems ~ ḱevśt́ems ChrE, ḱevkśt́ems E:Mar, ḱevśt́e·ms E:Atr, ḱevśt́ems E:VVr Jeg, ? *ḱefśt́ems E:Kočk, ḱävkśt́ᴉ·ms E:Ba, ḱev́śt́ims E:Kad Kal, *ḱäv́śt́ᴉms E:Kažl, ḱevkśt́ams [~ *ḱevkśt́ems] E:Večk, ḱevkśt́ams E:[Bag NSurk], *ḱevkśt́ems E:SŠant Bug ― ḱiźəf́t́əms ChrM, ḱiźəft́əms (: kəźəft́a·n, ḱiźəft́i) M:P, ḱiźəft́əms M:Čemb Sel, ḱiźe·ft́əms M, ḱevkśt́ə·ms M:Prol, ḱivśt́əms ~ ḱiźəft́əms M:Ur, ḱiv́śt́əms ~ ḱiźəftə̑ms M:Jurtk [спрашивать] / fragen, (M:P auch:) [опрашивать, допрашивать] / befragen, verhören. ćori͔ńeś ḱevkśt́iźe avanzo E:Mar (2107) Das Knäblein fragte seine Mutter. moń [ḱevkśt́iḿim-ḱiv́ed́iḿim] E:Mar (16) Er fragte mich, er forschte mich aus. toń ḱecte͔ ṕŕev́ńet́ ḱevkśt́anok E:Mar (1110) Dich fragen wir um Rat. o·fto ḱe·vśt́i: “ḱi tona·fti͔ńźe?” E:Atr (III281) Der Bär fragt: “Wer hat dich (das) gelehrt?”. [ḱevś] vaĺm a·loj udo·mo E:VVr (III266) Sie bat (hineinkommen zu dürfen um) unter einem Fenster zu schlafen. si͔nct lotkafti͔t́, ton ḱefśt́it́ E:Kočk (VII50) Bringe sie zum Anhalten, frage sie! eśĺi ḱe ḱev́śt́adi͔ź t́iŋḱ E:Kal (2135) Wenn jemand euch fragen wird. ḱäv́śsi͔ń si͔ń E:Kažl (III294) Ich frage sie. v́ed́[‑]avań ḱecte͔ ḱevkśt́ija E:Bug (VI182) Ich habe es [das Wasser] von der Wassermutter erbeten. ḱevkśt́i·źe oᵪa·ń E:Večk (III317) Er fragte Ocha. saś ‒‒‒ šumbra[‑]čińeń v́ešeḿe, paro[‑]čińeń ḱevkśt́eḿe E:Večk (VI166) [Der Kranke] ist gekommen, ‒‒‒ um Gesundheit zu erbitten, um Wohlbefinden zu ersuchen. užo ḱevkśt́asa mon ńišḱe-pazoń E:Bag (I32) Halt, ich frage Nischke-pas. ḱevkśt́aś udomo E:NSurk (II324) Er fragte [= bat um Einlass], um zu schlafen. kot́im ḿiń tońt́ ḿiń ḱevkśt́eḿet́ E:SŠant (I80) Wir wollen dich fragen. t́otka·[‑]ruz[‑]ava sonze͔· ḱevśt́iźe E:Jeg (1102) Die alte russische Frau fragte ihn. kəźəft́a·n (od. kəźəftsa) soń (od. soń ḱätstə̑nza) toń langat M:P Ich werde ihn über dich befragen. ḱiźəft́an tojń sojń kolganza M:Sel Ich befrage dich über ihn. son taŋga ḱiźəft́əźä mamants M:Sel (IV811) Er bat wieder seine Mutter. mon apak [ḱiźəfttə̑n] ko jakaś [M:Mam] (IV14) Wohin ist er ohne mich zu fragen gegangen! — [Vgl. ḱiv́ed́ems].
ḱevkśt́ića E:Večk (poet.) [жених] / Freier, Bewerber. araś se͔ŕem, pokš aĺakaj, ḱevkśt́ića ńej (I433) Keiner ist, ältester Bruder, der nach mir fragt.
ḱevkśt́akšnoms E:Večk Bag MKly Vez, [?] *ḱävkśt́ekšne͔ms E:Gor Škud (Frequ. zu ḱevkśt́ams, ḱevkśt́ems) [спрашивать] / fragen. ḱevśt́ekšni͔źe nogaj[‑]ava nogajeń E:MKly (VII20) Die Nogajerin fragte den Nogajer. ḱevkśt́akšni͔źe bojar[‑]ava kaŕ rakšań E:Večk (I422) Die Bojarin fragte das braune Pferd. ḱevkśt́akšni͔źe nogaj[‑]ava uŕenʒe͔ E:Bag (I202) Die Nogajerin fragte ihren Sklaven. son nujaĺ-at́ań vaĺma[‑]krajga ḱevkśt́akšnoś E:Vez (I166) Er fragte am Fenster des alten Nujalj. vort i rozbojńikt vaśäń ḱävkst́ikšni͔ź E:Gor (VII236) Die Diebe und Räuber forderten [fragten] Vasja auf. ḱävkst́ikšni͔źe iĺeĺejka avkanzo E:Škud (VII272) Ilelejka fragte (redete) seine Mutter (an).
ḱevśĺems E:Atr (Frequ. zu ḱevśt́ems).
ḱevśt́ńems ChrE, ḱevkśńems E:Mar Večk Kozl NSurk SŠant, ḱevśt́ńems ~ *ḱevśńemks E:VVr, ḱävkśnᴉms E:Ba, *ḱevśńims E:Kal, *ḱävśńᴉms E:Kažl ― *ḱiźəfńəms (: ḱeźefńa·n, -i) M:P Sel (Frequ. zu ḱevkśt́ems usw.) [спрашивать] / fragen. ḱevkśńit́ t́ejt́eŕińt́ E:Mar (2122) Sie fragen das Mädchen. zakon[‑]jalgam ḱevkśńisa E:Mar (1212) [Ich will] meinen ehelichen Freund fragen. ḱevkśńi sazorozo ĺeĺanzo ejse͔ E:Mar (2121) Die Schwester fragt ihren Bruder. uduma[‑]tarka son ḱevkśńi E:Mar (1172) Sie fragt nach einer Schlafstelle. ḱevśńe·si͔ź t́ejt́e·ŕǵeśt́ E:VVr (III283) Sie fragen das Mädchen. ḱevśńi·t́ esne͔nde͔ E:VVr (III283) Sie fragen sie. “eit́ śt́akšno?” ajgoroś ḱevśńisask E:VVr (III276) “Bist du (gar) nicht aufgestanden?”, fragt ihn der Hengst. ubd́avś karšuzunza ofta i ḱev́śńisazo sońźe E:Kal (2128) Es stiess auf ihn zufällig ein Bär und fragt ihn. ŕiv́iźś ḱev́śńisi͔nze͔ sarazuń vani͔t́ńiń E:Kal (2135) Der Fuchs fragt die Hirten der Hühnerherde. ḱäv́śńᴉsi͔ń si͔nst E:Kažl (III295) Ich frage sie. ḱäv́śńᴉsᴉ͐ńźä ḱectᴉ͐st E:Kažl (2150) Er fragt sie. ḱevkśńi· oᵪa·ń E:Večk (III318) Er fragt Ocha. eŕuma si͔nst ḱevkśńesi͔ńʒ́e E:Kozl (I404) Erjuma fragt sie. vaj a tońejak, kandrat́ij, [ḱevkśńemsan] E:NSurk (I456) Ich bin nicht dazu da, Kandraschka, dass du mich fragst. v́eśe t́icat́ńeń ravž ava ton ḱevkśńi E:SŠant (I259) Alle Vögel sollst du, schwarzbraunes Weib, fragen. [ḱevkśńit́] si͔ń ravž avań ese͔ E:SŠant (I262) Sie fragen das schwarzbraune Weib. kolaj avaŕd́i [f́ed́äń] ḱiźəfńi [M:P] (IV69) Sie weint unablässig und fragt Fedja. vajməń śäv́it́ son ḱiźəfńi M:Lemd (IV177) Sie fragt den Nehmer des Lebens. śora[‑]t́akanc ḱiźəfńi M: Vert (IV342) Sie fragt ihren Sohn. tosa [karmaśt́] śiń soń ḱiźəfńəmnza M:Kars (IV262) Dort fingen sie an, sie zu fragen. ḱiźefńesi͔: [ḿeśt́] jakat M:Sel (IV826) Sie fragt ihn: “Was gehst du?”.
*ḱiźəfńəkšńəms (: ḱeźefńekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ḱiźəfńəms).
*ḱiźəft́əft́əms (: ḱeźeft́eft́a·n, -i [ḱəźəft́əft́a·n, ḱiźəft́əft́i]) M:P (Kaus. zu ḱiźəft́əms) [заставлять или велеть спрашивать] / fragen lassen od. heissen.
ḱeze͔ŕ E:VVr Kad [Bug] Večk Jeg Ta, ḱeźe·ŕ E:Atr ― ḱeze͔ŕ M:Jurtk [старый] / alt (E:VVr Kad); бывалый, [бывший] / ehemalig, vormalig (E:Jeg M:Jurtk); давно / längst, vor langer Zeit, vormals (E:Atr). ḱeźe·ŕ t́ejńevkšńeś E:Atr Es ist schon vor langen Zeiten geschehen. ḿejś ḱeze͔ŕ ṕiŋǵeń paroĺ eŕamost [E:Bug] (V58) Warum das Leben in früheren Zeiten (so) gut war! už pazne͔ ozni͔ĺ ḱeze͔ŕ iśt́ańa [E:Bug] (V58) Das einstige (Volk) betete so zu Gott. už ḱeze͔ŕ purni͔ sokat[‑]izamot [E:Bug] (V58) Das einstige (Volk) nimmt seine Pflüge und Eggen hervor. ḱeze͔ŕ eŕʒ́at ńišḱe-pazne͔ń si͔ń ozni͔ĺt́ E:Ta (V36) Die vormaligen Ersänen beteten zu Nischke-pas. — Vgl. sag. kojb. ker alt, bejahrt (= qarə̑, keri, (kirg.) kǟri); ? alt. kezer богатырь (сказочный); alt. kür старик; старый.
ḱeze͔ŕeń ChrE E:Atr Bag Bug Večk Ta старинный / alt, ehemalig; (E:Ta:) [предки] / die Vorfahren. t́e moroś v́id́ḿe komoroń kajamo laŋgoń ḱeze͔ŕeń E:Bug (V56) Ein altes Lied, das man zur Zeit des Säens gesungen hat. oᵪ kojńeś, kojńeś, ḱeze͔ŕeń kojńeś E:Bag (I1) Ach, die Sitte, die Sitte, die alte Sitte! ḿejs ḱeze͔ŕeń eŕiĺt́ paŕśt́e ḿińd́eńek? E:Ta (V36) Warum lebten die vormaligen (Leute) besser als wir?
1ḱezgă M:P Pš Kr ?Sel An [?Jurtk] (Gen. M:P Pš ?Sel ḱezgə̑ń, Nom. Pl. M:P ?Sel ḱezkt) толстоватый / dick, kräftig, stämmig, zieml. dick (weniger als ečḱä, vgl. 1eŕǵä). mə̑kər-šəŕənza ḱezgt M:Pš Ihr Gesäss ist dick. ḱezga kapań putə̑ma M:Kr Um einen breiten Schober aufzuschichten. | ḱezgə̑ mə̑kə̑r M:Pš [толстозадый] / eine(r) mit dickem Gesässe.
ḱezgańä M:P Kr, ḱezgə̑ńä M:P толстоватый / zieml. dick, stämmig, beleibt. [ḱezgańä paĺä] śomań [eŕva·ts] M:Kr (IV446) Sjomas Frau ist ein Werghemd [? eine mit dickem Hemde]. — [Vgl. 2ḱezgă].
2ḱezgă M:Sučk, ḱezga M:Ur (Gen. ḱezgə̑ń), ḱezga· M:Jurtk отруби / Kleie (M:Sučk); [отбросы конопли] / Hanfabfall (ausgepresste Hanfsamen) (M:Ur Jurtk). | kulu-ǵe·zga M:Ur [осадок щёлока] / Bodensatz der Lauge.
ḱezǵe E:Večk [эпидемия] / Seuche, Epidemie. | ḱezǵe-mor E:Mar id. ḱezǵe-mor sajinzat! Möge dich die Pest anstecken! (Verfluchung).
ḱež ChrE E:Mar Ba Bug Večk Vez SŠant ― ḱɛž ChrM, ḱäž M:P [Pš] гнев / Zorn. uk t́et́ań[‑]avań son ḱežeś son valsḱeń ḱeĺḿeń koŕamo E:SŠant (I287) Der Zorn der Eltern ist dem Reif am Morgen gleich. ḿes af ṕeĺat ḿiń ḱäžd́enə̑k M:P Wie fürchtest du dich nicht vor unserem Zorn? mon soń ḱäžd́enza (od.: ḱäžd́enzə̑ŋga) moĺan M:P Ich gehe ihm zum Trotz. [šät́] avaś [ḱäždə̑nza‑]kordə̑nza uštś [M:Pš] (IV772) Vielleicht heizte das Weib mit Groll (den Ofen). | [?] ḱež-jon E:Večk: ḱež[‑]jondo vani͔ si͔ŕe savrasoj jononʒo (V34) Der alte Schecke schaut erzürnt in seine Richtung. | ḱež ḱiŕd́ems ChrE E:Mar Šokša ― *ḱäž ḱiŕd́əms (: ḱäž ḱerd́a·n ~ ḱä·ž ǵerd́an) ChrM M:P [гневаться, питать злобу] / zürnen (ChrEM), Groll hegen, hassen. ton možot ḱež ḱiŕd́at laŋgozonzo E:Mar (23) Du bist vielleicht zornig über ihn. iĺado ḱiŕt́ lamo ḱež E:Mar (21) Heget nicht viel Zorn! ĺada [ḱiŕt́] naŋzun ḱešt́ E:Šokša (VII446) Hegt keinen Groll gegen mich! | ḱäžeń ḱiŕd́i M:P [враг] / Feind. | *ḱež pandoms E:Mar Bug [мстить, вознаграждать] / rächen, vergelten. ḱežem pantsa sońenze͔ E:Mar Ich werde es ihm heimzahlen. ḱežeń pandumga E:Bug (VI156) Zur Vergeltung der Bosheit. | ḱež sajems E:Mar Bug [рассердиться] / sich erzürnen. ton iĺa sajt́a lamo ḱež E:Mar (21) Erzürne dich (doch) nicht sehr! vaj kona laŋks si͔ń ḱež sait́ E:Bug (V230) Gegen wen sie Groll hegen. | *ḱež- sams [ChrE] E:Mar Vez Kal ― *ḱež- sams M:P Kr [рассердиться] / sich erzürnen. ḱežem saśt́ ChrE E:Mar Ich bin zornig (ChrE); Ich erzürnte mich (E:Mar). at́ań saśt́ ḱeženʒe͔ E:Vez Der Alte erzürnte sich. tatart ḱešńe ṕeḱ saśt́ E:Kal (2145) Der Tatar wurde sehr zornig. moń ḱäžńä (toń ḱäšńä, soń ḱäženzə̑n, ḿiń ḱäžńeḱä, t́iń ḱäžeńt́t́ä, śiń ḱäžsna) sašt́ soń laŋgə̑zə̑nza M:P Ich erzürne mich (Du erzürnst dich usw.) über ihn. ḱäšńä t́ast sa! M:Kr Erzürne dich nicht! | *ḱež- savtoms [ChrE] E:Mar Kal [рассердить] / jdn. erzürnen. mon sonzo ḱeženze͔ savtsi͔ń E:Mar Ich erzürne ihn. iĺit́ savto moń ḱežem E:Mar Erzürne mich nicht! ḱežem savtńat ChrE E:Mar Du ärgerst mich (ChrE); Du willst mich erzürnen (E:Mar). ḱešńiń safńat moń! E:Kal (2137) Du erzürnst mich! | ḱäžsa M (Iness.) со злом / mit Gewalt, gezwungen, im Bösen.
ḱežńe E:Mar ― ḱäžńä M:P (Dem.) id.
ḱežej ~ ḱežev ~ ḱežeŋ́ ChrE, ḱeže͔j (ḱežej) ~ ḱeže͔v (ḱežev) E:Mar, ḱežej E:Večk, ḱežeŋ́ E:Atr, ḱeže·v E:Ba ― ḱɛži ChrM, ḱäži M:P Kr Saz [Mam] [гневный] / zornig, (M:P Kr auch:) [крепкий (о напитке), горький, жгучий (о вкусе)] / stark (vom Getränk), bitter, brennend (vom Geschmack). toraźɯv́ś ḱäži poĺaŋka ṕäĺd́ä at́amńä M:Saz (IV4) Der grimmige Donner begann von der Waldwiese her zu rollen. ad́ka ‒‒‒ [ḱäži puŕeda śiḿeḿä] [M:Mam] (IV152) Komm ‒‒‒ starken Met trinken! | ḱeževste͔ E:Mar (Adv.) [гневно, зло, рассерженно] / zornig, böse, erzürnt.
ḱežejǵe E:VVr (Dem. zu ḱežej).
ḱežejńe E:Večk (Dem. zu ḱežej). bojka kortat ḿeŕit́ ejste͔t́ ḱežejńe (II168) Wenn du flink sprichst, nennt man dich “Zornige”.
ḱežejgadoms E:Mar [(рас)сердиться] / zornig werden.
ḱežejgavtoms E:Mar Hl [рассердить] / jdn. erzürnen, (E:Hl auch:) [сердиться] / zornig werden.
ḱežǯams E:Mar, *ḱežd́ams E:Bug Večk MdBugur SŠant Kuz ― ḱɛžəd́əms ChrM, ḱäžəd́əms M [сердиться, злиться] / zornig werden, zornig sein; (E:Mar:) [упрямиться] / stätisch sein (vom Pferde). kolmot́ks kakanok son ḱežd́i E:Bug (V312) (So) wird unser drittes Kind erzürnt. ḱežd́a·ś [daŕušań] t́et́a·zo E:Večk (I183) Darjuschas Vater wurde böse. konań laŋks ḱežd́at E:MdBugur (III37) Auf wen du erzürnt bist. t́et́am a korti͔, son ḱežd́aś E:SŠant (I288) Mein Vater spricht nicht (mit mir), er ist böse geworden. ńišḱe[‑]pas ḱežd́i, polaj, son ḿińek laŋks E:Kuz (V158) Nischke-pas wird, Mann, uns zürnen. at́äś ḱäžəd́i M (IV616) Der Schwiegervater ist böse.
ḱežǯe E:Kal (Part. zu ḱežǯams) [гневный, злой, строптивый, упрямый] / zornig, böse, widerspenstig, stätisch.
ḱežǯića E:Mar, ḱežd́ića E:Is id.
ḱežǯa·ka E:Is id.
ḱežd́akšnoms E:Kuz (Frequ. zu ḱežd́ams). ḱežd́akšnoś śeste͔ od ćorań t́et́azo (V158) Da zürnte der Vater des jungen Mannes.
ḱežijams ChrE, ḱežijams ~ ḱeži͔jams E:Mar, ḱeže·jams E:Ba, *ḱežᴉjams E:Kažl ― ḱäžəjams ChrM, *ḱäžijams [M:Mam Temn], ḱeži·jams M:MdJurtk [злиться, сердиться] / zornig sein, zürnen (ChrEM); [рассердиться] / zornig werden (E:Mar Ba Kažl M:MdJurtk). ofta ḱežᴉjäś E:Kažl (2148) Der Bär wurde böse. ḱežᴉjäś tatars naŋgᴉ͐zᴉ͐st E:Kažl (2149) Der Tatar wurde auf sie böse. ot́śazə̑rś [ḱäžiäś] avants laŋks [M:Mam] (IV860) Der Kaiser zürnte seiner Frau. odńät́ńä laŋgə̑zə̑n ḱäžäjᵪ́t́ M:Temn (VIII268) Die jungen Leute sind mir böse.
*ḱäžijakšńəms M:P (Frequ. zu ḱäžijams).
*ḱäžijəśəms M:P (Frequ. zu ḱäžijams).
ḱežijaftoms ChrE, ḱežijavtoms [ḱeži͔javtoms] E:Mar, *ḱežijavtoms E:NSurk SŠant, ḱežaftums E:Kal, *ḱežᴉjaftums E:Kažl ― ḱäžijaftə̑ms M:P (Kaus. zu ḱežijams) [рассердить] / erzürnen (E:Mar: jdn.) (ChrE E:Mar); [(рас)сердиться] / zornig werden (ChrE E:Mar Kal Kažl NSurk SŠant). iĺadojak ḱeži͔javt E:Mar (21) Erzürnet euch auch ihr nicht! koźejkazo śed́ejak ḱeži͔javć E:Mar (281) Die [Seine] Frau wurde noch zorniger. ton možot ḱeži͔javti͔t́ sonze͔ laŋks E:Mar (23) Du bist vielleicht über ihn erzürnt geworden. ofta ḱežafć E:Kal (2147) Der Bär wurde böse. ofta iḱᴉĺᴉja·k ṕeḱ ḱežᴉjafć E:Kažl (2148) Der Bär wurde noch böser als früher. paŕak i ḱežijavti͔t́, i pokurdav́it́ E:NSurk (III56) Vielleicht bist du erzürnt und gekränkt worden. avam ḱežijavś laŋgozon E:SŠant (I287) Meine Mutter ist böse auf mich geworden. ḿejs ḱežijavti͔t́ t́et́at[‑]avat laŋks? E:SŠant (I330) Warum bist du deinen Eltern böse geworden?
ḱežijav[t] ńems E:Mar ― *ḱäžijafńəms M:P Kr, *ḱeži·jafńəms (: ḱeži·jafńəś) M:Jurtk (Frequ. zu ḱežijavtoms, ḱäžijaftə̑ms). [karmaśt́ ḱäžiafńəḿä] laŋgə̑zə̑st M:Kr (IV894) Sie begannen mit ihnen böse zu werden.
ḱäžijafńəkšńəms M:P (Frequ. zu ḱäžijafńəms).
ḱeže·ldams E:Ba [сердиться] / zornig werden, zürnen.
ḱežovaj M:Vert [тиковый] / aus Zwillich, aus gestreifter Leinwand. vasće ə̑rčaźeń ḱežovaj kotfań ponksanzan [kotfə̑ń poŋksə̑nzə̑n] (VIII494) Zuerst zog er seine Zwillich-Hosen an.
kəćəro·v M:Alk [какая-то птица] / irgendein Vogel. af kuca, af ušəsa, kəćəro·və̑ń pəzə̑ńä·. – ḱeŋkš-ṕet́ĺät́ńä Es ist nicht in der Stube, nicht auf dem Hofe, ein kleines Nestchen des kəćəro·v. – Die Türangeln.
1kəčä· M:P, ḱiča· M:Čemb, ḱiča M:Sel (Gen. ḱiča·ń, Nom. Pl. ḱiča·t) [чайка] / Möwe. | kal-ḱiča· M:Sučk мартышка (белая, ловит рыбу, немножко побольше сороки) / Meerkatze (weiss, fängt Fische, etwas grösser als die Elster). | kalə̑ŋ gundaj kəčä· M:P [чайка] / Möwe. | šäj-ǵiča· M:Čemb Sučk трясогузка / Bachstelze (Motacilla). | tol-ḱiča E:NSurk [какая-то птица] / ein Vogel. | v́ed́-ḱiča E:NSurk [какая-то птица] / ein Vogel [vgl. Jews. ведькича кулик / Regenbrachvogel]. v́ec kučsi͔ńek, v́ed́-ḱiča, tolc kučsi͔ńek, tol-ḱiča (II491) Wenn wir ihn nach Wasser schicken, ist er (flink wie) ein Wasser-ḱiča, wenn wir ihn nach Feuer schicken, ist er (wie) ein Feuer-ḱiča. — [Vgl. 1ḱiča].
kəčə·rdə̑ms M:Jurtk [моросить] / regnen (fein wie Nebel), nieseln, sprühen (= ḱećərdə̑ms).
kəd́ä·j M:P [старинное мокш. имя] / ein alter moksch. Name.
kə̑ldə̑ma· M:P Pš Čemb (Gen. ‑ń), kaldə̑ma· M:Sel, gə̑ldə̑m M:Ur [адамово яблоко] / Adamsapfel (im Halse) (M:P Čemb Sučk); глотка / Gurgel, Schlund, Schlundkopf (M:Pš [nach Bars.]); [двойной подбородок, горло] / Unterkinn, Kehle (M:Ur). | śaldaz-gə̑ldə̑ma· M:An [адамово яблоко, гортань] / Adamsapfel, Kehlkopf.
kə̑ldə̑ma·fks M:P Pš [изгиб санных полозьев] / Stelle, wo die Schlittenkufen sich nach oben biegen, Biegung der Schlittenkufe (M:P); харкотина / aus dem Schlund aufgeräusperter Schleim, ausgeworfener Schleim, Auswurf (M:P Pš). | kə̑ldə̑ma·fks-śäĺi M:P [? переднее скрепление полозьев / ? vorderes Kufenband (Ulmenrute, die vorn an der Biegung die Kufen zusammenbindet)].
kə̑na·rdə̑ms M:P Pš [пребывать, задерживаться] / sich aufhalten, (ver)weilen; [присутствовать] / dasein.
kə̑ndə̑la· M:Sel (Gen. -ń) [наручники] / Handfesseln. — [Russ. кандалы́].
kə̑rfa·ms M:P Čemb [блестеть, гореть] / glänzen, glühen (M:Čemb: glühende Kohlen). kuĺi [t́äšt́t́ńä] ṕäḱ kə̑rfa·št́, t́alə̑nda jakšafti͔ M:P (IV711) Wenn die Sterne sehr glänzen, wird es im Winter kälter. śäv́i pačkalga ṕätna-kuca, ežci͔, kə̑rfa·j tolks t́isi͔ M:P [Sie nimmt eine Bratpfanne, erhitzt sie im Ofen, macht sie glühend wie Feuer].
kə̑rfa·d́əms M:Pš Šad [заставлять гореть, з. блестеть] / glühen machen, glänzen machen. śet́ḿä tolńaks kəŕv́ä·ści͔ńä, kə̑rfa·j śed́ńaks kə̑rfa·t́si͔ńä M:Šad (Sir.) Ich zünde sie an zu einem leisen Feuer, ich mache sie glühen wie glühende Kohlen.
*karfatə̑ms (: karfati͔) M:Temn покраснеть / rot werden, erröten.
kə̑rʿka· ChrM M:P Čemb (Gen. ‑ń, Nom. Pl. ‑t), kə̑rʿka M:Sel MdJurtk [глубокий] / tief, (M:P auch:) [глубина] / Tiefe.
kə̑rʿka·ńä M:P (Dem. zu kə̑rʿka·) [глубокий] / tief.
kə̑rʿka·lmă M:P Čemb (Gen. kə̑rʿka·lməń) [глубина] / Tiefe.
kə̑rʿka·lmə̑ńä M:P (Dem. zu kə̑rʿka·lmă).
kə̑rla·t E:Kal [поля шляпы] / Hutkrempe.
1kə̑rma· M:P (Gen. ‑ń) [строгий (прилежный, усердный), своенравный, упрямый] / streng (fleissig, emsig), eigensinnig, starrsinnig. | kə̑rma· t́ev́t́i (rabotat́i) M:P [прилежный, неутомимый при работе] / fleissig, unermüdlich bei der Arbeit. | kə̑rma· t́uŕəma·t́i M:P [воинственный, сварливый] / streit-, kampflustig, streitsüchtig. — [Vgl. tel. Radl. kyrma zänkisch, rechthaberisch].
kə̑rma·ńä M:P Pš (Dem. zu kə̑rma·) [своенравненький / eigensinnig]. ĺɯĺäń avaś kə̑rma·ńä M:Pš (IV435) Ljuljas Weib war eigensinnig.
2-kə̑rma·, -gə̑rma: v́ed́-gə̑rma M:P Pš Sel An (Gen. ‑ń), v́ed́-kə̑rma· M:Čemb кошка / Bruchwurz, ? Odermennig (M:P Pš An); дерябка / Klebkraut (Gallium aparine) (wächst auf dem Hirsefeld) (M:Sel). v́ed́-gə̑rmaś śävəźä surə̑źəń [M:?P ?Sel] [Das Klebkraut (? der Odermennig) hat meine Hirse überwuchert]. — Vgl. 1kə̑rma·.
kə̑rmada· (~ kə̑rmə̑da·) M:P [ветошь, дрянь] / Trödel, Schund. t́asa lama śakaj kə̑rmada·da (fśakaj kə̑rmə̑da·da) Hier gibt es allerlei Trödel und Schund. — ? Russ.
kə̑rʿma·d́əms M:P Čemb Sel [уколоть, ударить, давать тычка, колоть] / einen Stich geben, stossen, knuffen, stechen; проколоть / durchstechen.
kə̑rʿḿi·jəms M:P Sel (Iter. zu kərʿma·d́əms).
kə̑rʿmə̑k M:P [выражение внезапного толчка] / puff!, patsch! [einen plötzlichen Stoss beschreibendes Wort]. v́äŕi kə̑rʿmə̑k, alu kə̑rʿmə̑k, targasa tə̑ vaj tulʿmə̑k. – pəšt́əma·ś M (IV687) Nach oben “patsch”, nach unten “patsch”, ich ziehe es heraus und – ein Butterklumpen. – Das Buttern.
kə̑rma·j M:Mam [мужское имя] / ein Männername. suka· [kə̑rma·jeń f́edańäś] (IV40) Die Hündin, Kormajs Feda! — [Vgl. 1kə̑rma·].
kə̑rma·ŋks M:P Pš (Gen. -ə̑ń) [священная лошадь для покойника] / ein dem Verstorbenen geheiligtes Pferd, auf dem sein “Stellvertreter” (vast-ozaj) am 40. Tage nach dem Todesfall zu den Verwandten reitet, um sie zur Gedächtnisfeier (paḿi·ŋka) einzuladen. — Kas. kӫrman, kӫrban (TLM, Nr. 82).
kə̑rma·ŋksḱä M:P (Dem.).
1kə̑rna·ms M:Jurtk [кудахтать] / gackern (die Henne vor dem Eierlegen). sara·sś kə̑rna·j Die Henne gackert. — [Vgl. 2kə̑rna·ms].
2kə̑rna·ms M:Sel [шипеть, пищать, хрипеть, говорить хриплым голосом] / zischen, piepsen, heiser sprechen, heiser sein.
kə̑rna·źəvə̑ms M:Sel (Inch.) [охрипнуть, зашипеть / heiser werden, zu zischen anfangen].
kə̑rno·s M:Sučk [гнусавый] / einer, der durch die Nase spricht. | kə̑rno·zsta korʿtams M:Sučk [гнусавить] / durch die Nase reden, näseln. — [Russ., vgl. курно́ска, курно́сый].
kə̑rš (? kə̑rtə̑š) M:Jurtk [свиная кожа] / Schweinehaut, ? Schweinsleder (= tuvə̑t́ ḱiśkəc M:Pš). — Vgl. alt. kə̑rtə̑s, kə̑rtə̑š скорлупа; лыко, луб; дёрн; поверхность; оболонь (дерева).
kərvəd́əms M:Sel [(глухо) ударять] / (dumpf) schlagen (mit einem schweren Gegenstand, z.B. mit einem Hebel, mit der Faust).
kərv́ijəms M:Sel (Frequ.).
kə̑rža· ~ kə̑rᵈža· ChrM, kə̑rža· ~ kərža· ~ ḱirža· ~ kə̑rǯa· M:P, kə̑rǯ́a· M:Pš, kə̑rža· ~ kə̑rǯa· M:Čemb, ḱirža M:Ur Jurtk [мало, немного] / wenig. učəs śivəĺəń vajəc kə̑rǯa· M:P [Billiges Fleisch hat wenig Fett]. narvaj maćit́ t́evəc ḱirža·, tə̑ šamac ravža M:P (IV701) Die Arbeit einer brütenden Gans ist gering, ihre Gestalt aber schwarz. | kə̑rža· jarmakta M:P Čemb [мало денег] / wenig Geld. | kə̑rža·s ~ kə̑rǯa·s M:P, kə̑rǯ́a·s M:Pš (Ill.) [короткое время, за короткое время, на короткое время] / eine kurze Zeit, in einer kurzen Zeit, für eine kurze Zeit (vgl. lamo: lamə̑s). — [Vgl. tschuw. хыржав].
kə̑r(d)ža·ńä M:P (Dem.).
kə̑rža·kstə̑mə̑ms M:P Pš Čemb [уменьшаться, сокращаться, худеть] / sich vermindern, sich verringern, abnehmen.
*kə̑rža·kstə̑ptə̑ms M:P (Fakt. zu kə̑rža·kstə̑mə̑ms) [уменьшать, сокращать / vermindern, verringern].
kə̑rža·lgə̑də̑ms M:Čemb [уменьшаться, сокращаться, худеть / sich vermindern, sich verringern, abnehmen].
kəŕəjo·t M:Vert Sel (Gen. kəŕəjo·də̑ń) [начерченный на земле круг в игре] / auf den Boden gezogener Kreis in einem Spiel (= šoĺ M:P Pš). — [Vgl. ki͔ravod E:Šokša Reigenspiel < russ. хоровод].
kəŕʿt́a·ks ~ kəŕʿt́a·kš M:Čemb, k(ə)ʀ́t́a·ks M:An ласточка / Schwalbe. | moda-kəŕʿt́a·ks ~ moda-kəŕʿt́a·kš M:Čemb касатка / Rauchschwalbe, Stallschwalbe (= moda-ṕiźga·ta M:Sučk).
kəŕʿt́a·kšḱä M:Sel (Dem. zu kəŕʿt́a·kš) касатка / Rauchschwalbe, Stallschwalbe (= moda-ṕiźga·ta M:Sučk).
kəśkə̑nda·ms M:P [подниматься и делать полосы (напр. корка хлеба)] / aufgehen u. dabei aderartige, von dünner Rinde bedeckte Streifen bilden (z.B. Rinde des Brotes u. dgl.) (= luvod́ems E:Mar).
kə̑ś-kə̑ś M [восклицание для спугивания поросят] / Ausruf, mit dem man Ferkel verscheucht (= kaś-kaś M:Sel, ḱś-ḱś M:Pš, ḱśa-ḱśa M:Ur Jurtk).
kəśt́ənda·ms ChrM, kśt́ənda·ms ~ *kəśt́ənda·ms (: ḱestn̥da·n, -aj) M:P, *kśt́indams M:Vert [перекрестить] / bekreuzigen; перекреститься / sich bekreuzigen. [śemb́ä pakaŕʿńä kəśt́ənda·ft, fḱäś] apak. – lomań-[ṕešńä] M (IV667) Alle Knochen sind getauft worden, nur einer nicht. – Die Zähne des Menschen. kafkśt́ šat́ši, [v́eśt́əŋǵä] apak [kəśt́ənda·k]. – saraz-[ĺefksś] M (IV623) Es wird zweimal geboren, (aber) keinmal getauft. – Das Kücken. sä͔vś guĺu varštaś v́äŕi, [kśt́indaś], ozaś M:Vert (VIII480) Gulju schaute hinauf, bekreuzigte sich und setzte sich (in die Wiege). — [Russ. крести́ть. — Vgl. ḱŕeśt́ams].
kəśt́ənda·m-: kəśt́ənda·m-paŕńä (: ḱestə̑nda·m-pa·ŕńä) M:P купель / Taufbecken.
*kəśt́ənda·kšńəms (: ḱestn̥da·kšńan, -i) M:P (Frequ. zu kəśt́ənda·ms).
*kəśt́ənda·ftə̑ms (: ḱestn̥da·ftan) M:P (Fakt. zu kəśt́ənda·ms) [заставлять крестить / jdn. taufen lassen].
*kəśt́ənda·ftə̑və̑ms (: ḱestn̥da·ftə̑v́i) M:P (Refl.-Pass. zu *kəśt́ənda·ftə̑ms) [(о)креститься / getauft werden].
kəśt́əŋga·ms M:Sučk [прыгать на одной ноге] / auf, mit éinem Bein hüpfen, springen. — [Vgl. ḱišt́əńga·j M:Jurtk].
kə̑tə̑rdə̑ms M:Pš, ḱit́əŕd́əms M:Sel [торопливо кудахтать] / schnell gackern (M:Pš: Henne, Hahn; M:Sel: Hahn). — [Vgl. ḱiti͔·rdᴉ͐ms].
kə̑tə̑rgə̑də̑ms M:Pš [закудахтать] / zu gackern anfangen.
kə̑zamə̑·k M:Jurtk, kəza·mə̑k M:Ur корь / Masern. — [Kas. kyzamyk].
kə̑zə̑r M:P [когда угодно, как всегда] / wann immer, immer wenn, es sei wann es wolle (= məźa·rda af). kə̑zə̑r sajan, ton t́asat Immer wenn ich komme, bist du hier. mon kə̑zə̑r moĺan, ton ašat kutsa Wann ich auch komme, niemals bist du zu Hause. kə̑zə̑rd(a) affe·śt́ moń śuća·t Du schiltst mich immer. — ? Türk.; (vgl. syrj. kodyr, nach Wied. [Gramm. S. 23] entlehnt aus dem Tat.).
kəźńa·ms M:P Pš Sel, kəźńams M:Sučk, gəźńa·ms M:Čemb [шипеть] / zischen (M:P: z.B. schon aufgegangener Teig, wenn darin die aufgegorene Luft leise zischend aufsteigt; M:P Pš: der Sumpf, wenn man darin herumtritt; M:Pš: Feuer, das mit leisem Gezisch brennt; M:Sel Čemb: Teemaschine, Topf), (M:Pš auch:) [мигать] / blinzeln, zwinkern (aus Leidenschaft die Augen, z.B. zweier einander Liebender, die nur so ihr Gefühl füreinander zeigen können), (M:Čemb auch:) [дымить, чадить] / qualmend brennen.
kəźńä·j: kəźńä·j śeĺḿä M:P Pš [человек с пламенным взором / “Glutauge”, einer od. eine, dessen (deren) Augen leidenschaftlich glühen]; [имеющий влюблённый взгляд] / ein Jüngling, der “ein liebes Auge” für ein Mädchen hat od. umgekehrt, ein od. eine Liebende(r).
kəźńä·źəvəms M:P Pš, gəźńä·źəvəms M: Čemb (Inch. zu kəźńa·ms) [зашипеть / aufzischen (z.B. von einem Zündhölzchen angesengter Bart) (M:?Pš Čemb)].
kəźńa·ftə̑ms M:Pš (Fakt. zu kəźńa·ms) [мигать / blinzeln, zwinkern]. śeĺmə̑nzə̑n kəźńa·fti͔ [Er blinzelt mit den Augen (eig.: lässt seine Augen glühen)].
kə̑ža·kə̑də̑ms M:Jurtk [охрипнуть] / heiser werden.
kə̑žmə̑rdə̑ms M:Jurtk [медлить, медленно работать] / trödeln, langsam arbeiten.
1ḱi ChrE E:Mar Hl Kočk God Večk (Prol. ChrE E:Mar ‑java, E:Kočk ‑ga, E:God ‑vga) ― ḱi ChrM M:P Saz Sal Aleks Sel [Mam] (Gen. M:P ‑in, Nom. Pl. ‑it, Nom. Pl. M:Sel ‑t) [дорога] / Weg, (ChrEM M:P auch:) [след] / Spur, (M:P [Mam] auch:) [поездка, перевозка грузов] / Reise, Frachtfahrt. moĺi śkamonzo, a sońć komś[‑]v́et́eje ḱi t́eji. – izamotńe E:Mar (244) Es geht allein, aber es macht fünfundzwanzig Spuren. – Die Egge. kotf ńäjat, ḱi uĺi M:P (IV732) Siehst du [im Traume] ein Gewebe, steht (dir) eine Reise bevor. vantk ḱićəń M:Čemb Sei vorsichtig (eig.: Sieh deinen Weg)! ḱis moĺan M:P Ich gehe auf Frachtfahrt. šobdava [śt́äj t́ŕapa ḱis moĺi] [M:Mam] (IV265) Wenn Trjapa morgens aufsteht, gedenkt er zur Frachtfahrt zu gehen. ḱis jakan M:P Ich gehe oft auf Frachtfahrt. ḱis tuś M:P Er begab sich auf Frachtfahrt. ḱijava moĺi at́ińe E:Mar (236) Den Weg entlang geht ein Alterchen. si͔ŕńiń ṕŕäv́ij polat́iń pokš ḱijava jarmuŋkav E:Hl (178) Deiner Gemahlin mit goldenem Verstande (eine Fahrt) zum Jahrmarkt längs dem grossen Wege hin! ḱiga moĺemste͔ – pat́aks joftatan E:Kočk (VII52) Wenn wir den Weg entlang gehen, nenne ich dich (meine) ältere Schwester. ḱivga juti͔ mašuta E:God (VII284) Mascha geht auf dem Wege. śä ḱiǵä ardi͔št́ kolma pavo·skat M:Saz (IV58) Drei Wagen fahren den Weg entlang. oj lomat́t́ moĺiᵪ́t́ oj ḱiga[‑]janga M:Sel (IV82) Die Leute gehen auf Wegen und Pfaden. son i və̑d́ moĺi ‒‒‒ tajnoj ḱiga M:Sel (IV82) Sie aber geht ‒‒‒ heimliche Wege. | čari͔ ḱi E, čari͔· ḱi E:Ba ― šari͔ ḱi [M:Mam] колесник, [колея] / Radspur. šari͔ [ḱisa] t́užä· [v́ätrakštada] M (IV520) Ihr seid [wie] gelbe Frösche in der Radspur. [t́äńi ńäeń] šari͔ [ḱisa ńet́kas] [M:Mam] (IV876) Ich habe nun eine Eidechse in der Radspur gesehen. | čaro-ḱi E:Sar [Kočk NPyrma] [колея / Radspur]. čaro[‑]ḱijava dugat́ v́eŕńeze͔ E:Kočk (VII52) Die Radspuren entlang (fliesst) das Blut deines Brüderleins. čaro[‑]ḱiva, a ejd́akaj, [toń] v́eŕet́ E:NPyrma (VII72) Die Radspuren entlang, Kind, (soll) dein Blut (fliessen)! | eś ḱijava E ― eś ḱiga M:P [своей дорогой, прочь, вон / seines Weges, fort, davon]. moĺan eś ḱiga·n M:P Ich gehe meines Weges, fort. | kargoń ḱi (kargoŋ́ ǵi) E:Večk, kargᴉ͐ń ḱi E:Ba ― kargə̑ń ḱi M:P Čemb Sučk Млечный Путь / Milchstrasse. ut́ät́ńä ĺift́it́ ‒‒‒ pokš ṕäĺ jutkuva, kargᴉ͐ń ḱijava E:Ba (VII418) Die Wildenten fliegen ‒‒‒ zwischen grossen Wolken, die Milchstrasse entlang. | kaŕ-ḱi E:Atr ― kaŕ-ḱi M:P [след лаптя] / Bastschuhspur. | ḱenǯe-ḱi E:Mar ― ḱeńžä-ḱi M:P [шрам, царапина, след от ногтя] / Schramme, Kratzwunde, Nagelspur (E:Mar). | ḱi-bok̀a ChrE [край дороги] / Seite, Rand des Weges. | ḱi-borozna E:Is, ḱi-borcka E:Vez колесник / Radspur, Weggeleise. a ḱi[‑]borckava toń jakśt́eŕe ńej v́eŕńet́ E:Vez (1164) Dein rotes Blut (soll) die Weggeleise entlang (fliessen). | ḱi-ćat M:Sučk, ḱi-ćatka M:Vert, ḱi-ćatka M:Sind (Sandr) (Gen. ‑ćatkə̑ń) [перекрёсток] / Wegscheide. aĺäj, kalmamak kolma ḱi[‑]ćatka jotks M:Vert (VIII470) Begrabe mich, Vater, an einer Kreuzung von drei Wegen. | ḱi-čiŕe E, ḱi-či͔ŕe E:Mar ― ḱi-śi·ŕä M:Ur [край дороги] / Wegrand. ḱi[‑]či͔ŕese͔ ṕeŋka E:Mar (1234) Am Wegrande ist ein Klotz. | ḱi-čiŕes [‑či͔ŕes] E:Mar [Ill.] [возле, на край дороги] / an den Weg. puti͔źe ḱi-čiŕes Er legte es an den Rand des Weges. pokš ḱi[‑]či͔ŕes kandokšni͔źe (176) An den Rand eines grossen Weges trug er ihn hin. sajińźe di͔ puti͔ńźe ḱi[‑]či͔ŕes (293) Dann nahm er sie und stellte sie an dem Wegrande auf. | ḱiŋ-ḱiŋ gotf M:P [широкополосый платок] / breitgestreiftes Tuch. | ḱi-javma M:P [перекрёсток] / Wegscheide. | ḱi-jutko E:Is перекрёсток дороги / Wegekreuz. | ḱi-laŋgo E:Mar VVr SŠant, ḱi-naŋgu E:Kad, ḱi-naŋgă E:Kal Kažl ― ḱi-la·ŋgă M:P [дорога] / Weg. ṕeĺkse͔ks put́ńesi͔ź ‒‒‒ ḱi-laŋgost E:SŠant (I157) Schrecklich, so erzählt man, ‒‒‒ ist der Weg (dorthin). d́jedam [kučiḿiń] pokš ḱi[‑]na·ŋgᴉ͐ń ṕät́uma E:Kažl (III293) Mein Grossvater sandte mich den Hauptweg ausbessern. ḱi[‑]la·ŋgə̑ń čaku·št povə̑zə̑st kajśišt́ M:P (IV712) Auf den Weg gefallene Achsennägel steckt man in den Busen. pokš ḱi[‑]laŋkso E:Mar (116) An einem grossen Wege. vana bu, t́et́ej, t́e marto pokš ḱi[‑]laŋks! E:Mar (293) Sieh, Vater, mit diesem sollte man auf die grosse Strasse (gehen)! ḱi-na·ŋguva aj moĺe E:Kad Er geht soeben auf dem Wege. son ḱi[‑]naŋga moĺä, uda·lu varǯä E:Kažl (2152) Unterwegs [eig.: Er geht auf dem Wege] sieht er sich um. ḱi-naŋk śiŕise͔ E:Kal (2145) Am Wege. | kargᴉ͐ń ḱi-naŋga E:Kažl Млечный Путь / Milchstrasse. | ḱi-otə̑r M:P Pš [плохо видимая, заросшая дорога] / (ehemaliger) Weg, der kaum zu sehen ist, Pfad, der kaum erkennbar ist. | ḱi-pŕa E ― ḱi-pŕä M [перекрёсток, развилина дорог] / Wegscheide, Verzweigung eines Weges. ḱi-pŕazə̑n araś M Er kam mir entgegen. | ḱi-raško E:Mar ― ḱi-raška M:P id. | ḱi-tə̑rva· M:Sel [край дороги] / Rand des Weges. kalmama·k, aĺäj, ot́śu [ḱi‑]tə̑rva·s (IV292) Begrabe mich, Vater, am Hauptwege! | ḱi-ulo ChrE E:Mar Is SŠant, ḱi-u·lă E:Ba ― ḱi-ulă ChrM M:P Čemb Ur, ḱi-u·la [M:Mam], ḱij-u·la M:Jurtk (Gen. ‑u·lə̑ń) [перекрёсток, распутье] / Wegscheide, Scheideweg. oᵪ śiśem ḱińeń ḱi[‑]ulos E:Mar (144) An einem Scheidewege von sieben Wegen. kalma·mak ‒‒‒ ko·lmo [ḱi] la·ŋgov, a ńej [ḱi]-u·lov E:Is (I320) Begrabe mich ‒‒‒ bei den drei Wegen, an der Scheide der drei Wege! ka·fta ḱit́, ḱi[‑]u·lut E:Ba (VII392) (Es gibt) zwei Wege, eine Kreuzung (der zwei Wege). kafta ḱi-ulə̑t́i M [An die Scheide zweier Wege]. kolma [ḱi]-u·lə̑s moń kalmamak [M: Mam] (IV268) Begrabe mich an einer Kreuzung von drei Wegen! | ḱi-uŕe E, ḱi-uŕe ~ ḱi-vuŕe E:Mar, ḱi-uŕe· E:Is (bot.) ? свинка / [? Eierpflanze (Solanum ovigerum)]; ? свинарь / [? Bläuling (Agaricus violaceus) (diese Bed. kann nicht in Frage kommen)]; подорожник, [? спорыш, ? юдуванчик] / ? Wegerich (Plantago), Vogelknöterich, ? Weggras (Polygonum aviculare), Löwenzahn, ? Butterblume (Taraxacum officinale) (E:Is). | ḱi-uśt́jä M:Čemb [перекрёсток] / Wegscheide. | ḱi-užo E:Kozl id. | koĺisań ḱi E:Mar [колея, след колёс / Radspur, Radgeleise]. | kučt ḱi E:Mar MKly Bug MKka Vez Večk [“порученная дорога”] / “aufgetragener Weg”, Weg, den man gehen muss, um einen Auftrag auszuführen. kučt ḱijava si͔ń jaḱit́ E:Mar (1172) Sie wandern die Boten-Strasse entlang [Sie führen einen Botenauftrag aus]. kučt ḱijavan, okśa[‑]dugaj, a moĺi E:MKly (VII14) Sie geht mir, Schwester Oksja, nicht den aufgetragenen Weg. puŕǵińe[‑]pazne͔ [moĺekšńeś] son kučt ḱijava jakamo E:Bug (V88) Sie ging zum Donnergott, um einen Auftrag auszuführen. kučt ḱijava ton jaḱićam E:Večk (V44) Du bist einer, der mir Sachen ausführt (in meinen Angelegenheiten läuft). | kučt ḱijava moĺiška E:Večk Vez [ребёнок, уже могущий ходить по делам] / Kind, das so gross ist, dass es schon Botengänge, Aufträge verrichten kann. son kučt ḱijava moĺiška E:Vez (I231) Es ist so gross, dass es einen aufgetragenen Weg gehen kann. | *lokšo-ḱi E:Ba ― lokšə-ḱi M:P Sučk Ur [полоса (напр. на спине свиньи)] / Streifen (z.B. auf dem Rücken des Schweins; eig.: Peitschenspur). | lokšə̑-ḱi‑puŕʿc M:P [полосатый поросёнок] / gestreiftes Ferkel. | lokšo-ḱi·v́ E:Ba ― lokšə̑-ḱiji M:Pš [полосатый] / gestreift. | maćejiń ḱi E:Mar [Млечный Путь] / Milchstrasse. | oža-ḱe E:Šokša ― oža-ḱi ~ ož́a-ḱi M:P, oža-ḱi M:Kr Mam, ožä-ḱi M:Temn [вышивка по рукаву] / Stickerei längs des Ärmels (genauer s. oža). | pand́ä·-ḱi M:Sel [дорожка между грядками] / Weg zwischen Beeten. | ṕiĺǵe-ḱi E:Mar ― ṕiĺǵɛ̆-ḱi ChrM, ṕiĺǵe-ḱi M:P [след (ноги)] / Spur, Fussspur (M:P gew.: śĺed). | suŕe-ḱi E:Večk Is, suŕi-ḱi E:Ba ― śuŕä-ḱi M:P, śuŕə-ḱi ~ śɯŕä-ḱi M:Pš, śuŕä-ḱi M:Kr, śuŕə-ḱi M:Čemb, si͔ŕä̆-ḱi M:Sučk, suŕə-ḱi M:Ur [шов] / Fadenspur, Naht (E:Večk); [нитка в готовом полотне] / Faden in fertig gewebter Leinwand (M:Kr: in fertigem Gewebe) (E:Is M:Pš Kr); [нитка в поношенном платье] / Faden in verschlissenem, fadenscheinigem Kleid [E:?Večk M:?Čemb ?Sučk ?Ur]; [? порвавшаяся нитка в ткани] / ? abgebrochener Faden im Gewebe (E:Ba); [вышивка на рукаве женской рубашки] / Stickerei (ein roter Faden) im Ärmel des Frauenhemdes (E:Ba). suŕe-ḱinʒe͔ sodav́it́ [E:?Večk] [Seine Fadenspuren sind sichtbar]. vaj suŕe-ḱize͔ mazi͔ńe E:Večk (II60) Ihre Fadenspur ist schön. suŕe-ḱińeń jomavsa [E:?Večk] Ich verliere die Fadenspur od. Naht. śɯŕä[‑]ḱiǵä· pańńəf́ḱä M:Pš (IV418) (Ihr Kleid) ist so wie die Fäden verlaufen, geflickt. | v́eĺ-ḱi M:P [сельская дорога], улица / Dorfstrasse.
ḱise͔ ChrE E:Atr Večk Kozl SŠant (Iness.; Postp.) [из-за, за, вместо] / wegen, für, statt. moĺś bratonzo ḱise͔ gośks E:Atr [? Er ist anstatt seines Bruders zu Gaste gegangen]. kulat a kulat, avakaj, moń ḱise͔ E:Večk (I135) Willst du, Mutter, anstatt meiner sterben? už konań ḱise͔ kuluma son sakšni͔ E:Večk (I135) Wessentwegen das Sterben kommt. koda moĺat śe t́ikšeńt́ ḱise͔ E:Večk (I245) Wenn du nach der Pflanze gehst. v́ešsa paro baslafkaŋk uŕvaĺań[‑]aĺań mon ḱise͔ E:Večk (II256) Ich bitte um euren guten Segen für meine braven Urjvalja [Brautdiener]. ton iĺa avaŕt́, mastor, t́eń ḱise͔ E:Kozl (I4) Erde, weine deshalb nicht! ḿeźeń ḱise͔ nakazasaḿiź E:SŠant (I12) Was strafst du uns? | ḱise͔(nʒe͔) ašt́ems E:Večk [защищать] / jdn. verteidigen, für jdn. sprechen.
ḱisi͔·d́iń E:Kad [Iness. + Abl. + Poss.-Suff.] [вместо меня] / anstatt meiner. son tuś nui·ḿä moń ḱisi͔·d́iń Er ging anstatt meiner zu ernten.
ḱis ChrE E:Mar Hl Večk SŠant (Ill.; Postp.) [из-за, за, вместо] / wegen, für, statt. si͔rgakšnoś mokšo okśäń ḱis E:Mar (158) Der Mokscha[ne] brach auf, um Oksja zu holen. t́eḱe śuk[‑]ṕŕäńt́ ḱis [t́iŕiḿiḱ] E:Mar (1186) Um dieses Kniefalls willen hast du mich ernährt. avazo kuloś [t́ejt́eŕńeńt́], son avaŕd́i avanzo ḱis E:Mar (280) Die Mutter des Töchterleins starb, es weint um seine Mutter. [ḿeźeń] ḱis, avaj, avaŕd́at E:Mar (112) Warum weinst du, Mutter? ḿiń ozni͔ńiḱ alašań ḱis E:Hl (217) Wir haben für die Pferde gebetet. koda son moĺkšne͔ś śe t́ikšińeńt́ ḱis E:Večk (I245) Als sie nach der Pflanze ging. v́ešsa paro mon valne͔ŋk ḱiĺd́eń[‑]povod́eń rakšaŋk ḱis E:Večk (II256) Ich bitte um euer gutes Wort für eure angespannten Pferde. son čit́ sali͔ĺ, t́ejt́eŕ[‑]t́aka, činʒe͔ ḱis E:Večk (I423) Mädchen, tags hat er, das war sein Tag, gestohlen. ḱiń kučsi͔ńeḱ norov-avań ḱis? E:SŠant Wen senden wir die Getreidemutter einzuladen?
ḱińe E:Kozl SŠant [Bug] [? Lok., ? All.; Postp.] [за, из-за, ради] / für, wegen, um – willen. pśt́ićanok mori͔t́ pazoń ḱińe E:Kozl (I63) Unsere Vögel singen Gott zu Liebe. ḿeźeń ḱińe baslovaź, jovti͔kajat́a ton mońd́e E:SŠant (I25) Warum ist er geschenkt worden? Erzähle es mir! son ḿeźeń ḱińe avaŕd́i [E:Bug] (V112) Warum weint sie? ḿeźeń ḱińejak son ŕizni͔ [E:Bug] (V276) (Und) warum tut es weh?
ḱiv (Lat.): vasov ḱiv E [вдаль] / weithin.
ḱiǵä· M:P (Prol.; Partikel): śä ṕiŋksta ḱiǵä· ḱeĺksamań Seit jener Zeit liebt er mich. śä ṕiŋksta ḱiǵä· mon śäŕäd́an Von jener Zeit an bin ich krank. šabaks ṕiŋkstə̑n ḱiǵä· śäŕät́kšńan Von Kindheit an kränkele ich. | estă-ḱiǵɛ· ChrM, esta-ḱiǵä ~ esta-ḱi·ǵä ~ e͔sta-ḱiǵä ~ e͔·sta-ḱiǵä· ~ est-ḱiǵä M:P, esta-ḱiǵä· M:Pš, esta-ḱiǵä M:Kr ‹Mam›, esta-ḱi·ǵä M:Čemb, est-ḱijä ~ est-ḱiä M:Sel [сейчас, тотчас, немедленно] / sogleich, sofort, auf der Stelle, (M:P auch:) [сейчас после того] / sogleich darauf; [в то время] / zu jener Zeit. vaj esta[‑]ḱiǵä· suka·ś laśḱəź tuś M:Pš (IV103) (Da) lief die Hündin sofort los. vaj esta[‑ḱiǵä] f́odor[‑at́ä laśkəź] tuś M:Mam (IV279) Da lief der Fjodor-Alte sofort hinaus. | ičkəźd́ä ḱiǵä M:P [? издалека / ? von weit her]. | iśa·k ḱiǵä· M:P вчера уж / schon gestern. | kə̑na·ra ḱiǵä ~ kuna·ra ḱiǵä· M:P, kə̑na·r ḱiǵä· M:Kr ‹Patra›, kə̑na·r ḱiǵä M:Aleks, kunar ḱijä M:Temn Bar давно / einstmals, längst (mit Neg. nur af kuna·ra, nicht af kuna·ra ḱiǵä). ton kə̑na·r ḱiǵä· azə̑ĺit́ M:Patra (IV25) Du hättest (sie) schon längst versprechen sollen. kə̑na·r [ḱiǵä t́ət́ä·ń azə̑ĺit́] M:Aleks (IV267) Hättest du dies schon längst versprochen. kə̑na·r [ḱiǵä], mazakańäj, azə̑ĺit́ [M:Kr] (IV340) Hättest du es früher gesagt, Brudersfrau. və̑d́ kunar ḱijä stańä [korʿtaĺət́] M:Bar (VIII328) Du hättest es doch längst sagen sollen! | ṕervaj ḱiǵä· M:P [с самого начала] / von Anfang an. | šobdava ḱiǵɛ· ~ šovdava ḱiǵɛ· ChrM, šobdava ḱiǵä· M:P [рано утром, очень рано] / früh morgens, sehr früh (M:P: vorzugsweise von vergangener Zeit, vgl. vandi͔jo·k). šobdava ḱiǵä iĺuta muśkəḿä tuś M:P Früh am Morgen begab sich Iljuta (Wäsche) zu waschen. | tə̑na·rs ḱijä M:Sel давно / schon vor langer Zeit, schon längst. | vaśenda ḱiǵä· M:P [с самого начала] / von Anfang an.
ḱiǵä·ńä M:Sal Aleks (Dem. zu ḱiǵä·). lomat́t́ńä ardi͔ᵪ́t́ oću [ḱiǵä·ńä] M:Sal (IV108) Die Leute fahren auf dem Hauptwege. [ḿiń] moĺʿt́ama oću ḱiǵä·ńä M:Aleks (IV270) Wir fahren den Hauptweg entlang.
ḱift́eḿe E:Večk Vez, ḱif́t́iḿä E:Ba [бездорожный] / weglos, ohne Weg. tuiń ḱift́eḿe, tuiń jantomo E:Vez (V200) Ich ging weder Wege noch Stege entlang. aźodo ‒‒‒ ḱift́eḿe moĺeź, ḱiń t́ejeź E:Večk (II228), aźida ‒‒‒ ḱif́t́iḿä moĺeź, ḱiń t́äiź! E:Ba (VII408) Geht ‒‒‒ so, dass ihr einen Weg macht, wo ihr (gar) keinen geht!
ḱijaks ChrE E:Mar Kad Večk, ḱija·ks E:Ba Kažl ― ḱija·ks M:P Pš [?]Sel (ML114), t́ija·ks M:Sel Temn, ḱijaks M:Ur Jurtk пол / Diele, Fussboden; (E:Kažl:) ток / Dreschboden, Tenne. bab́ińeś karmaś ḱijaksi͔ń [t́eńćeḿe] E:Mar (292) Die Alte fing an, den Boden zu fegen. ḱijakska jaḱi molod́ec E:Mar (236) Den Boden entlang geht ein fixer Bursche. maźi kulə̑ńa·ts t́ija·ks kučka·sa [M:Sel] (IV264) Ihre schöne Leiche (lag) mitten auf der Diele. uskśek t́ijakśt́ kuvalmi͔s M:Temn (VIII306) Schleppe sie den Fussboden entlang! | ḱijaks-jav E:Petr NBajt [“шов в полу”, стык половиц] / “Dielenfuge”, Fuge, wo die Kopfenden der Dielen voreinander stossen. ḱijaks[‑]javga jutaza E:Petr (VII206) Es soll mitten durch die Diele gehen. ḱijaks[‑]javga b́eŕań avań sradokšnoś E:NBajt (V444) (Der Teig) der schlechten Frau hatte sich auf dem Fussbodensaum ausgebreitet. | ḱijaks-javńe E:Večk Is [Bug], ḱijaks-javne͔ E:Ufa (Dem.) id. son ḱijaks[‑]javńes arakšnoś [E:Bug] (V94) Er stellte sich mitten auf die Diele. už ḱijaks-javńes avkam prafti͔ḿim E:Večk (II9) Meine Mutter liess mich in der Mitte der Diele fallen. | ḱijaks-javks E:Mar [“шов в полу”] / “Dielenfuge” (Fuge, wo die Kopfenden der Dielen voreinander stossen). [ḱijaks‑]javkska noldi͔źe (174) Sie liess ihn herein längs dem Streifen, wo die Bodenbretter sich vereinen. | ḱijaks-kunčka E:Mar ― ḱija·ks-kučka· M:Kr [середина пола] / Mitte der Diele. ḱijaks[‑]kunčkaso ašo eŕǵe E:Mar (235) Auf der Mitte des Bodens [ist] eine weisse Perle. | ḱija·ks-kučka·sa M:Kr [посредине пола] / mitten auf der Diele. | ṕeńadi͔-ḱija·ks E:Kad ― ṕätna-kə̑d-ḱija·ks M:P, ṕätna-gə̑d-ḱijaks M:Sučk, ṕätna-kud-ḱijaks M, ṕäna-kud-ḱijaks M:Čemb [под печи] / Boden der Feuerstelle des Ofens. | t́iŋ-ǵijaks ~ t́iŋ́-ǵija·ks E:Kad ― t́iŋ-ḱijaks M:Ur, t́iŋ-ǵija·ks M:Jurtk ток / Dreschboden, Tenne.
*ḱijaksḱä (: ḱiakskä) M:P (Dem. zu ḱijaks).
ḱiks E:Mar Atr VVr Ba Kad Kal Šokša Večk ― ḱit́ks M:P Čemb Sel, ḱiks M: Sučk Jurtk [полоса, штрих, черта] / Streifen (z.B. im Stoff), Strich, Linie (z.B. im Handteller), (E:Ba Večk auch:) [шрам] / Schramme; (E:Kal:) [полосатый рубец] / strichartige Narbe, (E:Kad M:P Sel auch:) [ручеёк] / (kleiner) Bach, (M:P Sel auch:) [(небольшой) водоотвод] / (kleiner) Abflussgraben. | čiń ǵiks E [солнечный луч] / Sonnenstrahl. | ḱiks marʿta E:Šokša [полосатый] / streifig, gestreift. | ḱit́ks-oža-ḱi M:P [назв. трёх находящихся рядом нарукавных вышивок] / Name dreier nebeneinander befindlicher (altert.) Ärmelstickereien. | ḱit́ks-oža-ḱi-paĺa M:Kr [рубашка с тремя находящимися рядом вышивками на рукавах] / Hemd mit drei nebeneinander laufenden Stickereien an den Ärmeln. | puŕǵińe-ḱiks E:Atr радуга / Regenbogen. | śormav-ḱiks E:VVr Is [фигура вышивки] / eine Stickfigur (E:VVr: in der eĺźiŕe-vaks-Stickerei; E:Is: in der targavks-Stickerei).
ḱiksḱe E:Mar ― ḱit́ksḱä· M:P (Dem. zu ḱiks, ḱit́ks) [полоса, штрих] / Streifen, Strich, (M:P auch:) [ручеёк] / kleiner Bach. | čud́i ḱiksḱä· E:Kad (Dem.) (Nom. Pl. ḱiksḱi·t́) [ручеёк, канавка] / Bach, Wassergraben.
ḱikse͔v E:Večk ― ḱit́ksu M:Sel полосатый / streifig, gestreift (E:Večk). | lokšo-ḱikse͔v E:Mar [полосатый (поросёнок, свинья)] / gestreift (Ferkel, Schwein) (eig.: mit Peitschenspuren versehen).
ḱińe ChrE E:Mar SŠant Kočk ― ḱińɛ· ChrM, ḱińä· M:P (Nom. Pl. ḱińa·t) (Dem. zu ḱi) [дорога] / Weg; [след] / Spur; [тропинка] / Pfad; [полоска] / Streifen (im Stoff). uš kozoń kazań strojati͔? ‒‒‒ oᵪ śiśem ḱińeń ḱi ulos E:Mar (144) Wo baut sich Kazanj auf? ‒‒‒ An einem Scheidewege von sieben Wegen. okśa[‑]pat́akaj, strašnaks jovtasi͔ź śe ḱińeśt́ E:SŠant (I157) Schwester Oksja, furchtbar, so sagt man, ist der Weg [dorthin]. vaj ḱińeś, ḱińeś, pat́aj, ḱi uloś! E:Kočk (VII48) Ein Weg, ein Weg, Schwester, eine Wegscheide! [t́äd́äńäźä, t́evńas-ḱińas košardi͔ńäźä] M:Mam (IV588) Mütterchen, die du mich zur Arbeit genötigt hast! | ḱińä·ŋ-ǵińä·ŋ gotf M:P [полосатый холст] / streifige, gestreifte Leinwand (vgl. ḱiŋ-ḱiŋ gotf M:P breitgestreiftes Tuch). | kolmə̑ ḱińat [Pl.] M:Pš [назв. вышивки (три дорожки) / Name einer Stickerei, “Drei Wege od. Streifen”].
ḱińes E:NPyrma (Ill.; Postp.) [за, для, ради] / für, zu, halber. ḿeźeń ḱińes, t́et́akaj, t́iŕiḿek (VII74) Wozu hast du mich, Vater, aufgezogen?
ḱistan E:Bag [мужское имя] / ein Männername, der gegeben wird, wenn der Vater zur Zeit der Geburt des Sohnes auf der Reise ist.
2ḱi E:Večk Is ― ḱi M:P (Gen. ‑in, Nom. Pl. ‑t), ḱi M:Jurtk [моль, таракан] / Motte, Schabe. ḱi ko·laźä od́oža·źəń M:Jurtk Die Motte hat mein Kleid verdorben. – Wotj. köj Motte; tat. koja, köjä id., misch. küä, osttürk. küje id. (Zenk. S. 781, 1), alt. kuja, dschag. küje, kirg. küje (Budag. II, 171), tschuw. küve id.
ḱińä· M:P (Dem.) id.
3ḱi ~ ḱije ChrE E:Mar, ḱi E:Atr Večk Hl Jeg Is, ḱe E:Kal ― ḱi ~ ḱijɛ̆ ChrM, ḱijä M:P Čemb, ḱijä· M:Ur [кто] / wer (interr. u. rel.); [кто-нибудь] / irgendwer. ḱi toso stuḱi? E:Mar (2115) Wer klopft dort? t́eze͔ ḱije puti͔źe [v́inańt́]? E:Mar (294) Wer hat den Branntwein hergestellt? ḱiś komaś, ḱeŋǵeĺeś E:Mar (236) Wer sich bückte, der irrte sich. pazi͔ś ńesi͔, kona ḱiń ob́iži͔ E:Mar (277) Gott sieht, wer jemand[en] kränkt. ḱinze͔ polaks sajd́anok E:Atr Wen werden wir zur Frau nehmen? ḱi ńejeźe sońzo [avaŕd́iḿid́i] E:Hl (180) Wer sah ihn weinen? stadaś t́et́e ḱiń? E:Kal (2135) Wessen ist diese Herde? eśĺi ḱe ḱev́śt́adi͔ź t́iŋḱ E:Kal (2135) Wenn jemand euch fragen wird. ḱi ńeji·źe d́ŕiga·ń avaŕd́imado E:Jeg (1102) Wer sah Driga weinen? moń kuči·ḿim boja·rom pro·bań ḱi·se͔, ḱiń koda·mo t́ikše·ze͔ E:Večk (III319) Mein Bojar hat mich nach Proben geschickt, was für Heu ein jeder hat. kaĺd́av ṕińət́i ḱijä kši maksi͔, śä azə̑rə̑c M:P (IV695) Wer dem schlechten Hund Brot gibt, der ist sein Herr. | kat́i-ḱijä [M:?P], kat́i-ḱiä M:Sel [кто-то] / irgend jemand. | ḱijak ChrE E:Mar Kal ― ḱivə̑k M:Pš, ḱiv́e̥k M:P (Abl. ḱiv́ekt́ä), ḱigə̑k M:Sel, ḱijak M:Ur [кто-нибудь, кто-то, некто, кто бы ни] / irgendeiner, jemand, irgend jemand, wer immer; (mit Neg.) [никто] / niemand. kudi͔ńeś čavo, ḱijak araś E:Mar (282) Das Häuschen ist leer, niemand ist da. esi͔nze͔ ḱijak at eŕe E:Kal (2128) Darin wohnt niemand. ḱivə̑k iźmań ńäjəńd́ä M:Pš (IV196) Niemand sah mich. af sodasi͔ ḱigə̑k M:Sel (IV827) Niemand weiss es. | ḱijak-ńibut́ E:Kal id. ḱijak[‑]ńibut́ tonac t́et́e, ćorat, ḿińiḱ ṕivat́e (2129) Jemand hat sich an unser Bier gewöhnt, Burschen. | ḱi-ḱi E:Petr Šir ― ḱi(ä)-ḱi(ä) M:P кто-нибудь / jemand (von unbest. Anzahl) (M:P). ḱit́-ḱit́ ńejeź čari͔jt́ńiń a čaramuda E:Petr (VIII164) Einige haben gesehen, dass die Räder sich nicht drehen. ńeńä· ḱiŋ́[‑]ǵi·ń, rod́ńe·ń ava·t, mori͔·t́ńä [E:Šir] (II428) Wessen Sängerinnen, Frauen der Verwandtschaft, sind das? | ḱińd́iǵä M:Mam [никому / niemandem]. [ḱińd́iǵä ašeź ńäju] (IV865) Niemand konnte es sehen [Niemandem war es sichtbar]. | ḱińǵä M:Sel (Gen. von ḱijak) кого-нибудь / jemanden. mon kučan ḱińǵä v́et́əmə̑t Ich sende jemanden dich zu führen. | ḱi-žo E [кто же? / wer denn?]. | koj-ḱije E:Mar кто-нибудь / jemand, irgend jemand. | koš ḱi(je) E:Mar [кто угодно, хоть кто] / jeder beliebige, wer es auch sei. | ta-ḱije E:Mar, ta-ḱi E:Večk кто-нибудь / irgend jemand (E:Mar); jemand (E:Večk). a ńej ta[‑]ḱije kudi͔ńe puć E:Mar (2116) Jetzt aber hat irgend jemand hier Häuschen errichtet.
ḱib́itka E:NSurk ― ḱib́i·tka M:Kr Mam, ǵib́itka M:Sel [кибитка] / Kibitka (russ. Fuhrwerk mit bogenförmigem Verdeck), Reisewagen, Reiseschlitten (E:NSurk M: Kr); [свод печи] / Ofenwölbung (M:Sel). ḿeĺgast ḱeṕet́eć v́eĺt́ań ḱib́itka E:NSurk (I40) [Es] tauchte eine gedeckte Kibitka hinter ihnen auf. [ḱib́i·tkazə̑nza kośt́äń taŕuńät́] son [ozaftə̑źä] [M:Mam] (IV139) Er liess Kostjas Tarju sich in seinen Wagen setzen. — Russ. киби́тка.
1ḱiča M:Čemb Sel Sučk, kəčä· M:P Pš [игровая палочка (чижик)] / Spielklötzchen, ein an beiden Enden zugespitztes Klötzchen, das mit einem Stock zuerst in die Luft u. dann mit zwei Hieben [mit einem zweiten Hieb] fortgeschlagen wird (= čəka· M:Vert). | kəčä·-manda M:P, kəč́ä-ma·nda M:Pš, ḱiča-ma·nda M:Sučk [палка для битья “по чижику”] / Stock zum Schlagen des Spielklötzchens. | ḱiča·sa nalʿkə̑ms M:Sel [Sučk Čemb] [играть в чижика] / das “Schlagklotz”-Spiel spielen (= bajkasa nalʿkə̑ms M:Sel, t́ižikse͔ nalʿkums E:Kal). | kəča·sa nalʿkə̑ma M:P, ḱəča·sa nalʿkə̑ma M:Sel [игра в чижика] / Name des “Schlagklotz”-Spiels. — [Vgl. 1kəčä·].
kəč́ä·d́əms M:Pš [ударить “по чижику” палкой] / im Spiel das Klötzchen (kəčä·) mit Stöcken (kəč́ä-ma·nda) fortschlagen.
[ḱičḱeŕe] ḱitšḱeŕe ChrE E:Mar Atr Večk NBajt NSurk, ḱičḱi·ŕä E:Ba (Nom. Pl. ḱičḱi·ŕᴉt́), ḱič́ḱi·ŕä E:Kad, ḱičḱiŕe E:Kal ― ḱitškə̑r ~ ḱitškəŕɛ̆ ChrM, ḱičkə̑r M:P (Gen. ‑ə̑ń, Nom. Pl. ‑ʿt), ḱičkə̑ră ~ ḱičkə̑r (Nom. Pl. ‑ʿt) M:Čemb Kars Sp Sar Sel Sučk, ḱičkə·ŕä M:Ur (Nom. Pl. ḱičkə·ŕət), ḱič́kə·ŕä M:Jurtk (Nom. Pl. ḱič́kə·rət) [кривой, косой] / krumm, schief, (M:P auch:) das herabhängende, mit Perlen, Spielmarken u. dgl. versehene Band (? Draht) (uśḱä), das die Frauen tragen, wie die Soldaten ein Säbelgehänge, (M:Čemb auch:) [вышивка сзади на женской рубашке] / eine Stickerei hinten am Hemdschosse der Frauen (vgl. kavod́e E), (E:Ba auch:) [боковой клин рубашки] / Seitenstück des Hemds, (E:NSurk auch:) [трёхкопеечная монета (тайное слово)] / Dreikopekenstück (Geheimw.). śejed́e ṕeŋkat, ḱičḱeŕe poĺaŋka. – ńešḱe[‑]ṕiŕeś E:Mar (254) Dichte Stümpfchen, eine zickzackförmige Waldwiese. – Der Bienengarten. ḱičḱeŕe ḿešče͔, ḿej ḿešče͔; konań śudi͔, śe kuli͔. – ruži͔jäś E:Mar (236) Eine Krummbrüstige, eine Schiefbrüstige; wen sie verflucht, der stirbt. – Die Flinte. ḱičḱeŕe tarvajks od aĺa t́eiźe E:Večk (I439) Der junge Mann machte es [das Messer] zu einer krummen Sichel. a numolne͔, numolne͔, ḿejś ṕiĺǵińet́ ḱičḱeŕet́? E:NBajt (V384) Häslein, (du) Häslein, wie sind deine Beine krumm? ḱičḱeŕ[‑]ḿičḱeŕ orti͔ńenʒe͔ E:Večk (I426) Seine Tore sind mit Schnitzwerk verziert. ḱičkə̑rʿt ṕiĺǵənzə̑n M:Sar (IV182) Ihre Beine sind krumm. kodak matə̑duv́ś ḱičkəra kud́ŕa·nc ḱeri͔jä M:Kars (IV191) Als er eingeschlafen war, schnitt ich ihm das Lockenhaar ab. | ḱičḱiŕe ḿińč́af E:Kal [кривой и дугообразный / krumm u. gebogen]. | ḱičkə̑r-muvə̑r M:P, ḱičkə̑ra-muwə̑ra M:Sel [кривой и косой / krumm u. schief]. [ḱitškə̑r‑]muvə̑r nalʿks [M:P] (IV632) Ein schiefes, krummes Spielzeug. ḱičkə̑r[‑]muvə̑r moĺi, kozə̑ŋga af pov́i. – šɯd́əŕkśś [M:P] (IV632) Ein Schiefes, Krummes läuft, bleibt nirgends sitzen. – Der Regenbach. ḱičkə̑r[‑]muvə̑r lapanzə̑n, ḱärʿt śäźišt́ paćanzə̑n. – lovś [M:P] (IV632) Schief und krumm sind seine Pfoten, seine Flügel reissen Rinde ab. – Der Schnee. ḱičkə̑ra-muwə̑ra lapanza, ḱeŕʿt́ šav́iᵪ́t́ pat́śanza. – ṕiźi low [M:Sel] (IV632) Schief und krumm sind seine Pfoten, Rinde schlagen seine Flügel. – Herabfallender Schnee. | ḱičḱeŕe ṕiĺǵe E:Mar ― ḱičkə̑r ṕiĺǵä M [кривоногий] / krummbeinig. | ḱičḱeŕe pulo E:Večk [с хвостом крючком] / ringelschwänzig. eśit́ odnasumot vani͔ mańamot, t́ese͔ń narod ḱičḱeŕe pulodojak ᵪuži (VIXII) Dein eigener Freund passt auf, um dich zu betrügen! Die jetzigen Leute sind doch schlechter als Teufel. | ḱičḱeŕe ulo E [крючковатый подбородок] / Hakenkinn. | ḱič́kə̑rsta M:P (Adv.) [вкось] / schräg. | ḱičkə̑rə̑sta vani͔ M:P [косоглазый] / schieläugig.
ḱičḱe·ŕka E:Atr свисок / Haarlöckchen am Ohr, an der Schläfe.
ḱičḱeŕks E:Večk, ḱičḱi·ŕks E:Kad [изгиб, выгиб, поворот] / Biegung, Krümmung, Kurve (E:Večk: z.B. im Wege, im Balken).
ḱičḱeŕńe E:Gor ― *kəčkə̑rńä· (: ḱeč́kə̑rńä·) M:P, ḱičkə̑rńä M:Saz (Dem. zu ḱičḱeŕe, ḱičkə̑r) [кривой, косой] / krumm, schief (E:Gor M:P); [вышивка сзади на женской рубашке] / eine Stickerei hinten am Hemdschoss der Frauen (M:Saz).
ḱičḱiŕavks E:Večk [колечко, петля, завиток] / Ringel, Öse, geschnörkeltes Band usw.
ḱičḱiŕavksḱe E:Večk (Dem. zu ḱičḱiŕavks).
ḱičḱeŕd́ems E:Mar ― *ḱičkə̑rdə̑ms M: ?Perchl, *ḱičkə̑rdams M:Temn [извиваться] / sich schlängeln (E:Mar); свернуть в сторону / ? sich abwenden, ? abseits einschlagen (= purdams M:Sp) (M:Temn). śor-avaś korʿtaj ḱičkə̑rdə̑ź, kat́i ḱičkə̑rdə̑ź-muvə̑rdə̑ź M:?Perchl [Die Getreidemutter spricht in verblümten Worten, in verblümten und verhüllten Worten].
ḱičkə̑rgə̑də̑ms M:P, ḱičkərgədə̑ms M:Čemb, ḱič́kə·ŕgə̑də̑ms M:Jurtk [изгибаться, согнуться, покоситься] / sich krümmen, sich biegen, krumm werden, schief werden (M:P); [сгибаться] / verdreht werden (z.B. die Zacken, Zinken) (= ṕištəŕgə̑də̑ms M:P) (M:Čemb).
*ḱičkə̑rgə̑tkšńəms (: ḱečḱergə̑tkšńa·n, ‑i) M: P (Frequ. zu ḱičkə̑rgə̑də̑ms) [вертеться, изгибаться] / sich drehen, sich krümmen.
ḱičḱeŕgavtoms E:Mar ― ḱičkə̑rgə̑ftə̑ms M:P скривить / krümmen, biegen; [завивать] / kräuseln (E:Mar); [сделать косым, скрутить] / schief machen, drehen (M:P). uš ḱičḱeŕgavtoź mat́äń śv́iskanzo E:Mar (132) Gekräuselt sind die Schläfenlocken Matja’s.
*ḱičkə̑rgə̑fńəms M:P (Frequ. zu ḱičkə̑rgə̑ftə̑ms).
*ḱičkə̑rgə̑ftə̑və̑ms M:P (Refl. zu ḱičkə̑rgə̑ftə̑ms).
ḱidaj E:Kozl [назв. мифического существа (властителя Земли) / Name eines mythischen Wesens (Herrschers der Erde) in einem Zauberspruch]. mastoroń ḱiŕd́i ḱidaj, ḱidajeń t́ejt́eŕ maŕija (III64) Herrscher über die Erde Kidaj, Tochter Kidajs Marija.
ḱiᵪ́ejka E:Večk [демон болезней] / ein alganǯej [Krankheitsdämon]. jaḱiḱi, šĺaḱiḱi, ḿiᵪ́ejkat[‑]ḱiᵪ́ejkat, joroškat[‑]doroškat, uĺitkat[‑]ḱiŕitkat, ḱi ti͔ŋḱ ḱiŕd́ićaŋk? (III172) Jakika, Schljakika, Michejka, Kichejka, Joroschka, Doroschka, Ulitka, Kiritka, wer ist es, der über euch herrscht?
ḱijalo E:Mar Atr VVr SŠant (Anr. E:Mar ‑kaj), ḱijal E:Gor Kozl, ḱija·l E:Kažl Ba, ḱijalo ~ ḱija·l E:Večk, ḱija·la E:Kad (Nom. Pl. ḱija·lʿt) ― ḱel M:P Čemb Alk Sp, ḱäl M:Pš [Mam] An, ḱijal M:Vert Temn, ḱija·l M:Sučk Ur [жена брата мужа] / Schwägerin, Frau des Bruders des Mannes (M:P: Anr. u. Ben.; M:Pš Ur: nur als Ben.). saśt́ ḱijalt[‑]pat́at kavońest E:Kozl (III91) [Es] sind Schwägerinnen gekommen, es sind ihrer zwei. eś iḱeĺd́enze͔ a son śukorośt́ son ḱijaloźńe a son puti͔źe E:SŠant (I254) Den Kuchen stellte sie von sich weg vor die Frau des Bruders ihres Mannes. maksə̑ź, säv́äź v́et́ä ḱijal jotks M:Vert (VIII444) Sie wurde unter fünf Schwägerinnen gegeben und genommen. ḱälə̑nza [sə̑rʿka·ᵪ́t́] pakśav numa[‑]kot́škə̑ma [M: Mam] (IV119) Ihre Schwägerinnen begeben sich aufs Feld um zu schneiden und zu jäten [? ernten]. [kuĺəńd́əźä maŕśäkšńəźä] soń ḱeftə̑ts[‑]ḱälə̑ts, ḱeftə̑ts[‑]ḱälə̑ts, krilań [taŕut́] ot́śu [akĺäńats] [M:Mam] (IV96) Ihre Schwägerin hörte und bemerkte sie, ihre Schwägerin, die ältere Brudersfrau von Krilas Tarju. | ḱel-avəś (‑av́əś) M:P [жена старшего брата мужа] / Frau des älteren Bruders des Mannes (Ben.). | ḱel-avəśḱä M:P (Dem.) id. | ḱijalʿt-oft (Pl.) M:Ur [невестки и зятья] / Schwägerinnen, Frauen der Brüder untereinander.
ḱelnä M:P (Dem. zu ḱel).
ḱelu M:P [имеющий много невесток] / reich an Schwägerinnen.
ḱijaĺ [E:Bug], ḱijeĺ [E:MKka] [женское имя / ein Frauenname (E:Bug)]; [назв. мифического лица в заклинании / Name einer mythischen Person in einem Zauberspruch (E:MKka)]. od t́ejt́eŕńe ṕeḱijaś, oĺkań ḱijaĺ laŋǵijaś [E:Bug] (V386) Ein junges Mädchen bekam einen Bauch, Oljkas Kijalj wurde schwanger. ḱijava moĺi ḱijeĺ E:MKka (III62) Die Wege wandernder Kijelj. — [Vgl. 1ḱi].
ḱijaž E:StMokl [мужское имя] / ein Männername. ḱijaž[‑]at́ań eś udala polazo (V202) Die schlechte Frau des kijaž-Alten. išt́o kandat, ḱijaž[‑]ćoram, pondo ḿed́ (V218) Dazu bringst du noch, Kijaž, mein Bursche, ein Pud Honig. — [Vgl. 1ḱi: ḱistan; ḱijaĺ].
ḱijäń: ḱijäń moŕa E:Gor Sob, ḱijań moŕa E:Is ― ḱijä·ń moŕä M:P Pš Gumny [неизмеримо большое, бездонно глубокое море] / ein unermesslich grosses, grundlos tiefes Meer (dessen Lage nicht genauer bekannt ist) (M:P); океан / Ozean [E:Gor]; [полярное море] / Eismeer (E:Is). śiźǵäḿeń śiśem moŕa, v́äśeḿed́e pokš [ḱijäń] moŕa E:Sob (III83) Es gibt siebenundsiebzig Meere! Das allergrösste ist das Kijän-Meer. ḱijä·ń moŕät́ uskə̑źä M:Pš (IV749) (Der Alte) hat das ganze Kijän Meer mit sich geführt. ḱijäń moŕät́ vakssa śijäń supa laŋksa uĺi ḱev́ atamaŕ, ‒‒‒ laŋksə̑nza ćab(a)-at́ä, kšńiń v́eršakə̑c pŕasə̑nza M:Gumny An dem Kijänj-Meer auf einer Insel gibt es einen Stein Atamarj, ‒‒‒ darauf (sitzt) der alte Tsjaba mit einem eisernen Helm auf dem Kopfe. — Russ. океа́н (vgl. Kolosow; Обзор, S. 174).
1ḱiḱ E:Ba [подраж. иканию] / ein das Hicksen nachahmendes Wort. | ḱiḱ ḿeŕems E:Ba [икнуть] / einmal hicksen.
ḱiksta·ms E:Ba [икнуть] / einmal hicksen.
ḱiknu·ms ~ ḱikńi·ms E:Ba, ḱikńems E:Večk, *ḱikńems (: ḱikńan) E:Jeg [икать] / hicksen (E:Ba Jeg); [хихикать] / kichern (E:Večk).
ḱikńi·źᴉvᴉms E:Ba (Inch. zu ḱikńi·ms) [заикать] / zu hicksen anfangen.
ḱika·ms M:P Pš Čemb Sel Sučk Jurtk [плести] / (den Aufzug) flechten, in die Kette ziehen, den Aufzug vom Anscherbaum abziehen u. zu einer flechtenförmigen Kette legen; (M:Sučk Jurtk:) [запутываться] / sich verfitzen, sich verwickeln, sich verknoten, (M:P auch:) [цепочкой плести] / kettenartig flechten. ḱika·n kotf M:P Ich ziehe den Aufzug in die Kette. karks ḱika·n M:P Ich flechte den Gürtel kettenartig. sə̑ŕəźä ḱika·ś M:Jurtk Mein Zwirn verfitzte sich. — [Vgl. ḱiḱä·].
ḱika·f M:Čemb Jurtk [основа] / (Aufzug‑)Kette (M:Čemb); [плетение] / Verfitzung, Verwicklung, Verknotung (M: Jurtk). | kotf-ḱika·f M:P Čemb [пряжа для основы, сплетённая в цепь] / zur Kette geflochtenes Aufzugsgarn. v́eᵪksaǵeməń ṕäŕäń ṕećä, ṕäŕe·ma kalaćä. – kotf[‑]ḱika·fś M (IV686) Neunzig schlecht gebackene Brote, (daraus wird) ein Armvoll Weizenbrote. – Die Kette (bei der Bereitung des Aufzuges).
ḱikśəms M:P (Frequ. zu ḱika·ms).
*ḱikśəkšńəms (: ḱikśekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ḱikśəms).
*ḱikśəkšńəft́əms (: ḱikśekšńeft́a·n, -i) M:P (Kaus. zu ḱikśəkšńəms).
ḱikśəft́əms M:P (Kaus. zu ḱikśəms).
*ḱikśəfńəms (: ḱikśefńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ḱikśəft́əms).
ḱika·ftə̑ms M:P (Kaus. zu ḱika·ms).
*ḱika·fńəms (: ḱika·fńan) M:P (Frequ. zu ḱika·ftə̑ms).
*ḱika·fńəkšńəms (: ḱika·fńekšńan) M:P (Frequ. zu ḱika·fńəms).
ḱiḱä· E:Ba (Nom. Pl. ḱiḱi·t́) ― ḱiḱ M:P [узел, петля, плетение] / Schlinge, Knoten, Verfitzung (in Zwirn, Schnur) (E:Ba); [основа] / in Kette gezogener Aufzug (M:P).
ḱiḱəńä· (: ḱiḱeńä·) M:P (Dem. zu ḱiḱ).
ḱiḱej E:Mar Večk, ḱiḱe·ŋ́ E:Atr, ḱiḱi·v́ E:Ba, ḱiḱev E:Is [петля в нитке] / Verfitzung, Verknotung, Schlinge (E:Mar: die in gespanntem Zwirn entsteht); (E:Ba:) (Adj.) [запутанный] / verfitzt.
ḱiḱejev E:Mar (Adj.) [узловатый (нитка)] / viel Schlingen habend (Zwirn).
ḱiḱejams E:Mar, ḱiḱeŋ́źams E:Atr, ḱiḱi·jams E:Ba [запутываться] / sich in Schlingen, Knoten ziehen (E:Mar: gespannter Zwirn), sich verfitzen.
ḱiḱeĺd́ems E:VVr [хихикать] / kichern. — [Vgl. 1ḱiḱ: ḱiknums].
ḱiḱeŕd́ams E:Atr, ḱiḱiŕd́ams ~ ḱiḱeŕd́ams E:Is покатить / rollen (tr.), abrollen, durch Werfen zum Rollen bringen (z.B. eine Spielscheibe), etw. zu rollen anfangen.
ḱiḱiŕams E:Mar [Iter.] [катать полотно в тюк] / Lindenrinde zu einem Ballen rollen.
ḱiḱiŕka E:Ba Večk Is SŠant, ḱiḱeŕka E:Večk [узел, пучок, ролик] / Bündel, Rolle (E:Ba Večk Is); [? тюк сукна] / ? Tuchballen (E:SŠant); [короткая палка или валик в морд. ткацком станке] / kurzer Stock od. Walze in dem mordw. Webstuhl (E:Večk Is). | koctoń ḱiḱi·ŕka ~ koctᴉ͐ń ḱiḱi·ŕka E:Ba [кусок сукна] / Tuchballen, Tuchrolle. | ĺeŋǵe-ḱiḱirka E:Mar, ĺeŋǵe-ḱiḱiŕka E:Večk, ĺenǵe-ḱiḱiŕka E:Is, ĺäŋǵä-ḱi·ḱiŕka E:Ba каток [лыка] / Rolle, Bündel von Lindenrinde.
ḱiḱiŕḱińe E:Večk Is SŠant (Dem. zu ḱiḱiŕka) [? небольшой тюк сукна] / ? kleiner Tuchballen.
1ḱiḱeŕd́ems E:Mar VVr [кричать кукареку, кукарекать] / krähen, kikerikien (Hahn).
ḱiḱeŕems E:Mar (Iter.).
ḱiḱiŕa·ma-: ḱiḱiŕa·ma-to·lga E:Ba [длинное хвостовое перо петуха] / “Singfeder”, eine von den längsten Schwanzfedern des Hahnes. — [Vgl. kukoŕd́ems: kukəŕa·ma M:Pš, kukəŕa·ma-tolga (‑dolga) M:P Čemb, kukəŕd́a·ma-tolga M:Sučk, kukaŕu·kama-dolga M:Čemb].
ḱiḱeŕiku E:Mar Večk, ḱiḱiŕiku· E:Ba [кукареку!] / kikeriki! (Hahnenschrei).
ḱikne͔ms E:Atr [заикаться] / stottern. — [Vgl. koknoms].
1ḱila E:Mar ― ḱila· M:P (Gen. ḱilan) [ломка, убыток от поломки] / Bruch, Bruchschaden. | ḱila·-maźa·r M:Pš [страдающий грыжей] / Bruchkranker, Leistenbrüchiger. — [Vgl. 2ḱila].
ḱila·ńä M:P (Dem. zu ḱila·).
ḱilav E:Mar (Adj.) [страдающий грыжей] / leistenbrüchig.
ḱilajams E:Mar [заболевать грыжей] / einen Leistenbruch bekommen.
2ḱila M:P: ḱilasa nalʿkə̑ms M:Pš [играть, вести игру (толкать ногой замёрзший навозный ком)] / ein Spiel spielen, bei dem man versucht, einen gefrorenen Mistklumpen od. irgend etw. anderes (z.B. einen Eisklumpen), mit dem Fusse gegen die Füsse eines anderen zu stossen. — [Vgl. 1ḱila].
ḱilkšt (? -ĺ-) E:Mar, ḱilčk E ― kəĺkšt M:P (Adv.) [сейчас, тотчас] / sofort, sogleich, auf der Stelle (E:Mar M:P). v́äŕd́ä praś at́äńä, kəĺkšt moĺś vajməńac. – śeŕäś M:P (IV687) Von oben fiel ein Alter herunter, starb sogleich. – Die Eichel.
ḱiĺä M:P Pš Kr ‹Mam› Čemb Sel Temn (Gen. ḱiĺəń) [ручка, дужка ведра, ушко корзины] / Henkel, Tragband am Eimer od. Korb (M:P Pš Čemb Sel); [помочи] / Hosenschnur, Schnur zum Festbinden der Hose (M:Kr ‹Mam›); [завязка мешка] / Sackband (M:Čemb); [шнур задвижки двери] / Riegelschnur an der Tür (M:Temn). moŕäś šuftə̑ńń, śed́əts ĺeŋ́ǵäń. – v́ed́orkaś i ḱiĺəts [M:Sel] (IV652) Das Meer ist aus Holz, seine Brücke aus Lindenbast. – Der Wassereimer und der Henkel. [aĺi ńi] tut́ [ńiĺä ḱiĺəń] ton [jukśəma] [M:Mam] (IV504) Oder hast du sie mitgebracht, damit sie dir die vier Hosenschnüre lösen würden? mə̑źara panžə̑ńd́iśt́-śolǵińd́iśt́, ĺiśijńd́iśt́-suvajńd́eśt́, ḱiĺeń kundajńd́eśt́, sə̑nara para maksə̑da t́ejnza [M:Temn] (VIII374) Wieviel ihr Öffnende und Zumachende, Hinausgehende und Eintretende, solche, die an die Riegelschnur fassen, habt, soviel gebt ihm Gutes! | čast-ḱiĺä M:P [цепочка часов] / Uhrkette. | ḱäčkas-ḱeĺä M:P [шнур в швейном крюке / Schnur am Nähhaken]. | ḱäskav-ḱiĺä M:Pš [завязка мешка] / Sackband (angenäht). | kŕoskəĺ M:P [длинное ожерелье бус] / lang herabhängendes Perlenband der Frauen (aus kleinen Perlen), geht über beide Schultern um den Oberkörper. | kŕoskəĺńä M:P (Dem.) id. | nokta-ḱiĺä ~ noᵪta-ḱiĺä M:P, nokta-ḱiĺä M:Alk (Gen. -ḱiĺəń) [повод] / Halfterstrick. | *pandə̑s-ḱiĺä̆ (: pandas-ḱiĺä) M:P [повод / Halfterstrick]. | pokə̑ń-ḱiĺə M:P, pokə̑ń-gəĺä M:Pš, bokə̑n-ḱiĺä M: Čemb [пуповина] / Nabelschnur. [štšavaźəń ḿek‑]vasu pokə̑n-[kəĺəńa·da uskśəsa·ź. – ḱeŋkšś] (i kunda·maś) M:P (IV678) Meine Grossmutter wird an der Nabelschnur hin und zurück geführt. – Die Tür und die Türklinke. | poŋks-ḱiĺä M:P [женские помочи] / dünne Schnur an der Frauenhose, Schnürband, mit dem die Hose festgehalten wird; es wird sowohl vorn als hinten geknotet. | rućä·-ḱiĺä M:P [кончик(и) платка] / Ende(n) des Kopftuches (mit Schnürchen zum Festbinden).
ḱiĺəńä· M:P Sel (Dem. zu ḱiĺä). | pokə̑ń-ḱiĺəńä· M:P [пуповина] / Nabelschnur.
ḱiĺd́ems ChrE E:Mar Kad Večk SŠant Jeg, ḱiĺd́ims E:Ba Kal ― ḱiĺd́əms (1. Sg. Präs. M:P kəĺd́a·n, 3. Sg. ḱiĺd́i) ChrM M:P Kr, kəĺd́e·ms M:Jurtk [?] Čemb [запрягать] / anspannen, vorspannen. ḱiĺć alaša i tuś E:Mar (282) Es spannte ein Pferd vor und fuhr ab. ḱiĺd́an alot jašči͔ḱ! E:Mar (1236) Ich werde dir einen Kastenwagen vorspannen [anspannen]. śiśem alašat [ḱiĺt́t́anok] E:Mar (112) Sieben Pferde wollen wir anspannen. vaj ḱiĺd́iź, pancti͔ź [ĺišḿińest] E:Mar (170) Sie spannten an, sie zäumten ihr Pferdchen. ḱiĺć sońćinze͔ alašet́ńiń E:Kal (2136) Er spannte seine Pferde vor. ḱiĺć polazo kaft(a) alašat E:Jeg (1104) Ihr Gatte spannte zwei Pferde an. [ḱiĺt́ḱäśḱäńät́], put́naj pola, maźi ŕižajt́ [M:P] (IV64) Trefflicher Gatte, spanne den schönen Fuchs an! [vəd́ ḱib́i·tkazə̑nza ḱiĺd́əźä] [M:Kr] (IV150) Er spannte ihn an den Wagen. | ḱiĺd́ems-povod́ems E:Mar Večk [запрягать] / anspannen, vorspannen. aśka [ḱiĺt́t́a] par(o) alaša! i ḱiĺd́ika, povod́ika E:Mar (140) Geh doch, spanne ein gutes Pferd an! Spanne an, spanne vor! už son ḱiĺd́ińʒ́e, mokšo povod́ińʒ́e E:Večk Der Mokschane spannte und schirrte sie an. ḱiĺć vastazo paro rakša, i ḱiĺd́iźe[‑]povod́iźe E:Večk (I185) Ihr Mann spannte ein gutes Pferd an, er spannte und schirrte es an. — Tschuw. kül- (tat. köl-) запрягать.
ḱiĺd́i E:Mar [? Part. zu ḱiĺd́ems] [скот] / Vieh, (auch:) [запрягаемая лошадь] / anzuspannendes Pferd, Pferd zum Anspannen. bud́im, avakaj, kardajs rašti͔ ḱiĺd́iń ḱis t́et́e osksḱeńt́ si͔rgavti͔ḱ (1174) Wenn du, Mütterchen, des Viehs wegen, das auf dem Hofe sich vermehrt, diese Opferhandlung veranstaltet hast.
*ḱiĺt́f́ (: ḱiltf) M:P [запряжённый] / angespannt.
ḱiĺd́eń‑: ḱiĺd́eń-povod́eń E:Mar [запряжённый] / angespannt. kud(a)[‑]ava [ḿeĺga] tutanok ḱiĺd́eń[‑]povod́eń [ĺišḿese͔] (1112) Wir werden uns nach der Brautwerberin aufmachen mit angespannten Pferden.
ḱiĺd́eź‑: ḱiĺd́eź-povod́eź E:SŠant [запряжённый / angespannt]. ḱiĺd́eź-povod́eź si͔nst rakšast Ihre Pferde sind fertig angespannt und angeschirrt.
ḱiĺda·kš [? ḱiĺd́a·kš] E:Ba ― kəĺd́a·kš M:P, kə̑ĺd́a·kš M:Sučk [статный веребец] / stattlicher Hengst (E:Ba); [лошадь (тайное слово)] / Pferd (Geheimw.) (E:Ba M:P Sučk).
ḱiĺd́eḿe ~ ḱiĺd́ima ChrE, ḱiĺd́eḿe E:Mar Atr Večk NSurk, ḱiĺd́e·ḿe E:Atr, ḱiĺd́eḿe ~ ḱiĺd́e·ḿe E:VVr, ḱiĺd́im E:Ba, ḱiĺd́ima ~ ḱiĺd́eḿe E:Večk, ḱiĺd́ima E:Bag Kozl Vez Af, ḱiĺd́eḿe ~ ḱiĺd́ima E:Ufa ― ḱiĺd́əmat (Pl.) M:Sar (poet.), ḱiĺd́əm M:Sel (Nom. Pl. ḱiĺd́əṕt́) [лошадь] / Pferd (M:Sar: [лошади] / Pferde) (ChrE E:Večk Kozl M:Sar); [домашние животные, скот] / Haustiere, Vieh (E:Atr VVr: [свинья, корова, бык, не лошадь] / Schwein, Kuh, Ochse, nicht Pferd; E:Večk: [скот, рабочий скот] / Vieh, Zugvieh; M:Sel: im Pl.) (ChrE E:Mar Atr VVr Večk Kozl M:Sel). sonze͔ uĺit́ lamo ḱiĺd́eḿenze͔ E:Atr [Er hat viele Haustiere]. azorozo ḱiĺd́eḿeń ḱeĺs sodi͔, son i kunsoli͔, ḿeśt́ korti͔t́ ḱiĺd́eḿende͔ E:VVr (III275) (Aber) sein Herr versteht die Sprache der Tiere, und er hört zu, was seine Tiere sprechen. ḱiĺd́e·ḿeń t́ŕamo·ń tarka·so E:VVr (II392) An einer Stelle, wo man das Vieh füttert. ča·či͔ śu·ra ma·ksᴉ͐za, su·v́ä e·ŕḿe·ńä, ra·šti͔ ḱi·ĺd́im rašta·za E:Ba (VII372) Damit sie wachsendes Getreide, einkommendes Gut gäbe, damit das sich mehrende Vieh sich vermehre! tŕiĺt́ si͔ń ḱiĺd́imat, ḱiĺd́imat rašti͔ĺt́ E:Bag (I2) Vieh wurde gefüttert, es mehrte sich das Vieh. jurt-ava, ašt́ek ḱiĺd́ima alašań ḱis E:Ba Jurt-ava, hüte unsere Zugpferde! už śe kardajse͔ńt́ [t́ŕań] ḱiĺd́imat (g-) E:Vez (II17) In dem Hofe sind aufgezogene Tiere. makst v́eĺeńe[‑]śadońe rašti͔ ḱiĺd́eḿet́ E:NSurk (III12) Gib dem Dorfe sich mehrendes Vieh! źńaro makst ṕiŕes[‑]latks skot́inat[‑]ḱiĺd́imat! E:Af (III32) Soviel gib in die Umzäunung Vieh, Pferde! soń lama ḱiĺd́emdə̑nza M:Sel [Er hat viel Vieh]. | ḱiĺd́im-olok E:Kal [оглобли бороны] / Zugstangen der Egge (vgl. russ. волок).
ḱiĺd́emńe E:Gor Sob, ḱiĺd́iḿńä̆ E:Ba (Dem. zu ḱiĺd́eḿe) [лошадка] / Pferd. ḱiĺd́emńe t́ŕi, a vašijakšni͔ E:Gor (Sob) Er hält Pferde, sie fohlen nicht.
*ḱiĺd́ekšne͔ms E:Mar StSosni Škud ― *ḱiĺd́əkšńəms (: ḱeld́ekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ḱiĺd́ems, ḱiĺd́əms) [запрягать] / anspannen, vorspannen. śiśem alašat ḱiĺd́ekšne͔śt́ E:Mar (112) Sieben Pferde spannten sie an. [ḱiĺd́ikšni͔ńźe] iĺeĺejka rakšanzo E:Škud (VII272) Ilelejka spannte seine Pferde an. kolmo rakšińet́ źińa ḱiĺd́ekšne͔ś E:StSosni (I274) Sinja spannte drei Pferde an.
ḱiĺt́ńems E:Mar [Bug] NSurk ― *ḱiĺńəms (: ḱelńa·n, ḱilńi) M:P (Iter.-Frequ. zu ḱiĺd́ems) [запрягать] / anspannen. ḱiĺt́ńeś[‑]povoĺeś radaj eśinʒe͔ rakšanʒo E:Bug (V304) Radaj schirrte und spannte sein Pferd an.
*ḱiĺt́ńekšne͔ms E:Jeg (Frequ. zu ḱiĺt́ńems) [запрягать] / anspannen, vorspannen. koto alašat [ḱiĺt́ńekšne͔ź] (II535) Sechs Pferde sind vorgespannt.
*ḱiĺńəkšńəft́əms (: ḱeĺńekšńeft́a·n) M:P (Kaus. zu *ḱiĺńəkšńəms).
*ḱiĺńəft́əms (: ? ḱeĺńift́a·n, ‑i) M:P (Kaus. zu ḱiĺńəms).
*ḱiĺńəfńəms (: ? ḱeĺńifńa·n) M:P (Frequ. zu ḱiĺńəft́əms).
ḱiĺćems E:Mar (Frequ. zu ḱiĺd́ems).
*ḱiĺd́əvə̑ms (: ḱiĺd́ev́i) M:Pš, *ḱiĺd́uvə̑ms [M:Mam] (Refl.-Pass. zu ḱiĺd́əms) [запрягаться] / angespannt werden. af [alašańä, t́äd́akaj‑]avaj, [t́eenza ḱiĺd́uv́i] (IV85) Er kann ein Pferd noch nicht anspannen, liebe Mutter [ein Pferd kann nicht von ihm angespannt werden].
ḱiĺd́evt́ems E:Bug Večk SŠant ― *ḱiĺt́ft́əms (: ḱeltft́a·n, ‑i) M:P (Kaus.) [заставлять запрягать / anspannen lassen]. mon ḱiĺd́evt́ija karco rakšińem [E:Bug] (V356) Ich liess mein Pferd im Stall anspannen. ḱiĺd́ivt́i[‑povod́ivt́i] mon polam ḱecte͔ mazi͔ gńedoiń ńej E:SŠant (I59) Ich liess den schönen Grauen von meinem Gemahl anspannen.
*ḱiĺt́fńəms (: ḱeltfńan, -i) M:P (Frequ. zu ḱiĺt́ft́əms).
1ḱiĺd́i·ḿ M:Aleks [? знакомый] / ? Bekannter. [ḱeĺḿä]-porasta trafań aldaḱi·mś, trafań aldaḱi·mś, tatarə̑ń ḱiĺdi·mś (IV269) Trafas Aldakim aus Kelmä-Pora, Trafas Aldakim, ein Bekannter der Tataren. — [? < Tat.].
ḱiĺej ChrE E:Mar VVr Večk, ḱiĺeŋ́ E:Atr, ḱiĺi·j E:Ba Kad, ḱiĺij E:Kažl (Nom. Pl. ḱiĺiᵪ́t) ― ḱelu ChrM M:P (Gen. M:P ‑və̑ń, Abl. ‑da, Nom. Pl. ‑ft) берёза / Birke. ḿińeḱ uĺi maze͔ t́ejt́eŕeńeḱ, t́eĺeńeḱ[‑]ḱize͔ńeḱ panarozo v́ejḱe. – ḱiĺejiś E:Mar (244) Wir haben ein schönes Mädchen, im Winter und Sommer hat es dasselbe Hemd an. – Die Birke. pokš́ ḱit́ krajga aš́č́it́ ḱiĺiᵪ́ńä E:Kažl (182) An den Seiten des grossen Weges stehen die Birken. | ḱiĺej-ḱesak E:NBajt [березняк / Birkensträhne]. ukštor-salmuks, ḱiĺej-ḱesak. (nuźaks) (VI230) Eine Ahornnadel, eine Birkensträhne. (Ein Faulenzer). | ḱiĺej-koŕeń E:Mar [корень берёзы] / Birkenwurzel. ḱiĺej[‑]koŕenc kuči͔źe (215) Sie hat (die Krankheit) in die Wurzel der Birke geschickt. | ḱelu-kunda M:Sandr [сделанная топором зарубка в берёзе] / mit einer Axt in die Birke gehauene Kerbe, in die der Birkensaft läuft; daraus schlürfen die Kinder ihn mit Schilfrohren (ĺud́i). | ḱiĺej-kurakš E:Ba ― ḱelu-kura·kš M:Sučk [березняк (12-15 феревьев)] / eine Birkengruppe von 12-15 Bäumen (viel kleiner als kura) (E:Ba); [берёзовый кустарник] / Birkengebüsch (M:Sučk). | ḱiĺeŋ́-kuŕńa E:Atr [березняк / Birkenhain]. | ḱiĺej-kut́olka E:VVr [серёжка берёзы / Birkenkätzchen]. | ḱelu-mokə̑ŕ M [берёзовая колода] / Birkenklotz. | ḱiĺij-na·l E:Kad, ḱiĺij-nal E:Kažl ― ḱelu-nal ~ ḱel-nal M, ḱe·lu-na·l M:P (Nom. Pl. ‑ʿt) [березняк] / Birkenwald, Birkenhain (E:Kad: ein grösserer). | ḱel-nalń paŋgə̑(ńä) M:Sel волнушка / Pferde- od. Kuhreizker (Agaricus torminosus). [ḱeluńä·t́] ala ḱel[‑]nalń paŋgə̑ńäś (IV336) Der Birkenpilz unter der Birke. | ḱe·lu-na·lńä M:P, ḱel-nalńä M:Kr (Dem.) [березняк] / Birkenwald, Birkenhain. | ḱiĺij-nalks E:Kažl (Nom. Pl. ‑t) [пускающий побеги (единичный) берёзовый куст] / Schösslinge treibender (einzelner) Birkenbusch. | ḱiĺij-nalna E:Kažl (Nom. Pl. ‑t) id. | ḱeĺ-narmuń E:Kozl (in einem Zauberspruch) ― ḱelu-narməń ~ ḱel-narmə̑ń [M:?P], ḱelu-narməń M:Sučk, ḱel-narmə̑ń M:Ur [Temn] [тетёрка] / Birkhuhn. v́eŕe pazoń ṕeĺd́e valkśt́ śiźǵeḿeń śiśem ḱeĺ-narmut́ E:Kozl (III75) Von Vere-pas her (kommend) haben sich siebenundsiebzig Birkhühner niedergelassen. | ḱel-narmə̑ńńä M:Temn (Dem.) id. isańät́ pŕas ‒‒‒ v́iŕeń mazə̑ ḱel[‑]narmə̑ńńä (VIII290) In dem Weidenwipfel ‒‒‒ (liess sich nieder) ein schönes Birkhuhn [des Waldes]. | ḱiĺej-paŋgo E:Gor Večk, ḱiĺe·j-paŋgo· E:Is, ḱiĺij-paŋga E:Ba ― ḱelu-paŋga [M:?P] Sučk волжанка / ein Pilz (E:Gor); подберёзовик / Birkenpilz (Boletus scaber) (E:Ba Večk); белянка / ein Pilz (E:Is M:Sučk); волнуха / Birkenschwamm (M:P). | ḱiĺej-poĺina E:VVr [берёзовое полено] / Birkenscheit, Birkenklotz. | ḱiĺej-pŕa-evś E:Večk Is Vez, ḱiĺi·j-pŕa-evś E:Ba ― ḱelu-pŕä-ävś M:Sučk [детская болезнь] / eine Kinderkrankheit (E:Večk Vez: [чахотка] / Auszehrung) (E:Večk Vez Ba); [накожная болезнь, краснуха] / eine Hautkrankheit, die die Haut rot macht (E:Is). ḱiĺej[‑]pŕa[‑]evś paŕan, sobačej starośt́ paŕan E:Vez (III136) Ich bade die Birkenwipfel-evś-Krankheit, ich bade die sobačej-starośt́-Krankheit. äjd́i·ńt́ ḱi·ĺij-ṕŕä·v́śinza [ṕid́i·sa‑]pańca· E:Ba (VII396) Ich verbrenne und vertreibe die ḱi·ĺij-ṕŕä·v́ś-Krankheit des Kindes. moń id́əźä ćok ḱelu-pŕä-ävś araś M:Sučk Mein Kind ist wie an Birkenwipfel-ävś-Krankheit erkrankt. | ḱiĺej-pulo E:Mar Večk, ḱiĺej-pulo (-bulo) E:VVr Jeg ― ḱelu-pula M:Sučk, ḱelu·-bə̑la· M:Jurtk [березняк] / Birkengebüsch, Birkenwald. | ḱiĺej-rošča E:Mar [берёзовая роща] / Birkenhain. | ḱiĺej-tarad (-tarat) E:Mar [берёзовая ветвь / Birkenzweig]. | ḱiĺej-taradǵe E:VVr (Dem.) id. | ḱelu-uksə̑s M:Sučk [толстый слой берёзового сока на стволе берёзы; используется знахарями в качестве лекарства] / die dicke Schicht unten an der Birke, die aus rinnendem Birkensaft entsteht; sie wird von den Zauberern als Arznei gebraucht. | ḱiĺij-u·ksnuvks E:Ba Kad ― ḱelu-uksə̑lks M:Čemb [берёзовый сок поздней весной] / Birkensaft später im Frühjahr, wenn er nicht mehr trinkbar ist. | ḱiĺej-v́ed́ E:Mar, ḱiĺi·j-v́äd́ E:Ba [берёзовый сок] / Birkensaft, Birkenwasser. | ḱiĺej-v́iŕ E:VVr [березняк] / Birkenwald. | ḱiĺej-v́iŕńe E:NBajt (Dem.) id.
*ḱiĺejiń E:Mar, ḱiĺe·iń E:VVr, ḱiĺejeń E:Is, ḱiĺiiń E:Kažl ― ḱeluvə̑ń M:P (Adj.) [берёзовый] / birken, aus Birkenholz, aus Birken bestehend, Birken-. | ḱiĺejeń ḱiŕks E:Is, ḱiĺiin ḱiŕks E:?Kažl [Kal] [венок из берёзовых ветвей] / Kranz aus Birkenzweigen, den die Mädchen zu Pfingsten (E:Is: eine Woche nach Pfingsten) in den Fluss werfen, um daraus ihr künftiges Schicksal vorauszusehen (vgl. końa: końafks). | ḱeluvə̑ń ṕeŋgat M:P [берёзовые поленья, берёзовая древесина / Birkenscheite, Birkenholz]. | ḱiĺeń [? ḱiĺejeń] rošča E берёзовая роща / Birkenhain. | ḱiĺe·iń rošči·ńe E:VVr (Dem.) id. jaka·ś ḱiĺe·iń rošči·ńes (II355) Sie ging auch in ein Birkenwäldchen.
ḱiĺejǵe E:VVr (Dem. zu ḱiĺej) [берёзка] / Birke. | avaka-ḱiĺejǵe E:VVr [берёза бородавчатая] / Trauerbirke. śińtŕe·ś (‑ńdŕ‑) ava·ka-ḱiĺe·jǵe (II355) Sie brach eine Trauerbirke.
ḱiĺijńä E:Ba ― ḱeluńä M:P Sel Temn (Dem. zu ḱiĺej, ḱelu) [берёзка] / Birke. ṕeŕvoj čuftuś, vaśiń čuftuś aša ḱiĺijńä E:Ba (VII434) Der erste Baum, der erste Baum ist eine weisse Birke. [roščańä·t́] esa pargu·n ḱeluńäś [M:Sel] (IV336) [Sie ist wie] die dichte Birke im Wäldchen.
ḱiĺgə̑ks M:P Ins [?Sel] [осадок растопленного масла] / Bodensatz der geschmolzenen Butter (M:P [?Sel]: auch des ausgelassenen Fettes allg.; M:Ins: wird mit Brei gegessen).
ḱiĺidnaj M:Pičep [? посредственный / ? mittelmässig ? od.: разговорчивый / gesprächig]. oᵪ, jotksta śt́eŕec, jäf́t́eŕ, ṕäk ćeb́äŕ: śiŕidnaj śeŕńä, ḱiĺidnaj ḱeĺńä (VIII286) Aber die mittlere Tochter, die verdammte, ist sehr schön: sie ist eine von mittlerer Grösse, eine von mittlerer Breite.
ḱiĺkš E:Mar VVr Ba Kad Kal Večk Is Jeg, ḱiĺč ~ [?] ḱiĺkš E:Atr ― ḱiĺkš ~ ḱiĺgəkš M:P, ḱiĺkš M:Mam Sel Ur, ḱiĺkš ~ kə̑ĺkš M:Čemb, ḱilgəkš M:Jurtk петля / Schlinge (E:Mar Atr VVr Ba Kad Večk Jeg M:P [ḱiĺkš, ḱiĺgəkš] Čemb Sel Jurtk); [птицеловная сеть] / Vogelschlinge (E:Kal); [основа (холста), сплетённая в цепь] / zur Kette gezogener Aufzug (E:Ba Večk Is); [? узел, ? кудель] / ? Verfitzung, ? Bündel (M:Čemb); [вышивка на поясе] / ein Zierat am Gürtel (M:P [ḱiĺkš]: ein an beiden Seiten vom Gürtel herabhängender Zierat der jungen Frauen, der mit Muschelschalen geziert ist; M:Mam: [большая кисть с раковинами] / eine grosse Troddel mit Muschelschalen) (M:P Mam). [ṕeŕfkanza] karkstaś son poju-lopa, [taŕä, ḱiĺkšə̑nzə̑n] [M:Mam] (IV136) Tarju umgürtete sich mit einem Troddel-Gürtel mit Espenblatt(-Stickereien).
ḱiĺkšḱe E:Mar ― ḱiĺkšḱä· (kəĺkšḱä·) M:P (Dem. zu ḱiĺkš).
ḱiĺkšu M:Vert [с кистями] / mit Schlingentroddeln versehen. ej tosa karksaj ḱiĺkšu[‑]ḱeĺkšu son karkskanzan (VIII488) Dann bindet sie sich den Schlingengürtel um.
ḱiĺkšams E:Mar Ba Večk Is SŠant, ḱiĺča·ms E:Atr, ḱiĺkša·ms E:Kal ― kəĺkš́a·ms M:Pš, ḱiĺkšams M:Ur, ḱiĺkša·ms [M:?Sučk] [затягивать, завязывать петлей] / in Schlingen ziehen (E:Mar), den Aufzug zur Kette ziehen od. knüpfen, Schlingen in die Kette ziehen (E:Ba Kal Večk Is SŠant M:Pš Ur), in eine Schlinge ziehen, eine Schlinge machen (M:Pš [?Sučk]), (den Zwirn) zu einer Fingersträhne winden (E:Atr). koct-puloś eŕav́i ḱiĺkšams [E:Večk] [Man muss den Aufzug zur Kette schlingen].
ḱiĺkšaź: ḱiĺkšaź koct-pulo E:Ba Večk [основа холста с петлями] / in Schlingen gezogener Aufzug.
ḱiĺkšavks E:Mar [нитка, основа, цепь с петлями] / in Schlingen gezogenes Garn, Aufzug, Kette.
ḱiĺkšavksḱe E:Mar (Dem. zu ḱiĺkšavks).
ḱiĺkštams E:Mar, ḱiĺčt́ams E:Atr, ḱiĺkšt́ams (ḱiĺkšt́a·ms) E:VVr Ba Večk ― kəĺkštams ~ kəĺkšta·ms ~ ḱiĺkšta·ms M:P, kəĺkštams M:Pš, kəĺkšta·ms M: Čemb Mam Sučk, ḱiĺkšta·ms M:Sel, ḱiĺkštams M:Ur, kəĺəkšta·ms M:?Jurtk, kəĺə·kštams M:Jurtk (Mom.) связать удавкой, затянуть петлей / in eine Schlinge ziehen, zu einer Schlinge knüpfen (E:Mar: nur eine einzige Schlinge machen; E:Ba Večk: éine Schlinge in die Aufzugskette machen; M:P Pš Jurtk bes.: den Aufzug zur Kette schlingen) (E:Mar VVr Ba Večk M:P Pš Čemb Mam Sel Sučk Jurtk); [давить, душить] / würgen, erwürgen (E:VVr Ba Večk M:P Čemb Mam Sel); причалить / festbinden, vertäuen (M:Ur). ḱiĺkšt́i·źä pŕanza E:Ba [Er erwürgte sich]. vazə̑ń kə̑rga·ks [sońńä kəĺəkšta·źä] M:Mam (IV121) Wie einen Kälberhals würgte er sie. kəĺə·kštak ṕet́ĺä·! M:Jurtk Mache eine Schlinge!
kəĺkšta·ma M:Kr Saz [сплетённая кисть пояса] / mit einer Schlinge am Gürtel befestigte Troddel, die reich mit “Münzen” verziert ist. ṕeŕfkanza karkstaft oću śokə̑nzə̑n, oću śokə̑nzə̑n soń ḱəĺkšta·manzə̑n M:Kr (IV17) Sie hatte sich ihre grosse Troddeln umgebunden, ihre grosse Troddeln, ihre Schlingentroddeln.
ḱiĺkšńems E:Mar VVr Večk ― ḱiĺkšnəms M:P, kəĺəkšńəms [M:?Jurtk] ~ kəĺə·kšńəms M:Jurtk (Frequ.-Iter.) [прикреплять петлей] / in Schlingen ziehen (E:Mar); связать удавкой, петлей затянуть / etw. in eine Schlinge ziehen (M: P); [сплетать основу (холста) в цепь] / den Aufzug zur Kette schlingen (E:VVr M:Jurtk); [делать петлю] / eine Schlinge [? Schlingen] machen (M:Jurtk).
ḱiĺkšńemka E:VVr [основа (холста), сплетённая в цепь] / zur Kette gezogener Aufzug.
ḱińa·l E:Kad, ḱińal E:Kal Večk [какое-то растение (жёлтый цветок)] / eine Pflanze (die Blüte gelb) (E:Kad); папоротник / Farnkraut (E:Kal Večk).
ḱińäź E:Mar, kńaź E:Večk [князь] / Fürst. | ińe kńaź E:Večk [“великий князь”] / “Grossfürst”, Ehrentitel des ersten Begrabenen des alten, schon verlassenen Begräbnisplatzes. | ińe-kńaź-ava E:Večk [“великая княгиня”] / “Grossfürstin”, offenbar Frau des “Grossfürsten”. ińe kńaź konŋka[‑]at́a, ińe[‑]kńaź-ava konŋka[‑]baba, štafti͔ŋk kolmo kojḿe laŋk modaŋk (III162) Grossfürst Konka-Alter, Grossfürstin Konka-Alte, befreit euch von den drei Schaufeln eurer Erde! | ḱińäź-ava E:Mar [княгиня] / Fürstin. — [Russ. князь].
ḱińeĺ ~ ḱińaĺa E:Vez [назв. реки] / Name eines Flusses. od ʒ́oraś komaś ḱińeĺc śiḿeḿe, ‒‒‒ ḱińeĺ potmaksos son ti͔lkad́iźe. ḱińeĺeń kuvalt sonʒo noldi͔źe (I241) Der Knabe beugte sich zur Kinelj nieder, um zu trinken. ‒‒‒ sie stiess ihn auf den Grund der Kinelj, die Kinelj abwärts liess sie ihn (treiben). vaj ad́a, polaj, ḱińaĺa[‑]lugas, už ad́a, vastaj, ḱińaĺa[‑]čiŕes (I240) Komm, Gatte, auf die Kineljwiese, komm, Mann, ans Ufer der Kinelj! — Russ. Кинел, -ль.
ḱińems E:Mar VVr Večk, *ḱińems (: ḱińan) E:Jeg, ḱińi·ms E:Ba [чесаться] / jucken.
ḱińi E:Mar [чешущийся] / juckend. | ḱińi kańćav E:Mar [чешущийся дерматомикоз, лишай] / juckende Schwinde.
ḱińima E:Jeg (Nym.) чесотка / Krätze (Scabies).
ḱińi·d́ims E:Ba [чесаться] / jucken (intr.).
ḱińeźev́ems E:Mar (Inch. zu ḱińems) [зачесаться] / zu jucken anfangen.
ḱińet́ems E:Mar VVr StMokl, *ḱińit́ems (: ḱińit́an) E:Jeg, ḱińi·t́ims ~ ḱińit́ems E:Ba, ḱińit́ems ~ ḱińet́ems E:Večk, *ḱińit́əms [E:?Nask] [der F. nach Pass. zu ḱińems] [чесаться] / jucken. pŕam ḱińet́i E:Mar Mein Kopf juckt. ḱed́e·m karma·ś ḱińit́əḿä [E:?Nask] Meine Hand fing an zu jucken. ḱińit́an E:Jeg Es juckt mich. a čavśiĺće son ḱińet́i ṕiŕanʒo E:StMokl (V206) Sie lauste ihr nicht den juckenden Kopf.
ḱińet́ima E:Gor, ḱińi·tᴉḿä E:Ba [зуд] / das Jucken. ḱińet́imanʒo sajsi͔ E:Gor [Er nimmt ihm das Jucken weg].
ḱińet́eft́ems E:Večk (förml. Kaus. zu ḱińet́ems) [чесать(ся)] / jucken (intr. u. tr.).
ḱińev́emks E:VVr (Refl.-Pass. zu ḱińems) [чесаться] / jucken.
ḱińev́t́ems E:Mar VVr, *ḱińift́ims E:Kad, ḱińᴉft́ᴉms (ḱińᴉft́ums) E:Kažl (förml. Kaus. zu ḱińems) [чесать] / jucken (E:Mar VVr Kazl: tr. u. intr.; E:[intr.] чесаться / jucken) (E:Mar VVr Kažl). moń ḱet́ś a ḱińif́t́e E:Kad Mir juckt [jetzt] die Hand.
ḱińift́ima E:Kad, ḱińift́iḿe E:Kal [зуд] / das Jucken. ḱińift́imam saś E:Kad Es juckt mich, ich muss mich jucken (eig.: Mein Jucken ist gekommen).
ḱińᴉft́algᴉ͐ftᴉ͐ms E:Kažl [чесать] / jucken (tr.).
ḱińəd́əms (1. Sg. Präs. M:P kəńəd́a·n, 3. Sg. ḱińəd́i) M:P Pš [повторять одно и то же] / unaufhörlich dieselben Worte wiederholen, mehrere Male seine Worte wiederholen, eine u. dieselbe Sache wiederkäuen.
ḱińət́kšńəms (1. Sg. Präs. kəńət́kšńa·n) M:P (Frequ.) id.
ḱipa·j E:Is [женское имя] / ein Frauenname. pat́i·ńet́[‑]ja·lakst ḱipa·jt́[‑]okśa·t kavo·ńesk (I159) Die Geschwister Kipaj und Oksja sind (nur) zwei.
ḱipańa E:SŠant [женское имя] / ein Frauenname. si͔ń pat́at[‑]sazort ḱipańat[‑]okśat kavońest (I156) Die Geschwister Kipanja und Oksja waren (nur) zwei.
ḱiṕiń E:Kad ― ḱipəń M:Pš An [утвердительное слово, употребляемое с прилагательным ‘белый’ / ein mit dem Adj. ‘weiss’ gebrauchtes affirmatives Wort]. kod(a) akša ḱipəń M:An [? Weiss wie ein Hemd, ? wie ein weisses Hemd] (wird von einer sehr weissen Leinwand gesagt). son aši͔ ḱi·ṕiń koda t́ijiv́ś E:Kad [? Er ist wie ein weisses Hemd geworden] (wird von einem alten Menschen gesagt). son koda ḱi·ṕiń a·ša E:Kad [? Er ist weiss wie ein Hemd] (wird von einem Weisshaarigen gesagt). | ḱipəń akša M:Pš [белоснежный] / schneeweiss. kotfə̑źä ḱipəń akša Meine Leinwand ist schneeweiss. — Tat., tschuw.
ḱiṕḱe E:MKka [плохая, старая поношенная верхняя рубашка] / schlechtes, altes, abgetragenes Hemd, das bei gröberen Arbeiten über ein anderes Hemd gezogen wird. — Tschuw. kipkä.
ki͔ravod (~ ki͔ravot) E:Šokša [хоровод / Reigentanz der Jugend]. son uĺińt́av, son ki͔ravots eź ĺiśńiḱ (VII440) Sie ging nicht auf die Strasse, nicht in Reigen. — [Russ. хорово́д].
ḱirda E:Mar Ba Petr Večk Jeg ― kə̑rda· ML(M) M:P Jožka ?Perchl Katm [раз] / Mal, (E:Petr auch:) (als Par.-Wort zu koj) обычай, обряд / Sitte, Brauch, Lebensart, Verfahrensweise, (M auch:) (als Par.-Wort zu ila·) [праздник, празднество, пиршество] / Fest, Feier, Gelage, (M:Jožka auch:) [поминание покойного в третий день после смерти] / die Gedächtnisfeier des 3. Tages nach dem Tode. uĺiń[‑]d́äŕaj t́e kojńe, uĺiń[‑]d́äŕaj t́e ḱirda E:Petr (VIII218) Wenn es (wirklich) ein solches (‘dieses’) Lebensgesetz gibt, wenn es (wirklich) eine solche Lebensordnung gibt. ḿäs ašət́ moĺä ila·zə̑n, ton ašət́ jaka kə̑rda·zə̑n M:?Perchl Warum bist du nicht zu meinem Gastmahl gekommen, (warum) hast du nicht mein Gelage besucht? iśak t́ijəńd́ət́ ton ila·t-kə̑rda·t [M:?P] Du hast gestern ein Fest gegeben. ot́śu paĺäś, ot́śu štšamaś ot́śu vasts jakams, kut́ ot́śu vasts, kut́ ot́śu t́evs vaj ilas-kr̥das M:Jožka [Das grosse Hemd, das grosse Hemd (= Festhemd) ist da, um grosse Gelegenheiten zu besuchen, für grosse Gelegenheiten, für Gastmahle und Gelage]. mon ila·va jakśəkšńəń ‒‒‒ mon kə̑rda·va jakśəkšńəń M:Katm (IV466) Ich habe (früher) Hochzeiten besucht, ‒‒‒ ich habe (früher) Festgelage besucht. kə̑rda·t́t́, kə̑rda·t́t́, d́äd́akańäj, kə̑rda·ń kormańat M:Jožka [Opfere, opfere, Mutter, Festspeisen!]. | ila·-kə̑rda· M:P Pläj Jožka Katm [обрядовая часть свадьбы] / zeremonielle Umrahmung der Hochzeit (M:P). | koj-ḱirda E:Gor [обычай, привычка] / Sitte, Brauch, Gewohnheit (= koj). si͔nst iśt́amo koj-ḱirdast Sie haben einen solchen Brauch. | v́ejiń ḱirda E:Mar, v́ejeń ḱirda E:Atr, v́ejeń ḱirda ~ v́ejeń ḱiŕda E:Večk, v́ejeń ḱiŕda E, v́äjeń ḱirda E:Gor, v́eiń ḱirda E:SŠant, v́ä·iń ḱi·rda ~ v́äjᵪḱin ḱirda· E:Ba, v́i·iń go·rda E:Kad ― t́ift́əń kə̑rda· M:P Čemb Sučk, ft́iń gə̑rda M:Sel, ft́iń gə̑rda· M:Jurtk [одинарный] / einfach (z.B. Schnur, Hemd [ohne Futter]). son v́ejiń ḱirda E:Mar Er ist im “einfachen Kleide”, im blossen Hemde (ohne Oberkleider). mon karksa·ń ft́iń gə̑rda· M:Jurtk Ich band den Gürtel einmal um den Leib. | ft́iń gə̑rda śeĺməńa- M:Sel [? назв. узора для вышивания / ? Name eines Stickerei-Musters]. | kavtoń ḱirda ~ kavuń ḱirda E:Mar, kaftoń ḱirda ~ kavoń ḱirda E:Atr, kaftᴉ͐ń ḱirda ~ kau·ń ḱirda E:Ba, kavoń ḱirda ~ kavoń ǵiŕda E:Večk, kavə̑ń gorda E:Katm Kad ― kaftə̑ń kə̑rda· M:P Sučk Temn, kaftə̑ń gə̑rda M:Čemb Sel Jurtk [два раза, дважды] / zweimal; [двойной] / zweifach (z.B. Strick, Schnur), doppelt. mo·n karksa·ń kaftə̑·ń gə̑rda· M:Jurtk Ich band den Gürtel zweimal um den Leib herum. roŋgə̑ńac v́eĺʿt́af akša nulasa, akša nulasa, kaftə̑ń kə̑rdasa M:Temn (VIII310) Ihr Körper ist mit weissen Fetzen bedeckt, mit weissen Fetzen, mit zweifachen (Fetzen) (Ober- und Unterkleid in Fetzen). | kolmoń ḱirda E:Mar NBajt SŠant ― kolmə̑n kə̑rda M:P, kolmə̑ń kə̑rda (kolmə̑ŋ gə̑rda) M:Sel [три раза, трижды] / dreimal; [тройной] / dreifach. t́e ṕiksi͔ś kolmoń ḱirda E:Mar Dieses Seil ist dreifach. ḿeźe sov́i paro-čiś, kolmoń ḱirda kolmonzi͔ḱ E:SŠant (VI98) Was an Eigentum einkommt, macht es dreifach! kolmoń ḱirda kortafti͔źe E:NBajt (V380) Dreimal sprach sie Zaubersprüche. mamats [kolmə̑ń] kə̑rda (kolmə̑ŋ gə̑rda) [aškə̑də̑źń] ḱäd́nzə̑n M: Sel (IV819-20) Seine Mutter umwickelte seine Hände dreifach. | ńəĺəń kə̑rda· M:P [четырёхкратный] / vierfach. | v́et́əń kə̑rda· M:Kr [пятикратный] / fünffach, fünffältig. ton laŋgə̑zt ščaka v́et́əń kə̑rda· paĺät́ńəń [Ziehe dir an deine fünffachen (= fünf übereinander zu ziehenden) Hemden!]. | koto·ńḱi·rda E:Ba, kotońḱirdaš E:Večk Atr, kotkᴉ͐rda·ś E:Kažl ― kotkə̑rda·ś M:P Pš Čemb, kotə̑ńkərda· ~ kotə̑ŋgə̑rda· M:Šuck, kotə̑kə̑rdaś M:Ur сычуг / Fettmagen, Käsemagen, Labmagen. | śiśemḱirda E:SŠant сычуг / Labmagen. | śiśeḿeń ḱirda E:Bag [семь раз / siebenmal]. śiśeḿeń ḱirda maksi͔k! (VI140) Gib es siebenfach (zurück)!
-ḱirdaš, ‑kᴉ͐rda·ś, ‑kə̑rda·ś: kotońḱirdaš E:Atr Večk, kotkᴉ͐rda·ś E:Kažl ― kotkə̑rda·ś M:P Čemb Pš, kotə̑kə̑rdaś M:Ur сычуг / vierte Abteilung im Magen der Wiederkäuer, Fettmagen, Käsemagen, Labmagen. | śiśemḱirdaš E:Is id. (= koto·ńḱi·rda E:Ba, kotə̑ńkə̑rda· (kotə̑ŋgə̑rda·) M:Sučk, śiśemḱirda E:SŠant).
ḱirga ~ ḱiŕga ~ korga ChrE, ḱirga E:Mar Hl Ba, ḱiŕga E:Atr VVr Večk NSurk MKka SŠant Jeg, ki͔rga· (Nom. Pl. ki͔rk) ~ korga· E:Kad, korga E:Kal Kažl [Šir] ― kə̑rga· ChrM M:P Pš, kə̑rga M:Sel (Prol. kə̑rga·va, Nom. Pl. kə̑rga·t) [шея] / Hals. ḱirganzo ṕeŕka tapardaś, ḱ. ṕ. kutmurdaś E:Mar (164) Sie wickelte sich um seinen Hals, sie wand sich um seinen Hals. pokš ḱev́ińt́ ḱirgazunzu sodi͔źi E:Hl (178) Er band einen grossen Stein um ihren Hals. ńed́a·ka, uŕa·kaj, korga·zun! [E:Šir] (II433) Umhalse mich, Schwägerin! | ḱed́-ḱirga E:Mar, ḱed́-ḱiŕga E:VVr Večk Vez, ḱed́-go·rga E:Kad ― ḱäd́-kə̑rga· M:P [Mam Čemb Sučk] [запястье] / Handwurzel (E:Mar Kad Vez M:Čemb); [внутренняя сторона локтя] / Innenseite des Ellbogengelenks (Handwurzel = ḱät́ks M:Sučk) (E:VVr M:P Sučk). udi͔ ḱed́-ḱiŕgaso E:VVr [Es schläft auf dem Arme]. kuvaka lokšo ḱed́[‑]ḱiŕgasonʒo E:Vez (II16) Er hat eine lange Peitsche um das Handgelenk (gewickelt). muškə̑ń vožjanza [ḱäd́‑]kə̑rga·sə̑nza [M: Mam] (IV284) Er hat einen Hanfzügel um seine [?] Handwurzel (geschlungen). | kə̑rg-a·lks M:Sel Sučk [ожерелье] / Halsband; [воротник рубашки] / Hemdkragen (M:Sel); [снизка бус] / Perlenschnur (M:Sučk). | ḱirg alo umaŕ E:Mar [адамово яблоко] / Adamsapfel. | ḱirga-eźńe E:Sob [шейный позвонок] / Halswirbel. prośt́it́ [ḱiŕga]-sanonʒo, ḱiŕga-eźńenʒe͔ (III100) Befreie [von der Krankheit] seine Halsader[n] [? -sehnen], seinen [seine] Halswirbel! | kr̥ga·də̑ma M:Pal [kə̑rga· + kadə̑ma] [“оставление горла”] / bei dem im Dorfe Palajewka, Bez. Insar, Gouv. Pensa, bei Neumond nach der Getreideernte im Namen der “Ackermutter” begangenen Opferfest wurde der Schlund (kr̥ga·-paŕ) des Opferochsen in den Fluss (ĺäj) geworfen, weshalb das Opferfest kr̥ga·də̑ma [“Verlassen des Schlundes”] genannt wurde. | ḱirga-lovaža (ḱirga-lo·važa) E:Ba, ḱiŕga-lovaža E:Is [ключица] / Schlüsselbein. | ḱirgava paća E:Mar, ḱiŕgava paća E:VVr Večk, ḱirga·va pa·ća E:Ba [шарф] / Halstuch (sowohl bei Männern als bei Frauen). | kə̑rga·-pakaŕ M:Sučk [ключица] / Schlüsselbein. | ḱirga-pakš E:Mar Ba, ḱiŕga-pakš E:Atr VVr Večk Is, korga-pakš E:Kal [пищевод] / Speiseröhre (E:Večk: von aussen) (E:Mar Večk); [? двойной подбородок] / ? Doppelkinn (E:Atr Kal); [адамово яблоко] / Adamsapfel (E:Ba). | ḱirga-paŕ E:Mar Ba, ḱiŕga-paŕ E:Atr VVr Večk Is ― kə̑rga·-paŕ ChrM M:P Čemb Kars Sučk, kr̥ga·-paŕ M:Pal горло, глотка / Kehle, Gurgel, Schlund, Luftröhre, Speiseröhre (E(allg.) M(allg.)); [адамово яблоко] / Adamsapfel (E:Atr). pojlańac uĺi, kə̑rga·-paŕgan af moĺi M:Kars (IV368) Sie hat Getränk, (aber) es geht nicht mir durch die Kehle. | ĺekśima-ḱiŕga-paŕ E:Večk, ĺekśe·ma-ḱirga·-paŕ E:Ba, ĺekśeḿeń ḱiŕga-paŕ E:VVr [трахея] / Luftröhre. | śiməm-kə̑rga·-paŕ M:P [пищевод] / Speiseröhre. | kə̑rga·-paŕńä M:P (Dem.) id. | kə̑rga·ń päĺćək ~ kə̑rga·ń ṕäĺćəḱ M:P, kə̑rga·ń päĺćək M:Sučk, kə̑rga·ń ṕäĺćəḱ M:Sar [обнявшись, в обнимку] / Hals an Hals, einander umhalsend. kə̑rga·ń ṕäĺćək ḱäŕmət́kšńiᵪ́t́ M:Sar Sie umklammern sich Hals an Hals. | kə̑rga·ń ṕäĺks M:Sel [? снизка бус / ? Perlenschnur, ? Perlennetz] (= kə̑rga·ńä M:Sel vormals). | kə̑rga·ń ṕeŕf M:Čemb [шейное ожерелье] / eine aus verschiedenfarbigen, gekauften Tüchern zusammengenähte, am Halse getragene Brustverzierung. | ḱiŕga-ṕiśt́e E:Is [петля в снаряде для ловли] / Schlinge in einem Fanggerät namens ponaža, worin der Vogel am Halse hängen bleibt. | ḱirga-san E:Sob [шейная жила / Halsader (? Halssehne)]. prośt́it́ ḱirga-sanonʒo (III100) Befreie [von der Krankheit] seine Halsader[n] [? Halssehnen]. | kə̑rga·ń šna M:P [ошейник] / Halsband (des Hundes). | panar-gə̑rga· M:Vert [воротник] / Hemdkragen (= śiv́ä M:Pš). | ṕiĺǵe-ḱiŕga E:Mar Večk, ṕiĺǵe-ḱiŕǵe E:VVr, ṕiĺǵä-korga E:Kažl ― ṕiĺǵä-kə̑rga· M:Čemb [икра ноги] / die Stelle des Unterschenkels unter dem Knie (E:Mar); [предплюсна] / die Stelle gleich oberhalb des Fussblattes, Fussgelenk (E:Kažl); [? лодыжка] / ? Fussknöchel (E:Večk M:Čemb). | śiv́eks-ḱirga E:Mar, śiv́eks-ḱiŕga E:Večk Is, ćifk-korga E:Kažl ― śivə̑ks-kə̑rga· M: Sučk, ćifks-kə̑rga· M:Čemb, čifks-kə̑·rga M:Sel, ć̌ivks-kə̑rga· M:Ur [животное (кошка, собака) с разноцветной полосой на шее] / “Ringelhals”, ein Tier mit einem verschiedenfarbigen Kranz am Halse (z.B. Katze od. Hund mit einem weissen “Halsband”). śiv́eks-ḱirga katkań końd́amo [E:Mar ?Večk] Einer Katze gleich, die einen (weissen) Streifen um den Hals hat. | tolga-ḱiŕga E:Atr [ствол пера] / Federkiel (= tolga-śejeŕks E:Večk).
ḱiŕgaćek E:Atr Večk, ḱirga·ćiḱ E:Ba ― kə̑rga·ćəḱ M:Sučk (Adv.) [обнявшись, в обнимку] / Hals an Hals, einander umhalsend.
ḱiŕgaks ~ ḱiŕga·ks E:Atr Večk, ḱirga·ks E:Ba, ḱiŕgaks E, korga·ks E:Kad Kal, korgaks E:Kažl ― kə̑rga·ks M:P Kr Mam Čemb Sučk Ur [ошейник] / Halsband (des Hundes); [ожерелье] / Halsschnur; (E:Kad Kal:) [нашейное ожерелье] / Halsgehänge. | ṕiĺǵä-korgaks E:Kažl [нижние обмотки на ногах у женщин] / der untere Beinwickel, mit dem die Frauen zuerst das Bein unten ebenso dick wie die Wade machen. | vazə̑ń kə̑rga·ks M:Kr Mam [ошейник для телёнка] / Halsschnur für Kälber. [ḱäd́]-kə̑rga·sə̑nza vazə̑ń kə̑rga·ksə̑ts M: Mam (IV130) [Er hatte] um das Handgelenk einen Halsriemen für Kälber. vazə̑ń kə̑rga·kssa sofań [pondaźä] [M: Mam] (IV285) Er hängte Sofa mit einem Kälberstrick auf.
kə̑rga·ksḱä M:P (Dem. zu kə̑rga·ks).
kə̑rga·ńä M:P Sel, kə̑rgańä M:Temn (Nom. Pl. kə̑rgańat) [urspr. Dem. zu kə̑rga·] [сетчатое ожерелье из бисера] / ein netzartiger Halsschmuck aus Perlen (M: P); бусы / Perlenschnur (= naš́eka M:Sp) (M:Temn); [колье / Halsschmuck] (= kə̑rga·ń ṕäĺks) (M:Sel). | pajar-avań kə̑rga·ńä M:P [шейное украшение из бисера (у девушек)] / Perlennetz (nur bei Mädchen) (= ćifks M:Mam).
ḱiŕgaša E:VVr Večk Is [снизки бус у женщин] / am Halse auf der Brust getragenes Perlennetz bei Frauen (E:VVr Večk); [нитка бус] / Perlenschnur (E:Is: von denen man sogar sieben gleichzeitig tragen kann) (E:Is VVr). valdo· kaĺi·nkań ḱiŕga·šan E:VVr (II356) (Wie) aus hellen Massholderbeeren ist mein Halsschmuck. valdo kaĺinka ḱiŕgašam E:VVr (II320,371) (Wie) helle Massholderbeeren ist mein Halsschmuck. čoĺd́eŕ[‑]kaĺd́eŕ ḱiŕgašat, ḱiŕgastonʒo kaińʒe͔ E:Večk (V452) Den klirrenden Halsschmuck nahm sie sich vom Hals ab.
ḱiŕgaška E:Večk, ḱirga·ška E:Atr [нитка бус у женщин] / am Halse getragenes Perlenband der Frauen, Perlenschnur.
ḱirgakstoms E:Mar Večk, ḱirga·kstums E:Ba ― kə̑rga·kstə̑ms M:P Sučk Jurtk, kə̑rgakstə̑ms M:Ur, kə̑rkstə̑ms M:Sel рыгать / rülpsen, aufstossen (= garkstams E:Atr, ǵirkad́ems E:VVr) (E:Mar Ba Večk M:P Sučk Ur); [откашливаться] / räuspern, sich räuspern (M:Sel). kə̑rga·kstan M:P Es stösst mir auf, ich muss aufstossen. — Vgl. alt. tel. leb. bar. kägir den Schluckauf haben (= käkir). — [Vgl. jedoch auch ḱirga; ḱirgams].
ḱirgakśńems E:Mar [?Večk], ḱirga·kśńims E:Ba ― kə̑rga·kśńəms M:Jurtk [?Sučk], kə̑rgakśńəms M:Ur, kə̑rkśńəms M:Sel (Frequ.-Iter. zu ḱirgakstoms, kə̑rga·kstə̑ms, kə̑rkstə̑ms) [рыгать] / (oft od. wiederholt) rülpsen, aufstossen (E:Mar Ba M:Ur); [откашливаться / (oft od. wiederholt) räuspern, sich räuspern] (M:Sel).
*kə̑rga·kśńəkšńəms (: kə̑rga·kśńekšńan) M: P (Frequ. zu kə̑rga·kśńəms).
ḱirgams ~ korgams ChrE, ḱirgams E:Mar Atr Kad Večk, ḱirga·ms E:Ba, kᴉ͐rga·ms E:Nask, korgams E:VVr Kal Kažl, korga·ms E:Is ― kə̑rga·ms ChrM M:P Pš Kr Čemb Jurtk [скоблить, царапать, рыть, сгребать, выдалбливать] / schaben, kratzen, scharren, harken, aushöhlen; [чистить скребницей] / striegeln; [грести граблями] / (Heu) harken (M:P); [чесать] / (Flachs, Hanf) hecheln, riffeln (M:P Pš Jurtk), (E:Mar Ba Večk Kažl auch:) [украсть] / klauen, (E:Kažl auch:) [выигрывать] / (im Spiel) gewinnen. grošḱe ḱirgan, pondo śija t́et́ jovtan E:Mar (25) Ich kratze ein Zweikopekenstück, ich weihe dir ein Pud Silber. sajima t́ŕošńiḱ, ḱirgama ṕejeĺce͔ ćorańt́eń kaźńeks E:Mar (23) Man soll ein Dreikopekenstück nehmen, man soll (es) mit einem Messer deinem Sohn zur Gabe kratzen. [si͔ŕä] skali͔ńt́ alda [pakšä·t́ńeń] navo·zᴉ͐ń kᴉ͐rga·ma kučci͔·ńźä E:Nask (III237) (Die Stiefmutter) schickt die Kinder den Mist unter der alten Kuh wegzuharken. pakša·t́ńä t́ečä kᴉ͐rǵet́, vandi͔ kᴉ͐rǵet́ E:Nask (III237) Die Kinder harken heute, sie harken morgen. kə̑rga·n vat́st kartsta M:P Ich schaufle den Mist aus dem Stalle. karda kə̑rga·t, alašaćä kuli͔ M:P (IV731) Reinigst du [im Traume] einen Stall, wird dein Pferd sterben. karda kə̑rga·j M:Kr [Er mistet den Stall aus]. krabĺasa kə̑rga·n M:P Ich harke (Heu). t́śif́t́śəmsa kə̑rga·n mot́śḱä M:P Ich kämme (hechle, riffle) Flachs.
ḱirgamo E:Mar Večk ― kə̑rga·ma M:P Sel Sučk [железо для глаженья ложек] / das Eisen, mit dem die Löffel durch Schaben geglättet werden, nachdem sie ausgehöhlt worden sind (E:Mar); скребок / Schabeisen (M:P: mit dem man Mörser, Löffel usw. aushöhlt) (M:P Sel Sučk); [палка для выравнивания зерна] / Streichholz (beim Messen des Korns) (E:Mar Večk M:P Sučk). | kšńəńń kə̑rga·ma M:Sel [железная лопата] / Spaten aus Eisen (mit hölzernem Stiel). | ṕenčiń ḱirgamo E:Mar [железо для выдалбливания ложек] / Eisen, mit dem man Löffel aushöhlt.
ḱirgamka E:Večk, ḱirga·mka E:Ba [палка для выравнивания зерна] / Streichholz (beim Messen des Korns) (= ḱirgamo E:Mar Večk, kə̑rga·ma M:P Sučk).
ḱirgavks E:Mar ― kə̑rga·fks M:P Sel охлопок / Abfall (von Flachs); оскрёбки / Abschabsel (E:Mar: was beim Hecheln des Flachses in der Hechel zurückbleibt).
kə̑rga·fksḱä M:Sel (Dem.) [хлебец] / kleines Brötchen [wird offenbar aus dem Teigrest gemacht, der beim Reinschaben des Teigtroges anfällt].
ḱirkad́ems E:Večk Ba [царапнуть], шаркнуть / streichen (z.B. Streichhölzchen beim Anzünden), scharren, kratzen. — [Vgl. ǵirka·d́ims].
ḱirkśems ChrE E:Mar Ba Večk, ḱirkśims E:Petr, korkśems E:VVr SŠant, korkśums E:Kažl ― kə̑rkśəms M:P Jurtk, kr̥kśəms M (Frequ.-Iter.) [скоблить, соскабливать] / schaben, (ab)kratzen (E:Mar Petr Kažl); [чесать] / hecheln, riffeln (Hanf od. Flachs) (E:SŠant M:Jurtk); [дёргать, развязывать / (auseinander) zupfen, loser machen] (= se͔vt́ńems) (E:VVr). ḱenǯe͔[‑]ṕese͔m ḱirkśisa E:Mar (1156) Ich werde ihn [den Fussboden] mit meinen Nagelenden abkratzen [scheuern]. karḿe [jarmaki͔ńt́] ḱirkśiḿe E:Petr (VIII222) [Sie] beginnt an der Münze zu kratzen. [jarmaki͔ńt́] ḱirkśimsta kundi͔t́ pokščań-babań ĺem E:Petr (VIII6) Beim Kratzen der Münze wendet man sich an die Ahnen. ḱirkśisi͔ź [jarmaki͔ńt́] ḱeŋkš[‑]kočkaŕas E:Petr (VIII6) [Sie] kratzen die Münze über der Türangel.
*kə̑rkśəft́əms (: kə̑rkśeft́a·n) M:P (Kaus. zu kə̑rkśəms).
*kə̑rkśəkšńəms (: kə̑rkśekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kə̑rkśəms).
kə̑rkšta·ms M:Pš Čemb (Mom. zu kə̑rga·ms) [царапнуть, шаркнуть] / kratzen, streichen, mit einem Zug abharken.
kə̑rkšta·d́əms M:P Pš Čemb [Mom. zu kə̑rkšta·ms] [царапнуть, шаркнуть, чиркнуть (спичку)] / kratzen, streichen, (Zündhölzchen) anstreichen, mit einem Zug abharken.
kə̑rkšta·t́ft́əms M:P Čemb (Kaus. zu kə̑rkšta·d́əms).
kə̑rkšt́i·jəms M:P Čemb, kə̑rkšti͔·jəms M:Pš (Frequ.).
*kə̑rga·ftə̑ms (: kə̑rga·ftan, ‑i͔) M:P (Fakt. zu kə̑rga·ms).
*kə̑rga·fńəms (: kə̑rga·fńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kə̑rga·ftə̑ms).
*kə̑rga·fńəkšńəms (: kə̑rga·fńekšńan, ‑i) M: P (Frequ. zu kə̑rga·fńəms).
ḱirka M:P (Gen. ‑ń) [кирка, мотыга] / Hacke, Haue (= mati͔·k, ein selten u. nur gleichsam scherzweise gebrauchtes Wort). — Russ. кирка́; koman. kärki Axt, Beil; kkirg. OT kerki Hacke.
ḱirʿkəd́əməms ~ ḱirʿkəd́əvəms M:P [оживиться незадолго до смерти] / sich kurz vor dem Tode erholen (was als sicheres Vorzeichen des Todes gilt).
ḱirkšt: ḱirkšt moĺe·ms E:Ba [прохрипеть последний раз перед смертью] / das letzte Mal vor dem Tode röcheln, das letzte Geröchel von sich geben.
ḱirnams E:Mar Jeg, ḱirnams ~ ki͔rna·ms E:Kad ― kə̑rna·ms ML(M) M:Kr Alk Čemb Sel Sučk, kə̑rna·ms ~ krnams M:P [храпеть] / schnarchen (E:Mar Jeg Kad M:P Čemb [?Alk]); [хрипеть] / röcheln, schnarren, rasseln (z.B. die Brust eines Kranken) (E:Kad M:Čemb Sel Sučk); [плескаться, ? журчать] / plätschern, ? rieseln (M:Kr). iĺä·t́ madi͔, kə̑rna·j ĺäjńäś kolaj avaŕd́i M:Kr (Sir.) Wenn er sich abends legt, weint er stets (wie) ein rieselnder Bach. — [Vgl. ᵪə̑rna·ms; ᵪ́irne͔ms; 1ḱirne͔ms].
*kə̑rnə̑śəms (: kə̑rnə̑śa·n, kə̑rnə̑śi) M:P (Frequ. zu kə̑rna·ms).
*kə̑rnə̑śəkšńəms (: kə̑rnə̑śekšńa·n, ‑i) M:P (Frequ. zu kə̑rnə̑śəms).
kə̑rna·źəvəms M:Sel (Inch. zu kə̑rna·ms) [захрипеть / zu röcheln anfangen (z.B. die Brust eines Kranken)].
ḱirne͔mks E:VVr [кричать кир-кир (курица)] / ḱir-ḱir rufen (Huhn, wenn man es schlägt od. zu fangen versucht) (= ḱeŕńams M:Pš).
1ḱirne͔ms E:Mar Atr Is, ḱirnᴉ͐ms ~ ḱirnᴉms E:Ba, ḱirńems E, ᵪirne͔ms E:Kad, ᵪ́irne͔ms E:Večk [Jeg] [хрипеть] / röcheln (E:Mar Atr Ba Kad); храпеть / schnarchen (E:Ba Večk Jeg). — [Vgl. ᵪə̑rna·ms; ᵪornoms; ḱirnams; kornoms].
2ḱirne͔ms E:Atr [мурлыкать (кошка) / schnurren (Katze)] (= ḿirne͔ms E:Večk). — [Vgl. 1ḱirne͔ms].
ḱirtams ~ kurʿtams ChrE, ḱirtams E:Mar, ḱirtams ~ kurtams E:Večk, kurtams E:Is Jeg, kurtams (kurta·ms) E:Kozl Atr VVr, ḱirʿtams E:Gor, ḱirʿta·ms E:Ba, kurʿtams [E:Šir], kurʿtams ~ kurʿta·ms E:Kad Kal, kᴉ͐rʿta·ms E:Kažl ― kə̑rʿta·ms ChrM M:P Čemb Sel Pimb Sučk, kə̑rta·ms M:Prol MdJurtk палить / anbrennen, sengen, versengen (z.B. jdm. das Haar, Schwein beim Brühen), mit Feuer absengen. ṕäĺiń surks-kud́ŕińet li͔skam ḱirʿtamdo E:Gor (VII104) (Aber) ich fürchtete, dass mein ringellockiges Seitenhaar versengt würde. tolʿca i jandolʿca kurʿtatanza E:Kal (2136) Er wird dich mit dem Feuer des Blitzes verbrennen. joftak śt́iŕʿńińd́i pŕät́ńiń[‑]śeŕʿkat́ńiń ki͔rʿta·ms E:Kažl (III334) Befehle (meinen) Töchtern, dass sie die Köpfe und die Beine versengen sollen! tol ḱeĺńese͔ńt́ t́e rod́a sakalonʒo [kurti͔ńʒ́e] E:Večk (V434) In den Flammen (aber) verbrannte sich dieser Rodja seinen Bart. tolganʒo[‑]počkonʒo ńeft́asi͔ńʒ́e, kurtasi͔ńʒ́e E:Kozl (III207) [Er rupft aus und verbrennt seine Federn und Federkiele]. [aĺäś] tuwa kə̑rʿta·j M:Mam (IV850) (Da) sengt ein Mann ein Schwein. vačḱət́ś v́išḱä varma, straftə̑źä, kalaftə̑źä, ńeft́əźä, kə̑rʿta·źä M:Sel (IV751) Ein heftiger Wind hat sich erhoben, er hat sie [die Pflanze] zerstreut und zerrissen, hat sie zerpflückt und verbrannt. tojń kə̑rʿta·si͔ kurkstə̑t ponat́ńəń M:Pimb (IV804) Das wird von deinem Munde die Haare wegbrennen.
ḱirti͔ća E:Mar [палящий / der etw. versengt, Versenger(in)]. ḱerč bokasom ašči͔ jat(o) ava, pali͔ tolozo ḱece͔nze͔, v́eduni͔ń [śolmoń] ḱirti͔ća (1186) An meiner linken Seite steht eine fremde Frau, mit einem brennenden Lichte in der Hand, – die den Flügel des Zaubergeistes versengt.
kurʿtaf E:Šir ― kə̑rʿta·f M:Pš [зажжённый, подпалённый] / angebrannt, angesengt. si͔·ń at ku·rʿtaft, svaᵪa·m[‑]pa·rom, at pu·lʿtaft [E:Šir] (II442) Sie [Die Brote] sind weder angebrannt, meine schöne Svacha, noch verbrannt. t́äńiń ṕiŋǵəń od śorat́ńe, šäjf́ kaza[‑]porattńä, kə̑rʿta·f uča·[‑]v́ärə̑sńä M:Pš (IV195) Die jungen Männer dieser Zeit, die angesengten Ziegenböcke, die angesengten Lämmer!
kurtaj E:Večk [имя какого-то мифического лица (“обжигающий”) / Name einer mythischen Person in einem Zauberspruch, Bed. wohl ‘versengend, Versenger(in)’]. ińe v́ed́eń tombaĺd́e saś kurtaj[‑]bab́ińe (III143) Von jenseits eines grossen Wassers ist die Kurtaj-Alte gekommen.
kurʿtakšńims E:Kal (Frequ. zu kurʿtams).
ḱiŕt́ńems E:Mar, kuŕt́ńemks E:VVr, kuŕʿńims E:Kad ― *kə̑rʿtńəms (: kə̑rʿtńa·n, ‑i) M:P, kə̑rʿńəms M:Čemb Sučk (Frequ. zu ḱirtams usw.) палить / sengen, versengen, abbrennen, absengen.
*kə̑rʿtńəkšńəms (: kə̑rʿtńekšńa·n, ‑i) M:P (Frequ. zu kə̑rʿtńəms).
*ḱirtavoms E:Večk, kurʿtavums E:Kal (Refl.-Pass. zu ḱirtams usw.) [опаливаться] / sich versengen, versengt werden. vaśiń tolne͔s ḱirtav́i ‒‒‒ pŕa-čeŕńem E:Večk (II286) Vom ersten Feuer wird (schon) mein ‒‒‒ Haar versengt.
*kə̑rʿta·ftə̑ms (: kə̑rʿta·ftan, ‑i͔) M:P (Kaus. zu kə̑rʿta·ms).
*kə̑rʿta·fńəms (: kə̑rʿta·fńan, ‑i) M:P (Frequ. zu *kə̑rʿta·ftə̑ms).
ḱiŕakstoms E:Mar VVr Kočk Petr, kraksta·ms E:Atr, ǵiŕa·kstums E:Ba, ḱiŕa·kstums E:Kad, kuŕakstums E:Kal, ǵiŕakstoms E:Večk Is NSurk Jeg, ǵiŕakstə̑ms E:Nask ― kuŕkstə̑ms ~ kuŕa·kstə̑ms M: P, kuŕkstə̑ms M:Pš, guŕkstə̑ms ~ guŕkśt́əms M:Čemb, kuŕa·kstə̑ms M:Sučk, gŕakstə̑ms M:Prol, guŕakstə̑ms M:Ur, kəŕa·kstə̑ms M:Jurtk (Mom.) [спуститься, скатиться с горы] / [einmal] Schlitten fahren (E:Mar Atr VVr Ba Kad Kal Večk Is Jeg M:P Čemb Sučk Prol); [скользить, спуститься вниз, катиться с горы] / gleiten, herabrutschen, herabgleiten (z.B. von der Bank) (E:Kočk M:P); поскользнуться / ausgleiten (M:P Pš Čemb). vaj ńard(o) ḱiŕaksti͔t́ mar pando[‑]pŕat́ńe E:Kočk (VII50) Wenn die Haufen der Berggipfel herabrollen. kuźᴉt́, kuźᴉt́ ḿäḱᴉj [ǵiŕa·kstᴉ͐t́] E:Nask (III248) Sie klettern und gleiten zurück. sajsi͔ź kajmakat́ńiń t́ejt́eŕt́ di͔ od d́źorat panda[‑]pŕav, puci͔ź salasḱis di͔ ḱiŕakssi͔ź panda aluv E:Petr (VIII158) Die jungen Mädchen und Burschen nehmen die Käsekuchen mit sich (und steigen) auf einen Berggipfel (Hügel) (hinauf), setzen sich in einen Handschlitten und rutschen den Berg hinab. [nurdə̑ńä·ńants noldaźä] pantsta, i kuŕakstś [nurdə̑ńä·ńäś v́id́əsta] kudə̑zə̑nza [M:Mam] (IV893) Er hatte seinen Schlitten bergab gleiten lassen, und der Schlitten rutschte gerade nach seinem Hause.
*guŕkśt́i M:Atjur [легко скользящий] / leicht rutschend. ḿes ṕäk koźä t́ä maśĺeńćäś ‒‒‒ soń ṕäk guŕkśt́ijᵪ́t́ gornamandza? (VIII352) Wie ist diese Faschingszeit so reichlich, ‒‒‒ (sind) ihre Schlitten so leicht rutschend?
krakśĺems E:Atr, ǵirakśĺems E:Is (Iter. zu kraksta·ms, ǵiŕakstoms) кататься / Schlitten fahren, rodeln.
ḱiŕakśńems E:Mar VVr, ǵiŕakśńems E:Večk NSurk Jeg, ǵiŕa·kśńims E:Ba, ḱiŕa·ksnums E:Kad ― kuŕa·kśńəms ~ kuŕkśńəms M:P, kuŕa·kśńəms M:Sučk, guŕkśńəms M:Čemb, gŕakśńəms M:Prol, guŕakśńəms M:Ur, kəŕa·kśńəms M:Jurtk (Frequ. zu ḱiŕakstoms usw.) кататься / rodeln, Schlitten fahren, rutschen, gleiten, ausgleiten. lata[‑]pŕasa ruz[‑a·vańä kuŕkśńi] M:P (IV640) Auf dem Schutzdach rutscht eine Russin. esə̑st guŕkśńijᵪ́t́ kafta śt́eŕńat M:Atjur (VIII352) Sie entlang rutschen zwei Mädchen. panda[‑]pŕava ruz[‑a·vańä kuŕkśńi] M (IV658) Den Berg entlang rutscht eine Russin.
ḱiŕaks-če E:Kad [масленица] / Fastnacht.
ḱiŕakśńima E:Mar [катание с гор на санях] / Rodeln, Schlittenfahren. v́ečḱiḱ ḱiŕakśńimańt́, da v́ečḱiḱ salasḱeń uskśimańt́! (274) Liebe das Gleiten, aber liebe (auch) das Hinaufziehen des Schlittens! | ḱiŕakśńima-či E:Mar [дни сырной недели] / die Tage der Butterwoche.
kuŕa·kśńəkšńəms ~ kuŕkśńəkšńəms M:P (Frequ. zu kuŕa·kśńəms, kuŕkśńəms).
? *ḱiŕakśńift́ims E:Petr ― *kuŕa·kśńəft́əms ~ *kuŕkśńəft́əms M:P (Kaus. zu ḱiŕakśńims usw.) [проводить время, катаясь на санях / Zeit mit Schlittenfahren verbringen (E:Petr)]; [спускаться на санях, управляя ими] / einen Schlitten (ihn lenkend) fahren, gleiten lassen (M:P). puci͔ź salasḱis di͔ ḱiŕakssi͔ź panda aluv, [“maśińćańt́] ḱiŕakšńift́it́” E:Petr (VIII158) [Sie] setzen sich in einen Handschlitten und rutschen den Berg hinab, “rutschen der Butterwoche zu Ehren”.
*kuŕkśńəfńəms (: kuŕkśńefńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kuŕkśńəft́əms).
*kuŕkśńəfńəkšńəms (: kuŕkśńefńekšńa·n, ‑i) M:P (Frequ. zu kuŕkśńəfńəms).
kuŕa·ksftə̑ms ~ kuŕksftə̑ms M:P (Kaus. zu kuŕa·kstə̑ms, kuŕkstə̑ms).
*ḱiŕakšne͔ms E:Mar, *ǵiŕakšne͔ms (: ǵiŕakšni͔t́) E:NBajt [Frequ.] [кататься на санях, скользить] / rodeln, Schlitten fahren, rutschen, gleiten. kudo[‑]ṕŕava ruz[‑]avat ḱiŕakšni͔t́. – suŕćeḿeś E:Mar (239) Das Hausdach entlang gleiten russische Weiber. – Der Kamm.
ḱiŕams E:Mar Večk Is Vez, ḱiŕems ChrE [E:?VVr], ḱiŕi·ms E:Ba ?VVr, ḱiŕims E:Kad Kal ― ḱiŕəms ChrM M:P Pš Kr Čemb Sel Temn Sučk Ur Jurtk [стягиваться, сморщиваться] / sich zusammenziehen, einschrumpfen (E:Mar Kal M:Sel: auch vom Körper eines alten Menschen, der geschrumpft, eingefallen ist) (ChrE E:Mar Večk Ba VVr Kad Kal ChrM M:P Pš Čemb Sel Sučk Ur Jurtk), (M:P auch: [корчиться, изгибаться] / sich krümmen); [убывать, испаряться] / abnehmen, sich verflüchtigen (von Flüssigkeiten); [развариваться] / verkochen (ChrE E:VVr Ba ChrM M:P Pš Čemb Jurtk); [крутиться] / “sich verknäueln” [beim Kochen aneinandergehen, s. Beispiel unter Frequ.-F. ḱiŕńems (unten)] (M:Kr). b́eŕań aŕćiń karčo maḱińeška ḱiŕado E:Večk (II229) Dem Übelgesinnten gegenüber schrumpft bis zur Grösse des Mohnsamens zusammen! od ṕiŋgstə̑n ot́śu wəĺəń t́äńi mon ḱiŕəń M:P Im jungen Alter war ich hochgewachsen, jetzt bin ich krumm geworden (kann ein gekrümmter Greis sagen). moń šamaźä ḱiŕś M:P Meine Wangen sind eingefallen. moń eŕafə̑źä i ḱiŕi M:P Mein Leben geht schon zur Neige. jäšińasta v́et́ś ḱiŕś M:P Das Wasser im Brunnen ist gefallen. v́eć ḱiŕć M:Čemb Das Wasser ist gefallen. ćugu·nć ḱiŕś M:Čemb Der Topf ist eingekocht, der Inhalt ist weniger geworden. jamś ḱiŕś M:Jurtk Die Kohlsuppe ist eingesotten. tugannćä śävś, ə̑ŕv́äńakaj, stopka jarmak, stopkat́ kod́aks də̑ [ḱiŕəza], də̑ maštə̑za M:Temn (VIII418) Dein jüngerer Bruder hat, Schwiegertochter, ein Glas (voll) Geld entgegengenommen, möge er einem Glas gleich sich zusammenziehen und vergehen! | kaŕćems-ḱiŕams (‑ǵiŕams) E:Vez [обувать ноги] / die Beine bekleiden (Schuhe anziehen u. Beinbinden umwickeln).
[? kaŕćeź]‑ḱiŕaź E:Večk [обутый] / mit Schuhen u. Beinwickeln bekleidet.
ḱiŕf M:P [свёрток, узел, тюк] / Bündel, Rolle, Ballen. | kotf-ḱiŕf M:P [свёрток холста] / Leinwandballen (Tuchballen).
-ḱiŕfks: ĺeŋǵä-ḱiŕfks M:Čemb [связка лыка] / Ballen od. Bündel von Lindenrinde.
ḱiŕńems, ḱiŕńams ChrE, ḱiŕńe·ms E:Mar, ḱiŕńems E:Atr Gor Is, ḱiŕńams E:Vez, ḱiŕńams ~ ḱiŕńa·ms E:VVr, ḱiŕńa·ms ~ ḱiŕńi·ms E:Ba, ḱiŕńi·ms ~ ḱiŕńims E:Kad ― ḱiŕəńd́əms (1. u. 3. Sg. Präs. M:P kəŕəńd́a·n, ḱiŕəńd́i) M:P Kr Alk Čemb Mam [Sučk ?Ur], ḱiŕńd́əms M:Sel (Frequ. zu ḱiŕems, ḱiŕams, ḱiŕəms) скорчить, пригнуть, сгибать / krümmen, biegen, zusammenziehen (E:Mar: z.B. Beine, Arme) (ChrE E:Mar Gor VVr Ba); свёртывать / wickeln, zusammenwickeln, knäueln (E:VVr Ba Kad M:P); обуваться / sich Fussbekleidung anziehen (E:Ba), die Beinbinde umwickeln (E:Is); убавиться / sich vermindern, einschrumpfen, verkochen (E:Ba Atr M:P); [укорачиваться] / kürzer werden (M: Alk); [согнуться] / krumm werden [M:Mam]; [скатываться, стягиваться, закатываться] / sich zusammenrollen, ‑ziehen, sich einrollen (M:P Sel); [запутываться] / sich verfitzen, sich verwickeln, sich verknoten (M:P); [развариваться при варке] / beim Kochen aneinandergehen (M:Kr). son ṕiĺǵi·ńźä ḱiŕńi·ńźä [E:Ba] Er zog seine Beine an (beim Liegen od. beim Niedersitzen nach tat. Art). [v́et́ ḱeŕəntsa·jńä ‒‒‒. kaŕksńä] M:P (IV689) Für die Nacht wickle ich sie zusammen ‒‒‒. Die Bastschuhschnüre. ṕińəś ḱiŕəńt́ś M:P Der Hund rollte sich zusammen (als er sich schlafen legte). mon [ṕeĺsajńä ḱiŕəńd́əmd́ä] M:Mam (IV526) So fürchte ich, dass sie krumm werden. šit́ ḱiŕəńd́išt́, v́et́ v́eńəḿišt́. – kaŕkst M:Alk Tags werden sie kürzer, nachts werden sie länger. – Die Bastschuhschnüre. eŕźäń ava salmat t́ijəńć, salmazə̑nza salmac ḱiŕəńć M:Kr Gor (IV425) Die Ersänin machte Salma’s, ihr Salma verknäuelte sich mit ihrem Salma. śɯŕəś ḱiŕəńć M:P Der Faden verfitzte sich oft (z.B. beim Weben). | [? kaŕćems]‑ḱiŕńems E:Is Gor [обувать ноги] / die Beine bekleiden. kaŕćit́[‑]ḱiŕńit́ ṕiĺǵińet E:Gor (VII266) Schnüre und binde deine Fussbekleidung an!
kaŕćeź-ḱiŕńaź [E:?Vez] [обутый / Schuhe u. Beinbinden anhabend] (= [? kaŕćeź]-ḱiŕaź E:Večk). i kaŕćeź-ḱiŕńaź ṕiĺǵenʒe͔ [Er hat Schuhe und Beinbinden an].
ḱiŕəńt́f M:P [курчавый] / lockig. ḱiŕəńt́f kud́ŕa·nzän Sein Haar ist lockig.
ḱiŕəŋks M:P Sučk, ḱeŕeńks M:Temn [< ḱiŕəńd́əms] [свёрток, узел, тюк] / Ballen, Bündel, Rolle. śat ḱeŕeńksi͔nzə̑n, aĺäj, ḿisajńek M:Temn (VIII276) Lass uns, Vater, diese ihre Ballen verkaufen. | kotf-ḱiŕəŋks M:P Mam Sučk, kotf-ḱeŕńks M:Temn моток холста / Leinwandballen (= kotf-ḱira· M:Čemb). sundə̑kt́ esa uĺijᵪ́t́ kotf[‑]ḱeŕeńksə̑nza M:Temn (VIII276) In der Truhe sind ihre Leinwandballen. | ĺeŋǵä-ḱiŕəŋks M:P Sučk [связка лыка] / Bastbündel (= ĺeŋǵä-ḱiŕfks M:Čemb).
ḱəŕəŋksḱä· (: ḱeŕeŋksḱä·) M:P (Dem. zu ḱiŕəŋks) [связка лыка] / Bündel von Lindenrinde, woraus man Bastschuhe macht. | kotf-kəŕəŋksḱä· M:P, kot-ḱeŕeńkśkä M:Temn [небольшой моток холста] / Leinwandballen.
ḱiŕńima E:Kal ― ḱəŕńd́əma· M:P (Gen. ‑ń) [мотальное колесо] / Apparat zum Spulen des Garns, Spulrad, mit dem das Garn aus der Strähne aufgespult wird (die Russen der Gegend haben kein solches). | ḱəŕńd́əma·-lokšəńä M:P [ремень для вращения мотального колеса] / Riemen, mit dem das Spulrad gedreht wird. | počkuń ḱiŕńima E:Kal [мотальное колесо] / Spulrad.
*ḱəŕńd́əma·ńä (: ḱeŕńd́ema·ńä) M:P (Dem. zu ḱəŕńd́əma·).
ḱiŕńifks E:Šir [мочка, связка] / Rolle, Bündel. | moćka·-ḱi: ŕńifks [E:Šir] [мочка льна] / Flachsbündel. mot́śka·-ḱi: ŕńifks todo·vza (II421) Ein Flachsbündel [ist] ihr Kopfkissen. — [Vgl. ḱiŕəŋks M (oben)].
ḱiŕəŋkšńəms M:P (Frequ. zu ḱiŕəńd́əms) [сжиматься] / sich zusammenziehen, einschrumpfen; [испаряться] / sich verflüchtigen (von Flüssigkeiten), verkochen.
*ḱiŕəŋkšńəft́əms (: ḱeŕeŋkšńaft́a·n, ḱiŕəŋkšńəft́i) M:P (Kaus. zu ḱiŕəŋkšńəms).
*ḱiŕəŋkšńəfńəms (: ḱeŕeŋkšńafńa·n, ḱiŕəŋkšńəfńi) M:P (Frequ. zu ḱiŕəŋkšńəft́əms).
ḱiŕńavoms E:Večk, ḱiŕńa·voms E:Mar, ḱiŕńev́ems E:Atr [?VVr], ḱiŕńi·v́ims ~ ḱiŕńa·vᴉ͐ms E:Ba, ḱiŕńiv́ims E:Kad Kal, ? *ḱiŕńuvums E:Kažl (Refl. zu ḱiŕńams, ḱiŕńems) съёжиться, скорчиться / sich krümmen, sich zusammenziehen, -rollen (z.B. der Hund, wenn er sich hinlegt, die Schlange), zusammenschrumpfen (= ḱiŕḿićams E:Mar usw., ḱiŕmavoms E:VVr) (E:Mar Atr VVr Ba Večk Kažl); [свёртываться, сучиться] / sich zusammendrehen, gezwirnt werden (zweifach gespannter Faden) (E:Kad Kal). va koda ḱiŕńuvᴉ͐da E:Kažl (III234) Seht her, so krümmt euch zusammen!
*ḱiŕəńt́ft́əms (: ḱeŕent́ft́a·n, ḱiŕəńt́ft́i) M:P (Kaus. zu ḱiŕəńd́əms) [заставлять скатывать] / zusammenrollen lassen (z.B. Papier, Lindenrinde, -bast) (durch einen anderen).
*ḱiŕəńt́fńəms (: ḱeŕeńt́fńa·n, ḱiŕəńt́fńi) M:P (Frequ. zu ḱiŕəńt́ft́əms).
*ḱiŕəńt́fńəkšńəms (: ḱeŕeńt́fńekšńa·n, ḱiŕəńt́fńəkšńi) M:P (Frequ. zu ḱiŕəńt́fńəms).
ḱiŕatums E:Šokša Šir (Refl.-Pass. zu ḱiŕams) [сжиматься] / zusammenschrumpfen. ḱiŕa·ti͔tśt́ kafta ja·ḱä ṕi·ĺǵiŋ́ǵiḿ E:Šir (II435) Meine beiden gehenden Füsse sind zusammengeschrumpft.
ḱiŕt́̀ams ChrE, ḱiŕt́a·ms E:Mar, ḱiŕt́e·ms E:Atr, ḱiŕt́ams E:Večk Is Bug, [?] ḱiŕt́ems ~ ḱiŕt́a·ms E:VVr, ḱiŕt́a·ms ~ ḱiŕi·ft́ims E:Ba, ḱiŕf́t́ims E:Kad ― kəŕfta·ms M:P [Pš], ḱiŕfta·ms M:Ur, ḱiŕfta·ms ~ ḱiŕftams M:Čemb Sučk, ḱiŕftams M:Sel (Kaus. zu ḱiŕems, ḱiŕims, ḱiŕams, ḱiŕəms) скорчить / krümmen, zusammenziehen (E:Večk: Glieder, Gelenke; E:Mar: z.B. den Hut mit dem Bande) (E:Mar Večk [Bug] VVr Ba Kad M:P Čemb Ur); окоротить / verkürzen (M:P: z.B. das Hemd in der Gürtelgegend anheben) (E:Mar Atr VVr Ba Kad M:P Čemb Ur Sel), (E:Mar auch:) [садиться] / einlaufen (vom Tuch), (M:P auch, M:Pš:) [переставать доиться] / (allmählich) versiegen, auftrocknen (die Kuh). v́eśi sanonʒo [ḱiŕt́t́asi͔ź] E:Večk (III166) Sie krümmen alle seine Adern zusammen. šnakšnoś pŕanʒo ṕiĺǵe sanoń ḱiŕt́amga [E:Bug] (V490) Sie hatte geprahlt, (sie werde) mir die Fussehnen zusammenkrümmen. odoń sangak son ḱiŕt́i [E:Bug] (VI208) Er bringt auch einem Jungen das Glied zum Zusammenschrumpfen. ṕet́ĺäś (ṕiksś) eŕäv́i kəŕfta·ms [M:P] Man muss die Schlinge (das Seil) verkürzen. loftsə̑ts kəŕfta·ś M:P Ihre Milch versiegte, sie wurde trocken. kaval, [ḱiŕftajt́] pat́śäńät́ńəń M:Sel (IV20) Falke, drücke deine Flügel an (= lasse dich auf die Erde nieder)!
ḱiŕt́i E:Bug [сжимающий / schrumpfend, Schrumpfer]. uĺi sanoń ḱiŕt́ize͔, uĺi papań pokšozo, sanoń ḱiŕt́i sanaźej, papań ḱiŕd́i papaźej, son si͔ŕet́[‑]ott a kočkśi, odoń sangak son ḱiŕt́i (VI208) Es gibt einen, der das Glied zum Zusammenschrumpfen bringt, es gibt ein Oberhaupt des Gliedes, der, der das Glied zum Zusammenschrumpfen bringt, ist Sanazej, der Herrscher des Gliedes Papazej. Er wählt nicht, ob alt oder jung, er bringt auch einem Jungen das Glied zum Zusammenschrumpfen.
ḱiŕt́ĺems E:Atr (Frequ. zu kiŕt́e·ms) окоротить / kürzer machen, verkürzen.
ḱiŕt́ńe·ms E:Mar ― ḱiŕfńəms M:P (Frequ. zu ḱiŕt́ams, ḱiŕfta·ms).
*ḱiŕfńəkšńəms (: ḱerfńekšńa·n, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱiŕfńəms).
ḱiŕt́atoms E:Mar (Refl.-Pass. zu ḱiŕt́ams) [сжиматься] / einlaufen (ein Kleid), sich zusammenziehen. ojḿem ḱiŕt́ati͔ Mir stockt der Atem, ich habe Atemnot (z.B. wenn der Geruch des Zündhölzchens in die Nase geht od. der Branntweingeruch eines Betrunkenen Übelkeit verursacht).
*ḱiŕt́avoms E:Bug (Refl.-Pass. zu ḱiŕt́ams) [съёживаться / zusammenschrumpfen]. ḱiŕt́avost ṕiĺǵe[‑]sanonʒo (VI182) Mögen seine Fussehnen zusammenschrumpfen!
ḱiŕʿčət́ks M:P, ḱiŕʿč́ət́ks M:Pš, ḱəŕʿčət́ks M:Čemb [негладкое, изъезженное место (на дороге, на льду)] / unebene Stelle, höckerige Stelle (z.B. auf dem Wege durch eine gefrorene Wasserpfütze, auf dem Eis durch Eisklumpen entstanden) (M:P Čemb); [гололедица] / Glatteis, Glätte (M:Pš).
ḱiŕʿčət́ksu M:P, ḱəŕʿčət́ksu M:Čemb [неровный, изъезженный, ухабистый] / uneben, höckerig, holprig.
ḱiŕd́ems ChrE E:Mar VVr Gor MKly NBajt Ba Večk Vez SŠant ― ḱiŕd́əms ChrM M:P Pš, kə̑ŕd́əms M:Čemb Sel, *kəŕd́əms M:Jurtk (1. Sg. Präs. M:Sel kə̑ŕd́a·n, M:P Pš Jurtk kəŕd́a·n; 3. Sg. Präs. M:Sel kə̑ŕd́i, M:P Pš ḱiŕd́i, M:Jurtk kəŕd́i·) [держать] / halten; [выдерживать] / halten, fest sein; [терпеть] / leiden, ertragen; [владеть] / beherrschen, (M:P auch:) [руководить, заведовать] / vorstehen, führen; [задерживать, предотвратить] / aufhalten, verhindern. ḱiŕd́iḱ ḱeĺet́ ṕejet́ ekšse͔! E:Mar (274) Halte deine Zunge im Gewahrsame deiner Zähne! oźas buka ḱiŕd́i. – panǯumaś E:Mar (248) Ein Sperling hält einen Ochsen. – Das Schloss. sońć v́ešḱińe, sońć oš ḱiŕd́i. – panǯumat́ńe E:Mar (257) Selbst ist es klein, beherrscht aber eine Stadt. – Das Schloss (des Stadttores). lov́iś, ejiś a ḱiŕd́i E:Mar Der Schnee, das Eis trägt nicht. oᵪ [ḱeĺḿeń] t́ela ḱiŕd́ima E:Mar (1214) O, musst du die Kälte des Körpers ausstehen. kona śed́ejse͔ mon ḱiŕd́an? E:Mar (1200) Welch ein Herz habe ich, dass ich dieses ertrage? iĺiŋk ḱiŕd́e v́enčḱem E:NBajt (VI174) Bringt mein Boot nicht zum Stehen! i ḱiŕd́i robot́ńiḱ E:VVr (III275) Und er hält (auch) einen Arbeiter. ajgorośt́ ḱiŕd́i karso E:VVr (III275) Den Hengst hält er im Stalle. št́eŕe·źńe ḱiŕd́i· E:VVr (III287) [Das Mädchen] hält sich an der Spindel fest. mastorońt́ ḱiŕci͔ź kolmo kalt E:Vez (I13) Drei Fische halten die Erde. sə̑na·rda kə̑ŕd́əza šačəma tśiŋǵä·ś M:Sel (IV762) Dann möge sich die entstandene Mundfäule ‒‒‒ halten! uŕkańt́ korońt́ ḱird́iźe E:Gor (VII224) Sie ertrug den Verdruss ihrer Schwägerin. kona śäd́ijsᴉ͐ńt́ mon ḱiŕd́an? E:Ba (VII406) In welcher Stimmung bin ich? nogaj[‑]čińes, avaj, a ḱiŕd́an E:MKly (VII42) Das Nogajerinnentum (eine Nogajerin zu werden), Mutter, ertrage ich nicht. boja·r kosoja·k a ḱi·ŕd́i E:Večk (III323) Der Bojar kann sich gar nicht beruhigen. a ḱiŕd́i śed́ejem, ĺeĺakam[‑]dušam, moń tońt́ ḿeĺga ńej E:SŠant (I59) Mein Herz sehnt sich ungeduldig, mein Bruder, mein Herz, nach dir. śed́ic iź ḱiŕd́ä M:P (IV212) Sein Herz beherrschte sich nicht (mehr). jakšams af ḱiŕd́išt́ M:P (IV716) (Sonst) können sie es vor Kälte nicht aushalten. | ḱež ḱiŕd́ems ChrE E:Mar Šokša ― *ḱäž ḱiŕd́əms (: ḱäž ḱerd́a·n ~ ḱä·ž ǵerd́an) ChrM M:P [гневаться, питать злобу] / zürnen, Groll hegen, hassen. ton možot ḱež ḱiŕd́at laŋgozonzo E:Mar (23) Du bist vielleicht zornig über ihn. ḱä·ž ǵeŕd́an soń laŋksə̑nza M:P Ich hege Groll gegen ihn. ḱä·ž ǵerd́išt fḱä·-fḱä· laŋksa M:P Sie hegen Groll gegeneinander. | ṕŕeft́ ḱiŕd́ems E [жить нравственно / sittsam leben]. son ṕŕeft́ ḱiŕd́i Er lebt sittsam, macht keinen Unsinn.
ḱiŕd́i ~ ḱiŕd́ij ChrE, ḱiŕd́i E:Mar VVr Hl Večk Is Vez NSurk NŠant MKka Jeg SŠant, ḱiŕd́ij E:Ba, ḱiŕd́ä E:Kad ― ḱiŕd́i ChrM M:P Kr Alk [властелин, начальник] / Beherrscher (ChrEM), Vorsteher (z.B. starosta [Dorfältester] = v́eĺeń ḱiŕd́i, ispravńik [Kreisrichter, Chef der Landpolizei] = norʒ́adn̥ ḱiŕd́i [? Vorsteher des Amtbez. Narowtschat]) (M:P); [вертикально стоящая доска, поддерживающая скамейку на левой стороне избы] / das aufrecht stehende Brett, das die Sitzbank (ḱerš ṕäĺ) auf der linken Seite der Stube trägt (= ḱiŕći) (M:P Alk). eŕźań ḱiŕd́i ḿiń lad́atano E:SŠant (I78) Lasst uns einen Herrscher über die Ersänen einsetzen! vaj śadoń ńešḱeń ḱiŕd́it́ńe E:Mar (1122) Sie sind Züchter von hundert Bienenkörben. | avńań ḱiŕd́i E:Petr [властительница овина / Herrscherin über die Darre]. avńań ḱiŕd́i avńa-jurt-ava [Herrscherin über die Darre, Darren-Jurtava!]. | bańań ḱiŕd́i E:Ba MKka [дух-покровитель бани / Schutzgeist der Sauna] (= bań-a·va E:Ba). bańań ḱiŕd́i bańa-jurt-ava-matuška E:MKka [Herrscherin über die Sauna, Sauna-Jurt-ava, Mütterchen!]. | jurti͔ń ḱiŕd́i E:Mar, jurtuń ḱiŕd́i E:Hl [дух-покровитель местожительства / Schutzgeist des Wohnplatzes]. jurti͔ń ḱiŕd́i jurt-ava E:Mar (23), jurtuń ḱiŕd́i jurt-ava E:Hl (217) Beherrscherin des Wohnplatzes, Jurt-ava! ḿiń oznotanuk kuduń ḱiŕd́ińiń, jurtuń ḱiŕd́ińiń E:Hl (217) Wir beten zum Beherrscher des Hauses, zum Beherrscher unseres Wohnplatzes. | kalmoń ḱiŕd́i E:Večk Vez NSurk NŠant Af [властитель(ница) могил] / Herrscher(in) über die Gräber. kalmoń ḱiŕd́i konka[‑]at́a E:Večk (III139) Herrscher über Gräber, Konka-Alter! kalmoń ḱiŕd́i v́era[‑]baba E:Vez (III70) Herrscherin über die Gräber, Vera-Alte! kalmoń ḱiŕd́i, kalmoń pŕavt E:NŠant (III73) Herrscher über die Gräber, Herr der Gräber! kalmoń ḱiŕd́i maŕo[‑]baba, ton kalmoń ḱiŕd́ijat E:Af (III159) Herrscherin über Gräber, Marjo-Alte, du bist die Herrscherin über Gräber. | kardazi͔ń ḱiŕd́i E:Mar, kardaz-ǵiŕd́i ~ kardazoń ǵird́i E:Večk, kardozoń ḱiŕd́i E:Af [дух-покровитель двора, родного дома / Schutzgeist des Hauses u. Hofes]. kardazi͔ń ḱiŕd́i matuška, karda(s)-śarko [koŕḿińeć] E:Mar (1128) Beherrscherin des Hofes, du Mutter, Kardas-Sjarko, du Ernährer! | ḱiŕd́i-kardaj M:Cjatn [дух-покровитель, властелин] / Schutzgeist, Herrscher. mon oću v́iŕəń ḱiŕd́i-kardajan (IV313) Ich bin die Herrscherin über den grossen Wald. | kudoń ḱiŕd́i E:Mar VVr Večk, kuduń ḱiŕd́i E:Hl [дух-покровитель дома / Schutzgeist des Hauses; домохозяин / Hauswirt]. vaj kudoń ḱiŕd́iś, d́edanok, vaj kudoń pokši͔ś, d́edanok E:Mar (1116) O, Väterchen, du Beherrscher des Hauses, o, Väterchen, du Hausältester! vaj kudoń ḱiŕd́i, koŕmińeć, vaj ḱeŕiń[‑]čočkoń pas, matuška E:Mar (1110) O, Beherrscher(in?) des Hauses, du Ernährer, o, Göttin des Basts, des Balkens, du Mutter! kuduń ḱiŕd́i koŕmińić E:Hl (1160) Beherrscher des Hauses, Väterchen! kudoń ḱiŕd́i kudo-jurt-ava matuška, ḱeŕeń-čočkoń pas-koŕḿińeć! purni͔ja t́et́ stoĺńem E:Večk [Herrscherin über das Haus, Kudo-Jurtava, Mütterchen, Göttin der Rinde und der Balken, Ernährerin! Für dich habe ich meinen Tisch hergerichtet]. | luvuń ḱiŕd́ä E:Kad [тесьма вокруг мотка] / Fitzband um die Strähne (Band, das verhindern soll, dass sich die Strähne verknotet). | ĺiśmań ḱiŕd́i E:Mar [властитель колодца] / Beherrscher des Brunnens. ĺiśmań ḱiŕd́i [koŕḿińeć], ĺiśmań ḱiŕd́i matuška (1170) Beherrscher des Brunnens, du Ernährer, Beherrscherin des Brunnens, Mütterchen! | mastori͔ń ḱiŕd́i E:Mar MKka, mastoroń ḱiŕd́i E:Kozl NSurk NŠant Jeg ― mastə̑rə̑ń ḱiŕd́i M:Kr [властелин земли (страны) / Herrscher(in) über die Erde (das Land), erdbeherrschend]. ińazoronok, pazonok, mastori͔ń ḱiŕd́i pokšonok E:Mar (1220) Unser Kaiser, unser Gott, unser landbeherrschender Häuptling! mastori͔ń ḱiŕd́i paz, uĺana! E:Mar (25) Du erdbeherrschende Göttin Uljana! mastori͔ń ḱiŕd́i uĺt́ava! E:Mar (23) Beherrscherin der Erde, Ultjava! mastoroń ḱiŕd́i ḱidaj E:Kozl (III64) Herrscher über die Erde Kidaj! ja, śuk[‑]śuk mastoroń ḱiŕd́i adam E:NSurk (III55) Heil, heil, Herrscher über die Erde, Adam! mastoroń ḱiŕd́i mastor-ava, matuška maŕija E:NŠant (III26) Herrscherin über die Erde, Erdmutter, Mütterchen, Marija! mastori͔ń ḱiŕd́i makśimka E:MKka (III62) Herrscher über die Erde, Maximka! ᵪot́at putomo od ińazoro, mastoroń ḱiŕd́i da [kojeń] v́et́i E:Jeg (196) Sie wollen einen neuen Kaiser auf den Thron stellen, einen Herrscher des Landes, einen Führer der Ordnung. saś ‒‒‒ mastoroń ḱiŕd́i ašo salondo marto E:NŠant (III65) Er ist gekommen ‒‒‒ mit seinem über die Erde herrschenden weissen Salz. mastə̑rə̑ń [ḱiŕd́i śiŕä śt́iŕ] M:Kr (IV792) Über die Erde herrschende alte Jungfer! | modań ḱiŕd́i E:Mar VVr Is ― modań ḱiŕd́i M:Sučk [четыре балки, окаймляющие подпольный погреб] / die vier Balken, mit denen die Vorratsgrube unter der Diele eingefasst ist; (myth.) [повелитель(ница) земли] / Beherrscher(in) der Erde (E:Mar); [завалинка, валина] / Erdaufschüttung (um ein Haus) (E:Mar VVr M:Sučk); казёнка / Vorratskammer (-grube) (E:Is). modań ḱiŕd́i matuška, modań vani͔ koŕḿińeć E:Mar (21) Beherrscherin (? Beherrscher) der Erde, Mütterchen (? Väterchen), du erdhütende Ernährerin (? erdhütender Ernährer)! | ṕeŋǵeń ḱiŕd́i E:Is напольник / ? Behälter für Brennholz. | polkoń ḱiŕd́i E:Mar [властительница полка / Herrscherin der Schar]. vaj polkoń ḱiŕd́iks, polkovńiks, beśodań v́et́i ṕeśeĺńiks? (1116) Als eine Herrscherin, Befehlshaberin des Haufens, als eine die Gesellschaft leitende Sängerin? | uštumań ḱiŕd́i E:Mar [дух-покровитель печи / Schutzgeist des Ofens]. uštumań ḱiŕd́i koŕmińeć, uštumań ḱiŕd́i matuška (1196) Du Beherrscher(?in) des Ofens, Ernährer(?in), du Beherrscherin des Ofens, Mütterchen! | varmań ḱiŕd́i E:Mar Večk [властелин ветров] / Herrscher über die Winde. varmań ḱiŕd́i varmaĺt́e, a ton kandi͔ḱ! E:Mar (24) Du aber Beherrscher des Windes, Warmaljte, trage sie (die Otternklaue) dahin! varma-ava matuška, varmań ḱiŕd́i varmańʒ́ej E:Večk (III19) Windmutter, Mütterchen, Herrscherin über den Wind, Varmanzej! | vastə̑ń ḱiŕd́i M:P [дух места / “Geist” des Platzes, der bei Unfällen, Stürzen versöhnt werden muss]. | v́ed́eń ḱiŕd́i E:NŠant [властелин воды] / Herrscher über das Wasser. v́ed́eń ḱiŕd́i v́ed́-kan, oprośt́iḱ, ḿilośt́iḱ! (III65) Herrscher über das Wasser, Wasser-Khan, verzeih ihr, erbarme dich ihrer! | v́eĺeń ḱiŕd́i E:Mar Večk MKka, v́äĺiń ḱiŕd́ij E:Ba, v́eĺi̬ń ǵi·ŕd́ä E:Kad ― v́eĺəń ḱiŕd́i M:P Šad, v́eĺəń ǵiŕd́i M:Bajm [сельский староста] / Dorfältester, Dorfschulze (E:Kad Večk MKka M:P [?Šad]); (myth.) [властительница села / Herrscherin über das Dorf] (E:Mar Ba M:P Bajm). vaj v́eĺeń ḱiŕd́i [koŕḿińeć], vaj v́eĺeń ḱiŕd́i matuška E:Mar (1142) O, Beherrscher(?in) des Dorfes, Ernährer(?in), o, Beherrscherin des Dorfes, Mütterchen! v́eĺ-oćuńäś aš kuca, v́eĺəń ḱiŕd́iś aš t́asa M:Šad [Der ? Dorfälteste ist nicht zu Hause, der ? Dorfschulze ist nicht hier]. | v́eĺəń ḱiŕd́i azə̑r-ava M:P, v́eĺəń ǵiŕd́i azə̑r-ava M:Bajm, v́eĺəŋ gəŕd́ azə̑r-ava M:Alk id. [v́e·ĺeń kiŕd́i] a·zə̑r[‑]ava [koŕməĺət́śḱäj, v́eĺ-a·t́ä v́eĺ-ava]! [M] (IV747) Herrin des Dorfes, Ernährerin, Dorf-Vater, Dorf-Mutter! (Beginn des Gebetes beim Dünnbierfest der Weiber). | v́äĺiń ḱiŕd́ij v́äĺ-ava E:Ba [властительница села, мать села / Herrscherin über das Dorf, Dorfmutter].
ḱiŕd́ift́eḿe ChrE E:Večk (Karit. zu ḱiŕd́i) [не имеющий властелина, бесхозный] / ohne Beherrscher, herrenlos (ChrE); [необузданный, неудержимый] / zügellos, unbändig (E:Večk).
ḱiŕd́ića ChrE E:Mar NBajt SŠant Večk [властелин] / Beherrscher (ChrE). uĺit́ lamo vač(o) ašči͔ćat, vačo ṕeḱeń ḱiŕd́ićat E:Mar (1180) Es wird viele Hungerleidende geben, viele, die einen hungrigen Magen haben. śeste͔ uĺan mon ḱiŕd́ićaŋk E:SŠant (I81) Dann bin ich euer Herrscher. mastoroń stakań ḱiŕd́ića E:Večk (III15) Herrscherin über die Erde, über das Schwere! | ṕŕev́eń ḱiŕd́ića E:Večk NBajt [приличный, нравственный] / anständig, sittlich, “Sittenheger(in)”. kolońǵeḿeń kolmo ijet́ uĺńiń ṕŕev́eń mon ḱiŕd́ića, avoĺ ćorań mon v́ečḱića E:NBajt Dreiunddreissig Jahre bin ich eine Hegerin der guten Sitten gewesen, keine Liebhaberin der Männer.
ḱiŕd́evt́eḿe E:Mar ― ḱiŕd́əft́əma M:Sučk [Karit. zu *ḱiŕd́ev́t́, *ḱiŕd́əf] [необузданный, неудержимый] / zügellos, unbändig (= ḱiŕd́ift́eḿe E:Večk). | ḱiŕd́evt́eḿe-kandovtomo E:Mar [строптивый, неудержимый, необузданный, дикий, трудноуправляемый] / unfügsam, unlenksam, unbändig, ungezügelt, wild.
ḱiŕd́eź (eig. Part. ‘haltend, aushaltend’ usw.). | śe·d́eŋ́ a ḱi·ŕd́eź E:Atr [беспокойство / Unruhe]. moń su·rksośt́ ḿe·ĺga śe·d́eŋ́ a ḱi·ŕd́eź sai·ḿeḿ (II500) Unruhe hat mich erfasst wegen des Ringes.
ḱiŕd́ima E:Mar Bug Večk ― kəŕd́əma· M:P [удержание, футляр] / worin etw. enthalten ist, Futteral (E:?Mar); терпение / Geduld (E:Bug Večk); [держатель] / “Halter” (z.B. die hölzerne Unterlage des Ofens) (M:P). si͔ń [ḱiŕt́ńeśt́, ḱiŕt́ńeśt́] t́et́an[‑]avan ḱiŕd́ekšńeśt́, už ḱiŕd́imado moń d́iŕiń[‑]vani͔ń jutakšnośt́ E:Bug (V208) Sie litten und litten, meine Eltern, sie ertrugen (alles), (endlich aber) riss meinen lieben (Eltern) die Geduld. už ḱiŕd́i, ḱiŕd́i ḿiŕd́eze͔, vaj ḱiŕd́imado son juti͔ E:Večk (V250) Ihr Mann versucht und versucht (alles) zu ertragen, aber ihm versagt die Geduld. [ḿeźəń ḱiŕd́əmga·ńä] śävmań [M:?Pš] (IV458) Was für Leiden hat mich ergriffen? | a ḱiŕd́ima E:Bug [нетерпение / Ungeduld]. koda, aĺńe, a ḱiŕd́imav sajsamam (V486) Wenn ich, Schwager, ungeduldig werde [eig.: Wenn mich (die Gierde) zur Ungeduld bringt]. | ḱiŕd́ima-ška E:Bug [время, пора терпения, самообладания, воздержания / Zeit der Geduld, Selbstbeherrschung, Abstinenz]. moń polam uĺńeś ṕek najan, ḱiŕd́ima[‑]škazo araśeĺ (V470) Mein Mann war sehr lüstern, er hatte keine Stunde der Beherrschung (Verzichtstunde). ḱiŕd́ima[‑]škado jutakšni͔ń (V472) Ich ging an der Zeit der Geduld vorbei. | kšta-toloń ḱiŕd́ima ~ šta-toloń ḱiŕd́ima E:Mar [род футляра для хранения восковой свечи] / eine Art Futteral, worin die Wachskerze bewahrt wird. | ńiĺkse͔·ń ḱiŕd́i·ma E:Atr [проушина для языка колокола] / Öhr, an dem der Glockenklöppel hängt. | ṕiĺǵeń ḱiŕd́ima E:Večk Is, ṕiĺgəń ḱiŕdəma E:Nask [лыжное крепление] / Skiriemen. | pŕätu·ga-kəŕd́əma· M:P [балка для завязывания решетин на стрехе / Balken zum Festbinden der Dachlatten] auf dem Traufdache. | salmuksi͔ń ḱiŕd́ima E:Mar [стрекоза] / Wasserjungfer, Libelle. | sv́ečań ḱiŕd́ima E:Mar [? = kšta-toloń ḱiŕd́ima]. | toloń ḱiŕd́ima (ǵiŕd́ima) E:Jeg [подсвечник] / Leuchter.
ḱiŕd́imka: modań ḱi·ŕd́im(k)a E:Ba подпольный лежень / Grundbalken, Grundschwelle.
ḱiŕd́ekšńems E:Bug (Iter.-Frequ. zu ḱiŕd́ems) [(пытаться) терпеть / (zu) ertragen (versuchen)]. si͔ń [ḱiŕt́ńeśt́, ḱiŕt́ńeśt́] t́et́an[‑]avan ḱiŕd́ekšńeśt́, už ḱiŕd́imado moń d́iŕiń[‑]vani͔ń jutakšnośt́ (V208) Sie litten und litten, meine Eltern, sie ertrugen (alles), (endlich aber) riss meinen lieben (Eltern) die Geduld.
*ḱiŕkšne͔kšne͔ms E:VVr (Iter.-Frequ. zu ḱiŕd́ems). avaka·j, t́ŕamsto·n[‑]vanmo·ston vačo· ṕeḱe· [ḱiŕkšne͔·kšni͔t́] (II521) Mutter, während du mich ernährtest, betreutest, hattest du (selbst) einen hungrigen Magen.
ḱiŕt́ńems E:Mar Bug ― ḱiŕńəms M:P Kr Vod Katm (Frequ. zu ḱiŕd́ems). si͔ń [ḱiŕt́ńeśt́, ḱiŕt́ńeśt́] t́et́an[‑]avan ḱiŕd́ekšńeśt́ E:Bug (V208) Sie litten und litten, meine Eltern, sie ertrugen (alles). uźəŕt́ šəra·t́ ala kəŕńəsa· M:P [Ich pflege die Axt unter dem Tisch zu halten]. a mon ḱiŕńət́ä jäšä vastńasa M:Vod (IV207) Ich halte dich an geschützter Stelle. aĺgac (aĺkac) ḱiŕńəsi͔ od kuca M:Katm (IV254) Ihr ältester Bruder hält sie (bei sich) in der neuen Stube. va koda [avat́ńəń kəŕńəsa·ź] M:Kr (IV894) Sieh mal, ‒‒‒ wie man Frauen in Zucht hält!
*ḱiŕńəkšńəms (: ḱeŕńekšńa·n, ‑i) M:P [Mam] (Frequ. zu ḱiŕńəms) [страдать, терпеть, выдерживать] / leiden, ertragen, aushalten. mon lama kornä iŋksə̑t [ḱiŕńəkšńəń] [M:Mam] (IV398) Ich habe deinetwegen viel Schmerz erlitten.
*ḱiŕńəkšńəkšńəms (: ? ḱeŕńekšńekšńa·n, ‑i) M:P (Frequ. zu ḱiŕńəkšńəms).
ḱiŕći M:P Alk [N. ag. zu *ḱiŕćəms] [вертикальная доска, поддерживающая скамейку левой стороны избы] / das aufrecht stehende Brett, das die Sitzbank (ḱerš ṕäĺ) der linken Seite der Stube trägt.
ḱiŕd́ev́ems E(allg.) ― ḱiŕd́əvəms M(allg.) (Refl. zu ḱiŕd́ems) [держаться, удержаться / sich halten, gehalten werden usw.]. uᵪ a ḱiŕd́i·v́i t́et́a·ń činne͔·ze͔, uᵪ a ḱiŕd́i·v́i, ćora·m, kojńe·ze͔ E:Is (I101) Ach, du wirst des Vaters Rang nicht halten können [eig.: der Rang wird nicht gehalten], du wirst, mein Sohn, seine Stellung nicht halten können. a ḱiŕd́iv́i t́at́at čine͔ze͔, vaj a ḱiŕd́iv́i t́at́at kojeze͔ E:NSurk (I103) Du wirst den Rang deines Vaters nicht halten können, du wirst die Stellung deines Vaters nicht halten können. uᵪaj ejed́em, tońet́ a ḱiŕd́iv́i t́et́kat́ či͔nne͔ze͔ E:Jeg (196) O, mein Kindchen, du kannst ‒‒‒ nicht den Rang deines Vaters aufrecht erhalten. korot ḱiŕd́ev́eze͔, ḿeĺet́ vanovozo! E:Bag (VI100) Möge dein Harm zurückgehalten werden, mögen deine Wünsche befriedigt werden! dugańt́ koroś eź [ḱiŕd́ev] E:Gor (VII224) Den Verdruss ihres jüngeren Bruders konnte sie nicht ertragen. kortavoĺ paroś, ḱiŕd́ev́eĺ koroś; korti͔ ṕiĺg alo soroś, a ḱiŕd́ev́i koroś E:NBajt (VI224) Spräche (es) ein guter (Mensch), könnte man (noch) den Verdruss zurückhalten; (aber nun) spricht der Kehricht unter den Füssen (= der allerschlechteste Mensch), den Verdruss kann man nicht zurückhalten. pə̑ka·ś ḱev́əń, postufś kšńiń, pə̑ka·ś af ardə̑v́i, postufś af [ḱiŕd́əv́i]. – tači·laś i uźəŕś M (IV664) Der Ochse aus Stein, der Hirt aus Eisen, der Ochse kann nicht laufen, der Hirt kann (ihn) nicht im Zaum halten. – Der Drehstein und die Axt. af i [sokańä t́äd́akaj‑]avaj [t́eenza ḱiŕd́uv́i] [M:Mam] (IV85) Er kann den Pflug noch nicht lenken [eig.: Der Pflug kann nicht von ihm geführt werden], liebe Mutter. arʿt, boᵪ [bə̑slav́i·t́], kə̑da af kə̑ŕd́uva·t M:Sel (IV810) Gehe, Gott segne (dich), da man dich nicht zurückhalten kann!
*ḱiŕt́f́t́əms (: ḱertft́a·n, ḱirtft́i) M:P (Kaus. zu ḱiŕd́əms).
*ḱiŕt́f́ńəms (: ḱertfńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ḱiŕt́ft́əms).
*ḱiŕt́f́ńəkšńəms (: ḱertfńakšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ḱiŕt́fńəms).
ḱiŕd́uva E:Mar ― ḱiŕd́u M:?Saz (Gen. ‑və̑ń od. ḱiŕd́ɯń) [женское имя] / ein Frauenname. śeze͔ ḱiŕd́uvań či͔jakšni͔ź, śeze͔ ḱiŕd́uvań maksokšni͔ź E:Mar (112) Dorthin verheirateten sie Kirdjuva, dorthin gaben sie Kirdjuva. ḱiŕd́u ščaś[‑]kaŕäś, soŋga naŕažaś M:?Saz (IV17) Auch Kirdju kleidete sich schön und schmückte sich. ḱiŕd́uvə̑ń końafkśś v́äŕi [v́et́t́] moĺi M:?Saz (IV17) Kirdjus Kranz geht stromaufwärts. akša tolgańaks ḱiŕd́ɯń śäv́əźä M:?Saz (IV17) Er [Der heftige Sturm] nahm Kirdju auf wie eine weisse Feder.
ḱiŕd́uńä M:?Saz (Dem. zu ḱiŕd́u). fḱä śt́iŕ[‑]id́uńac, śiŕä ḱiŕd́uńac (IV15) Ihr einziges Töchterchen, ihre alte Kirdju.
ḱiŕǯä M:P Pš (Gen. M:P ḱiŕǯəń, Nom. Pl. ḱiŕčt́) скупой / geizig. — [Vgl. ḱeŕaža M:Čemb].
kəŕǯəńä· M:Pš, ḱerǯəńä· M:P (Dem.).
ḱiŕǯət́ks M:Kr [поперечина ворот] / Querholz, das im Tor von der oberen Ecke zur unteren geht u. die Latten zusammenhält. | orta-ḱiŕǯət́ks M:Kr id.
ḱiŕe ChrE E:Mar Večk, ḱiŕä· E:Kad (Nom. Pl. ḱiŕi·t́) ― kəŕä· M:P (Nom. Pl. kəŕa·t), ḱiŕä M:Pš (Gen. ḱiŕəń), ḱira· M: Čemb [клубок] / Knäuel (ChrE E:Mar Večk Kad); [штука ткани / Tuch‑]Ballen (M:P Pš Čemb); [связка, тюк / Bündel, Rolle] (= ḱiŕeŋks) (M:P). moń uĺi ḱiŕem, śiśem vaŕanzo. – ṕŕäś E:Mar (245) Ich habe einen Knäuel, er hat sieben Löcher. – Der Kopf. sońć kruglovoj; kasi͔ ćasozonzo, a kaladi͔ ḿeśećeze͔nze͔. – ḱiŕeś E:Mar (256) Er ist rund; in einem Nu wächst es heran, vergeht aber (erst) im Laufe eines Monats. – Der Knäuel (dessen Faden durch Nähen nur allmählich verbraucht wird). śeŋǵeŕe, ḿeŋǵeŕe, ravužo ḱiŕe[‑]potmaksḱe. – ĺomźortne͔ E:Mar (254) Eine grünblaue ‒‒‒ mit einem schwarzen Knäuel in ihrem Inneren [etw. Grünblaues, Zerbröckelndes, ein schwarzer Knäuelkern]. – Die Faulbaumbeeren. | ḱiŕeń końd́amo E:Mar [круглый, шарообразный, шаровидный] / rund, kugelförmig, knäuelförmig (= kruglovoj). | kotf-ḱira· M:Čemb, kotf-ḱi·ŕä M:Pš [штука полотна] / Leinwandballen (M:Čemb: [целая ткань] / das ganze Gewebe).
ḱiŕ E:Šug (Interj.): ḱiŕ[‑]ḱiŕ ḱiŕija! (III112) [?] (Mag den Knäuel (ḱiŕe) bedeuten. P.). — [Vgl. auch ḱiŕams].
ḱiŕińe E:Mar (Dem. zu ḱiŕe) id. uĺi ḱiŕińem, mastori͔ń krugom sati͔, t́ikše͔[‑]stogań krugom a sati͔. – śeĺt́ńe (264) Ich habe einen Knäuel, er reicht rings um die Welt, rings um einen Heuschober reicht er nicht. – Das Auge.
ḱiŕiŋǵe E:Kad (Dem. zu ḱiŕä) [круглый, шарообразный] / rund, ballförmig, kugelförmig.
kəŕä·ńä M:P, ḱiŕəńä M:Pš (Dem. zu ḱiŕä·) [тюк сукна] / Tuchballen.
kəŕńɛ· ChrM, kəŕńä· M:P Jurtk, ḱirnä· M:Alk, kə̑ŕńä· M:Čemb, kəŕńä M:Ur (eig. Dem.) [клубок] / Knäuel. | kotf-kəŕńä M:Ur [тюк холста / Tuchballen] (= kotf-taparks).
kəŕńä·ńä M:P (Dem. zu kəŕńä·) [клубок] / Knäuel. pakśä kučka·ńä (-ava) ḱəŕńä·ńä ḱevəŕkšńi (IV657) Mitten auf dem Felde rollt ein Knäuelchen.
ḱiŕeḿems E:Mar [корчиться, стягиваться] / sich krümmen, sich zusammenziehen. či͔t́ ḱiŕeḿi, v́et́ v́eńeḿi. – acamot́ńe (260) Am Tage zieht es sich zusammen, in der Nacht streckt es sich aus. – Das Bett. — [Vgl. ḱiŕams; ḱiŕe].
ḱiŕeńd́eḿems E:Večk [надоедать, хватить] / überdrüssig werden, genug haben (t́e t́evd́eńt́ von dieser Sache).
1ḱiŕfta·ms M:Kr [быть лишённым, нуждаться, ? находиться в беде / etw. entbehren, Mangel an etw. haben, ? Not leiden] (= ṕičəft́əms M:P). — [Vgl. ḱiŕams: ḱiŕfta·ms].
ḱiŕgaldoń [< *ḱiŕgaldoms hervorquellen (von den Augen)] E:Vez [пуче-] / Glotz-. ti͔ń v́ijecte͔ moĺed́e ḱiŕgaldoń śeĺḿe vaśońe (VI190) Geht gerade zum Glotzauge-Vasjo!
ḱirgaldakšnoms E:StMokl (Frequ. zu *ḱirgaldams) [быть на выкате (глаза) / hervorquellend sein (die Augen)]. ḱirgaldakšnośt́ ravžo ĺomźor śeĺḿenʒe͔ (V222) Ihre schwarzen Traubenkirsch-Augen waren hervorgequollen.
*ḱiŕǵis (? -z) E:Al ― ḱiŕǵi·s M:Sel киргиз / Kirgise. toń t́iŕiń t́ät́ät ḱiŕǵist polońiź E:Al (VII132) Kirgisen haben deinen lieben Vater verhaftet. tuja·n ‒‒‒ ḱiŕǵi·sne͔ń marʿta ĺišmə̑sa arnə̑ma M:Sel (IV404) Ich gehe ‒‒‒ mit Kirgisen auf Pferden reiten. — Russ. кирги́з.
ḱiŕǵi·skᴉ͐j E:Ba [киргизский] / kirgisisch, Kirgisen-. jai·ḱ[‑]mastᴉ͐ruv v́et́a·mak, ḱiŕǵi·skᴉ͐j ᵪa·nnᴉ͐ń ńeftᴉmak (III227) [Bringe mich] in das Land Jaik, zeige mich dem Kirgisenkhan! — [Russ. кирги́зский].
ḱiŕilka M:Vert [? г. Кирилловское в Рязанской губ.] / ? Kirillowskoje (Stadt im Gouv. Rjasan). šäjäŕ vožjeńd́i ḱiŕilkav moĺams ponaźeń (VIII452) Er hat ihn zum Haarzügel für die Reise nach Kirilka (Kirillovskoje) gedreht.
ḱiŕitka E:Večk [демон болезней] / ein alganǯej-Krankheitsdämon.
1ḱiŕks E:Mar VVr Kad Kal Kažl Petr Večk NSurk ― ḱiŕks M:Ur [рамка, край] / Umkreis, Rahmen, Rand (z.B. des Siebes; E:Mar: [часть крышки, покрывающая верхний край сосуда] / der Teil, Rand des Deckels, der den oberen Rand des Gefässes bedeckt) (E:Mar VVr Kad Kažl M:Ur); [крышка, покрывающая сосуд] / Deckel, mit dem das Gefäss bedeckt wird (E:Večk); [город (тайное слово)] / Stadt (Geheimw.) (E:NSurk); [берёзовый венок] / Kranz (aus Birkenzweigen, den die Mädchen zu Pfingsten machen) (E:Kal). iḱiĺiv́[‑]gak t́ejet́ ĺeŋǵeń ḱiŕks, [ḱiŕksi͔ńt́iń] puti͔t́ pŕaka[‑]ḱed́ E:Petr (VIII12) Zuerst machen sie eine Scheibe (? Form; ? einen Reif) aus Lindenholz, legen auf die Scheibe (in die Form) die Piroggen-Teighülle. | aška-ḱiŕks (aški͔-ḱiŕks) E:Kad [? хомутная дуга, клещи хомута / ? Kummetholz]. | čiń ḱiŕks E:Is [солнечная корона] / Sonnenhof. | ḱiĺejeń ḱiŕks E:Is, ḱiĺiiń ḱiŕks E:?Kažl [Kal] [венок из берёзовых ветвей] / Kranz aus Birkenzweigen, den die Mädchen zu Pfingsten (E:Is: eine Woche nach Pfingsten) in den Fluss werfen, um dadurch ihr künftiges Schicksal zu erfahren (E:?Kažl). | kot-ḱiŕks E:VVr ― kotf-ḱiŕf M:P [свёрток сукна, полотна] / Tuchballen, Leinwandballen. | suft́i·ḿ-ḱiŕks ~ suft́i·ḿ-ḱi·ŕks ~ suft́im-ǵi·ŕks E:Kad, suft́i·m-ḱi·ŕks E:Ba, suft́em-ḱiŕks E:Večk ― sə̑ft́ə·m-ḱi·ŕks (-ǵiŕks) M:Jurtk [обечайка сита] / Siebrand (= śift́əm-grugă M:P). | šĺapa-ḱiŕks [E:?Mar] околыш / Hutkrempe, Hutrand. | vaĺḿä-ḱiŕks M:Sučk [оконный переплёт] / Fensterrahmen.
ḱiŕʿks ChrM M:Pš, ḱiŕʿks ~ ḱirʿks M:P, ḱiŕʿks ~ ḱiŕks M:Sučk, ḱirʿks M:Čemb, ḱiŕks M:Simb [воробей] / Sperling. | jakśt́əŕä tutma-ḱiŕʿks M:Sučk [снегирь / Gimpel (Pyrrhula vulgaris)] (? Dompfaff). | kańt́f́-ḱiŕʿks ~ kańt́f́-ḱeŕʿks M:P, kańt́f́-ḱiŕʿks M:Čemb, kańf́-ḱiŕks M: Sučk [коноплянка] / Hänfling (M:P). | kəŕʿks-kunda·j M:P [ястреб-перепелятник] / Finkenhabicht, Sperber (Nisus communis). | kəŕʿks-ĺe·fks M:P [детёныш воробья] / Sperlingsjunges. | ḱiŕʿks-ṕiza M:P [гнездо воробья / Sperlingsnest]. | kəŕʿks-umbra·v M:Pš [воробьиный щавель] / Sperlingsampfer. | kud-kəŕʿks M:P, kudə̑-ḱiŕʿks M:Sučk [воробей домовый] / Haussperling, Spatz (= kudo-oźas E:Atr Ba Večk). | kuźńe·ć-ḱiŕʿks M:P Pš [какая-то птичка] / ein kleiner Vogel, der abends im Walde monoton schnalzend singt (= čəgada· M:Vert). | tumă-ḱiŕʿks M:Sučk [маленькая птица, “дубовый воробей”] / ein kleiner Vogel, “Eichsperling”.
kəŕʿksḱɛ ChrM, kəŕʿksḱä· M:P Pš ?Čemb (Dem. zu ḱiŕʿks) [воробушек] / Sperling. | v́iŕəń ḱiŕʿksḱä· M:Sučk [воробей полевой] / Waldsperling.
ḱiŕmavmoks E:VVr [Refl. zu einem unbel. Verb *ḱiŕmamks] [стягивать, сгибать (члены) / (die Glieder) zusammenziehen, krümmen (sich krümmen)] (= ḱiŕḿićams E:Mar Večk Ba, ḱiŕńavoms E:Večk Ba).
ḱiŕmavtomks E:VVr [Kaus. zu einem unbel. Verb *ḱiŕmams].
ḱiŕməš M:Skolp Sind [пряжка, брошка] / Schnalle, Brustspange (= šuŕʿḱä).
ḱiŕḿićams E:Mar, ḱiŕḿi·ćams E:Ba, ḱiŕḿet́śams ChrE E:Večk ― kə̑rmə̑ćams M:Ur, kərḿe·ćams M:Jurtk [стягивать, сгибать (члены)] / (die Glieder) zusammenziehen, krümmen. skot́inańt́ si͔ń v́ejḱe čis ḱiŕḿećasi͔ź E:Večk (III166) Sie [Die alganǯej-Krankheitsdämonen] bringen ein Haustier an éinem Tage [innerhalb eines Tages] zum Zusammenschrumpfen [= Krepieren].
ḱiŕḿićavoms E:Mar (Refl. zu ḱiŕḿićams) [стягиваться, скорчиться] / sich zusammenziehen, sich zusammenkrümmen.
ḱiŕṕeć E:Mar, ḱŕiṕeć E:Šokša ― ḱŕäṕi·ć ~ ḱeŕeṕic (Gen. -en, Nom. Pl. -t) M:P, kəŕṕećä· M:Jurtk кирпич / Ziegel. — [Russ. кирпи́ч].
ḱiŕṕećḱe E:VVr ― ḱeŕeṕićḱä M:P (Dem.) id. si͔ŕńe·ń poko·ĺt́ ḱiŕṕe·ćḱe E:VVr (II346) (Wie) Goldklumpen sind deine Ziegel.
ḱiska ChrE E:Mar Atr Kad Večk [собака] / Hund. bud́i, ormaza ḱiska, ejkakšot jomavcak, eŕan E:Mar (280) Wenn du, toller Hund, dein Kind umbringst, will ich [mit dir] leben. | avaka-ḱiska E:Mar [сука] / Hündin. | ce͔pse͔ ḱiska E:?Mar [цепная собака] / Kettenhund. | ḱiskań al E:Mar ― ḱizgə̑n al M [собачье яичко, т.е.: ничего / Hundshode, d.h.: nichts] (= ṕeń al M). ḱiskań al sodat E:Mar Du weisst gar nichts. | ḱiskań kańćav E:Mar [собачий лишай] / Hundeschwinde. | ḱiskań ḱeĺ-lopa E:Gor Seledba собачий язык / Hundszunge (Cynoglossum officinale). | ḱiskań kumarav E:Mar, ḱiskań kormarav [E:?Atr] (= v́ed́-nal E:Mar) [? печёночник / ? Bruchwurz], aber erst die ältere Pflanze (= v́ed́-gə̑rma M). | ḱiska-ĺevks ChrE E:Mar [щенок] / junger Hund, Hündchen. | ḱiskań ńet́ks E:Atr [роза собачья (куст) / Hundsrose] (Strauch). | ḱiskań umaŕ E:Atr [плод шиповника / Hagebutte der Hundsrose]. | ḱiska-umaŕ-ńet́ks E:Atr шиповник / Hundsrose (= kaźamo-ṕikśt́eŕe E:NSurk). | ḱiska-vaćä̆ E:Ba [собачье дерьмо / Hundekot]. | ḱiska-vaće·j E:Ba [запачканный собачьим дерьмом / mit Hundekot beschmutzt]. | šarka-ḱiska E [собака мелкой породы] / Hund von kleiner Rasse. | v́iŕ-ḱiska (‑ǵiska) E:Mar, v́iŕ-ḱiska E:Gor садовая улитка (имеет четыре рогульки, скользкая) / Gartenschnecke (hat vier “Hörner”, schlüpfrig).
ḱiskań E:Mar [собачий] / hündisch. [ḿiri͔ś] avaŕd́i ḱiskań bojardo (136) Die Dorfgemeinde weint des hündischen Bojaren wegen.
ḱiskavtomo E:Mar [без собак(и)] / “hundslos”, ohne Hund (od. Hunde). ḿeśt́ t́ejńan ńej mon ḱiskavtomo? (2121) Was soll ich jetzt ohne Hunde tun?
ḱiśḱińe [? ḱisḱińe] E:Mar (Dem. zu ḱiska) [собачка] / Hündchen. moń uĺi ḱiśḱińem (245) Ich habe ein Hündchen.
ḱistoj E:Mar, sti͔j E:Ba (Nom. Pl. sti͔ᵪ́t́), isti͔·j E:Kad (Nom. Pl. isti͔ᵪ́t́), sti͔ E:Kal (Abl. ‑d́e) ― ksti͔ ML(M) M:P Pš Čemb Sel Sučk, ḱistaj M:Ur, ḱisti͔· M:Jurtk земляника, клубника / Erdbeere (M:Čemb: gew. u. Gartenerdbeere) (E M); [ягода] / Beere (M:Sel). nu, dočam, ton kočkak ḱistojt E:Mar (281) Nun, meine Tochter, pflücke du Erdbeeren! karmaś ḱistojiń kočkamo E:Mar (282) Sie begann Erdbeeren zu sammeln. | sti͔-nal E:Kad [ягодное место, ягодник] / beerenreiche Stelle, Beerenmenge (= sti͔j-pu·la E:Ba). | ḱistoj-ńet́ks E:Mar [стебель земляники] / Erdbeerstengel. | ḱistoj-pargo E:Mar [корзина для земляники] / Erdbeer-Korb, Korb für Erdbeeren. ḱistoj[‑]pargonzo kat́a ṕešči͔źe (128) Ihren Erdbeeren-Korb füllte Katja an. | lakštajńń ksti͔ M:Sel ягода ежевики / Beere des Brombeerstrauches. | mastur-sti͔ E:Kad ― mastə̑rəń ksti͔ M:Kr Čemb Sel [земляника] / Erdbeere. | ḿežev́eĺ-sti͔ E:Kal [ягода можжевельника] / Wacholderbeere. | ṕiči-sti͔· ~ ṕiči-sti͔j E:Kad ― ṕičəń ksti͔ M:Čemb Sel, ṕič́əń ksti͔ M:An брусника / Preiselbeere (= ḱäĺks-maŕ M:Sučk) (E:Kad M:Sel An); земляника / Erdbeere (M:Čemb). | ṕińiń sti͔ E:Kad Kal крушина / Faulbeere [Frucht des Faulbeerbaums (Rhamnus frangula)] (= pəńo·rkš M). | pŕämo·j ksti͔ M:Čemb [клубника] / Gartenerdbeere. | v́eŕǵisti͔ (< v́eŕǵis + sti͔) E:Kad Kal жимолость / [Frucht der] Heckenkirsche (Lonicera) (= ińd́əŕ, v́ińd́əŕ M). — [Vgl. tscher. kə̑sńè·ɣə͐. — Vgl. auch ḱistovo].
ḱistojńe E:Mar ― ksti͔ńä· M:P, ksti͔ńä M: Katm, ḱistajńä M:Ur (Dem. zu ḱistoj usw.) [земляничка] / Erdbeere. ad́aka, kat́a, v́iŕej ḱistojńes! E:Mar (128) Komm doch, Katja, mit uns zum Walde Erdbeeren suchen! vaj ekše͔ tarkań ḱistojńet́ E:Mar (1146) O, ihr Erdbeeren an einer schattigen Stelle! mon moĺan ‒‒‒ v́iŕəń iməškas, ksti͔ńas, normaĺńas M:Katm (IV255) Ich gehe ‒‒‒ in die Waldbeeren, in die Erdbeeren. | mastə̑rə̑ń ksti͔ńä M:Kr [земляника / Erdbeere].
sti͔ksna E:Kad, sti͔sna E:Kal [ягодный куст / Beerenstrauch]. | ṕińiń sti͔ksna E:Kad, ṕińin sti͔sna E:Kal крушина / Faulbeerbaum (Rhamnus frangula) (der Strauch) (= pəńo·rkšəks M:P). | v́eŕǵisti͔ksna (< v́eŕǵi·s + sti͔ksna) E:Kad Kal жимолость / Heckenkirsche, Geissblatt (Lonicera) (der Strauch).
ḱistovo E:Af [женское имя] / ein Frauenname. paroń t́ei orožija, ḱistovo[‑]baba, jakavti͔ḱ [t́ev́ende͔]! (III161) Wohltätige Zauberin, alte Kistovo (eine vor etwa 20 Jahren im Dorfe od surkino gestorbene Zauberin), erledige du ihre Sache! — [Vgl. ḱistoj].
ḱiśet E:Mar (Gen. -i͔ń), ḱiśe·t E:Kal ― ḱiśet M:P (Gen. ḱiśedə̑ń, Abl. -ta) [кисет] / Tabaksbeutel. — [Russ. кисе́т < türk., vgl. kas. kisa].
ḱiśetḱe E:Mar ― ḱiśe·tkä M:P (Dem.).
ḱiśija E:Mar, *ḱiśəjä E:Nask ― ḱiśijä (? ḱiśija·) M:Gor [Katm], ḱeśijä· [M: Mam] [муслин] / Musselin, (E:Mar auch:) [грубая кисея] / Nesseltuch. užo nardasa, avakaj, ašo ḱiśija odrastot ravužo moda puli͔ńet́! E:Mar (1202) Warte, ich will, Mütterchen, von deinem Totenkleide aus weissem Nesseltuche den schwarzen Erdenstaub abwischen! aša ḱiśəjat d́akańt́ nulanza E:Nask (I236) Aus weissem Musselin sind die Wickellappen des Kindes. akša ḱiśija· lavks laŋgaksḱäćä M:Gor (IV113) Aus weissem Musselin ist deine Wiegendecke. [mat́əŕ-akaźt́i] raman akša [ḱeśijä·, ĺät́fńem-ṕäĺeńd́i] M:Mam (IV401) Meiner älteren Schwester Mater kaufe ich zum Andenken (ein Stück) weissen Musselin. — [Russ. кисея́].
ḱiśijań E:Mar (Adj.) [кисейный, муслиновый] / aus Nesseltuch, aus Musselin. ašo ḱiśijań paćińet́ (1206) Von weissem Nesseltuche ist dein Tüchlein.
1ḱiśḱe E:Mar Atr VVr Bug Večk Is, ḱiśḱä E:Ba (Nom. Pl. ḱiśḱ), ḱiśḱä· E:Kad ― ḱiśḱä M:P Pš Sučk Jurtk (Gen. M:P ḱiśḱəń) [кожа] / Haut; [цвет лица] / Teint, (M:Pš auch:) [свиная кожа] / Haut des Schweins (nachdem die Haare abgebrüht worden sind) (E:Mar Ba Večk Is Kad M:P Pš Jurtk); тело / Körper, Leib (E:Atr VVr Večk [Bug] Kad M: Sučk). ḱiśḱe laŋkso jozoldi͔ [E:Bug] (VI160) Sie kriecht auf ihrem Bauchfell. ḱiśḱest, pukšost si͔ń kujavti͔t́ [E:Bug] (V518) Sie lassen ihren Bauch und ihre Lenden fett werden. ḱiśkste͔ńek, laŋkstonok [E:Bug] (VI88) Aus unserem Inneren und Äusseren. | mukoro-ḱiśḱe E:Večk, muku·ru-ḱiśḱä E:Ba ― mə̑kə̑r-ḱiśḱä M:Sučk [копчик / Steissbein] (= mukoro-kaśḱe) (E:Ba Večk); [кожа на ягодицах] / Haut am Steiss (M:Sučk). | ṕeḱe-ḱiśḱe E:NSurk, ṕä-ḱiśḱä E:Ba [кожа на животе] / Haut am Bauch. vana ṕetra saś ńiĺe ṕiĺǵe laŋkso, saś ṕeḱe[‑]ḱiśḱe laŋkso iḱeĺet́ E:NSurk (III55) Sieh, Petra ist auf allen Vieren gekommen, er ist auf dem Bauche (kriechend) zu dir gekommen. v́äŕgis ṕä[‑]ḱisḱinza laŋks E:Ba (VII404) Der Wolf (legte sich) auf den Bauch (die Bauchhaut) nieder. | pŕa-ḱiśḱe E:Večk, pŕa-ḱiśḱä E:Ba, ṕŕä-ḱi·śḱä E:Kad ― ṕŕä-ḱiśḱä ~ ṕŕä-ḱi·śḱä M:Pš, pŕä-ḱiśḱä M:Sučk Ur, ṕŕä-ḱi·śḱä M:Jurtk [кожа на голове] / Kopfhaut.
ḱiśḱińe E:Mar ― kəśḱəńä· M:P (Dem. zu ḱiśḱe, ḱiśḱä) [кожа] / Haut. tombam laŋksa pabańä, śeŕəń kəśḱəńä· laŋksə̑nza M:P (IV757) Auf dem Herde (sitzt) eine Alte, sie hat eine kupferne Haut.
ḱiśḱed́ems E:Vez [бежать, убежать / entfliehen; удаляться, уйти тайком, убраться / sich fortbegeben, sich fortstehlen, sich fortmachen]. tago ḱift́eḿe, a mon jantomo mon ḱiśḱed́ija nogaj[‑]mastorcto (V200) Wieder ohne Wege und Stege zog ich aus dem Nogajerland.
ḱiśt́ E:Mar (Gen. -iń), ǵiźd́a E:VVr, ḱesta· E:Kad [?Kal] [кисть] / Pinsel (= poḿilka) (E:Mar); [гроздь, зонтик] / Traube, Dolde (E:Kad VVr). | jaguda-ǵiźd́a ~ jagudań ǵiźd́a E:VVr [гроздь ягоды] / Beerendolde. jagudań ǵiźd́at ṕiĺeksḱeń (II320) (Ich legte) meine beerendoldenartigen Ohrgehänge (an). — Russ. кисть.
ḱiśt́ḱe E:Mar (Dem.) [кисточка] / Pinsel.
ḱiśt́eń E:Večk Kl ― ḱeśt́äń M:P (Gen. ‑əń, Nom. Pl. ḱeśt́ät́t́) кистень / Eisenstock, Keule, Kistenj (ein kurzer Stock, an dem eine Wurfkugel mit einem Riemen befestigt ist; jetzt gibt es solche nicht mehr). vaśa sajekšne͔ś pondoń ḱiśt́eń E:Kl (I425) Vasjaka nahm eine eiserne, ein Pud schwere Schleuderkugel. kšńiń ḱeśt́äńt́ marʿta śomań tombaźä M (IV79) Mit einer eisernen, an einem Riemen befestigten Kugel schlug sie Sjoma nieder. — [Russ. кисте́нь].
ḱeśt́eńńä M:Mam (Dem.). aĺants [ḱätsa śiŕä ṕińet́ kšńiń ḱeśt́eńńats] (IV130) Sein Vater, der alte Hund, hatte in seiner Hand eine mit einer Kugel versehene Hiebkeule.
ḱišaluvskuj E:Šokša [кишаловский, происходящий из с. Кишалы / aus dem Dorfe Kischaly (moksch. ḱäšal, Bez. Temnikow, Gouv. Tambow) herstammend]. koza, koza šačti͔źe? ḱišaluvskuj mokšut́ bańet́e (VII440) Wo gebar sie es? In der Sauna eines Mokschanen von Kischalovo.
ḱišče͔ms E:Mar, ḱišt́ems E:Atr Večk NBajt NSurk, ḱiš́ši·ms E:Kad, ḱiščims E:Kal (1. Sg. Präs. E(allg.) ḱišt́an, ḱiščan) ― kšt́ijəms M:P [Kr], kšt́ims M:Čemb (1. Sg. Präs. M kšt́an ~ kšt́ija·n, M:P Čemb kšt́ija·n ~ kšt́ia·n; 3. Sg. Präs. M:P kšt́i), ḱiščəms M:Prol Ur, ḱišt́əms ~ ḱišt́e·ms M:Jurtk Pičep [танцевать] / tanzen, (E:Mar auch:) [биться] / klopfen, pochen (Herz) (von der Ader dagegen čavoms schlagen). eŕźäń saldatḱe a ḱišči͔[‑]mori͔ E:Mar (144) Ein erzjanisches Soldatchen tanzt nicht, singt nicht. si͔ńst ḱišče͔ź ḱišči͔t́ ṕiĺǵińest E:Mar (1112) Tanzend tanzen ihre Füsschen. koda tuś ḱiščiḿe E:Kal (2129) Wie begann sie zu tanzen! v́iŕ[‑]avaś ḱišś, ḱišś E:Kal (2129) Die Waldmutter tanzte und tanzte. ečḱe ḱišt́i ḱijaksso, čov́ińe vani͔ vaŕava E:NBajt (VI220) Ein Dickes tanzt auf dem Boden, ein Dünnes schaut durch das Loch hinaus (so sagt eine spinnende Frau; in ein Tuch aus feinem Garn kommt leicht ein Loch). v́ečk št́eŕd́ima, kodamo, mašt ḱišt́eḿe[‑]moramo E:NBajt (VI232) Liebe Spinnen und Weben, versteh (aber auch) zu tanzen und zu singen. popńe jovtńiź, kodańa ḱijšt́ ḱi laŋkso E:NSurk (III331) Sie erzählten dem Popen, wie sie auf dem Wege getanzt hatten. ḿes af kšt́ija·t? M:Kr Warum tanzt du nicht? eś lad́äj jalgac, gaŕuń, iź ḱišt́ä M:Pičep (VIII268) (Nur) Garjutas Freier-Genosse tanzt nicht.
kšt́iź M:Bajm, kšt́əźńä M:Sel [танцуя / tanzend]. kšt́iź jakast ṕiĺḱńä, moraź aštšəza kurkt́śä M:Bajm Mögen deine Beine tanzen (wörtl.: tanzend gehen), möge dein Mund singen (wörtl.: singend sein)! oj kudu son saś kšt́əźńä[‑]moraźńä M:Sel (IV83) Tanzend und singend kam sie nach Hause.
ḱišči͔ E:Mar ― ḱišt́i M [танцующий / tanzend; танцор / Tänzer(in); танцевальный / Tanz-]. a ḱišči͔t́ńeń ḱišče͔vci͔ńeḱ E:Mar (176) Die Nicht-Tanzenden bringen wir zum Tanzen. ton kańikaja ‒‒‒ ton ḱišči͔ń[‑]mori͔ń jutkova! E:Mar (1176) Trage sie ‒‒‒ zwischen [unter] den Tanzenden, Singenden entlang! son ḱišt́i kuca ḱišt́i kukla·ńäś M (IV392) Im Tanzhause ist sie (wie) eine tanzende Puppe. | ḱišč́ä· gavŕa· E:Šokša [паук] / Spinne [“Tanzender Gabriel”].
ḱiščića E:Mar, ḱišt́ića E:Večk [танцор] / Tänzer.
kšt́ima· M:P (Gen. ‑ń) [танец] / Tanz. | ḱišt́ima-moro E:Večk ― kšt́im-mor [M:Pš] [танцевальная, хороводная песня] / Tanzlied, Reigenlied. | kšt́im-vasta M:Kr Mam [танцплощадка / Tanzplatz, Platz für Reigen]. aĺants orta laŋks [ḿiša kšt́im]-va·sta [t́äi] M:Mam (IV331) Mischa fegt vor dem Tor seines Vaters einen Tanzplatz.
ḱišĺems E:Atr (Frequ. zu ḱišt́ems) [танцевать] / tanzen.
ḱišńems E:Mar, ḱišńemks VVr ― kšńijəms M:P (Frequ. zu ḱišče͔ms usw.) [(часто) танцевать] / (oft) tanzen. kšńi·jan ~ mon kšńan M:P Ich tanze. son kšńi M:P Er tanzt.
kšńi M:P [танцор] / Tänzer. | kšńi śt́əŕ M:P [танцующая девушка (плясунья на свадьбе)] / Tänzerin-Mädchen (so werden die etwa zehn Mädchen genannt, die auf der Hochzeit tanzen).
*kšńikšńəms (: kšńikšńa·n, -i) M:P (Frequ.).
*kšńikšńəft́əms (: kšńikšńeft́a·n, -i) M:P (Fakt. zu kšńikšńəms) [заставлять танцевать] / zum Tanzen bringen, tanzen lassen (z.B. kleine Kinder, sie an den Händen haltend).
*kšńifńəms (: kšńifńa·n, -i) M:P (Frequ. zu *kšńift́əms).
*ḱišt́əźuvəms M:Vert (Inch. zu ḱišt́əms) [затанцевать / zu tanzen anfangen]. kortamda ḿeĺä maŕu ḱišt́eźuś (VIII452) Nach d(ies)em Reden begann Marju zu tanzen.
*ḱiščuźuv́ekšne͔ms E:Pičel (Frequ. zu *ḱiščuźuv́ems) [(вдруг, неожиданно) затанцевать / (plötzlich, unerwartet) zu tanzen anfangen]. ḱiščuźuv́ekšne͔śt́ mazi͔ maŕńandza (VII138) Seine schönen Äpfel begannen zu tanzen.
*ḱišt́ev́ems E:NSurk (Refl. zu ḱišt́ems) [(недобровольно, по принуждению) танцевать / (unfreiwillig, gezwungenermassen) tanzen]. pop ḿeŕi: a ḱišt́an[‑]źeŕaj, di͔ ḱišt́ivan? (III331) Der Pope sagt: Wenn ich nicht tanzen will, wie kann ich dann tanzen [wer bringt mich zum Tanzen]?
ḱišt́evt́̀ems ~ ḱišče͔vt́̀ems ChrE, ḱišče͔vt́ems E:Mar, ḱišt́eft́ems E:Večk ― kšt́ift́əms M:P, ? kšt́iftə̑ms M:Kr, ḱišft́ems M:Pičep (Fakt. zu ḱišče͔ms usw.) [заставлять танцевать] / zum Tanzen bringen, tanzen lassen. a ḱišči͔t́ńeń ḱišče͔vci͔ńeḱ E:Mar (176) Die Nicht-Tanzenden bringen wir zum Tanzen. [ḿit́ŕej‑]ḱiska šajt́aŋgać, šajt́anonzo ḱišče͔v́t́i E:Mar (1130) Mitrej, der Hund, ist vom Teufel besessen, der Teufel in ihm bringt ihn zum Tanzen. od ʒ́orat́ńeń, od t́ejt́eŕt́ńeń ḱišt́eft́evĺiń mon E:Večk (II3) Ich hätte die jungen Männer und Mädchen zum Tanzen gebracht. ott [śt́eŕńä·t́ńeń kšt́iftə̑źeń] M:Mam (IV434) Er brachte die jungen Mädchen zum Tanzen. vaj śeḿb́ä [śt́eŕʿńeń], gaŕu, ḱišf́t́eźńä M:Pičep (VIII268) Alle Mädchen brachte Garjuta zu tanzen.
kšt́ifńəms M:P Kr, kšt́əfńəms M:Sel (Frequ. zu kšt́ift́əms) [заставлять танцевать] / zum Tanzen bringen, tanzen lassen. tuś ‒‒‒ saldatkat́ńəń kšt́efńəma M:Sel (IV240) Er ist gegangen ‒‒‒ die Soldatenweiber zum Tanzen zu bringen.
ḱiškəvəms (1. u. 3. Sg. Präs. M:P kəškəva·n [kəškuva·n], ḱiškəv́i) M:P Pš [бояться] / (sich) fürchten (soń ezdə̑də̑nza [ezdə̑nza] vor ihm). kəškəv́i moń estə̑də̑n M:Pš Er fürchtet sich vor mir.
ḱiškstə̑ms [M:?P ?Pš ?Čemb] ? утвердиться на месте / ? fest auf seinem Standpunkt beharren.
ḱišksńəms [M:?P ?Pš ?Čemb] (Frequ.).
ḱiškstə̑və̑ms M:P Pš Čemb (Refl. zu ḱiškstə̑ms) (за)упрямиться / hartnäckig, eigensinnig werden. šabaś ḱiškstuvś moń laŋgə̑zə̑n M:P Das Kind “suchte Streit”, begann eigensinnig mich zu plagen (od.: schlagen). ḱiškstuvś raᵪama M:Čemb Er wurde zum Lachen gereizt (so dass er nicht aufhören konnte).
ḱišt́əńga·j: ḱišt́əńga·j moĺəms M:Jurtk [прыгать на одной ноге] / auf éinem Beine hüpfen (= ĺäkatams M:Pš). ― [Vgl. ḱišče͔ms].
ḱit: ḱit-kal E:Mar [кит] / Walfisch. ińe v́ece͔ ḱit[‑]kal ujkšńi. – ḱeče͔ś (230) In einem grossen Wasser schwimmt ein Walfisch. – Die Schöpfkelle. — [Russ. кит].
1ḱitaj E:Bug [мужское имя] / ein Männername. ḱitaj[‑]at́at, ḱitaj[‑]babat, śed́iḱeĺeń si͔ń lomat́ (V128) Der Kitaj-Alte und die Kitaj-Alte sind Leute der früheren (Zeiten). čovoŕiźe ḱitaj[‑]baba kulo marto ḱitajeń (V130) Die Kitaj-Alte liess Kitaj sich zu den Toten gesellen.
2ḱitaj: ḱitaj-mastor E:NDemk [Китай] / China. ad́ado, jalgat, ḱitaj[‑]mastorov, ḱitaj[‑]mastorov, grańeń tombaĺev! (VII166) Lasst uns, Freunde, nach China umziehen, nach China, jenseits der Grenze! — [Russ. Кита́й].
ḱitat [Pl.] E:Večk [кита] / die Einrichtung aus Reisig u. Stroh am Boden des Läuterbottichs, wodurch die Würze geseiht u. dann in susla-očko [? Gärbottich] ausgezapft wird (= ḱĺetkat E:VVr M:Pš, ḱĺetka E:Kad). — [Russ. ки́та́].
ḱiti͔·rdᴉ͐ms E:Ba [хихикать] / kichern.
ḱitka E:Večk [шалость, затея] / Kniff, Streich. | ĺeŋǵe-ḱitka E:VVr [связка или ролик из липовой коры] / Bündel od. Rolle von Lindenrinde (= ĺeŋǵe-ḱiḱirka E:Mar Večk). | ḱitka kajams E:Večk [придумать отговорку] / einen Vorwand machen.
ḱitkav E:Večk [плутовской, потешный, мудрёный] / schelmisch, ulkig, kniffig.
ḱitne͔ms E:Mar Atr, ḱitnᴉ͐ms E:Ba ― ḱit́ńəms M:P Pš Čemb Jurtk Sel Temn Sučk чесаться, ныть / kitzelnd jucken, kitzeln, jucken. ranam ḱitni͔ E:Mar Meine Wunde juckt (wenn sie zu heilen beginnt). śed́ejem ḱitni͔, targavĺiń E:Mar Mir juckt das Herz, ich möchte sehr gern rauchen. śed́ejem ḱitni͔ E:Atr [Mir schmerzt das Herz (aus Kummer)] (nur in diesem Zusammenhang). ḱäd́əźä ḱit́ńi M:P, ḱed́ə·źä ḱit́ńi· M:Jurtk Mir juckt die Hand. kopə̑ŕəc ḱit́ńi M:P (IV435) Ihr kitzelt der Rücken. ṕiĺəvaksə̑źä ḱit́ńi [M: ?Sel] Es juckt mich am Ohr. šalʿkə̑źä alu ḱit́ńi, v́eĺəsa kuli͔ uĺi M (IV713) Juckt es mir unter der Nase, wird im Dorfe jemand sterben. šamaćä ḱit́ńi, avaŕd́at M (IV721) Juckt dir das Gesicht, wirst du weinen. padə̑c ḱit́ńi M:Temn (VIII420) Seine [des Huhns] Fotze juckt.
ḱit́ńəkšńəms M:P (Frequ. zu ḱit́ńəms) чесаться / jucken.
ḱit́ńəśəms M:P (Frequ. zu ḱit́ńəms) чесаться / jucken.
*ḱit́ńəźəvəms (: ḱet́ńeźeva·n, -i) M:P (Inch. zu ḱit́ńəms).
ḱit́ńəft́əms M:P (Fakt. zu ḱit́ńəms) [чесать] / jucken (tr.). ḿeźä moń ḱit́ńəfca·mań? Was juckt mir?
ḱit́əŕńams E:Kad [путаться (моток)] / sich verwickeln, sich verfitzen (Strähne). moń pakšś ḱit́əŕńe·ś Meine Strähne verwickelte sich.
*ḱivčad́ems E:Petr ― kəfčä·d́əms M:P Čemb Sel, kə̑fča·d́əms M:Sučk [сверкнуть, блеснуть, вспыхнуть] / blitzen, aufblitzen, aufleuchten (Blitz, Feuer); [дымить] / aufsprühen (Funke aus dem Feuerstein); [мелькнуть] / flitzen, vorbeihuschen (ein vorbeigehender Mensch); [показать мельком] / blitzen lassen, flitzen lassen; [быстро ударить, махнуть, хлопнуть] / einen Streich versetzen, schwippen, klatschen. iĺado tandat ḱivčad́i jondol valne͔d́em E:Petr (VII200) Erschreckt nicht über meine Worte, (die) dem aufzuckenden Blitz (gleichen).
kəfči·jəms M:P Čemb [?Sel] (Frequ.).
ḱiv́e E:Mar Atr VVr Večk, ḱiv́ä· E:Ba Kad (Gen. E:Ba ḱiv́i·ń) ― ḱiv́i M:P, ḱiv́ä M:Čemb Sučk, ḱiv́ä M:Ur (Gen. ḱiv́əń), ḱeu̯ ~ ḱev́i· M:Jurtk олово / Zinn (E:Mar Atr VVr Ba Kad Večk M:P Sučk Ur Jurtk [ḱev́i·]); свинец / Blei (E:Mar Atr Kad Večk M:P Sučk Ur Jurtk [ḱeu̯]); [липкое место в хлебе] / klitschige (schliffige) Stelle im Brote (= ḱiv́eks E:Večk Is) (E:Atr). | čopuda ḱiv́e E:VVr [свинец] / Blei. | kalgə̑da ḱiv́e M:Sel id. | ḱiv́e-śeĺḿe E:VVr NSurk [с бельмом на глазу] / Zinnauge, zinnäugig, Zinnäugiger. ḱiv́e·[‑]śeĺḿe· bab́i·ńesk E:VVr (III306) Eine Alte mit Zinnaugen. at́aś pondo[‑]sakalo, babaś ḱiv́e[‑]śeĺḿe E:NSurk (III307) Der Alte (war) zottelbärtig, die Alte zinnäugig. pabaś puvaś, puva·ś tol, solaśt́ ḱiv́e[‑]śeĺḿende͔ E:NSurk (III307) Die Alte blies und blies das Feuer an, ihre Zinnaugen schmolzen. | kośḱe ḱiv́e E:VVr Kal свинец / Blei. | oka-ḱiv́i M:Alk золотистая лента в сороке] / ein goldfarbiges Band an der Soroke (Haube). | valdo ḱiv́e E:VVr [олово] / Zinn. | ḱiv́ese͔ valoms E:Mar, ḱivusa valoms E:NDemk [лудить] / verzinnen. ḱivusa valovt doska jutkot́ńe E:NDemk (VII166) Mit Zinn sind die Torbretter zusammengelötet.
ḱiv́eń E:Mar, ḱiv́e·ń E:VVr ― ḱiv́ijəń M:P, ḱiv́əń M:Ur (Adj.) [оловянный] / zinnern, aus Zinn (E:Mar VVr M:P Ur); [свинцовый] / bleiern (M:P Ur). ḱiv́eń vaĺoḱiś mat́äń ḱece͔nze͔ E:Mar (132) Ein zinnerner Waschbläuel in der Hand Matjas. ḱiv́e·ń podi͔·ńet́ E:VVr (II346) Aus Zinn ist dein Herd.
ḱiv́eńćeś [E:Gor Škud] (Nom. Pl. ḱiv́eńćńe) [оловянный] / zinnern.
ḱiv́eks E:Večk Is, ḱiv́i·ks E:Ba ― ḱivəks M:Ur уклад, закал / schliffige, teigige Stelle (im Brote).
ḱiv́ekśej E:VVr, ḱiv́ekse͔j ~ ḱiv́ekse͔v ~ ḱiv́ekśev E:Večk, ḱiv́i͔·ksuv ~ ḱiv́eksu E:Ba ― ḱiv́əksu M:Ur (Adj.) [вязкий, тестообразный] / schliffig, teigig, unausgebacken.
ḱiv́eksi͔jams E:Večk, ḱiv́i·ksᴉ͐jams [E:Ba] [становиться плохо пропечённым / schliffig werden, teigig werden (ein nicht genügend ausgebackenes Brot)].
ḱiv́e·ŋ́ E:Atr ― ḱiv́i M:Čemb (Adj.) [клейкий, плохо пропечённый] / klitschig, schliffig (= ḱiv́ekse͔j E:Večk) (E:Atr); пересиделый, [передержанный] / zu lange gebacken, zu lange (im Ofen) gestanden [u. dadurch schliffig geworden] (Brot) (= ḱiv́ekśej E:VVr, ḱiv́ekse͔j ~ ḱiv́ekse͔v E:Večk, ḱiv́i·ksuv E:Ba) (M: Čemb).
ḱiv́iji M:Pš [Adj. zu ? ḱiv́i] [клейкий, тестообразный / schliffig]. kšiś ḱiv́iji [Das Brot ist schliffig, hat eine schliffige Schicht] (wird von einem Brot gesagt, an dessen Unterseite sich eine bläuliche, schliffige (klitschige) Schicht ([?] infolge übermässiger Säuerung, die den Sauerteig sinken macht, od. übermässigen Backens) gebildet hat).
ḱiv́ijəjams M:Pš [становиться клейким (хлеб)] / schliffig werden (Brot) (vgl. ḱiv́iji).
ḱiv́eńd́amks E:VVr, ḱiv́inzams E:Kad, ḱiv́i·nzams E:Ba, ḱivᴉnza·ms ~ ḱiv́i·nza·ms E:Kažl ― ḱivənda·ms M:Čemb пересидеться / schliffig werden, teigartig werden (Brot, wenn es zum Backen zu spät in den Ofen geschoben wird od. wenn man es zu lange backen lässt), zu lange backen.
ḱiv́ed́ems E:Mar Bug Večk NBajt Is, ḱiv́ed́ḿeks E:VVr, ḱiv́id́ims E:Kad [справляться, осведомляться] / nachfragen, sich nach etw. erkundigen. ḱiv́ed́an narod alašam laŋks E:?Mar Ich frage die Leute nach meinem Pferde. son jala pola ńej v́ešńi, eśt́enʒe͔ vasta ḱiv́ed́i E:Bug (V86) Er sucht nun immerfort eine Frau, er fragt nach einer Gattin. | ḱevśt́ems-ḱiv́ed́ems E:Mar Šir Bug NBajt, ḱevśt́emks-ḱiv́ed́ḿeks E:VVr, ḱev́śt́ims-ḱiv́id́ims E:Kad выспросить, разузнать / ausfragen, sich nach etw. erkundigen. moń [ḱevkśt́iḿim-ḱiv́ed́iḿim]: ton ńej kov jaḱit́? E:Mar (16) Er fragte mich, er forschte mich aus: wo bist du gewesen? uš ńej [ḱevkśt́iźe] si͔ŕe saldatḱe, ńej ḱiv́ed́iźe eŕäń ńekrutḱe E:Mar (144) Jetzt fragte ihn ein altes Soldatchen, da erforschte ihn ein bejahrtes Rekrutchen. ḿeje· ḱevśt́a·n[‑]ḱiv́e·d́an E:VVr (II387) Wonach ich frage. ḱevssa[‑]ḱiv́eca svatušḱińeń, svaḱińeń E:VVr (II329) Ich frage meinen Schwager und meine Schwägerin. mo·n, uŕi·ŋ́ǵiḿ, to·ń ḱev́śt́a·n[‑]ḱiv́i·t́t́an [E:?Šir] (II433) Ich frage dich, meine Schwägerin. ḱevkśt́an[‑]ḱiv́ed́an ńej E:Bug (V356) Ich frage [nun]. ḱevkśńiń[‑]ḱiv́ed́iń parco E:NBajt (VI62) Ich habe (über mich) im Guten gefragt. — [Vgl. ḱevkśt́ems].
ḱiv́eĺems E:Večk (Frequ.).
ḱiv́ińims: ḱev́śńims-ḱiv́ińims E:Kad (Frequ.).
ḱiv́eŕńe E:VVr (Dem. zu *ḱiv́eŕ) [шлем, кивер] / Helm, Tschako. ṕŕazi͔ń putan a mon saldackoj ḱiv́eŕńem (II335) Ich setze mir den Soldatenhelm auf. — [Russ. кивер].
ḱivǵe, ḱiv́ǵä̆: ṕiče-ḱivǵe E:Večk Is ― ṕičä̆-ḱi·v́ǵä̆ M:Sučk [сосновая шишка] / Kiefernzapfen (E:Večk); [какая-то птица] / ein Vogel (E:Is: ein schöner, bunter – gelb u. grün – Vogel von der Grösse eines Spechtjungen) (E:Večk Is).
ḱivǵeŕ ChrE, ḱiv́ǵeŕ E:Mar (Gen. ‑iń), ḱiv́ǵiŕ E:Hl, ḱiŕǵe·v E:Atr, ḱiŕgov E:VVr, ǵiǵir ~ ǵiǵᴉr E:Ba, guǵe·ŕ E:Kad, guǵeŕ E:Kal, guǵäŕ (guǵä·ŕ) E:Kažl, ḱirgov E:Jeg, ḱirgou̯ E ― kujgə̑r ChrM M:P Pš Čemb Ur, ǵivgə̑r M:Sel, kujgə̑r ~ kujgə̑·r M:Jurtk [береста, берёста] / Birkenrinde (E M); поплавок берестовый / Schwimmer aus Birkenrinde (M:Pš). saltumu ḱiv́ǵiŕ[‑]al. – ḿäd́[‑]čakšḱiś E:Hl (253) Ein salzloses Ei von Birkenrinde. – Die Honigzelle. | kujgə̑r-ḱäšä M:P дёготь / Birkenteer. | ḱiŕǵev́-ḱeče E:Atr, ǵiǵiŕiń ḱäčä E:Ba [берестяная посуда для питья] / Trinkkelle aus Birkenrinde. | ḱiŕǵev́-ḱept́eŕ E:Atr, ḱiv́ǵeŕiń ḱeṕt́eŕe E:Mar ― kujgə̑rń ḱept́əŕ M:Čemb [корзиночка из берёсты] / Körbchen aus Birkenrinde (E:Mar M: Čemb); [берестяная посуда для питья] / Trinkgefäss aus Birkenrinde (E:Atr). | kujǵer-paćä [M:Mam]: [śovəń] at́o·kš [kujǵer-pat́śä] (IV451) Ein tönerner Hahn mit Fleischlappen aus Birkenrinde. | guǵeŕ-pŕa E:Kal уж / Natter. | ḱiv́ǵeŕ-pŕa-guj E:Mar, ǵiǵeŕ-ṕŕa-guj E:Gor, ǵi·ǵiŕ-pŕa·-guj E:Ba, ǵiǵeŕ-ṕŕa-kuj [~ ǵigəŕ-pŕa-gu·j] E:Nask, guǵeŕ-ṕŕa-kuj E:Kad, ḱiŕgov-pŕa(‑bŕa)-guj E:Večk, ḱiŕgov-pŕa-kju E:Is Jeg Vez ― kujgə̑rə̑š-pŕa-guj M:Sučk уж / Ringelnatter, Natter. | ḱiŕgo·v-tol E:VVr [берестяной огонь / Birkenrindenfeuer, d.h.: ein gut brennendes Feuer]. nurdoŋk turto ḱiŕgo·v-tol! (II361) [Möge] über eure Schlitten ein Birkenrindenfeuer [kommen]! — [Vgl. ḱeŕ; ḱiĺej].
ḱiv́ǵeŕiń E:Mar, ǵiǵiŕiń E:Ba ― kujgə̑rə̑ń M:P Sučk, gujgə̑rń M:Čemb [берестяной] / birkenrinden, aus Birkenrinde. | ǵiǵiŕiń ḱäčä E:Ba ― gujgə̑rń ḱečəńä (Dem.) M:Čemb [берестяной ковшик для питья] / Trinkkelle aus Birkenrinde. | ḱiv́ǵeŕiń ḱeṕt́eŕe ~ ḱ. ḱeṕt́eŕńe E:Mar ― kujgə̑rəń ḱept́əŕńä M:P Sučk, gujgə̑rń ḱept́eŕ M:Čemb [корзиночка из берёсты] / Körbchen aus Birkenrinde. | kujgə̑rə̑ń śură M:P [рожок из берёсты] / Hirtenhorn aus Birkenrinde. | kujgə̑rə̑ń šama M:P [берестяная маска] / Maske, Larve aus Birkenrinde (= ᵪaŕäń šama M:Čemb).
kujgə̑rńä· M:P, ǵivgə̑rńä M:Sel (Nom. Pl. ǵivgə̑rńa·t) (Dem. zu kujgə̑r) [? поплавок в сети] / ? Schwimmer am Netz (M:Sel).
ḱivot́ M:P (Interj.) [? давай!, начинай! / ? los und drauf!]. [ĺiśed́ä], jalgat, [ĺiśed́ä], kuda·ń karšə̑s [ĺiśed́ä], kivot́! (IV507) Kommt heraus, Freundinnen, kommt heraus, kommt den Kudas entgegen! saśt́ lotkə̑va[‑]latkə̑va, [śiśem] mə̑kə̑r jotkə̑va, kivot́! (IV507) Sie sind durch Schluchten und Mulden gekommen, durch sieben Ärsche!
ḱize͔ ChrE E:Mar Večk Jeg Bug, ḱizä͔ E:Kad (Nom. Pl. ḱizi͔·t́), ḱiza· E:Ba (Iness. ḱizᴉ͐sa) ― ḱiză ChrM M:P Pš, ḱiza· M:Jurtk [лето] / Sommer (E M); [год] / Jahr (M). ṕize͔·m kalavsi͔ź, ḱize͔m joma·vsi͔ź! E:Jeg (186) Sie werden mein Nest verwüsten, sie werden mir den Sommer verderben. ṕeḱe kandan, pat́akaj, ḱize͔ze͔nʒe͔ kavto raz [E:Bug] (V388) Einen Bauch trage ich, Schwesterlein, zweimal im Jahre. moń koməś ḱizə̑źä (? ḱizə̑ńä) M:P Ich bin zwanzig Jahre alt. kolma ḱizə̑t́i tonafca M:P Ich werde ihn in drei Jahren auslehren. ḱizə̑t́i v́eśt́ avaŕd́i. – ḱeluś M:P (IV632) Weint einmal im Jahre. – Die Birke. | eŕäjəń ḱizə̑ś M:P [будущий год] / das kommende (nächste) Jahr. | ḱize͔-at́a E:Bag [дед-лето (? персонифицированное лето] / ? personifizierter Sommer]. kotoće utomsońt́ ḱize͔-at́a, kotoće utomsońt́ sońć ḱize͔ś (I301) Im sechsten Speicher war der Sommer-Greis, im sechsten Speicher war der Sommer selbst. | ḱize͔-či E:Kad ― ḱizə̑-ši M:P [лето] / Sommer; [летний день] / Sommertag. | ḱize͔-čińe E:Kad (Dem.) [лето] / Sommer. | ḱizə̑-šisa M:P [в течение всего лета, летом] / den Sommer hindurch, im Sommer, sommers. | ḱiza-ḿiḱila E:Petr [летний праздник Николая / sommerlicher Nikolaustag]. ḱiza[‑]ḿiḱilasta uĺńiś vaśiń oznoma (VIII74) Zu Sommer-Michaelis war das erste Opferfest. | ḱize͔ń ṕeŕt́ E ― ḱizə̑m b́eŕf M:P [в течение всего года] / das ganze Jahr hindurch. | ḱizə̑ń śe·ŕəma ~ kəzə̑ń śe·ŕəma M:P [весенняя песня] / Frühlingslied (Term. techn.; die Mädchen singen sie abends auf Strassen u. Marktplätzen während der grossen Fasten fünf Wochen hindurch (die erste u. letzte Fastenwoche ausgenommen), zum letzten Mal am Vorabend des Palmsonntags; dann zündet man auch Feuer (tol) auf den Versammlungsplätzen an: “ v́äduttńeń pat́śasnə̑n kə̑rʿta·ma”, “um die Flügel der Hexen zu versengen”, wie man sagt; = poźara E:Mar). | od ḱiză M:P [новый год] / Neujahr. | od ḱizə̑ń ši (od ǵizə̑ń ši) M:P [день нового года] / Neujahrstag. | vača ḱiză M:Čemb, vača ḱiza M:Sel [голодный год] / Hungerjahr.
ḱizə̑sa M:P (Iness.-Adj.) [-летний] / ‑jährig. mon kafksa ḱizə̑sa·n Ich bin acht Jahre alt (achtjährig). | fḱä· ḱizə̑sa M:P [однолетний] / einjährig. | v́et́ä ḱizə̑sa M [пятилетний] / fünfjährig.
ḱize͔ń E:Mar ― ḱizə̑ń ChrM M:P (Gen.- Adj.) [летний] / sommerlich (E:Mar); [годичный] / jährlich; [прошлогодний] / letztjährig (M:P). ḱizə̑ń puŕʿc M Ein Ferkel vom letzten Sommer. škabavaś śiśem ḱiźə̑ń pə̑ka·nts ṕečkś M Der Schöpfergott schlachtete seinen siebenjährigen Ochsen. | fḱä ḱizə̑ń M:Pš [одних лет] / gleichaltrig, die in demselben Jahre geboren worden sind. ḿiń f́ḱä ḱəzə̑ńńət́a·ma Wir sind gleichaltrig, in demselben Jahre Geborene. | ḱizə̑ń opa v́eńäj M:P [тихая летняя ночь (ласк. слово)] / [“stille Sommernacht”] (Kosew.). | śada ḱizə̑ń ChrM [столетний] / hundertjährig.
ḱizə̑t́ (Adv., urspr. Gen. der best. Dekl.): eŕäjəńd́i ḱizə̑t́ M:P [в будущем году] / im künftigen Jahre (= saj ḱizə̑t́ M:P, eŕäjəńd́i M:P). | jotaj ḱizə̑t́ (kəzə̑t) M:P [в прошлом году] / im letzten Jahr (= ḿeĺamba M:P).
ḱizi͔ ~ ḱizu M (? Lat.): ḱizi͔-t́ali͔ ~ ḱizu-t́alu M:P, ḱizu-t́alu M:Čemb [летом и зимой, круглый год] / (im) Sommer und Winter. ḿäs ḱizi͔-t́ali͔ ŕäzi͔ks t́ijəma·jt́? (at́äń mor) M:P Wie hast du mich zu einem gemacht, der Sommer und Winter hindurch kränkelt? (Lied der Greise). ĺäj turva·sa śäĺińä, [ḱizi͔‑]t́ali͔ ŕäzi͔ńä [M:P] (IV451) (Sie ist wie) eine Ulme am Flussufer, die kränkelt Sommer und Winter. śemb́ä t́alə̑nda kə̑rʿta·pat, ḱəzə̑nda· plat́jasə̑t, a son ḱizu[‑]t́alu plat́jasa. – šufttńä i ṕičəś [M:?P] (IV667) Alle sind im Winter nackt, im Sommer bekleidet, es aber ist im Sommer und Winter in Kleidern. – Die Bäume und die Kiefer.
ḱize͔ńek E ― ḱizə̑ńək M [Kom.]: t́eĺeńeḱ-ḱize͔ńeḱ ChrE E:Mar SŠant, ḱizi͔ńiḱ-t́e·ĺińiḱ [E:?Kad], ḱizi͔ńiḱ-t́eĺińiḱ E:Kal ― ḱizə̑ńəḱ-t́alə̑ńəḱ M:P, ḱizə̑ńək-t́alə̑ńək M:Sel [летом и зимой, круглый год] / Sommer und Winter, Winter und Sommer. ḿińeḱ uĺi maze͔ t́ejt́eŕeńeḱ, t́eĺeńeḱ[‑]ḱize͔ńeḱ panarozo v́ejḱe. – ḱiĺejiś E:Mar (244) Wir haben ein schönes Mädchen, im Winter und Sommer hat es dasselbe Hemd an. – Die Birke. ḱize͔ńekkak kalt kundi͔, t́eĺeńekkak kalt čav́i E:SŠant (I17) Er fängt des Sommers über Fische, tötet Fische auch im Winter. kolma bratt [kolmə̑ńəst, fḱäś ḱeĺǵi ḱizə̑t́, ombə̑t́śəś ḱeĺǵi] t́alə̑t́, [kolmə̑t́śəś ḱizə̑ńək-t́alə̑ńək ḱelksi͔ńä] M (IV633) Sie sind drei Brüder, der eine liebt den Sommer, der zweite liebt den Winter, der dritte liebt beide, den Sommer und den Winter.
ḱizna E:Mar Ba Vez SŠant, ḱizna· E:Kad ― kəzńɛ· ~ ḱizə̑ńä· M [Lok.] летом / im Sommer. ḱizna vani͔ń tuvoń stada, ḱizna jarci͔ń ḱizaźd́e E:Vez (II47) Im Sommer habe ich die Schweineherde gehütet, im Sommer habe ich Sommerferkel gegessen. | jäŕ kəzńɛ· ~ äŕ ḱizə̑ńä· M [каждое лето] / jeden Sommer. | kolmə̑ćä ḱizə̑ńä· M:Kr [в третье лето (? в третьем году)] / im dritten Sommer (? Jahre). | omba kəzńä· M:P [в будущее лето] / im folg. Sommer.
ḱiznat E:Gol [летом] / im Sommer (= ḱizna). ḱizna·t va·śkan tuvu ĺä·vksta (VII414) Im Sommer kann ich mich der Ferkel bedienen.
*kəzə̑nda· (: ḱeźinda·) M:P, ḱizə̑nda· M:Pš Ur Jurtk, ḱizə̑nda M:Sel [? “Exlokativ”] [летом] / im Sommer. | eŕäjəńd́i ḱizə̑nda M:P [будущим летом] / im künftigen (nächsten) Sommer. | ḿeĺamba ḱizə̑nda M:P [в прошлом году (? в прошлое лето)] / im letzten Jahre (? Sommer). | t́addä ḱizə̑nda M:P [этим летом] / in diesem Sommer.
ḱizi͔ńe E:Mar MKly (Dem. zu ḱize͔) id. tomśesi͔ńźe ĺevksi͔ńet́, jomafcazo ḱizi͔ńet́ E:MKly (VII2) Er wird deine Jungen zertreten, er wird dich um dein Jahr bringen.
*ḱizə̑ńä· M:Pš Sel (Nom. Pl. ḱizə̑ńa·t), ḱizə̑ńä M:Čemb (Dem. zu ḱiză) id. | para kəzə̑ńä· M:P урожай, [урожайный год] / gutes Jahr, guter Ertrag, gute Ernte.
ḱizaŕka E:Večk [поросёнок прошлого лета] / im letzten Sommer geborenes Ferkel.
ḱizaś E:Kozl Vez ― ḱiza·ś M:Vert Sučk [поросёнок прошлого лета] / im letzten Sommer geborenes Ferkel (= ḱizaŕka E:Večk) (E:Kozl Vez M:Sučk); [годовалый] / einjährig (wenigstens vom Lamm gebraucht) (M:Vert). baba ozaś ḱizaś laŋks E:Kozl (II138) Die Alte setzte sich auf das Sommerferkel. ḱizna vani͔ń tuvoń stada, ḱizna jarci͔ń ḱizaźd́e E:Vez (II47) Im Sommer habe ich die Schweineherde gehütet, im Sommer habe ich Sommerferkel gegessen.
ḱizaśḱe E:Mar (förml. Dem. zu ḱizaś) [поросёнок прошлого лета] / im (letzten) Sommer geborenes Ferkel (diese Ben. kann man ein Jahr gebrauchen). — (Vgl. tundośḱe; t́eĺaśḱe).
ḱize͔d́ems (: ḱize͔d́i) E:Mar [наступать: наступает лето] / sommern, Sommer werden.
ḱize͔lgadoms (: ḱize͔lgadi͔) E:Mar [наступать: начинает н. лето] / zu sommern, sommerlich zu werden anfangen.
ḱizgə̑n M, kəzgə̑n M:Pš [? ворон / ? Rabe]. ḱizgə̑n-al sodat M [Du weisst gar nichts (“Rabenei”)]. | śiŕə kəzgə̑n M:Pš [? старый ворон] / ? alter Rabe (so wird eine alte Jungfer beschimpft). — Vgl. tat. (Ostr.) kozgon ворон.
ḱiźəd́e·j (? ḱiźəd́äj) ~ ḱiźäd́e·j M:P синичка / Meise, Kohlmeise.
ḱiźəd́əms M:P [прижать уши, прясть ушами] / zurücklegen (ṕiĺənzə̑n seine Ohren), die Ohren anlegen.
ḱiźət́kšńəms M:P [?Pš] (Frequ. zu ḱiźəd́əms).
ḱiźəd́əvəms M:Pš (Refl. zu ḱiźəd́əms) [прижаться (уши)] / zurückgelegt werden (von Ohren), angelegt werden.
ḱiž E [подраж. шипению] / ein das Zischen nachahmendes Wort. | ḱiž ḿeŕems E:Ba Večk Is [тихо прошипеть] / ein leises Gezisch herauslassen (z.B. die Brust eines Kranken) (E:Ba); [охрипнуть] / heiser werden, rauh werden (von der Stimme [Kehle]) (E:Večk Is).
ḱižne͔ms E:Mar Večk, ǵižne͔ms E:Atr, ḱižnᴉ͐ms E:Ba ― kəžńa·ms M:P, kəžńa·ms ~ kə̑žna·ms M:Sel, kə̑žna·ms M:Pš Čemb Sučk Jurtk [хрипеть, шипеть] / zischen (z.B. die Brust eines Kranken; E:Mar: der Atem bei einem Engbrüstigen, wenn das Atemholen noch schwerer ist als bei dem Verb kažnoms). kə̑žna·ź korʿtaj M: Pš Er spricht zischend (mit heiserer Stimme). vajǵäĺəts kə̑žna·ź moĺi M:Pš [Seine Stimme ist heiser (eig.: geht zischend)]. — [Vgl. kažnoms].
kə̑žf M:Pš [хрипение, шипение / Gezisch]. vajǵäĺəts kə̑žf moĺi [Seine Stimme ist heiser (zischt)].
kəžńä·źəvəms [M:?P Sel], kə̑žńä·źəvəms [M:Sučk Čemb] [Inch.].
ḱižoldoms E [вертеться скользя] / sich gleitend drehen. son karmaś ḱižoldomo Er begann sich zu drehen. son ḱižoldoź ḱišt́e ? Er tanzt in schnellem Tempo sich drehend.
ḱižolgadoms E:Večk [повернуться кругом] / sich (einmal) herumdrehen.
kᴉ͐šmᴉ͐rda·ms E:Kažl ― kə̑šmə̑rda·ms M:P Čemb, kə̑šmə̑rnda·ms M:Sel [сжимать] / zusammendrücken, zusammenpressen. kəšmə̑rnda·n kula·kə̑zń M:Sel [Ich balle meine Faust]. kəšmə̑rnda·n kula·kə̑sə̑n ḱev M:Sel [Ich drücke den Stein in meiner Faust].
*kušmərks M:Vert [сжимаемое, горсточка / das, was man in der Hand zusammenpressen kann, eine Handvoll]. toń kušmarkškańe, mat́u, rongaćä (VIII474) (Wie) eine Handvoll hast du, Matja, den Körper.
kə̑šmə̑rgə̑də̑ms M:Sel нахмуриться / sich zusammenziehen, sich krümmen (Körper), sich ballen (Hand, Faust), sich zusammenziehen, sich runzeln.
kə̑šmə̑rgə̑tftə̑ms M:Sel (Kaus. zu kə̑šmə̑rgə̑də̑ms).
klab́ik E:Idm [женский головной убор] / Kopfbedeckung der Frauen. — [Vgl. russ. клобу́к].
klad ChrE [E:Ba] Večk [Kozl] [богатство] / Reichtum (ChrE); кладь / ein grosser, langgestreckter Getreideschober (E:Večk Kozl). latᴉ͐ laŋga moń kladum E:Ba (VII432) Einen Schuppen voll habe ich Reichtum. makst ‒‒‒ t́iŋǵe[‑]ṕiŕes pokš kopnado, pokš klatto E:Kozl (III25) Gib ‒‒‒ auf die Dreschtenne grosse Schütten, grosse Getreidehaufen! — [Russ. кладь].
1klok E:Večk [клок, охапка (сена)] / Bündel (Heu). — [Russ. клок].
klokḱe E:Večk (Dem.) id. eŕv́ejḱe· pa·ro ta·rkasto maksi͔· t́e·nʒe͔ klo·kḱe (III319) Jeder [Heuhändler] gibt ihm (da) ein Bündel von der guten Stelle.
klopad́emks E:VVr ― klopad́əms M: Sučk [хлопнуть бичом] / klatschen (die Peitsche); [захлопнуть] / mit einem Knall zuschlagen, zuknallen (E:VVr); [нанести хлопающий удар] / einen knallenden od. klatschenden Schlag (mit der flachen Hand) geben (M:Sučk).
klopajemks E:VVr ― kloṕijəms M:Sučk (Frequ.-Iter.). čej vaĺma-čiŕksḱende͔ t́ejt́eŕ-ošińeś klopaiź E:VVr (II316-7) Vielleicht hat die Mädchenstadt ihre Fensterrahmen zerbrochen (durch häufiges Öffnen und Schliessen, weil sie warten und Ausschau halten).
klučńikḱe E:VVr (Dem. zu *klučńiḱ) [смотритель винного погреба] / Kellermeister. kabackojt́ b́ela klučńikḱeń (II327) Meine weissen Kellermeister in Schenken. — [Russ. ключник].
*klukams E:SŠant [кудахтать] / gackeln. vaj kluḱi, kluḱi si͔ŕe narv́ićka, klukurdi͔ (II24) Es gackelt und gackelt die alte Bruthenne, sie gackert.
kluḱińe E:Gor (Dem. zu *kluḱi) [наседочка] / Bruthenne (= narv́ićka). mon uĺezan kluḱińe (VII114) Ich bin (wie) eine Bruthenne.
kluḱićka E:SŠant [клушка, наседка] / Gacklerin, Bruthenne. išḿeń ṕiŕeste͔ si͔ŕe kluḱićka ĺiśekšńeś (II24) Die alte Gacklerin ging aus dem Pferdezwinger.
klukajems E:Mar [клохтать, кудахтать] / glucken (die Henne, wenn sie auf ihrem Nest sitzt) (= kluknoms).
klukaźev́ems E:Mar (Inch.).
kluknoms E:Mar Večk, klokna·ms E:Kad ― klukna·ms M:Sel, klə̑kna·ms M:Jurtk [клохтать, кудахтать] / glucken (E:Mar M:Sel: die Henne, wenn sie auf ihrem Nest sitzt; M:Jurtk: die Henne ihre Jungen lockend), (M:Jurtk auch:) [рыдать] / schluchzen.
*klukordoms ~ *klukurdoms E:SŠant [кудахтать] / gackern. vaj kluḱi, kluḱi si͔ŕe narv́ićka, klukurdi͔, vaj ḿeźe ḿeĺga si͔ŕe narv́ićka klukurdi͔ (II24) Es gackelt und gackelt die alte Bruthenne, sie gackert. Warum gackert die alte Bruthenne?
kĺamkud́ems E:Simb Mar, kĺamkad́ḿe(ks) E:VVr, kĺamku·d́ims E:Ba (Mom.) [чмокать, щёлкать] / schmatzen (mit dem Maule, z.B. der Hund, wenn er einen Bissen im Fluge vergebens zu fangen versucht) (= amkad́ums E:Kažl).
kĺamkujems E:Mar (Frequ.).
kĺap E:VVr [петля] / Schlinge, Öse. — [Russ. кляп].
kĺapśa E:Bug петля / Schlinge. kĺapśas ṕiŕanʒo toŋǵiźe (V284) Sie drängte ihren Kopf durch die Schlinge. — [Russ. кляпе́ц, Gen. кляпца́].
kĺapuč E:Mar, kĺapuš E:Is [петля] / Öse, Schlinge (E:Mar Is); [петля для пуговицы] / Knopfloch [? Schnurschlinge] (im Pelze, im Rocke, mit dem er zugeknöpft wird) (E:Mar). — [Russ. кляпы́ш].
kĺapučḱe E:Mar (Dem.).
ḱĺäńćəḱ ML(M) M:P [стекло] / Glas. — [Vgl. russ. скло u. dessen Ableit. склянка, скляночка].
*ḱĺäńćəḱəńä (: ḱĺäńćeḱeńä) M:P (Dem.).
1kĺej E:Mar VVr Večk ― kĺej M:P (Gen. ‑en, Nom. Pl. kĺešt́) [клей] / Leim, Kleister, Schlichte. kĺejse͔ ḱĺejań ṕŕa-čeŕńeń E:VVr (II403) Meine Locken sind (wie) mit Leim geleimt. — [Russ. клей].
kĺejńä M:P (Dem.).
ḱĺejams E:Mar Večk SŠant, ḱĺejamks E:VVr [клеить] / leimen, kleistern, kleben. kĺejse͔ ḱĺejań ṕŕa-čeŕńeń E:VVr (II403) Meine Locken sind (wie) mit Leim geleimt. vaj t́ušt́a ramaś ḱeḿe boćka, son saiźe śeń ḱĺeiźe E:SŠant (I87) Der Tjuschtjan kaufte eine starke Tonne, er [nahm sie und] leimte sie. — [Russ. клеить].
kĺei·ndams M:P [клеить] / leimen, kleistern, kleben. — [Russ. клеить].
*kĺei·ndakšńəms (: kĺei·ndakšńan) M:P (Frequ. zu kĺei·ndams).
*kĺei·ndakšńəft́əms (: kĺei·ndakšńeft́an) M: P (Fakt. zu kĺei·ndakšńəms).
*kĺei·ndaftə̑ms (: kĺei·ndaftan) M:P (Fakt. zu kĺei·ndams).
*kĺei·ndafńəms (: kĺei·ndafńan) M:P (Frequ. zu kĺei·ndaftə̑ms).
*kĺei·ndafńəkšńəms (: kĺei·ndafńekšńan) M:P (Frequ. zu kĺei·ndafńəms).
kĺeńams E:SŠant [проклинать] / fluchen, verfluchen (als Par.-Wort zu prokĺańams). uk prokĺańiźe sonze͔ avazo, son i kĺeńiźe saranskoj eŕźań (I330) Seine Mutter fluchte ihm, sie fluchte dem Ersänen aus Saransk. — [Russ. клясть (~ проклина́ть)].
kĺeščat E:Mar ?Kažl, ᵪĺešča·t E:Atr, kĺäšt́at E:Ba, kĺešt́at E:Večk ― kĺäščat M:P Sučk, ḱĺeščat M:Čemb (Pl.) клещи / Schmiedezange, Zange; [клешня] / Krebsschere; [деревянная часть хомута] / Kummetholz (vgl. aško) (M:P: Sg. kĺäščä eine Hälfte des Kummets). aškə̑nc toŋgə̑źä, kĺäščät́ śińd́əźä [M:P] (IV70) Er legte das Kummet an und zerbrach das Kummetholz. | kĺäšča-ṕiĺǵä E:Kažl [кривоногий] / krummbeinig, säbelbeinig. | kuźńe·ć-kĺäščat [Pl.] M:P [кузнечные клещи] / Schmiedezange. — Russ. клещи.
kĺäščäńat [Pl.] M:P (Dem.).
ḱĺetka [E:?Mar] Kad SŠant, ḱĺetkat [Pl.] E:VVr ― kĺetka M:P (Nom. Pl. -t), ḱĺetkat [Pl.] M:Pš [клетка (для птиц)] / Käfig, Vogelbauer (E:?Mar SŠant M:P); die Einrichtung aus Reisig u. Stroh am Boden des Läuterbottichs, wodurch die Würze geseiht u. dann in susla-očko [? Gärbottich] ausgezapft wird (E:VVr Kad M:Pš). śańaka ašt́i ṕekstaź kĺetkaso E:SŠant (I490) Die Schwalbe ist in einen Käfig gesperrt. — Russ. клетка.
kĺetkańä M:P (Dem.) id.
kĺim M:Temn [мужское имя, Клим] / ein Männername, Clemens. vaj ćeb́äŕan, kĺim[‑]dugańńäj, ṕäk mazə̑jan (VIII348) Ich bin (doch) hübsch, mein jüngerer Bruder Klim, ich bin (doch) sehr schön. — [Russ. Клим (umg. zu Климе́нт)].
kĺimka M:Čemb Kars Sel [мужское имя, Климент] / ein Männername, Clemens. kĺimkań ĺovańäś śuduf ćorańäś M:Kars (IV374), kĺimkańń ĺovańäś śudə̑f [t́śorańäś] M:Sel (IV160) Klimkas Ljova, der arme Mann! — [Russ. Климка (Dem. zu Климе́нт)].
ḱĺema E:Jeg [мужское имя, Климент] / ein Männername, Clemens.
kĺin E:Mar (Gen. -i͔ń) ― kĺin M:P (Gen. kĺińen, Nom. Pl. kĺitt) клин / Keil, Einsatz, Hinterstück in der Jacke (E:Mar: davon werden sogar bis zu neun eingesetzt, damit die Jacke viele Falten hat), (E:Mar auch:) (= ićkə̑l M:P Sel Čemb) [тре- или пятиугольный участок земли] / drei- od. fünfeckiges Ackerstück, uma. | ḱeŕet́-kĺin E:Vez [лемех] / Pflugschar. kaiźe raužo ava ḱeŕet́[‑]kĺine͔ń gajǵi se͔d́ laŋks (III118-9) Eine schwarze Frau warf eine Pflugschar auf den hallenden Fussboden. — Russ. клин.
kĺinnä M:P (Dem.).
kĺine͔v E:Mar ― kĺinu M:P Pa Kr (Adj.) [во многих складках] / viel Falten habend (Kaftanrock). ravža kĺinu jalgakańäj śəma·ńńasa M:Pa (IV217) [Er ist] in einem schwarzen Kaftanrock, Freundin, mit Einsatz. laŋgə̑zə̑nza ščaś ravža kĺinu suma·ńńä [M:Kr] (IV327) Er hatte sich einen schwarzen, faltigen Kaftanrock angezogen.
ḱĺistavka E [эрз. с. Хлыстовка / ein ers. Dorf im Bez. Ardatow, Gouv. Simbirsk]. — [Russ. Хлыстовка].
kĺoćkad́ems E:Atr запереть дверь или что другое на крюк / die Tür ins Schloss fallen lassen od. etw. anderes mit einem Haken schliessen (= kaĺćkad́ems E:Večk, kaĺćka·d́ims E:Ba).
1kĺok E:Kažl (Adv.) [очень, чрезвычайно, совсем, особенно] / sehr, ungemein, durchaus, besonders. | kĺok koźa E:Kažl [очень богатый] / sehr reich.
2kĺok E:Ba [подраж. глотанию] / das Schlucken nachahmendes Wort. | kĺok śiḿims E:Ba [глотнуть] / mit einem Gluck austrinken.
kĺukams E:Mar Večk, kĺuka·ms E:Ba ― kĺuka·ms M:Sučk Prol клевать / picken, aufpicken, anpicken, hacken. a źv́eŕ a jarci͔, a narmuń a ḱĺuḱi E:Mar (234) Weder fressen es die wilden Tiere, noch picken es die Vögel auf. valkś la·ŋgəznzə va·raka, karmaś kĺuka·mə̑nzə̑ bo·kə̑nc M:Prol (IV839) Eine Krähe liess sich auf ihm nieder und begann seine Seite anzuhacken. — [Russ. клюкать].
ḱĺuk̀ad́ems ChrE, kĺukad́ems E:Gor Samod Večk NSurk, kĺudad́emks E:VVr, kĺukad́ems ~ kĺokad́ems E:Atr, kĺuka·d́ims E:Ba ― kĺuka·d́əms M:Sučk (Mom. zu kĺukams) [клюнуть] / einmal mit dem Schnabel picken, aufpicken. sarazośt́ ḱĺukad́iźe at́akšoś kokols E:VVr (III277) Der Hahn hackte die Henne in den Schopf. kšid́e a kĺukad́i E:Samod (III135) Er pickt kein Brot auf. ńeŕce͔nde͔ kĺukad́iźe E:NSurk (III201) Er [Der Vogel] hat es [das Angehexte] mit seinem Schnabel weggepickt.
kĺuḱi·jəms M:Sučk (Iter.).
kĺukśems E:Večk, kĺukśems ~ kĺokśems E:Atr, kĺukśims E:Ba (Frequ. zu kĺukams) клевать / picken, aufpicken, anpicken, hacken, anhacken.
kĺukuva E:Atr [клюква / Moosbeere] (= čej-umaŕ). — [Russ. клюква].
ḱĺuvams ChrE, kĺuvamks E:VVr [клевать] / mit dem Schnabel auflesen, picken, aufpicken (Vogel). ḱĺuvak, ḱĺuvak, at́akš, ostatḱińet́, azoromok śovod́ńa kuli͔! E:VVr (III277) Picke, picke, Hahn, den Rest auf, unser Herr wird heute sterben! — Russ. клева́ть, клюнуть.
kńiga M:P, ḱińi·ga M:Ur [книга] / Buch. — Russ. книга.
ḱńiǵińe E:VVr ― kńigańä M:P (Dem. zu kńiga) id. t́et́ḱeń gorockoj ḱńiǵińet́ (II325) Dein Buch aus der Stadt ist aufgeschlagen.
ḱińiška E:Mar Kal [книга] / Buch. – книжка.
ḱińižńik E:Mar [книжник] / Schriftkundiger, Schriftgelehrter. — Russ. книжник.
ko- (ku-) E(allg.) ― ko- (ku-, kə̑-, kə̥̑-) M(allg.) (Pron. u. Pronom.-St.). | ko jono E:Večk SŠant [где?, в каком направлении?] / wo?, in welcher Richtung? ko jono ašt́i? E:Večk In welcher Richtung ist es? ko jono pokš ḱiś E:SŠant In welcher Richtung ist die grosse Landstrasse (Weg)? | ko jonojak E:Večk (mit Neg.) [нигде] / nirgends. son ko jonojak araś Er ist nirgends (zu finden). | ko jondo E:Kozl Vez [с какого направления?, с какой стороны?] / von welcher Richtung her? vaj ko jondo saś t́e od torgovoj, tov kučiź E:Vez (I167) Sie sandten den jungen Kaufmann dorthin, woher er gekommen war. | ko jondoń E:Is Bag NSurk (Adj.) [откуда родом?, какого происхождения?] / woher gekommen?, wo beheimatet?, woher stammend? nu ńe ko jondo·ń ĺito·voń anda·nzo E:Is (I319) Woher sind Litovos Brautwerber? toń ko jondoń eŕʒ́ań aĺa kasumat? E:Bag (I203) Wo bist du aufgewachsen, Ersänenbursche? toń šačuma, toń kasuma ko jondoń? E:NSurk (I210) Wo bist du geboren, wo bist du aufgewachsen? | ko jonov E:Večk [по какому направлению?] / in welche Richtung hin? (= kovoloj E:VVr). ko jonov moĺi? In welche Richtung geht er? od.: Woran erinnert er? | ko jonovgak E:Večk Is (mit Neg.) [никуда] / nirgendwohin, nirgendshin. son ko jonovgak eź moĺt E:Večk Er ging nirgendswohin. ko jonovga·k ‒‒‒ a va·ni͔ E:Is (I217) Er schaut nirgendswohin.
kos̀o ChrE, koso E:Mar Večk Jeg, kosa E:Kal, kosoń E:Mar [poet.] ― kos̀ă ChrM, kosa M:P (Iness.) [где?] / wo? (interr. u. rel.). koso eŕit́ pokščat́ńe[‑]babat́ńe? E:Mar (1168) Wo leben die Voreltern? mon a sodatan, kos(o) eŕat E:Mar (1188) Ich weiss nicht, wo du lebst. ḱiskat́ńe kosot? E:Mar (2122) Wo sind die Hunde? ḿiń, avaj, kosotanok? E:Mar (2105) Wo befinden wir uns denn, Mutter? koso soḱića avaŕd́i, toso nujima ḿeĺavti͔ E:Mar (276) Wenn (schon) der Pflügende weint, so trauert er (auch) zur Zeit der Ernte. koso uš varakańeń ćanava ḿeĺga pańems E:Mar (279) Was taugt es denn der Krähe, nach der Schwalbe zu jagen. vaj kosoń, kosoń kuźmań daŕa avaŕd́i? E:Mar (150) O, wo, wo weint Kuzjmas Darja? avaj, ḿiń kos(a) udutama? E:Kal (2144) Mutter, wo werden wir übernachten? | koso-koso E:Mar ― kosa-kosa M:P [там и сям] / hier und da (E:Mar); где-нибудь / irgendwo; [где угодно] / wo immer (nicht in wirklichen Rel.-Sätzen) (M:P). ko·sa-ko·sa t́azk pajd́əkəźä uĺi M:P Irgendwo hier ist mein Stock. | kat́-kos̀ă ChrM [где-то, где угодно] / irgendwo, wo immer. | koj-koso E:Mar [где-нибудь / irgendwo] (= ta-koso). | ta-koso E:Mar где-то / irgendwo. bojari͔ś si͔rgujś, maŕasi͔ńźe, nud́ejt́ ta[‑]koso śed́it (295) Der Bojar wachte auf, hörte, irgendwo tönen Rohrpfeifen. | kos̀ojak ChrE, kosojak E:Mar Večk, kosi͔jak E:Kal, kosᴉjak E:Kažl ― kosə̑jak M:Jurtk, kosə̑və̑k M:P; (mit Neg.) kos̀ə̑ŋga ChrM, kosə̑ŋga M:P Kr Sel [где угодно, где-нибудь] / wo immer, irgendwo; (mit Neg.) [нигде] / nirgends. śiśem pakśat juti͔ńeḱ, a ton jala kosojak araśat E:Mar (2123) Wir liefen ‒‒‒ über sieben Felder, aber nirgends warst [bist] du. kosojak a ḱiŕd́i E:Večk Er hält es nirgends aus. sońźe końd́amunza baᵪati͔j kosi͔jak at mujat E:Kal (2134) Du wirst keinen so reichen finden, wie er. kosə̑ŋga t́ak [vartšśä] M:Kr (IV878) Schaue nirgendwo hinein. | af kosə̑ŋga M:P, aš kosə̑ŋga M:Sel [нигде / nirgends]. | kosə̑na M:Sel (kosa + russ. ino) [где же / wo denn]. | kosi͔ńe(ń) E:Večk Bag (Dem.) [где?] / wo? uš kosi͔ńeń braci͔ kukut kukurdi͔t́ [E:Bag] (II61) Wo, Brüder, rufen die Kuckucke?
kosto ChrE E:Mar, kosta E:Kal ― kostă ChrM M:P Kr [El.] [откуда?] / woher? (interr. u. rel.) (ChrEM); отчего? / warum?, weshalb? (M:P); когда / wenn, als, da (= ḿeźarda) (M:P Kr). t́e kosto praś v́inaś? E:Mar (294) Woher ist denn dieser Branntwein hergekommen? ńej kosto sajiḱ, śesk puti͔ḱ E:Mar (174) Nun, woher du ihn genommen hast, dahin versetze ihn (zurück)! kosto ńesi͔ńeḱ od se͔ŕet́? E:Mar (1222) Wo [Wann] werden wir deine junge Gestalt sehen? kosta sońd́enze͔ mujims ḿiŕd́e? E:Kal (2135) Wo wird sie einen ‒‒‒ Mann finden? ṕiŕǵiḿ(e) ińazurs, kost(a) at ńije stada, ḱev́śńisi͔nze͔ E:Kal (2136) Da fragt Fürst Pirgime, sowie er eine Herde sieht. moń kosta [kulsi͔ᵪt́ ed́ńä·ńä]? M:Mam (IV149) Warum sterben meine Kinder? kosta ajaš, kańʒ́əd́an, kosta lama, avaŕd́an. – tolś M Wenn es es nicht gibt, habe ich Kummer, gibt es viel, so weine ich. – Das Feuer. [ṕervaj] moŋga af [ṕäk ävəd́eń], kosta [ĺät́śəkšńəmajt́] M:Kr (IV876) Ich ‒‒‒ erschrak auch nicht so sehr zum ersten Mal, als du mich erschiessen wolltest. | kosto-kosto E:Mar Is ― kosta-kosta M:P Čemb Sučk [откуда-нибудь] / irgendwoher (M:P Čemb); [там и сям] / hier und da (E:Mar); иногда / dann und wann, bisweilen, irgendwann (E:Mar Is M:P Sučk). ko·sta-ko·sta musa M:P Irgendwoher werde ich es finden. | kosta – kosta M:P [то – то] / bald – bald. | kostojak E:Mar ― kostə̑ŋga M:P откуда-нибудь / irgendwoher. iĺa ḿeĺavt, kostojak musak E:Mar Sei nicht traurig, irgendwoher wirst du es finden. | kostə̑k M:P [откуда?] / woher? kostə̑k śävmajt́, ezk i v́ima·k Woher du mich genommen hast, dorthin bringe mich zurück! | kostə̑na M:Sel (kosta + russ. ino) [откуда же? / woher denn?]. | kostoń E:Mar SŠant ― kostə̑ń M:Temn [откуда родом? / woher kommend?, woher stammend?]. toń kostoń uĺi čačumat? E:Mar (110) Wo bist du geboren? ton kostoń uĺat, ton, eŕźań ćora E:SŠant (I197) Woher bist du, junger Ersäne? kostə̑ń af kostə̑ń malaźä pajḱt́ salaźä? M:Temn (VIII276) Woher stahl Malanja die Schelle? | kostə̑ńńä M:P (Dem.) [откуда родом? / woher gekommen, gebürtig?]. kostə̑ńńat Woher stammst du? kostə̑ńńä son Woher stammt er? kostə̑ńńət́ada Woher seid ihr?
kozo ChrE E:Mar ― koză ChrM M:P Čemb (Ill.) куда? / wohin? (interr. u. rel.). kozo ḱekši͔ḱ, od́iŕvakaj, v́eška poli͔ńet́? E:Mar (16) Wo hast du, junge Frau, deinen kleinen Gatten versteckt? mon a sodan, kozo ivaŋka praś E:Mar (23) Ich weiss nicht, wo Ivanka gefallen ist. koza moĺan? M:Čemb [Wohin soll ich gehen?]. | kat́i-koza [M:P] [куда-нибудь] / irgendwohin, wohin immer. | koza-koza M:P [куда-нибудь] / irgendwohin. ko·za-ko·za moĺʿt́ama popə̑ńt́es t́ä v́et́ udə̑ma Irgendwohin zu einem Priester werden wir gehen, um da heute zu übernachten. | kozoj ChrE E:Mar VVr Večk Vez Kl, kozoŋ E:Atr, koze͔·j E:Ba, kozi͔ E:Sob ― kozi͔ M:P Kr (Ill. + Lat.) куда?, на какое место? / wohin? (= kozo) (E M). kozi͔ moĺat aščeḿe E:Sob (VII264) Wohin wirst du (deine) Zeit verbringen gehen? koze͔·j moĺa·t ašt́i·ḿä? E:Ba (I505) Wohin gehst du zu Besuch? vaj koze͔·j, koze͔·j ut́a·t́ńä valǵi·t́? E:Ba (I325) Wo, wo lassen sich die Wildenten herab? kozoj purnasa a mon ašḱińem E:Večk (II29) Wo baue ich mein Nest? už kozoj, kozoj sov́i t́e od torgovoj andomo E:Vez (I165) Wo, wo tritt der junge Kaufmann ein, um (die Pferde) zu füttern? kozoj moĺd́an ḿiń salamo E:Kl (I467) Wohin gehen wir stehlen? kozi͔ son kalmaf? M:Kr [Wo ist er begraben?]. | kozoj-kozoj E:Večk, koze͔j-koze͔j E:Petr кое-где / irgendwohin, hier und da. kozoj[‑]kozoj son moĺekšńeś E:Večk (V44) Er ging irgendwohin. moĺemsta [sokańt́] koze͔j-koze͔j tokavsi͔ź E:Petr (VIII102) Beim Gehen lässt man den Pflug hier und da (die Erde) berühren. | kozojak E:Mar ― kozə̑ŋga M:P, koznga M:Sel куда-нибудь / irgendwohin (E:Mar); (mit Neg.) [никуда] / nirgendwohin (E M). koznga af povə̑ndat M:Sel [Du bleibst nirgends stehen]. | kozoń ChrE E:Mar MKly Večk Is NSurk, kozi͔ń E:Gor Ba [kozo + ‑ń] [куда?] / wohin? (interr. u. rel.) (= kozo). vaj kozoń, kozoń maŕeź v́eĺe strojatoć E:Mar (170) O, wo wurde das Dorf Mares[sewo] erbaut? ḿińeḱ, onot, v́iška bratonok kozoń kujś! E:Mar (2116) Sieh, wohin unser kleiner Bruder sich erhoben hat! kozoń pravĺit́, olk acavĺit́ E:Mar (274) Wo du fallen könntest, da könntest du Stroh ausbreiten. kozi͔ń moĺat aščeḿe? E:Gor [Wohin wirst du gehen, als Gast zu verweilen?]. kozi͔ń moĺat torgovama E:Ba Wohin gehst du Geschäfte machen? vaj kozoń, kozoń si͔ŕe narv́ićka aško t́ejś? E:Večk (II22) Wohin, wohin machte die alte Bruthenne das Nest? kozoń-kozoń noroń povo valgońeś? E:MKly (VII2) Wo, wo liess sich die Lerche nieder? a kozo·ń, kozo·ń lotka·kšnoś E:Is (II49) Wo, wo liess sie sich nieder? kozoń, kozoń erʒ́ań ćora ḱekšekšńeś E:NSurk (I211) Wo verbarg sich der junge Ersäne? | kozońd́ak E:Mar [kozoń + ‑jak] [куда-нибудь] / irgendwohin; (mit Neg.) [никуда] / nirgendwohin. kozońd́ak a poŋǵi (263) Es bleibt nirgends stecken. | kozə̑-ńäbu·t́ M:Sel id. mon kozə̑-ńäbu·t́ käšan (IV828) Ich verstecke mich irgendwo. | ta-kozo E:Mar куда-то / irgendwohin.
kov ChrE E:Mar Kal Kažl Večk, koŋ E:Atr, koj E:VVr ― kov (ko) ChrM M:Mam [Lat.] куда? / wohin? (interr. u. rel.). kov kuldurgać[‑]kaldurgać? E:Mar (1232) Wohinaus girrte sie? t́e narod, konańeń kov paro, čiji E:Mar [Diese Leute laufen auseinander, jeder dahin, wohin (es) ihm gut (dünkt)]. ton ńej kov jaḱit́? E:Mar (16) Wo bist du gewesen [eig.: Wohin bist du gegangen]? [ḿiń] kov orči͔ńeḱ od ĺeĺeńt́? E:Mar (1222) Wozu haben wir den jungen Bruder bekleidet? si͔nst a koŋ moĺḿeks E:Atr [Sie können nirgendswohin gehen]. moĺi, koj śeĺḿende͔ ńeit́ E:VVr Er geht dahin, wohin seine Augen sehen. kov a ku·čiĺiź, moĺi·ĺ E:Večk (III316) Wohin sie ihn auch schickten, dorthin ging er. ton kov iśt́a sorǵit́? E:Kal (2128) Wohin hast du dich so aufgemacht? moĺan, kov śeĺḿiḿ ńiit́, kov ṕiĺiḿ maŕit́ E:Kal (2128) Ich gehe, so weit mein Auge trägt [sieht], so weit mein Ohr lauscht. si͔ń i ḱekšt́, konańe kov povś E:Kal (2130) Sie versteckten sich, jeder wohin es sich traf. at sodan kov ḿiḱ kat́ńinze͔ E:Kal (2137) [Ich weiss nicht, bis wohin er sie forttrug]. äśśä soda ṕŕanza, kov t́ejums E:Kažl (2151) [Er wusste nicht, wo er sich verbergen sollte]. si͔ń, äś ṕŕast apak pomńa, kona kov, kona kov, soract E:Kažl (2152) Besinnungslos liefen sie, einer hierhin, der andere dorthin, auseinander. ko [t́aftańä vätsamaśt́] [M:Mam] (IV539) Wohin führt ihr mich so? [śelgə̑m]-korma, ko moĺat? M (IV667) Wohin gehst du, Spuck-Speise? | ko – śada M:P Kr [чем – тем] / je – desto. ko eŕat, śada jońijat M:P [Je länger du lebst, um so klüger wirst du]. ko ḱizə̑ś ĺämb́ä, śada ćeb́äŕsta śorə̑ś šači M:P [Je wärmer der Sommer ist, desto besser wächst das Getreide]. ko śəŕəd́at, śada kaĺd́avkstə̑mat M:P [Je älter du wirst, um so schlechter wirst du]. ko ši, śada v́ijəźä mašti͔ M:P Ich werde Tag um Tag immer schwächer. maraśt́ [ṕeŋgat], ko tšekə̑rdi͔, [śiń] śada [marašt́] M:Kr (IV893) Sie laden (darauf) Holz, wenn er auch schon knarrt, laden sie immer mehr. | ko – to M:P [чем – тем] / je – desto. ko lamə̑s lomańt́ś eŕäj, to (od.: śada) lama tonadi͔ [Je länger der Mensch lebt, um so mehr lernt er]. | kogo M:P Pš [wohl aus kou̯-kou̯ od. kodaŋga] [постепенно] / allmählich. kogo purə̑mkšńiᵪ́t́ M:Pš [Sie sammeln sich allmählich an]. | ko-ko M:P [куда угодно, куда-нибудь] / wohin immer, irgendwohin. | kov a E [куда угодно / wohin immer (wörtl.: wohin nicht)]. | kov-but́e E:Petr куда-то / irgendwohin. [karmaśt́] eŕva čokšńe kov[‑]but́e jomśeḿe (VIII180) Sie fingen an, jeden Abend irgendwo zu verschwinden (sich zu verstecken). | kov – śemb́ä M:Sel [чем – тем] / je – desto. son kov eŕäi, śemb́ä ṕeḱś kasi͔ (IV807) Je länger sie lebt, um so mehr wächst der Bauch. | kov – to śed́ejak [E:?Mar] ― kou̯ – tou̯ (śada) M:Sel [чем – тем] / je – desto. kov lomańiś eŕi, to śed́ejak tonadi͔ [E:?Mar] Je länger der Mensch lebt, um so mehr lernt er. kou̯ koźakadi͔, tou̯ śada žadńikstə̑ḿi M:Sel Je reicher einer wird, desto gieriger wird er. | kovdak E:Mar ― koga [< kou̯ + ‑ga] M:P, kovak M:Jurtk, kovə̑ŋga M:Sel куда-нибудь / irgendwohin; (mit Neg.) koga af [никуда] / nirgendswohin. kovdak a jaḱit́ E:Mar (236) Sie gehen nirgendhin. kolmo ńed́ĺas kovdak iĺa jaka E:Mar In drei Wochen gehe nirgendwohin! d́ak juma·ftt kovə̑ŋga M:Sel Lass es nirgendhin verloren gehen! | kowə̑na M:Sel (kov + ina) [куда же? / wohin denn?]. | kovǵe E:Sandr [куда-нибудь / irgendwohin]. | kovja ~ kov́ja ChrE, kov́ja E:Mar, koŋ́ija E:Atr, kov́ija E:Večk Is не знай куда / überaus weit, weiss Gott wohin. ― [Die Kasus-F. kov u. das Verb t́ejems, t́äjems, t́ijəms sind mundartlich zusammengeschmolzen u. haben Formen ergeben, von denen es schwer ist, einen Inf. zu bilden]: kod́äjd́it́, matŕa, ton čači-kasi͔ pŕäv́ińet? E:StDemk (VII150) Wohin hast du, Matrja, deinen wachsenden Verstand gesetzt? kod́iit́ [ćeb́äŕ əŕv́äńäźəń] M:Vert (VIII446) Wo hast du meine schöne Schwiegertochter hingebracht? ə̑ŕv́äńakaj, kod́iit́ mońń vaśuźeń? M:Bar (VIII286) Schwiegertochter, wo hast du meinen Vasju hingebracht? id́eńźä šačə̑, (a) mon kod́ijsa? M:Temn (VIII324) Es wird mir ein Kind geboren werden, wohin werde ich es tun? d́äd́äźeń ṕečḱit́, rabanc kod́ijit́? M:Temn (VIII342) Du hast meine Mutter geschlachtet, wohin hast du ihre Leiche getan?
kuva ChrE E:Mar Hl VVr Bug Večk Bag, kova E:Kal Šokša ― kuva ~ kə̑˳va· ~ kə̑va· ChrM, ku̥va· M:P (Prol.) [где?, по какому месту?] / wo entlang?; [где угодно] / überall wo, wo immer, wo (E M); (in Verbind. mit Finitverb) [тем что, в то время как, когда] / es machend, indem (M:P); [как] / wie (nur von Bewegung) (E:Mar). [ḿiń] kuva, kuva arttanok? E:Mar (1112) Auf welchem Wege werden wir reisen? [ḿiń] kuva, kuva jaḱińeḱ? E:Mar (1142) Wo, wo sind wir gefahren? kuva, kuva [t́eŕt́t́adi͔ź]? E:Mar (1172) Welchen Weg entlang werde ich euch herbeirufen? kuva t́eŕci͔ń pokš pokščat́ńiń[‑]babat́ńiń? E:Hl (1158) Auf welchen Wegen werde ich die Voreltern herbeirufen? kuva ńei śeĺḿeńek, śija satozo ḱed́eńek E:Bug [So weit unsere Augen sehen, so weit hin reiche unsere Hand!]. azdo· toj, kuva· loma·t́ a ja·ḱit́ E:VVr (III126) Geht dorthin, wo Menschen nicht gehen! kuva· soda·t se͔ŕi·ńeń? E:VVr (II389) Woran erkennst du mich? vaj kuva sodav́i, braci͔, tundoń či E:Večk (II61) Woran, Brüder, erkennt man den Frühling? son kuva jaḱi (nicht aber: ašči͔), avaŕd́i E:Mar (112,80) Wo er auch geht (Indem sie geht) (nicht aber: ist, steht, sitzt), weint er (sie). uš kuva muśḱi, mat́a avaŕd́i E:Mar (132) Während Matja spült, weint sie immer. kuva jaḱi mastor avaŕd́i E:Bag (I1) Es weint die Erde bei ihrem Gehen. kova arde͔ tońt́ sodamuś, mazi͔ damajś, sońź(e) alunza modaś lukaź luḱe E:Kal (2134) Wo dein Schwiegersohn, der schöne Damaj, auch fahren mag, überall erdonnert die Erde, unter ihm erbebend. mon at sodan kova śeŕd́an E:Šokša [Ich weiss nicht, woran ich erkrankt bin]. kuva· moĺi (jarʿcaj), avaŕd́i (nicht aber: kuva aš́tši (udi͔), avaŕd́i (korʿtaj)) M:P Er weint beim Gehen (Essen) (nicht aber: Er weint (spricht) beim Wachsein (Schlafen), die Verben müssen ein aktives Handeln bezeichnen). ku̥va· avaŕd́i, škajt́i ṕeńäćäj M:P [Beim Weinen macht er Gott Vorwürfe]. vaj kva kukaj, śijä· avaŕd́i M:P [Indem er kuckuckt, weint er]. | eŕva kuva E:Mar Atr везде / überall. eŕva kuva jaḱi E:Atr Er bewegt sich überall. | kuvak M:Temn [в то время как, пока] / während. son kuvak ozaś, śijak faĺendaś (VIII274) Während er sich setzte, prahlte er. | kuva·ń E:VVr = kuva. kuva·ń kuča·n šuḿi·ńeń? (II397) Wo lasse ich meine Klagen hören? | kuvańa E:Mar Večk Sulli, kuvańä E:Nask ― kuva·ńä ~ kə̑va·ńä ML(M), kvańä M:P, kuva·ńä M: Sel (? Dem. zu kuva) [где?, по какому месту?] / wo entlang?, wodurch?; [где угодно] / überall wo, wo immer, wo; [на чём?, на что?, на каком месте?] / woran?, an welcher Stelle? (= kuva). kuvańa ardi͔t́ si͔ń ńej spoŕit́ E:Večk (I324) Sie streiten sich beim Fahren. kuvańa tundo sodav́i? E:Sulli (VII78) Woran ist der Frühling zu erkennen? kva·ńä moĺi ḱiś nord́źatu? M:P Wodurch geht der Weg nach Narowtschat? kvańä moĺat kudu, mosku laŋga aĺi pətər la·ŋga? M:P Wodurch wirst du nach Hause fahren, durch Moskau oder durch Petersburg? [ńä kuda·t́ńä kuva·ńä] saśt́? [M:Mam] (IV507) Woher sind diese Kudas gekommen? kvańä švańä, ṕiks śäźev́i M:P Wo der Strick dünn ist, da zerreisst er. [kə̑va·ńä] jakat́ ton šäjät́ M:Patra (IV26) Wohin bist du gegangen? kuva·ńä mon jakśəkšńəń, mojń ḱiga·n d́at jaka M:Sel (IV810) Dorthin, wohin ich zu gehen pflegte, meinen Weg gehe nicht! | kuvańä – kuvańä E:Nask [местами, то тут, то там] / stellenweise, hier und da. pona·da ṕiks, kuva·ńä äčḱä, kuva·ńä čov́i·ńä (III246) Dreht einen Strick, hier dick, dort dünn!
koška E:Nask [ko + ‑ška] [какой величины?, какого объёма, размера?] / wie gross?
kosk E:StDemk Večk SŠant Jeg, kosko E:Bug ― kozk M:P Pš Kr Temn Bar [как только] / sobald (E:SŠant StDemk Bug); [когда] / als, wenn (temp.) (E:Jeg M:P Pš Atjur Bar); [где, куда] / wo, wohin (rel.) (M:P Pš). kosk čačtazan mon, kulozan E:StDemk (VII176) Sobald ich gebäre, soll ich (selbst) sterben. kosk ńeiźe buroj końńe, stardi͔źe E:Večk (I399) Sobald das braune Pferd [es] gesehen hatte, holte es [es] ein. vaj azaŕć ava kosk musi͔ ‒‒‒ oŕks ovto laco kajav́i E:Večk (V248) Wenn die böse (wütende) Frau [ihren Mann] findet, ‒‒‒ klammert sie sich wie ein zorniger Bär (an ihn). kosk son se͔v́iźe, śesḱe son kuloś E:SŠant (I254) Sobald diese ihn ass, starb sie. kosk ĺiv́t́ikšni͔ń, śesk noldakšni͔ń, kosk noldakšni͔ń, mońś mad́ikšni͔ń E:Jeg (190) Als ich sie [die Gänse] dahin gebracht hatte, liess ich sie los, als ich sie losgelassen hatte, legte ich mich selbst nieder. kosk [puṕiḿim], śesk si͔rguźiń, kosk si͔ŕguźiń, śesk targuźiń E:Jeg (190) Als sie [die Biene] mich stach, wachte ich auf, als ich aufwachte, schwoll ich an. kosko stardi͔ńʒ́e, kundi͔ńʒ́e E:Bug (V262) Sobald er sie [die Mädchen] einholte, packte er sie. kosko tokšiḿim, tokat́iń E:Bug (V470) Sobald er mich angegriffen hatte, wurde ich geschwängert (schwanger). kosko zoŕazo lazoti͔, śeste͔ polazo sonʒe͔ śt́i E:Večk (V244) Wenn das Morgenrot anbricht, dann steht seine Frau auf. kozk kulə̑ś, ezk i kalmak M:P Begrabe ihn an derselben Stelle, wo (eig.: wohin) er gestorben ist. kozk (= kosa) eŕet́ jotaj ḱizə̑t́, ezk eŕak t́addiŋǵä M:P Wo du das vergangene Jahr gelebt (gewohnt) hast, da lebe (wohne) auch heuer! muśḱi śt́əŕńä· ńäjəźä; kozk ńäjəźä, śudə̑źä M:P [Ein waschendes Mädchen sah ihn; sobald sie ihn sah, verfluchte sie ihn]. kozk ńäjsamań, poku ugə̑ls śävsamań M:P [Sobald er mich sieht, nimmt er mich beiseite in die Ecke]. kozk satə̑źä, [matə̑źä] M:Kr (IV434) Sobald er sie eingeholt hatte, legte er sie nieder. kozk šačftə̑źä, śijak kulə̑ś M:Atjur (VIII364) Sobald sie es geboren hatte, starb sie selbst. kozk ĺäćeźä śt́apańń śt́apanć, źepə̑zə̑nza soń jäćeźä M:Bar (VIII290) Als Stjapans Stjapan es erschossen hatte, drängte er es in seine Tasche.
koda ChrE E:Mar Hl Kal Kažl Večk Jeg, ki͔da E:Ork ― koda ~ kə̑da ChrM M:P Sel, koda M:Ur [как?] / wie? (interr. u. rel.); [если; когда] / wenn (kond. u. temp.); [когда; чем] / als (temp. u. komp.), (E:Mar auch Adv. interr.:) [когда?] / wann? koda vad́ŕasto [E] [Wie trefflich!]. koda tońt́ ĺeḿet́? E, ĺeḿet́ koda? E:Mar, tońt́ ĺämᴉ͐t koda? E:Kažl, koda toń ĺeḿćä? M Wie ist dein Name? koda trud́at, [iśt́a] trut́at E:Mar (275) Wie du dich mühst, so frisst du. koda šĺasi͔t́ beŕokot, ‒‒‒ iśt́a šĺit́ gruńań śeĺḿenʒe͔ E:Večk (III104) Wie du deine Ufer wäscht, ‒‒‒ so wasche die Augen Grunjas! koda v́it́an t́it́ań kudov E:Jeg (1104) Wie werde ich dich nach dem Hause des Vaters führen? [ḿiń] a sodataŋk, kod(a) aščat E:Mar (1116) Wir wissen nicht, in welcher Lage du dich befindest. koda t́ejums t́äńi t́änza? E:Kažl (2150) Was soll er jetzt anfangen? koda kalaftums ḿińd́eńiḱ t́et́iń se͔t́t́? E:Kal (2135) Wie werden wir diese Brücke zerstören? mon koda· t́eja·n, mon a avaŕd́an? E:Jeg (1102) Wie sollte ich denn nicht weinen? ḿes avaŕd́at? – kə̑da af avaŕd́an?! M:Sel Was weinst du? – Wie sollte ich nicht weinen?! son kočkaźń, lat́śeźń, kod uĺst́ M:Sel (IV821) Sie sammelte und passte sie an, wie sie gewesen waren. aš kə̑da mod́iń aštšəms M Ich kann gar nicht existieren. koda kundasak ḱed́eze͔t́, karḿi kortamo E:Mar (255) Wenn du es aber mit deiner Hand fassest, fängt es an zu sprechen. lomańiś, koda v́išḱińi, jaḱi komadu E:Hl (266) Der Mensch, wenn er klein ist, kriecht auf allen vieren. koda· moĺi· boja·roś kov, oᵪa·ń sajsi͔· maro·nʒo E:Večk (III316) Wohin der Bojar auch geht, nimmt er Ocha mit. moń ćoram ńiĺe ijet́ koda čačś E:Mar Mein Sohn wurde vor vier Jahren geboren (eig.: Es sind vier Jahre verflossen, seitdem mein Sohn geboren wurde) (= jota M). ńiĺeće čize͔ koda tuś E:Večk Er begab sich vor drei Tagen weg. koda otkazat, t́iŕiń t́et́akaj, ejste͔d́em E:Mar (1178-80) Wenn du mich, Vater, Verpfleger, übergibst. koda son sa·j, monga ra·də̑van M:P Wenn er kommt, so freue auch ich mich. son kə̑da [afə̑ĺʿt́śä] karda, son [targaĺʿt́śä] bə̑ tolda M:Sel (IV819) Wenn er ihn nicht zurückgehalten hätte, hätte er ihn daraus hervorgezogen. koda kacak t́ejt́eŕ [ḿeĺga], ćorańakaj, či͔jńimat? E:Mar (122) Wann wirst du, Söhnlein, mit deinem Laufen nach den Mädchen aufhören? koda at sä͔ śt́iŕś si͔nst, valda ob́e·d[‑]ṕiŋksta sä͔ E:Kažl (2149) Und wann sie auch angelaufen kommt, immer ist es um die Mittagszeit. | eŕva koda E:Mar [любым образом, всеми способами] / in jeder Weise, auf jede Weise. | koda bu E:Mar, koda ba E:Kal, koda bᴉ͐ E:Kažl [каким образом?] / auf welche Weise?; [(с тем,) чтобы] / dass, damit. koda bu, avaj, t́este͔ ḿińeńeḱ ĺiśems? E:Mar (2105) Auf welche Weise, [Mutter,] würde man von hier hinauskommen? koda bu jomavtumaĺ bratom E:Mar (2121) Wie könnte man den Bruder umbringen? oftuś i at paruś čiit́ i ḿeḱijak at varšit́, koda ba at povums v́iŕ[‑]avat́i E:Kal (2130) Der Bär und der Teufel laufen und blicken nicht einmal zurück, dass sie nur nicht der Waldmutter in die Hände gerieten. karmaśt́ v́eᵪca aŕśuma, koda bᴉ͐ t́änst kot iva·nᴉ͐čᴉń ńejums E:Kažl (2151) Sie begannen sich zu beraten, wie sie den Kater zu sehen bekommen könnten. | kodajak E:Mar Petr SŠant ― kodaŋga M:P, ? kodə̑ŋga [M:Kr] как-нибудь / auf die eine od. andere Weise, irgendwie; (mit Neg.) [никоим образом] / in keiner Weise, auf keine Weise. kodajak uš kandan E:Mar (2121) Auf irgendeine Weise werde ich sie schon herbringen. ćoraś kodajak a jomavtov́i E:Mar Der junge Mann lässt sich in keiner Weise umbringen. v́eduni͔ś a karḿe v́inada śiḿiḿe i kodajak di͔ kodajak od́eŕvat́ńiń kolasi͔ńd́źe E:Petr (VIII68) Die Hexe beginnt nicht Branntwein zu trinken, so wird sie auch irgendwie dem jungen Paar schaden. uk kodajak ńej ḿiń ńej ansi͔ńek E:SŠant (I484) Irgendwie werden wir es schon ernähren. | af kodaŋga M:P Mam [никоим образом] / in keiner Weise, auf keine Weise. af lotkaftə̑višt kodaŋga [M:Mam] (IV873) Man kann sie in keiner Weise zum Aufhören bringen. kodaŋga əź poladə̑ft eŕafḱäćä M:P Dein Leben veränderte sich in keiner Weise. [sud́ənda·kšńəśt́] kolmə̑ šit, kodə̑ŋga [ašəśt́ sud́əndav] M:Mam (IV874) Sie richteten drei Tage, aber konnten sie auf keine Weise richten. | koda-koda M:P как-нибудь / auf die eine od. andere Weise, irgendwie. | kodə̑na M:Sel, koda· əna M:Sučk как же? / wie denn? kodə̑na (koda ina?) ščakaj? M:Sel (IV814) Wie (muss man) denn (verfahren), Grosstante? ańćəḱ t́amak t́ijä, koda moń at́äźä toń at́äćəń. – də̑ koda· əna? M:Sučk (IV842) Tu mir nicht so, wie mein Grossvater deinem Grossvater (getan hat)! – Wie denn? | koda – śed́e E:Mar [чем – тем] / je – desto. | koj-koda E:Ba Večk, kojo-koda E:VVr кое-как / irgendwie, auf irgendeine Weise (E:VVr Večk ?Ba); [порою, иногда] / dann und wann, bisweilen (E:Ba). | ta-koda E:Mar каким-то образом / auf irgendeine Weise, irgendwie.
kodańa E:Mar Nask NBajt SŠant, kodańa ~ kodańe E:NSurk ― kodańä ~ kodńä (poet.) [M:?P], kodańä M:Prol [как?] / wie? (interr. u. rel.); [если; когда] / wenn (kond. u. temp.); [когда] / als (temp.) (= koda). kodańa uĺńeś tońt́ avańt́ ĺemze͔? E:SŠant (I197) Wie hiess deine Mutter? ṕeḱ, avaj, goŕa [sajiḿim], a dumav́ijak kodańa E:Mar (1200) Mächtig, Mutter, ergriff mich der Kummer, es lässt sich nicht einmal denken, wie mächtig. [ṕetrań] kaša šakšozo kodańa ṕiśi ṕećkaso ṕiś, ḱeṕet́eć, iśt́ańa [ṕetrań] ḱeṕet́eze͔ [ḿeĺńeze͔] E:NSurk (III27) Wie Petras Breitopf im heissen Ofen hochgekocht ist, so möge sich auch Petras Sinn erheben! to·ĺkə̑ t́a·mak t́ijə, koda moń at́ä·źə toń at́ä·ćəń! – də̑ ko·dańä? M:Prol (IV839) Tu mir nur nicht so, wie mein Grossvater deinem Grossvater (getan hat)! – Wie denn? kodańa karmavsi͔ź moramo, kodańa karḿi pop ḱišt́eḿe E:NSurk (III331) [Wenn man (den jungen Mann) spielen lässt, wie beginnt dann der Pope zu tanzen!]. kodańe ožd́ańt́ čaravsa, śeste͔ tarǵiḿiḱ E:NSurk (III311) Wenn ich den Zügel bewege, dann ziehe mich hinauf! kodańa uĺńeś od ʒ́ora v́išḱińe E:NBajt (I130) Als der junge Mann klein war. kaŕej kodańa tuś ńej ardomo E:SŠant (I498) Als der Braune loslief. | kodańä-kodańä M:P как-нибудь / auf die eine od. andere Weise, in jeder beliebigen Weise, irgendwie.
kodak ChrE E:Mar Kal Bag SŠant Jeg Sulli ― kə̑dak ChrM, kodak M:P Kr Temn Sel когда, как только / als, wenn, sobald (in Liedern auch: kodak i) (M:P). kodak saś malav, iśt́ak ḱiskat́ńe paŋksi͔ń[‑]paŋks śeźńiź E:Mar (2122) Sobald sie herankam, so zerrissen sie die Hunde gleich in Fetzen. kodak śt́avci͔ź, [iśt́a] ašči͔t́ E:Mar (236) Wie man sie gestellt hat, so befinden sie sich. kodak aᵪuldaś, iśt́ak koto ṕŕat ḱeŕäś E:Mar (289) Wie er schwang, so hieb er sechs Köpfe ab. kodak karḿiḿe se͔t́t́ naŋga pokš v́et́t́ truks arduma E:Kal (2135) Bei der Überfahrt über die Brücke, die über den grossen Fluss führt [Als wir über die Brücke über den grossen Fluss zu fahren begannen]. kodak son iŕid́e, ḿeśt́ at karḿe t́ejńiḿe, ḿeśt́ at karḿe korʿtama, ton ĺa drožak! kodak drožakstuvat, jomat E:Kal (2136) Was er auch [sprechen wird] und was er auch [tun wird], wenn er berauscht ist, schweige du nur und rühre dich nicht! Sowie du dich nur rührst, bist du verloren. kodak ḱi ezdi͔st at moĺe ṕivat́ ńuŕʿt́ama, tojd́ela at śt́a toŋguź tuluś E:Kal (2129) Sooft irgendeiner von ihnen gehen mag das Bier zu zapfen, stets ist der Zapfen anders hineingesteckt (als früher). ḱed́it́ kośḱist, ḿeŕit́ sońd́enze͔, kodak ploᵪasta stat! E:Kal (2128) “[Mögen] dir die Hände verdorren”, sagt man ihm, “wie schlecht du nähst!”. kodak muiźe, iśt́ak lad́iźe E:Bag (I276) Sie freite sie, sobald sie sie gefunden hatte. kodak mon mutan, polaks mon sajd́an E:SŠant (I381) Sobald ich dich finde, nehme ich dich zur Gattin. koda·k ĺed́iźe·, iśt́a·k čav́iźe· E:Jeg (190) Als er auf ihn abfeuerte, da tötete er ihn. kodak ńeiźe od torgovojeś, stardi͔źe E:Sulli (VII90) Sobald der junge Kaufmann sie sah, ergriff er sie. kodak śudə̑t́ä, stańä i śuduft! M:P [Wenn ich dich verfluche, so sollst du verflucht sein!]. kodak jafə̑t́ś bajd́əksə̑nza, śäźəźń [kolmi·t́śḱä] pŕät́ńəń M:Sel (IV811) Als er mit seinem Knüttel schlug, riss er alle drei Köpfe ab. kodak jät́śi, sojń tozk [ĺipštasaź] M:Sel (IV816) Wenn er sich dahindrängt, zerquetschen ihn die Berge. kodak kundaźeń, śijak śäźeźəń M:Pičep (VIII274) Als sie sie ergriff, da riss sie sie aus.
kodaška E:Atr VVr Ba NSurk [koda + ‑ška] [какой большой?, какого объёма, размера?] / wie gross?
kodašḱe E:Večk NSurk [какой большой?, какого объёма, размера?] / wie gross?
kodamo ChrE E:Mar StŠant (Nom. Pl. kodat), kodama ~ kodamu E:Kal ― kodamă ChrM M:P Sel (Nom. Pl. kodapt od. kodamə̑t) [какой; который] / was für ein, welcher (interr. u. rel.). kodamo t́ev́ńe si͔ń t́ejit́? E:Mar (1168) Was für Beschäftigungen haben sie? užodo vanci͔ń, kodamo laŋksost purnavtost E:Mar (1190) Wartet, ich will nachsehen, was für eine Ausrüstung sie haben. kodat kudot[‑]kardazot? E:Mar (1228) Welch ein Haus und Hof hast du? vaga kodama son ḿińiḱ! E:Kal (2134) Solch einer ist er! [eig.: Sieh, welch einer er ist!]. at tarvaftan, kodamu paruś ton t́ejat mońd́eń? E:Kal (2134) Wenn ich dich nicht töten werde, was wirst du mir Gutes tun? kodamo jozni͔ puṕiźe, ‒‒‒ ṕičkazo! E (III114) Was für eine Schlange es auch gestochen haben mag, ‒‒‒ (der Biss) möge heilen! avaś kodama kormas šočäj, stama šaba i šačfti͔ M:P (IV710) Nach welcher Speise es eine schwangere Frau gelüstet, solch ein Kind gebiert sie. kodamə̑t [t́śelajńat t́śukə̑rńät́ńä], stama [t́śelaj uĺəza] eŕafkats[‑aštšəfkats] M:Pš (IV784) Wie die Kuchen unversehrt sind, ebenso soll ihr Leben unversehrt sein! kodam(a) kuvat́ udə̑ń! M:Sel (IV821) Wie lange ich geschlafen habe! | eŕva kodamo ChrE E:Mar NSurk всякого рода / allerlei (ChrE); всякий / jeder (E:Mar: von Lebewesen). | kat́i-kodama M:P [какой-нибудь] / irgendwelcher. [ḿeš] pupatanza, nuža· saj kat́i[‑]kodama (IV734) Sticht dich [im Traume] eine Biene, wird irgendeine Not kommen. | kodama-bə̑d́ä M:Sel (Nom. Pl. kodapt (kodabd) -bə̑d́ä) какой-нибудь / irgendwelcher. | kodama-kodama M:P [тот или другой, один из двух] / der eine od. der andere, einer von beiden. | koš kodamo E:Mar [хоть какой, какой угодно] / jedes beliebige, welches es auch sei. koš kodamo goŕńića stroji (2105) Sie [Die Axt] wird ein Zimmer, welches es auch sei, aufbauen. | kodamojak E:Mar (Nom. Pl. kodatkak) ― kodamə̑və̑k M:P [какой-нибудь] / irgendwelcher; (mit Neg.) a kodamojak E:Mar ― aš kodamə̑və̑k M:P [никакой, ни один, ничто] / keinerlei, keiner, nichts.
kodaḿija E:Ba Večk NSurk [kodamo + ?] [как знать, какой / weiss Gott, was für ein]. mon ḿeŕiń kodaḿija paro, a son ḿeźd́ejak aj aš́t́i [E:?Večk] Ich dachte, er wäre irgendein überaus Trefflicher, und nun ist er nichtswürdig. ḿiń [ḿeŕińeḱ] kodaḿija se͔ŕejat E:NSurk (II478) Wir glaubten, du könntest doch recht gross sein. ḿiń ḿeŕińek kodaḿija ḱeĺejat E:Večk (II274) Wir glaubten, du könntest doch recht breit sein.
kə̑da·mə̑ška M:Jurtk [kodama + ‑ška] [какой величины?, какого размера?] / wie gross?
kona ChrE E:Mar Kal Kažl Večk NSurk SŠant ― kona ChrM M:P Sel [кто?, который?] / wer?, welcher? (interr. u. rel.); [кто-нибудь, кто-то] / jemand, einer. kona t́ese͔ dušmani͔ś E:Mar (1126) Wer ist hier Feind? kona śed́ejse͔ mon ḱiŕd́an? E:Mar (1200) Welch ein Herz habe ich, dass ich dieses ertrage (eig.: Mit welchem Herzen ertrage ich dieses)? kona a juti͔, avaŕd́eḿe karḿi E:Mar (249) Wer auch vorübergehen mag, beginnt zu weinen. kona paro t́eji, [śet́eńeń] pazi͔śak paro [t́eji] E:Mar (277) Wer Gutes tut, dem tut auch Gott Gutes. davajt́e kundatama, konańi sate͔ iḱiĺak moĺims? E:Kal (2129) Lasst uns losen, wer zuerst an die Reihe kommt! ḱekšt́, konańe kov povś E:Kal (2130) Sie versteckten sich, jeder wohin es sich traf. jeśĺi kurok kona ᵪvat́i, t́eŕd́i orožija E:Večk (III166) Wenn jemand das schnell bemerkt, ruft er einen Zauberer herbei. davaj boroć, kona śed́e v́ijev E:NSurk (III327) Lass uns ringen, wer stärker ist! uš kolmońińesk bojartne͔ brat́ińńiḱ. ‒‒‒ konań koda bojartne͔ń si͔nct ĺeḿest? E:NSurk (II20) Die Bojaren, alle drei, sind Brüder. ‒‒‒ Wie hiess ein jeder der Bojaren? konat kadovśt́ si͔ń kaša laŋks, śet́ńeń ńev́ernojt́ si͔nst polońiź E:SŠant (I90) Die bei dem Brei zurückblieben, die haben die Heiden gefangen genommen. kona śt́iŕt́ śävat əŕva·ks ńä kolmə̑sta M:P Welches Mädchen von den dreien wirst du zur Frau nehmen? śä mon, kona korʿtan marʿtə̑t M:P Ich bin der, der mit dir spricht. kona kormaś af ḱeĺǵəv́i, v́isca af andə̑van M:P (IV697) Die Speise, die ich nicht mag, kann mir nicht mit Gewalt zu essen gegeben werden. kona ḱəzńä· šäjərda lama, śorə̑ś af šači M:P (IV716) In einem Sommer, wo es viel Mäuse gibt, wird das Getreide nicht wachsen. kona t́aškada juwa·n koźakatś? M:Sel (IV369) Wie ist Juvan so (schnell) reich geworden? [eig.: In welch einer kurzen Zeit ist J. reich geworden?]. | eŕva kona E:Mar каждый / ein jeder, ein jeglicher, jedermann. | kona-bᴉ͐d́i E:Kažl [словно, как будто] / gleichsam. vanan kona[‑]bᴉ͐d́i čiŕit́ ä͔zda ṕejiŕä tol valda (III299) Da sehe ich, dass seitlich gleichsam Licht hereinströmt. | kona – kona E:Mar Kal Večk NSurk ― kona – kona M(allg.) [один – другой, кто – кто] / der eine – der andere usw. koda v́eŕǵesḱeńt́ krut́asi͔ź, kona kalgaź, kona ḱečḱeŕeź, kona ṕśt́ijeź E:Mar (2116) Wie sie jetzt das Wölflein abfertigten, der eine biss es, der andere stiess es mit den Hörnern, der dritte stiess es mit den Füssen! konat kotasot[‑]ćulkasot ‒‒‒ konat kaŕce͔[‑]prakstaso E:Mar (1158) Einige [sind] in Schuhen, in Strümpfen, ‒‒‒ andere in Bastschuhen, in Beinbinden. konaś očka kandi͔, konaś v́iźiŕ, konaś ružija, konaś sab́ĺa kandi͔ E:Kal (2144) Der eine trägt einen Trog, der andere eine Axt, dieser eine Flinte, jener einen Säbel. toso uĺńeśt́ lamo lomat́, kona ḱišt́i, kona mori͔ E:Večk Es gab dort viele Leute, einige tanzen, andere singen. kona sazo ḱeĺej kojḿe di͔ marto, kona sazo pšt́i uźeŕe di͔ marto E:NSurk (II467) Die einen sollen mit breiten Spaten kommen, die anderen sollen mit scharfen Äxten kommen! konak saj, kona jävəd́i, kona ḱeńäŕd́i M:P (IV612) Es kommt der Gast, der eine erschrickt, der andere wird froh. | kona kov – kona kov E:Mar Kažl [кто туда – кто сюда] / der eine hierhin – der andere dorthin. si͔ń, äś ṕŕast apak pomńa, kona kov [–] kona kov soract E:Kažl (2152) Besinnungslos liefen sie, einer hierhin, der andere dorthin, auseinander. | ta-kona E:Kažl кто-то / irgendein, jemand. | konac (mit Poss.-Suff. 3. Sg.) M:P [который из двоих?] / welcher von beiden?; [? несколько, некоторые] / ? einige. kažnaj [v́id́i], konats af mašti͔. – [śormadə̑maś] (IV628) Jeder säet, einige können nicht (säen). – Das Schreiben. | kona(c)-kona(c) M:P кто-нибудь / der eine od. der andere, jemand, irgendeiner (von best. Anzahl). moĺi-ĺi t́iń kutstə̑nə̑ntt konatska pazaru? – kona(c)-kona(c) (od.: konacka, nicht aber ḱivə̑k) moĺi Wird von eurem Hause jemand auf den Basar fahren? – Irgendeiner (einer, wer er auch sei) wird wohl fahren. | konacka M:P (mit Neg.) [никто из двоих] / keiner von beiden, kein einziger. moĺi-ĺi t́iń kutstə̑nə̑ntt konatska pazaru? – kona(ts)-kona(ts) (od.: konatska) moĺi Wird von eurem Hause jemand auf den Basar fahren? – Irgendeiner (wer er auch sei) wird wohl fahren. [ašeź] kasa konatska (IV566) Keiner von den beiden wuchs auf. moŋga soń šačfti͔ńä, soŋga moń šačftə̑mań, konacka t́äŕäj af [ḿäŕǵi]. – v́eć tə̑ jäjś (IV652) Ich habe es geboren, es hat mich geboren, keines von beiden sagt 'Mutter'. – Das Wasser und das Eis. | konajak E:Mar (Adj. u. Subst.) [какой-нибудь, кто-нибудь] / irgendein, irgendwelcher; (mit Neg.) [никто] / niemand. | konaŋk (mit Poss.-Suff. 2. Pl.) E:Mar [кто из вас? / wer von euch?]. konaŋk sodasi͔, koso eŕi ńeznajka? [Wer von euch weiss, wo befindet sich “Weissnicht”?]. | konaŋkak E [который-нибудь из вас] / jemand von euch; (mit Neg.) [никто из вас / keiner von euch]. | kona ṕiŋksta M:P (temp. Konj.) [тогда как, в то время как] / (dann) als (= kosta, ḿeźa·rda). | konastak (mit Poss.-Suff. 3. Pl. + ‑kak [enklit.]) E:Mar (Adj. u. Subst.) (mit Neg.) [ни тот, ни другой, ни один] / keiner von beiden, kein einziger von ihnen.
konara (kona·ra) E:Kal, kuna·ra E:Kažl ― kuna·ra ~ kə̑na·ra ML(M), kə̑na·ra M:P, kunara M:Sp, kuna·ra M:Jurtk давно / einstmals, längst, (auch in Fragesätzen:) [с какого времени?], еавно-ли? / seit welcher Zeit? | at kuna·ra E:Kažl ― af kuna·ra M:P недавно / nicht vor langer Zeit, vor kurzem. [ṕiźi·ḿiś] lotkaś, nat́ at kuna·ra, i ṕeḱ v́išḱä v́iĺś E:Kažl (III302) Der Regen hatte aufgehört, wohl vor kurzem, und war sehr heftig gewesen. | kə̑na·ra ḱiǵä ~ kuna·ra ḱiǵä· M:P, kə̑na·r ḱiǵä· M:Kr Patra, kə̑na·r ḱiǵä M:Aleks, kunar ḱijä M:Temn Bar давно / einstmals, längst (mit Neg. nur af kuna·ra, nicht af kuna·ra ḱiǵä). ton kə̑na·r ḱiǵä· azə̑ĺit́, ton tə̑na·rs kucə̑t uĺəĺət́ M:Patra (IV25) Du hättest (sie) schon längst versprechen sollen, du wärest jetzt zu Hause. kə̑na·r [ḱiǵä t́ət́ä·ń azə̑ĺit́, ṕäĺä ḱińa·sa t́əńa·rs uĺəĺət́] M:Aleks (IV267) Hättest du dies schon längst versprochen, so hättest du bis jetzt schon den halben Weg hinter dir! kə̑na·r [ḱiǵä], mazakańäj, azə̑ĺit́, karšə̑zə̑nza, mazakańäj, laśkəĺəń M:Kr (IV340) Hättest du es früher gesagt, Brudersfrau, so wäre ich ihm entgegengelaufen, Brudersfrau. və̑d́ kunar ḱijä stańä [korʿtaĺət́]! M:Bar (VIII328) Du hättest es doch längst sagen sollen! | kuna·ra-kuna·ra M:Čemb [некогда, в старину] / vor langer Zeit, in uralter Zeit (= jot ḿeĺä M:P). | kona·rdi͔ń E:Kal, kuna·rdi͔ń E:Kažl давнишний / einstmalig, ehemalig.
konaška M:P Pš Čemb Sučk [какой величины?, какого размера?] / wie gross?; [такой большой как] / so gross wie, (M:P auch:) [сколько?] / wieviel? konaška t́ä v́eĺəś M:P Wie gross ist dieses Dorf? konaška ṕeŕfə̑ts [M:?P] Wie gross ist dessen Umkreis? | konaška vasta M:P [как далеко?, куда?] / wie weit?, bis wohin? [von wie weit her?, von woher?]. konaška vasta ton t́ät́ši moĺat? Wie weit wirst du heute gehen? Eine wie grosse Strecke wirst du heute zurücklegen? [Antwort: inza·raška vasta Ungefähr die Strecke bis Insar; aber: koza (nicht: konaška vasta) ton tätši pat́šḱed́at? Wohin wirst du heute gelangen? Antwort: inza·rav Nach, bis Insar]. konaška vasta (ḿintstə̑nə̑k) inza·ras od. inza·rav Wie weit ist es von uns nach Insar? konaška vasta son toń uskə̑ńźä Wie weit fuhr er dich? konaška vasta sajat, śaška vasta kantt iva·nə̑ńdi para. konaška vasta tuja·t, śaška vasta sävḱ iva·nə̑ń urma·nts [M:Pš] (IV791) Wie weit her du kommst, von so weit her bringe dem Ivan Gutes, wie weit du gehst, so weit bringe dem Ivan seine Krankheit weg! | konaškańe E:Mar (Adv. temp., interr.) [когда?, в какое время?] / wann?, zu welcher Zeit?
konat̀a ChrE, konata E:Mar Nask Večk Vez NSurk [кто?] / wer? (rel. u. interr.). kona·ta kulə̑ś pakśa·s, ‒‒‒ možət́ sonza ara·ś ĺäməń kundə͐·za E:Nask (II522-3) Wer auf dem Felde gestorben ‒‒‒ ist, hat vielleicht keinen, der sein Gedächtnis feiert. už konata si͔ son truba vajǵeĺc, vaj śet́ńe uĺest si͔ń t́ušt́ań uŕet́! E:Vez (I69) Wer dem Hörnerschall folgt, der sei Tjuschtjanjs Sklave! ĺivt́iḱ kšńiń palkam, konatań stalmozo komś[‑]v́et́eje pondo E:NSurk (III329) Bringe meinen Eisenstock, der fünfundzwanzig Pud schwer ist! kolmost jutksto konataś śeᵪ mazi͔? E:NSurk (II33) Welches unter den dreien ist das schönste? konataś bratoś ńe od aĺań oćińńiḱ E:NSurk (I375) Welcher Bruder von diesen jungen Männern war Weidmann? | konata – konata E:Mar [один – другой, кто – кто] / der eine – der andere (= kona – kona). | ta-konata E:Kažl кто-то / irgendein, jemand (= ta-kona).
*kovolo E ― *kovə̑lă M (bel. nur in folg. Kasusformen:) (Lat.) kovoloj E:VVr [куда?, в каком направлении?] / wohin?, in welche Richtung?; (Abl.) kovoldo E:Mar ― kovə̑lda ~ kolda ML(M), kovə̑lda M:P Jurtk, kolda M:Sel откуда? / woher? kovoldo si͔t́ E:Mar Woher (Von welcher Richtung her) bist du gekommen? kolda škajś kandə̑ńźä? M:Sel [Woher hat dich Gott geführt?]. | koš kovoldo ~ kot́ kovoldo E:Mar [откуда угодно] / woher es auch sei, von jeder beliebigen Richtung her. | ta-kovoldo E:Mar [откуда-нибудь / irgendwoher]. | kovoldojak E:Mar [откуда угодно] / woher es auch sei, von jeder beliebigen Richtung her. | *kovoldoń E:Mar ― kovə̑ldə̑ń M:P Pš Kr, kolə̑d́eń M:Temn (Adj.) [откуда родом?] / woher stammend?, woher gekommen? ton kovoldońat E:Mar Woher bist du (gekommen, gebürtig)? kovə̑ldə̑ń ton (son, t́iń, śiń) M:Pš [Woher bist du (ist er, seid ihr, sind sie)?] (so kann man jdn. fragen, den und dessen Wohnort man nicht kennt). ńat kovə̑ldə̑ń [kuda·t́ńä] M:Kr (IV562) Woher sind diese Kuda [Brautwerber]? ńat kolə̑d́eń kudat́ńä? M:Temn (VIII404) Was für Brautwerber sind diese? | kovə̑ldə̑ńńä M:P [откуда? / woher?]. ton kovə̑ldə̑ńńat Woher bist du (gekommen, gebürtig)? son kovə̑ldə̑ńńä [Woher ist er (gekommen, gebürtig)?]. t́iń kovə̑ldə̑ńńət́ada [Wo seid ihr beheimatet?].
kocams E:Kažl ― kocams M:Pš Čemb Sel Temn [плохо гореть, тлеть] / schlecht brennen, schwelen (E:?Kažl M:Sel Čemb); клеиться / klebrig sein (E:Kažl); [загореть ярким пламенем] / lichterloh zu brennen anfangen; [чесаться] / jucken (M:Temn) (vgl. suvə̑də̑ms schwelen, räuchernd brennen) (M:Pš). kočḱäŕava kocaj tast, d́iva! ‒‒‒ kocajᵪ́ńä kocast M:Temn (VIII406) (Möge sie) bis an die Fersen juckenden Ausschlag (haben)! ‒‒‒ Möge der juckende Ausschlag jucken!
koćadi͔k E:Večk, koćadi͔ḱ E:Atr, ćokadi͔k E:Mar ― koćadə̑k M:Čemb Sel кочедык / Hakenpfriem, Pfriem zum Flechten der Bastschuhe. ḿiĺiŋkoj, maĺeŋkoj, v́eśe ḱitńeń sodasi͔ńźe. – ćokadi͔ḱiś E:Mar (243) Lieblich und klein, es kennt alle Wege. – Der Pfriem (mit welchem Bastschuhe geflochten werden). — Russ. кочеды́к.
koćadə̑kška [M:Sel]: kot́śadə̑kškat kalgə̑ńasna (IV494) So gross wie Bastschuhpfrieme sind die Acheln [in ihren Tüchern].
*koćadi͔·ḱiŋǵä̆ E:Kažl (Dem. zu koćadi͔k) id. jomaś śt́iŕiŋǵit́ kšt́iŕiŋgi͔za, tśori͔ŋǵit́ kot́śadi͔·ḱiŋgi͔za (III233) (Aber) die Spindel des Mädchens und der Pfriemen des Jungen gingen verloren.
*koćḱeŕ od. ? *koćḱeŕt́ E:Mar [царапанье / Gekratze]. koćḱeŕce͔ [Iness.] kuźi Klettert [unter Kratzen] hinauf (Eichhörnchen). koćḱeŕce͔ čud́i Fliesst zischelnd (mit Schnee gemischtes Wasser).
koćḱeŕd́ems E:Mar [NSurk], koćḱe·ŕd́ams E:Atr Ba, koćḱi·ŕd́ims E:Kad (Mom.) царапнуть / kratzen, schaben (z.B. die Katze beim Jucken). pokš narmoń ‒‒‒ ḱenčse͔nde͔ koćḱiŕd́iźe E:NSurk (III201) Ein grosser Vogel ‒‒‒ hat mit seinen Krallen [das Angehexte] weggekratzt.
koćḱeŕd́evks E:Mar, koćḱiŕd́avks E:Is [шрам] / Schramme (die dadurch entstanden ist, dass man z.B. mit einem Messer geritzt hat) (E:Mar); [протёртость, ссадина на коже] / Abscheuerung, Wundscheuerung, Hautabschürfung (E:Is).
koćḱeŕems E:Mar Večk, koćḱeŕems ~ koćḱe·ŕems E:Atr, koćḱeŕemks E:VVr, koćḱe·ŕams E:Ba, koćḱi·ŕims E:Kad [?Kal] (Iter.) скоблить / kratzen, schaben.
koćḱiŕima E:Mar скребок / Schabeisen.
koćḱe·ŕevks E:Atr, koćḱeŕevks E:SŠant ― koč́kəŕafkst [Pl.] M:Pš [каравай / aus dem zusammengeschabten Rest des Teiges gemachtes Brötchen] (= otras) (E:Atr SŠant); [мелкая просяная и гречневая крупа] / kleine Hirse- u. Buchweizengraupen (M:Pš).
koćḱiŕgan ~ koćḱirgan E:Mar, koćḱeŕga·n E:Atr, koćkᴉŕga·n E:Ba, koćḱirgan ~ koćḱᴉrga·n E:Kažl, koćiŕgan E:Večk ― koćkarga M:P Čemb, koćkə̑rga [M:Sel], koč́karga·n M:Jurtk кочерга / Ofenkrücke, Ofengabel. koćḱiŕganco [ńeŕǵiḿim] E:Mar (1234) Sie prügelte mich mit der Ofenkrücke. [t́äŕäts fat́äś kot́śkarga] [M:Mam] (IV412) Ihre Mutter ergriff eine Ofenkrücke. — Russ. кочерга́.
koćkargańä M:P (Dem. zu koćkarga) [кочерёжка] / Ofenkrücke.
koćon E:Mar (Gen. -i͔ń) кочан / Kohlstrunk. — Russ. коча́н.
koćonška E:Mar [толщиною в кочерыжку / dick wie ein Strunk]. uš suŕeńt́ šče͔ŕd́iĺ mat́a koćonška (130) Den Faden spann Matja so dick wie einen Strunk.
kočemks [? < *kočśemks < *kočkśemks] E:VVr клевать / picken, aufpicken; [выбирать, избирать] / wählen, auswählen, erwählen. t́et́a· ro·cto kašta·n-ava·ks koči·ḿiź (II323) Aus der Verwandtschaft des Vaters hat er mich zur Prahlerin ausersehen. nav́ibor kočan monga umaŕunḱińe (II338) [Auch] ich wähle nach meinem Sinn einen Apfelbaum. — [Vgl. kočkams; kočkśems].
kočeź E:VVr [выбранный / ausgewählt, ausgesucht]. valne͔·t́ ḿeŕa·n koče·ź ksnavt (II342) Ich sage Worte, ausgelesenen Erbsen gleich. kosto koŕḿińeć ton kudoń-čiń pas kočeźat? (II331-2) Wo bist du, Ernährer, Gott des Hauses, ausgewählt (ausgesucht) worden?
kočkams ChrE E:Mar Atr Kal Večk, kočkamks E:VVr, koč́ka·ms E:Kad ― kočkams ChrM M:P Čemb Sel Sučk Prol, kočka·ms M:Jurtk [собирать, подбирать] / pflücken, sammeln (E:VVr: z.B. Beeren, Pilze, Blumen) (ChrE E:Mar Atr VVr Kad Večk ChrM M:P Sučk Jurtk), aufheben, aufsammeln (z.B. was man auf den Weg hat fallen lassen) (M:Jurtk); [клевать, расклёвывать] / picken, aufpicken (E:Večk); [убирать, снимать урожай] / ernten, abernten (E:Večk); [полоть] / jäten (E:Večk); [перебирать, подбирать, чистить] / lesen, auslesen, reinigen (M:P); [выбирать] / wählen (ChrE E:Mar ChrM M:P Čemb); [делать декоративные петли иголкой в вышивку] / mit der Nadel Zierlöcher in die Stickerei des Hemdes machen (E:Mar); [? вышивать длинные образцы вышивок] / ? lange Stickermuster sticken (vgl. t́ijəms) (M:P). at́äś sajiźe [t́ejt́eŕenze͔] v́iŕev jagudań kočkamo E:Mar (280) Der Alte nahm das Mägdlein [sein Töchterlein] zum Walde mit, auf dass es Erdbeeren pflücke. karmaś ḱistojiń kočkamo E:Mar (282) Sie begann Erdbeeren zu sammeln. kodamo maze͔jńt́ kočḱińeḱ? E:Mar (1118) Was für eine Schöne haben wir ausgewählt? sak, od aĺa, kočkamo E:Večk (I439) Komm, junger Mann, ernten! karmaś v́iš-umań kočkamo E:Večk (I439) Sie begann den Speltacker abzuernten. sarazś t́ift́əń śornańä kočkaj M:P (IV704) Das Huhn hebt jedes Körnchen einzeln auf. [kot́škajt́ rad́ńät́ńəń] [M: Pš] (IV786) Rufe deine Verwandten zusammen! karmaś kočkama ĺeft́ suskə̑mnzə̑n M:Sel (IV821) Sie fing an, die Stücke des Löwen zu sammeln. kočkańźä kalʿńəń i karmaś jarʿcama M:Sučk (IV840), ka·ltńəń ko·čkańźä i ka·rmaś ja·rcamə M:Prol (IV837) Er sammelte (hob) die Fische auf und begann zu fressen. tuśt́ staršinań kočkama M:P Sie machten sich auf, um den Dorfältesten zu erwählen. śiń soń kočkaśt́ oćazə̑rə̑ńd́i od. oćazə̑rks M:P Sie erwählten ihn zum Kaiser. | sti͔ᵪ́t́ kočkams E:Kal [собирать земляники] / Erdbeeren pflücken. — [Vgl. kočkoms].
kočḱi E:Večk [собирающий, собиратель / sammelnd, Sammler]. araś v́iš-umań kočḱize͔ (I438) Keiner ist, der den Speltacker aberntet.
kočkaf M:Kr Temn [вышитый] / gestickt, bestickt. laŋgə̑zə̑nza ščaś mońćəń kočkaf paĺäźəń, ḱäd́əzə̑nza śäv́ś mońćəń kočkaf rućä·źəń [M:Kr] (IV327) Er hatte sich ein Hemd, das ich gestickt hatte, angezogen, er hatte ein Tuch, das ich gestickt hatte, in die Hand genommen. laŋgə̑zə̑nza ščaj ĺeḿd́ema ožäḱi, ‒‒‒ kota kvalmə̑ńä kočkaf algańä M:Temn (VIII282) Sie zieht sich ihr Festhemd mit Ärmelstickereien an, ‒‒‒ mit sechs Stickereien, mit bunt besticktem Schosse.
kočkafḱä [M:?P ?Kr] (Dem. zu kočkaf) [собранное, убранное / das Gesammelte]. ezə̑nza kajak ‒‒‒ t́ɯžä· ṕäšt́əńat, poznaj kočkafkat, poznaj kočkafkat, ločaź ločafkat (IV249) Wirf hinein ‒‒‒ gelbe Nüsse, spät Gesammelte, spät Gesammelte, richtiggehend Aufgeknackte!
kočkaź E:Mar [выбранный] / ausgewählt. ton śado jutksto kočkaźat (1140) Unter hundert bist du ausgewählt.
kočkakšnoms E:Vez (Frequ. zu kočkams). kodamo vasta savań t́eŕuša kočkakšnoś (I384) Was für eine Frau erwählte (sich) Savas Terjuscha?
kočkstams E:Atr (Mom.) [поднять, собрать, расклевать] / (mit einem Male) aufheben, pflücken, aufpicken.
kočkśems ChrE E:Mar Atr Bug Večk, kočkśe·ms E:Ba, kočkśemks E:VVr, koč́kśi·ms E:Kad ― kočkśəms (: koč́kśan, -i ~ kot́kśan) M:P (Frequ. zu kočkams). końov-śormat ej kočkśat E:VVr (II325) Du schreibst Buchstaben. kočkśan čova śorḿińeń E:VVr (II366) Ich schreibe meine feinen Buchstaben. son kočkśesi͔ńʒ́e ĺemd́e ĺems E:Bug (V230) Er ruft sie alle beim Namen herbei. vaj ĺemńed́e ĺems mon a kočkśiĺiń E:Bug (V146) Ich konnte sie [die Götter] nicht (mehr) einen nach dem anderen nennen.
kočkśi E:Večk [избирающий, избиратель / wählend, Wähler]. | paroń kočkśi E:Večk [разборчивый] / wählerisch.
*kočkśəf (: koč́kśef, Gen. -en, Abl. -tä) ~ kočkśef ~ kot́kśäf ~ kot́ksə̑f M:P [вышитый] / gestickt, bestickt (z.B. Hemd); [вышивка] / eine Stickerei. maŕä uĺćasa aĺəŕvä·ń kočkśəf ruća·sa Marja ist auf der Strasse mit einem Kopftuche, das ihre Brudersfrau gestickt hat. | koč́kśef panar M:P [вышитая рубашка] / gesticktes Hemd.
*kočkśəkšńəms (: koč́kśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu kočkśəms).
*kočkśev́ems E:Sl (Refl. zu kočkśems) [(мочь) быть выбранным / “gepflückt” (= erwähnt) werden (können)]. ĺäms[‑]ĺäms v́ä·śij a ko·čkśev́t́ada (VII386) Es ist unmöglich, euch alle beim Namen zusammenzurufen.
*kočkśəft́əms (: koč́kśeft́an, -i) M:P (Kaus. zu kočkśəms).
*kočkśəfńəms (: koč́kśefńan) M:P (Frequ. zu kočkśəft́əms).
*koč́kavə̑ms (: koč́kavan) M:P (Refl. zu kočkams) разбирать / begriffen, entziffert, gelesen werden können (z.B. die fremden Buchstaben).
kočkav́iks E:Večk [выбранный, отборный, отличный] / ausgewählt, erlesen, vortrefflich.
kočkav́iksḱe E:Večk (Dem. zu kočkav́iks). baslav́iḿiź moskov[‑]bajaga [vajǵeĺga], kočkav́iksḱet́ valne͔va (II180) Segnet mich, dass ich eine Stimme, (schön) wie die Moskauer Glocken, bekomme, dass ich erlesene Worte finde!
koč́kaftə̑ms M:P (Kaus. zu kočkams).
koč́kafńəms M:P (Frequ. zu kočkaftə̑ms).
kočkaŕa E:Mar Atr VVr Večk Is NSurk Petr, kočka·ŕa E:Ba, koč́kaŕa· E:Kad, kočḱä·ŕa- E:Kažl ― kočkäŕä M:P Ur, koč́ḱäŕä M:Temn, kočḱäŕä M:Prol, kočḱäŕä ~ ? kočḱäŕä· M:Čemb, koč́kəŕä· M:Jurtk, koč́ḱäŕǵä M:Sp, kočḱəŕǵä M: Sel [пятка] / Ferse (E:Kad: [задняя часть пятки] / hintere Seite der Ferse), (E:Is auch:) [бичецвет] / Hahnensporn, (E:Mar auch:) [каблук] / Schuhabsatz (M:P: im Bastschuh, wo es keine Ferse (? keinen Absatz) gibt, wird die hintere Umbiegung so genannt); [архаический петельный прибор] / eine altert. Angelvorrichtung (E:Petr). ojmumga·k, tśorat, kočḱä·ŕazᴉ͐ń tuś E:Kažl (III294-5) Mir ging mein Mut, ihr Männer, in die Fersen. se͔ŕ kočkaŕa ḱemńese͔ E:Večk (II222) Mit Stiefeln mit hohen Absätzen. polam si͔ se͔ŕej kočkaŕa, uŕakaj, ḱemńese͔ E:Večk (I255) Mein Gatte kommt in Stiefeln mit hohen Absätzen, Schwägerin. śeŕəńń kočḱəŕǵä od čäṕt́ču·rasa [M:Sel] (IV236) In neuen Schuhen mit kupfernen Absätzen. jorti͔ńka t́iŕiń t́ät́kan kočkaŕasta ortanza E:Petr (VII198) Werft das Tor meines lieben Vaters aus den Angeln weg! | kaŕ-kočḱäŕä M:Sučk [язычок сзади в женском лапте] / “Lasche” od. Schlaufe [hinten] am Bastschuh der Frauen. | ḱem-kočkaŕa E:Večk [каблук сапога] / Stiefelabsatz. | ḱeŋkš-kočkaŕa E:Mar Petr NSurk ― ḱeŋkš-kočḱäŕä M:P [четырёхгранная дверная балка] / ein vierkantig gehauener Balken, woran die Tür befestigt ist, an beiden Enden abgerundet; das untere Ende in einer Aushöhlung in der Schwelle, das obere in einer Aushöhlung in dem Türquerbalken (= ṕäta M:P); [в качестве дверной петли служит только в хозяйственных строениях] / dient als Türangel, heutzutage nur in Wirtschaftsgebäuden. | kšni͔-kočkaŕa E:Jeg, kšni͔ń kočkaŕa E:Mar, kšńiń kočkaŕa E:SŠant ― kšńi-kočḱäŕä M:Pš Mam [имеющий железные пятки] / “Eisen-Ferse”, einer, der eiserne Fersen hat (ein rühmendes Epitheton der Jünglinge in der Volksd.). ṕeḱe t́ejan, azoroń t́ejt́eŕ, iśt́amo: kšni͔[‑]kočkaŕa, ḱev[‑]kasmo E:Jeg (194) Ein Kind werde ich erzeugen [eig.: Einen Bauch werde ich machen], Herrentochter, ein solches: mit Eisenfersen, mit Steinwirbel. śese͔[‑]śese͔ uĺit́ ḱev́ijḱeje ćora, kšni͔ń kočkaŕat, ḱev[‑]kasumat E:Mar (2107) Dort und dort sind elf Jünglinge mit Eisenfersen, mit Steinwirbeln. vaj ćora paro sońenze͔ šačnoś, vaj kšńiń kočkaŕa a son ḱev-kasmo E:SŠant (I82) (So) wurde ihr ein trefflicher Sohn geboren, mit eisernen Fersen, mit steinernem Scheitel. | orta-kočḱäŕä M:Sučk [косяк ворот] / Torpfosten. | śeŕi kočḱäŕä M:Čemb [с высокими каблуками / mit hohen Absätzen versehen]. śeŕi kočḱäŕä son čäfču·rasa (IV209) In Schuhen mit hohen Absätzen. | śeŕä kočḱäŕä pašma·k M:Kr [башмак с высокими каблуками] / [(ein) mit hohen Absätzen versehener Schuh].
kočkaŕavtomo E:NSurk [без пяток / “fersenlos”, ohne Ferse(n)]. panǯiŋkaja kočkaŕavtomo ti͔ń ḱeŋkšḱeŋk (II473) Öffnet eure fersenlose Tür [= Sargdeckel]!
*kočḱäŕäńä M:P (Dem. zu kočḱäŕä).
kočkodoms ~ kočko·doms E:Atr Ba, kočkᴉ͐dᴉ͐ms E:Kažl ― koč́kə̑ldə̑ms M:Pš [щёлкать (перепел)] / schreien (Wachtel, jora) (= vəčkə̑ldə̑ms ~ v́ečkə̑ldə̑ms M:Čemb). — [Vgl. kočkudo].
kočkoms ChrE E:Mar Atr Kočk, kočko·ms E:Ba, kočkomks E:VVr, koč́ku·ms E:Kad, kočkums E:Kal [Šokša], kočoms E:Večk ― kočkə̑ms ChrM M:P Kr Sučk Prol Čemb, koč́kəms M:Jurtk полоть / jäten, (E:Ba auch:) [собирать ягоды] / Beeren pflücken. a ḿiń ĺonośt́ kočksi͔ńeḱ E:VVr (II51) Wir jäten den Flachs. kočḱićat́ńe kuva kočḱit́ si͔ń mori͔t́ E:Kočk (VII58) Die Jäterinnen singen beim Jäten. čumra[‑]čińit́ javšä, ḱäĺij umań kočkoma E:Ba (VII368) Sie teilt (uns) Gesundheit aus, zum Jäten breiter Ackerstücke. karḿit́ kočkuma E:Šokša (VII454) Man beginnt zu jäten. af ḱeĺǵi ‒‒‒ pakśav jakamanc, numa·nc, kočkə̑manc [M:?P ?Kr] (IV247) Sie liebt nicht ‒‒‒ aufs Feld zu gehen, zu ernten und zu jäten. — [Vgl. kočkams].
kočḱića E:Sar Kočk [полольщик] / Jäter, Ausjäter. kočḱićat́ńe kuva kočḱit́ si͔ń mori͔t́ E:Kočk (VII58) Die Jäterinnen singen beim Jäten.
kočkońems E:Mar ― koč́kə̑ndə̑ms M:P (Frequ. zu kočkoms) [пропалывать] / oft jäten (M:P).
koč́kə̑ŋkšńəms M:P (Frequ. zu koč́kə̑ndə̑ms) [пропалывать] / oft jäten.
*kočkə̑və̑ms (: koč́ḱev́i) M:P (Pass.-Refl. zu kočkə̑ms) [полоться] / gejätet werden.
kočkor E:Myv [старое личное имя / ein alter Personenname]. kočkor-baba, kočkor-pokščäj, v́eŕe pas koŕḿińeć, ‒‒‒ śiśeḿeń ṕeĺev proud́iŋk t́e ormańt́ (III59) Kotschkor Grossmutter, Kotschkor Grossvater [ehemalige Zauberer od. Begründer des Friedhofes], Vere-pas, Ernährer, ‒‒‒ tragt diese Krankheit ‒‒‒ in sieben Richtungen fort!
kočkudo E:Mar, kočkodo·k E:Atr VVr, kočkodi͔k E:Večk, kočko·dᴉ͐ḱ ~ kočkodi͔·ḱ E:Ba, kučkudi͔ḱ E:Kal (Abl. -t́ä), kočkə̑ldi͔ḱ E:Nask ― kućkə̑di͔·ḱ ~ kućkudi͔·k M:Sel, kočkə̑ldi͔ḱ M:Sučk, kočkə̑ldi͔·ḱ M: Prol, koč́kə̑ldə̑k M:Ur, koč́kə̑ldi͔·k M:Jurtk перепел / Wachtel (Coturnix coturnix) (M:Ur: [самец] / Männchen). — [Vgl. kočkodoms].
kočkumaj E:SŠant [мужское имя / ein Männername]. at́ińeś paro, at́ińeś dobroj, kočkumaj at́a (I472) Der gute Alte, der treffliche Alte, der alte Kotschkumaj.
kočkumaz E:Kut [назв. с. Аделяково] / ein Dorfname, Adeljakowo (im Bez. Buguruslan, Gouv. Samara). ḿejĺe son tuś ĺija v́eĺej, ĺija v́eĺej kočkumazov (V326) Da begab sie sich nach einem anderen Dorfe, nach einem anderen Dorfe, nach Kočkumas (Adeljakowo).
kočkur-v́eĺe E:Kočk [эрз. с. Кочкурово] / ers. Dorf Kotschkurowo im Bez. Saransk, Gouv. Pensa. od kočkur-v́eĺe! (VII70) Od-Kotschkur-Dorf! [sollte nach Jews. dasselbe Dorf sein].
kočom E:Mar, kočum E:Kal (Nom. Pl. kočut) ― kočam M:P Čemb (Gen. M:P ‑ə̑ń, Nom. Pl. kočapt), kočijam M:Sel (Nom. Pl. kočijapt), kočo·m M:Jurtk [горбушка] / Brotkanten, Brotranft. ozə̑ndan kotšam M:P Ich flehe um einen Brotranft. | kši-kočam M:P, kši-kočom M:Ur [горбушка] / Brotranft. kši[‑]kočam śivat, avaćä korbə̑n śora šačfti͔ M (IV714) Isst du [im Traume] einen Brotranft, so wird deine Frau einen buckligen Sohn gebären. — ? Vgl. russ. (Dal) кочомка.
kočomńe E:Mar ― kočamńä M:P (Dem. zu kočom, kočam) [горбушечка] / Brotranft, Brotkanten. | kšä-kočamńä M: Temn Bar id. vaj, kšä[‑]kočamńäś (a) soń ḱiŕd́eźä M:Bar (VIII292) Der Brotranft [= Zaubermittel] hielt sie zurück. morkšəzntt ĺadə̑jᵪ́t́ kšä-kočamńäńńt́ä M:Temn (VIII396) Auf euerm Tische würden Brotscheiben bleiben.
kočomka E:Večk [лента для завязывания пояса и набедренной повязки женщин / Band, mit dem der Gürtel u. das Lendentuch der Frauen festgebunden wird] (= karks-ḿeńks E:VVr Is). | karks-kočomka E:Večk [лента для завязывания пояса / Band, mit dem der Gürtel festgebunden wird]. | pulagaj-kočomka E:Večk [лента для завязывания набедренной повязки женщин / Band, mit dem das Lendentuch der Frauen festgebunden wird].
kodams ChrE E:Mar, kodamks E:VVr ― kodams ChrM M:P [ткать, плести] / weben, flechten, klöppeln, (M:P Sel auch:) [вязать] / stricken (z.B. Strümpfe). [ḿińeḱ] raśśejse͔ a šče͔ŕd́it́[‑]kodi͔t́ E:Mar (134) In unserem Russland spinnt man nicht, webt man nicht. a kocti͔ńt́ kodi͔ĺ mat́a końovška E:Mar (130) Die Leinwand aber webte Matja so dünn wie Papier. potmo[‑]ŕiśḱeks kodaźat E:Mar (1156) [Du bist] zu einer Busenkette geflochten [worden]. a ḿiń ĺonośt́ kodi͔ńeḱ E:VVr (II54) Wir webten den Flachs. alašat́ kŕivanc kodasi͔ jurʿt[‑]a·vańäś M:P (IV718) Die Jurt-ava webt die Mähne des Pferdes.
kodi͔ E:Mar ― kodaj M [ткач, плетельщик] / Weber, Flechter. aśka kučtan kučovksoks ‒‒‒ kocti͔ń kodi͔ń puvtńeme! E:Mar (1226) Geh, ich will dich als Sendling schicken, ‒‒‒ um die Leinwand-Webenden aufzuwecken! ĺoni͔ń kocti͔ń kodi͔t́ńe E:Mar (1224) Die Weberinnen von Leinwand. maze͔ kaŕiń kodi͔t́ńe! E:Mar (1224) Die Flechter von schönen Bastschuhen. | kotf-kodaj-inǯa M:P, kotf-ko·daj-ińǯa· M:Pš, kotfə̑ń kodaj-uńǯa· M:Čemb, kotf-kodaj-unǯa M:Sel [паук] / Spinne [“Gewebe webender Käfer”].
kodi͔ńe E:VVr (Dem. zu kodi͔) [ткач] / Weber. pozdorovtado v́ejkse͔se͔ kotti͔ń kodi͔ńeń (II337) Guten Tag, ihr, die ihr neun Strähnengebinde starkes Tuch webt!
kodi͔ća E:Mar [ткач, плетельщик] / Weber, Flechter. roguža kocti͔ń kodi͔ćat (1130) Sie sind Weberinnen von Leinwand (so grob) wie eine Bastdecke. ĺoni͔ń kocti͔ń kodi͔ćat (1136) Sie sind Weberinnen von Leinwand.
kodaf M:Temn (Nom. Pl. ‑t) коса замужних женщин / Zopf der verheirateten Frauen (= ponaf M:Sp). kundak kafta kodafta (VIII306) Fasse sie an beiden Zöpfen!
*kodafḱä M:Temn (Dem. zu kodaf) id. kafta šiŕevat kodafkanza (VIII350) An beiden Seiten hat sie Zöpfe. vaj kafta boksta śäźśś kodafkanzə̑n (VIII272) Sie riss von beiden Seiten ihre Zöpfe weg.
kodamo E(allg.) ― kodama M(allg.) [тканьё] / das Weben; [ткацкий] / aufs Weben bezüglich, Web-. | kocti͔ń kodamo-kalduruškat [Pl.] E:Mar вертушка / kurze Stöcke od. Walzen in dem mordw. Webstuhl (= fi. harakkalaudat). | kodamo-stant [Pl.] E:Mar Večk [ткацкий станок] / Webstuhl. | kotf-kodama M:P [тканьё] / das Tuchweben. maćiś uji, ĺäj kośftaj. – kotf-kodamaś (IV644) Die Gans schwimmt und trocknet den Fluss aus. – Das Tuchweben. | kotf-kodam-mandə̑ńat [Pl.] M:P [палочка в ткацком станке] / Stöckchen [im Webstuhl] (= kalduruškat). | kotfə̑ń kodama-šaramkat [Pl.] M:Pš, kotfə̑ń kodama-šarmańä M:Čemb [? id.].
kotst ~ kot ~ kotᵪ ChrE, koct E:Mar Atr Ba Večk Jeg, kott E:VVr, kotᵪ ~ kotf E:Kad, kotᵪ E:Kal, kotf E:Kažl, kot E:Is, koc E:StŠant ― kotf ChrM M:P холст / Gewebe, Leinwand; [простыня] / Laken. ńej ašo końov koctozo E:Mar (154) [Wie] weisses Papier ist ihre Leinwand. śormav kocco ṕiŕasa E:Mar (1148) Mit bunter Leinwand werde ich ihn (den Hof) umzäunen! | čanǯav́iń koct E:Mar, šanžakań kott ~ šańžakań kott E:VVr, čanǯa·uń koct ~ čanǯa·vᴉ͐ń koct E:Ba, šanǯavoń koct E:Večk ― šańǯav-kotf M:Sučk [паутина] / Spinngewebe. | čeḱe-kott E:VVr [ткань (в ткацком станке)] / Gewebe (im Webstuhl [d.h.: während es gewoben wird]) (= koct-pulo E:Večk). | iĺańaz-kott ~ iĺanas-kott E:VVr [полотно, холст / Leinengewebe, Leinwand]. [iĺana·z‑]kotti͔·ń šušpa·nǵem (II356) [Aus] Leinwand [ist] mein Hemdgewand. iĺanas-kotti͔ń šušpanne͔m (II370) Mein Hemdgewand ist aus Leinwandtuch. | ińǯa·ń gotf M:P, inǯa·ń kotf M: Sučk, uńǯa·ń kotf M:Čemb, unǯa·ń kotf M:Sel, unža·ń kotf M:Jurtk, inža·jəń go·tf M:Ur [паутина] / Spinngewebe. | išə-kotf M:Pš, išä-kotf M:Čemb [полотно без вотканных красных кайм] / Leinwand ohne eingewobene rote Streifen am Rande. | koct-aško ChrE E:Mar Atr Večk Jeg Bug Ba, kott-aško E:VVr, kotᵪ-aška· E:Kad, kot-aško E:Is [штука полотна] / Leinwandballen (bei den Mordwinen rund) (= kotf-ḱira· M:Čemb, kotf-ḱiŕəŋks M:Sučk) (ChrE E:Mar Ba Večk); [тюк сукна] / Tuchballen (E:Jeg: каток / [Mangelrolle]) (E:Atr VVr Is Ba Večk Jeg). matrań koct[‑]ašk ti͔ńḱ ṕiĺǵeŋḱ E:Mar (1158) Gepressten Leinwandballen gleich sind eure Beine. kott-aško poc taparsa E:VVr (II413) Ich will es in einen Leinwandballen einwickeln. | kotfə̑ń äćəma M:Čemb Sučk [крюк бёрда] / Haken, mit dem die Kettenfäden durch den Weberkamm gezogen werden (= toŋgońemka E). | kotf-äźəṕt́ (Pl.) M:Sel [ткацкий станок] / Webstuhl. | kotf-iŋǵel M:Sel [ненамотанная часть холста на ткацком станке] / beim Weben der Teil des Gewebes, der noch nicht im Webstuhle (um den Zeugbaum) gedreht worden ist. | kotf-ḱeĺəńä M:?Kr [кусок полотна] / Leinwandstückchen. | kotf-ḱika·f M:P Čemb [пряжа для основы, сплетённая в цепь] / zur Kette geflochtenes Aufzugsgarn. | koctoń ḱiḱi·ŕka ~ koctᴉ͐ń ḱiḱi·ŕka E:Ba [кусок сукна] / Tuchballen, Tuchrolle. | kotf-ḱi·ŕä M:Pš, kotf-ḱira· M:Čemb [круглая штука полотна] / runder (balkenartiger) Leinwandballen (M:Čemb: [целая ткань] / das ganze Gewebe) (= koct-aško E). | kotf-kəŕńä M:Ur (Dem.) [тюк холста / Tuchballen]. | kotf-ḱiŕəŋks M:P Mam Sučk, kotf-ḱeŕńks M:Temn моток холста / Leinwandballen (= koct-aško E, kotf-ḱira· M:Čemb, ṕečkə̑ma-kotf M:Sp). [kandə̑źä] iĺa·nas-kotf-[ḱiŕəŋksə̑nts] [M: Mam] (IV7) Sie brachte ihren Leinwandballen. | kotf-kəŕəŋksḱä· M:P, kot-ḱeŕeńkśkä M:Temn (Dem.) id. f́ḱäńäś ṕäškśä iĺanazə̑ń kot-ḱeŕeńkśkada M: Temn (VIII418) Die eine [Truhe] ist voll von Leinwandballen. | kot-ḱiŕks E:VVr ― kotf-ḱiŕf M:P [свёрток ткани, холста] / Tuchballen, Leinwandballen. | kotf-kodaj-inǯa M:P, kotf-ko·daj-ińǯa· M:Pš, kotfə̑ń kodaj-uńǯa· M:Čemb, kotf-kodaj-unǯa M:Sel [паук] / Spinne. | kotf-kodama M:P [тканьё] / das Tuchweben. maćiś uji, ĺäj kośftaj. – kotf-kodamaś (IV644) Die Gans schwimmt und trocknet den Fluss aus. – Das Tuchweben. | kocti͔ń kodamo-kalduruškat [Pl.] E:Mar вертушка / kurze Stöcke od. Walzen in dem mordw. Webstuhl (= fi. harakkalaudat). | kotf-kodam-mandə̑ńat (Pl.) M:P [палочка в ткацком станке] / Stöckchen [im Webstuhl] (= kalduruškat). | kotfə̑ń kodama-šaramkat [Pl.] M:Pš, kotfə̑ń kodama-šarmańä M:Čemb ? id. | koct-luv E:Mar Atr Ba Večk, kott-luv E:VVr ― kotf-luv M:Pš Čemb Sučk Jurtk [расстояние между верхними и нижними нитями основы полотна / Raum zwischen Ober- u. Unterfach, durch den das Weberschiffchen geworfen wird] (= koct-pula E:Ba) (E:Atr VVr Ba Večk); [число основ] / die Anzahl der Kettenfäden, die die Leisten oberhalb u. unterhalb hingehend zweiteilen (M:Pš Jurtk). | kott-ĺijmat E:VVr, koct-ĺijmat E:Ba Večk (Pl.) [рамка основы, сновальни] / Scherrahmen, Schweifstock, Anscherbaum. | kott-ĺijḿe E:VVr [основа] / Aufzug. | kott-ĺijḿeń suŕe E:VVr [нить основы] / Kettenfaden (= ĺijma M:Ur). | koct-paća E:Petr холщовый платок / Leinwandtuch. | kotf-pakšḱä M:P [кусок ткани] / Tuchstückchen. | koct-ṕe E:Petr конец холста (лоскут) / Endchen eines Gewebes (Tuchlappen). | kott-ṕečkst E:VVr, koct-ṕäčkst E:Ba, kot-ṕečkst E:Is SŠant [Pl.] [остатки основ] / Reste der Kettenfäden, die übrigbleiben, wenn das Gewebe fertig gewoben worden ist (= ṕečkst E:Večk, suŕe-pulot E:Atr, si͔ŕä̆-pulə̑t M:Sučk). | koct-pulo E:Atr Petr Večk Is NSurk, kott-pulo E:VVr, koct-pula E:Ba, kot-pulo E:SŠant ― kotf-pulă M:Kr Čemb Sučk, kotf-pə̑la M:Pš [ткань на ткацком станке] / das Gewebe auf dem Webstuhle, (E:Večk Is auch:) основка / éin [aufgezogenes] Gewebe, aufgezogene Anschere (E:Večk Is); (Pl. kott-pulot) [остатки основы] / beim Weben übriggebliebene Enden des Aufzugs (E:VVr). iĺaḿiź uča kuvaka t́eĺeń aščeḿe, nuŕka koct[‑]puloń kuvalgaftoma E:Petr (VII208) Erwartet mich nicht, dass ich den langen Winter verbringe(n käme), dass ich das kurze Gewebe verlängere. śeń koct-pulozo, bratci͔, nuŕḱińe E:Večk (II60) Ihr Gewebe auf dem Webstuhle, Brüder, ist kurz. vaj rana karmaś kodamo, vaj kot-pulozo ńiŕḱińgać E:SŠant (II67) Frühzeitig begann sie zu weben, ihr Gewebe auf dem Webstuhle [? unvollendeter Rest des Gewebes] wurde kurz. | koct-puvurks E:Petr свёрток холста / Tuchbündel. ([kuli͔ńt́]) uli͔ndza aluv puti͔t́ koct[‑]puvurks (iĺaza [uĺt́] kurgi͔ś afti͔ź) (VIII188) (Dem Verstorbenen) wird unter das Kinn ein Tuchbündel gelegt (damit der Mund nicht offen bleibt). | koct-stant (Pl.) E:Ba ― kot-stan M:Sučk [ткацкий станок] / Webstuhl (= stanat E:Atr, kotf-vastt M: P). | koctoks suŕe E:Mar нитки для холста / Garn für Leinwand. | kotᵪ-śije·ŕ E:Kad [кромка полотна (ткани)] / Rand der Leinwand (des Tuches). | kotf-taparks M:Ur [кусок сукна, холста / Tuchballen, Leinwandballen] (= kəŕä· M:P). | kotf-tombama M [трепание холста / das Brechen des Linnens]. akša skat́əŕ laŋksa karkt kšt́išt́. – kotf[‑]tombamaś (IV613) Auf einem weissen Tischtuch tanzen Kraniche. – Das Brechen des Linnens. | kotf-ušə̑də̑ma· M:P [первой сотканная часть ткани] / der zuerst gewobene Teil eines Gewebes. | kotf-vastt (kotf-fastt) M:P, kod-vastt M:Čemb Temn [Pl.] [ткацкий станок] / Webstuhl. avat́ ḱeŕśesajń ‒‒‒ kod[‑]vastə̑nzə̑n M:Temn (VIII384) Ich werde ‒‒‒ ihren Webstuhl ‒‒‒ zerbrechen. | lažamo-koct [E] [траурный платок / Trauertuch]. | ĺoni͔ń koct E:Mar [льняное полотно, холст] / Leinengewebe, Leinwand. čav́iḿiź, kolot́iḿiź, ṕeŕestol laŋks aci͔ḿiź. – ĺoni͔ń kocti͔ś (260) Man hat mich geprügelt, man hat mich gestochen, man hat mich auf den Altar gebreitet. – Die Leinwand. | panarks-koct E:Mar [голубой материал для мужской рубашки] / blaues Hemdzeug der Männer (= panarks). | ṕečkə̑ma-kotf M:Sp моток холста / Tuchballen, Leinwandballen (= kotf-ḱeŕńks M:Temn). | rućaks-koct E:Mar [ткань для накидки] / Tuch für Hemdgewand. | v́ejkse͔se͔ kott E:VVr, v́äjksᴉ͐sa [koct] [E:Ba] [ткань из девяти пасм] / Gewebe aus neun Fitzen.
kocti͔ń E:Mar, kotti͔ń E:VVr, kotᵪu·ń E:Kad ― kotfə̑ń M [полотняный] / leinen.
koctḱe E:Mar StSosni, koctḱi [E:?Hl], kocḱe E:Atr, kotḱe E:SŠant ― kotfḱɛ ChrM, kotfkä M:P (Dem. zu koct usw.) [ткань, холстик] / Gewebe, Leinwand. kazanuń końov kotḱeze͔ E:SŠant (I286) (Wie) Kasaner Papier ist ihr Leinwandgewebe. ašińe ḿitkaĺ[‑]koctḱe ḱece͔nʒe͔ E:StSosni (I273) [Sie hat] ein weisses Mitkalgewebe in ihrer Hand. | čanǯav́iń koctḱe E:Mar [паутина] / Spinnengewebe.
koctov E:Kočk [богатый холстами или полотном / reich an Geweben od. Leinwand]. si͔ŕe pat́am, si͔ŕeĺikaj, koctov (VII70) Meine älteste Schwester, (du) Liebe, hat viel (ist reich an) Leinen.
koćems E:Mar Atr MKka Šir, koćims E:Kad ― koćəms M:P Sučk Jurtk (Frequ. zu kodams) [ткать, плести] / weben, flechten. [ṕiĺǵezi͔ń] kaŕńet́ t́et́am eś koće [E:MKka] (I332) Mein Vater flocht keine Bastschuhe für meine Füsse. ṕižä· v́iǵi·tsä͔ ḿińi·ḱ jalga·ś kot́śi·ndä͔ [E:Šir] (II428) Das hat unsere Freundin mit dem kupfernen Weberkamm gewoben.
*kodavoms E(allg.) ― *kodavə̑ms M(allg.) (Pass.-Refl. zu kodams) [(мочь) ткаться, (м.) плестись] / gewoben od. geflochten werden (können). apak tonavtńe kaŕt́ak a kodav́it́ E:Mar (276) Ohne Lernen können nicht einmal Bastschuhe geflochten werden. kotf af kodav́i [M:?P] [Es wird kein Gewebe gewoben].
kodor E:Sar Večk Is, kodo·r E:Ba, kodə̑r E:Nask ― kodə̑r M:Sučk [вьющийся стебель (хмеля, огурца, тыквы)] / rankender Stengel (z.B. des Hopfens, der Gurke, des Kürbisses) (E:Sar Ba Večk); [стебель, усик хмеля] / Hopfenstengel, Hopfenranke (E:Nask M:Sučk); [гребень петуха или курицы, не стоймя] / Kamm des Hahnes od. der Henne, der nicht aufrecht steht [E:?Večk]; [какое-то большое растение] / irgendeine grosse Pflanze (E:Is). ḱed́-śejeŕkse͔ška komĺań avań kodorzo E:Večk Dick wie ein Arm ist der Hopfenmutter Ranke. | kodə̑r-gu·ža M:Ur [какое-то растение] / irgendeine Pflanze. | kodor-paća E:Večk Is [широкий, низкий гребень петуха] / breiter, niedriger Kamm des Hahnes (vgl. suŕćeḿe: suŕćaḿe-paća). | komĺä-kodə̑r M:Sučk Ur, komĺä-ko·tə̑r ~ komĺä·-kotə̑·r M:Jurtk [стебель, усик хмеля] / Hopfenstengel, Hopfenranke (M:Jurtk: samt Wurzeln). | kuja·r-ko·dor [E] ― kuja·r-kotə̑·r M:Jurtk [стебель огурца] / Gurkenstengel, -ranke (= kuja·r-kodrə̑ks M:P, kuja·r-kodə̑rks M:Čemb) [E]; [стебель огурца] / Stiel der Gurke (der Blüte u. der Frucht) (Gurkenranke = kuja·r-b́ĺet́e·ń) (M:Jurtk).
kodə̑rks ~ kodrə̑ks M:P, kodə̑rks M:Čemb [стебель (хмеля, огурца, картофеля)] / Stengel (Ranke) (des Hopfens, der Gurke, der Kartoffel) (vgl. ńed́: ńet́ks; šužä·ŕ). | komĺä-kodrə̑ks M:P, kombĺä-kodə̑rks M:Čemb, komĺä-kodə̑rks M:An [стебель, усик хмеля] / Hopfenstengel, Hopfenranke. | kuja·r-kodrə̑ks M:P, kuja·r-kodə̑rks M:Čemb [стебель огурца] / Stiel der Gurke (= kuja·r-ńet́ks M:Sučk). | modamaŕ-kodrə̑ks M:P, modamaŕ-kodə̑rks M:Čemb [картофельная ботва] / Kartoffelkraut.
kod́emd́ams E:Atr Bug Večk Is Vez NSurk, kod́emdamks E:VVr, kod́e·md́ams E:Ba ― kod́əndams M:Sučk [воткать] / (mit etw.) einweben (E:Atr Ba Večk Is Vez M:Sučk); [совокупляться (эвфемизм)] / sich begatten (ein euphem. Wort) (E:Atr Ba [Bug] NSurk Večk Is Vez M:Sučk); затыкать / zustopfen (E:VVr). mon koctońt́ ĺonco kod́emd́asa od. kottoźd́e ĺon kod́emd́an [E:?Atr] [Ich webe das Gewebe mit leinenem Einschlag od. Ich schlage ins Gewebe Leinen ein]. jabalak paro pŕevse͔nʒe͔, son ṕegoj eĺd́e kod́emd́aś [E:Bug] (V466) Jabalak mit seinem guten Verstand vögelte eine scheckige Stute. kundi͔źe babanʒo, maćt́iźe krandaz alov, i davaj babańt́ kod́emd́amo! E:NSurk (III337) Er packte seine Alte, legte sie unter den Wagen und begann die Alte zu vögeln. — [Vgl. kodams].
kod́emks E:Mar Atr VVr, kod́e·mks E:Ba, kod́imks (kod́i·mks) E:Kal ― kod́əmks M:Sučk уток / Einschlag (beim Weben).
kod́emksḱe E:Mar, kod́emksḱi [E:?Hl] (Dem. zu kod́emks).
kod́e·mĺems E:Ba (Frequ. zu kod́e·md́ams).
kofańä M [wohl Dem. zu *kofa] [Bed. unbekannt; ? мячик / ? Ball]. kast, kast, kofańä, af kasat, kofańä, ḱemgaftə̑va ńed́äĺä. – kutś strojamsta (IV628) Wachse, wachse, Kofa, wenn du nicht wächst, Kofa, (dauert es) zwölf Wochen. – Das Haus im Bau.
kofšk M:Sel кожух / Mühlrumpf, Mühltrichter, Kornkasten. — [Russ. ? ковшик].
1koj ChrE E:Mar Hl Kal Bug Is Kozl StMokl Jeg ― koj M:P (Gen. -en, Abl. ‑dä, Nom. Pl. košt́), kaj M:?P Temn Sel [привычка, характерное свойство, обычай, нрав(ы), своеобразие, образ жизни] / Gewohnheit (bes. eine schlechte), charakteristische (bes. schlechte) Eigenschaft, Brauch, (nationale) Sitte, Eigenart, Lebensweise, Wesen, Regiment; мнение / Meinung (E:Mar); [? жизнь, сущность] / ? Leben, Wesen (E:Kal). moń ijeva-kojga službaś a paroĺ E:Mar Zu meiner Zeit war der Militärdienst sehr schwer (erzählt z.B. ein Alter, der früher Soldat gewesen ist). mon toń ijeva-kojga kabakov eźiń jakśe E:Mar In deinem Alter besuchte ich keine Schenken. moń kojsi͔ alašaś vad́ŕa [E:?Mar ?Hl] Meines Erachtens ist das Pferd schön. a kundi͔ksi͔ĺiń pokščań[‑]babań kojs[‑]v́eras, eśt́eń kojiś eź v́et́aft E:Hl (1158) Ich wäre den Sitten, Gebräuchen der Voreltern nicht gefolgt, ich selbst (aber) könnte keinen (neuen) Gebrauch einführen. pav́eĺ ṕetrov́ič ṕŕanzo či͔ns v́eši͔, p. ṕ. ṕ. kojs v́eši͔ E:Jeg (196) Pavel Petrovitsch strebt nach dem Range, P. P. strebt nach der Herrschaft. pŕanzo· čins v́eši·, ‒‒‒ pŕanzo· kojs v́eši· E:Is (I101) Er fordert den Rang für sich, ‒‒‒ er fordert die Stellung für sich. mastoroś šačś, kojeś šačś E:Kozl (I48) Die Erde entstand, die Art, wie wir leben, entstand. ṕijama polam son eś kojenʒe͔ kojed́i E:StMokl (V218) Meine Frau, Pijama, handelt wie früher. kona kojse͔ńt́ šačit́[‑]kasi͔t́, śeḱe kojeńt́ kojeńd́ak! [E:Bug] (V134) In welchem Brauch du geboren und aufgewachsen bist, den Brauch befolge! ḱitaj[‑]baba tašto laco eś kojenʒe͔ kojed́i [E:Bug] (V130) Die Kitaj-Alte befolgte, wie früher, immer noch ihren (alten) Brauch. kodak ḿeĺenʒe͔ son sai, už eś kojenʒe͔ kojetci͔ [E:Bug] (V470) Wenn er Lust dazu hat, macht er seinen Streich. | brat́ijaks koj(ńe) E:Kozl [братство, друзья / Freundschaft, Brüderschaft] (= brat́ijaks-či). alužoks-čińe mutano, brat́ijaks-kojńe mutano (I48) Wir werden Liebe finden, wir werden Freundschaft finden! | koj-ḱirda E:Gor [обычай, привычка] / Sitte, Brauch, Gewohnheit (= koj). si͔nst iśt́amo koj-ḱirdast Sie haben einen solchen Brauch. | kojeń v́et́i E:Jeg “устав, порядок ведёт” / einer, der Ordnung schafft, “Führer” der Ordnung. ᵪot́at putomo od ińazoro, mastoroń ḱiŕd́i da [kojeń] v́et́i (196) Sie wollen einen neuen Kaiser auf den Thron stellen, einen Herrscher des Landes, einen Führer der Ordnung.
kojiń E:Mar [(? Gen., ? Adj.) нравственный / die Sitte u. den Gebrauch anbelangend; характе́рный / zum Charakter gehörig, charakteristisch].
kojńe ChrE E:Bug Večk Bag Kozl SŠant Jeg ― kojńä M:P (Dem. zu koj) id. kodamo uĺńeś ḱeze͔ŕeń kojńeś, kodamo uĺńeś ḱeze͔ŕeń v́eraś E:Bag (I2) Welches war die alte Sitte, welches war der alte Brauch? mastor i [šačś], kojńe i šačś E:SŠant (I8) Die Erde entstand, die Art, wie wir leben, entstand. vaśńa noldan eŕźań ḱeĺńe. eŕźań ḱeĺńe, eŕźań kojńe E:SŠant (I75-6) Zuerst sende ich [auf die Erde] die ersänische Sprache, die ersänische Sprache, ersänische Lebensart. tońet́ a v́et́av́i koŕmat́ kojńeze͔ E:Jeg (196) Du kannst nicht die Herrschaft deines Ernährers aufrechterhalten. moń baslovamak t́et́kań či͔nne͔śt́e, koŕmań kojńeśt́e! E:Jeg (196) Sprich mir deinen Segen zum Range meines Vaters, zur Herrschaft meines Ernährers!
kojǵä M:P Pš Kr (Gen. kojǵəń) [бросающийся в глаза обычай, своеобразие] / auffallende Sitte, Eigenart. eḱ, kojgə̑·ts, af maksi͔ ṕŕä vaśkaftə̑ms M:Pš Schau mal, er hat doch Vernunft, er lässt sich nicht betrügen!
*kojed́ems E:Bug Večk StMokl [поступать по привычке, сохранять своеобразие / nach der Gewohnheit handeln, Sitten u. Gebräuche gültig halten, seine Eigenart bewahren]. ḱitaj[‑]baba tašto laco eś kojenʒe͔ kojed́i [E:Bug] (V130) Die Kitaj-Alte befolgte, wie früher, immer noch ihren (alten) Brauch. kodak ḿeĺenʒe͔ son sai, už eś kojenʒe͔ kojetci͔ [E:Bug] (V470) Wenn er Lust dazu hat, macht er seinen Streich. pazoń kojńe kojed́iĺ E:Večk (VI164) Er lebte nach Gottes Ordnung. ṕijama[‑]polam son eś kojenʒe͔ kojed́i E:StMokl (V218) Meine Frau, Pijama, handelt wie früher.
*kojeńd́ams [E:Bug] Bag id. kona kojse͔ńt́ šačit́[‑]kasi͔t́, śeḱe kojeńt́ kojeńd́ak! [E:Bug] (V134) In welchem Brauch du geboren und aufgewachsen bist, den Brauch befolge! už eś kojńenʒe͔, t́e bojar f́iĺa kojeńd́i [E:Bug] (V352) Dieser Bojar Filja handelt in seiner eigenen Weise. toń valstot a ĺiśt́an, toń kojńese͔ kojeńt́t́an E:Bag (VI132) Wir weichen nicht von deinem Worte ab, wir leben (doch) deiner Lebensordnung nach.
2koj (kojo): koj-kak E:Mar [кое-как / irgendwie]. eᵪ aj, koj[‑]kak ḿeńiń, iščo v́eŕev eźiḿiź makst (2116) Ach, oh, habe [ich] doch das Leben gerettet, gut dass sie mich doch nicht noch hinauf überlieferten. | koj-ḱije E:Mar кто-нибудь / jemand. | koj-koda E:Ba Večk, kojo-koda E:VVr кое-как / in irgendeiner Weise, irgendwie (E:VVr Večk ?Ba); [порою, иногда] / dann und wann, bisweilen (E:Ba). | koj-koso E:Mar [где-нибудь / irgendwo] (= ta-koso). | koj-ḿeźe E:Mar кое-что / irgend etwas. | koj – toj E:Mar Večk [чем – тем] / je – desto. | koj-źardo E:Mar ― koj-məźa·rda M:Čemb кое-когда / irgendwann (= koĺijak E). — [Russ. кое-, кой].
kojan M:P Pš (Nom. Pl. kojatt) [самец зайца] / männl. Hase. | at́ä-kojan M русак-самец / männl. Hase. — Misch. kojan Hase (TLM, Nr. 70).
kojgəĺ: kojgəĺ-t́išä M:Vert [какое-то растение] / irgendeine Pflanze.
kojḿe ~ kojḿä ML(E), kojḿe E:Mar Atr VVr Kažl Večk, kojmä E:Kad (Nom. Pl. kojḿi·t́) ― kajḿä̆ ML(M) M:P Pimb (Gen. M:P kajməń), kajmä M:Ur (Gen. kajḿəń), kajḿä· M:Jurtk (Nom. Pl. kajmə·t) [лопата] / Spaten (E:Kad: [деревянная] / aus Holz); [лопата для перекидывания] / Wurfschaufel (E:Mar Atr VVr Večk Kad Kažl M:P Pimb Ur); [весло, руль] / Ruder, Steuerruder (E:Mar Kažl M:P). | kojḿe-laŋgo E:Mar ― kajḿä-laŋgă M:P Kr [полная лопата] / ein Spaten voll. | kši-kojḿe E:Mar [хлебная лопата] / Brotschaufel. | vaćej-kojḿe E:Gor [навозная лопата] / Mistschaufel. — ? Vgl. jak. ᵪamı̊jaf ein Löffel von bes. F.
kojḿińe E (Dem. zu kojḿe). | vaćeń kajamo-kojḿińe E:Mar Večk [навозная лопатка] / Mistschaufel.
kajməńä M:P (Dem. zu kajḿä) [весло, руль] / Ruder, Steuerruder.
kajmə̑fks M:P (Gen. -ə̑ń) [материал для лопаты] / Material (Holz) für eine Schaufel.
1koka: ṕičä̆-koka M:Sučk [сосновая шишка] / Kiefernzapfen. — [Vgl. koko].
kokad́ems E:Atr Večk, kokad́emks E:VVr, koka·d́ims E:Ba Kal, *kokad́ims E:Petr ― kokad́əms M:Sučk Ur стукнуть / einen Klopf versetzen, einen Schlag geben (M:Ur Sučk: z.B. mit einem Löffel an die Stirn) (= pokad́əms M:Pš). ṕeĺet́ lavśsa pokšča-baba kokad́imada E:Petr (VIII230) Man fürchtet mit der Wiege die Ahnen zu stossen.
kokajems E:Večk Is, koka·ims E:Ba ― koḱijəms M:Sučk (Iter.) [стукать] / (mehrmals) kleine Klopfe geben.
kokaŕak M:P [внутренности, потроха] / Eingeweide, Gekröse. kokaŕakə̑c kośkś Seine Eingeweide sind vertrocknet (wird von einem Menschen gesagt, der lange nicht getrunken hat). — [Tat. ? kükräk].
kokə̑ĺgə̑də̑ms M:P [изгибаться, стягиваться] / sich krümmen, sich zusammenziehen (z.B. im Regen) (= kukə̑·ŕgə̑də̑ms M:Jurtk Ur). ńäŕ ṕäĺd́ä kogə̑ĺgə̑ć, pulə̑ (pə̑lə̑) ṕä·ĺd́ä pokə̑ĺgə̑ć. – ṕəźme·ńć M (IV653) An der Schnabelseite krumm, an der Schwanzseite prall geworden. – Die Handwaage. — [Tschuw. ku̬ɢə̑ĺ].
koklać E:Mar Kažl Večk (Gen. E:Mar -iń, Nom. Pl. ‑t́) хохол / Federbusch, Haube (der Vögel) (= pŕa-ćoka E:Kažl); [петушиный гребень] / Hahnenkamm (E:Mar). paŕćej ćoko ašo utkań koklad́źʒe͔ E:Večk (I354) (Wie) ein Seidenbüschel ist der weissen Ente Haube. — [Russ. хохла́ч].
koklaćḱe E:Mar (Dem. zu koklać) хохолок / Federbüschel, Haube (der Vögel).
koklandə̑ms M:P Pš [спешить, торопиться] / eilen, sich beeilen (etw. zu tun) (M:P); “расхохлиться” / aus innerer Angst, Unruhe od. dgl. sich zu bewegen beginnen (z.B. in einer Gesellschaft), ängstlich sein (M:Pš). ḿäs koklantś M:Pš [Warum wurde er ängstlich?].
koknoms E:Mar Večk, kokno·ms E:Ba, goknoms E:Atr ― koknams M:P Mam Sučk, kokna·ms M:Jurtk [заикаться, запинаться, шепелявить] / stottern, stammeln, lispeln (= ḱikne͔ms E:Atr) (E:Mar Ba Večk M:Sučk Jurtk); [кудахтать (глухарь)] / gackern (Auerhahn) (E:Atr); [щёлкать языком] / mit der Zunge schnalzen (M:P); [каркать (ворон)] / krächzen (Rabe) (M:P Mam). kud[‑]pŕasa kalma[‑]kranč koknaj M:P (IV713) Auf dem Dachfirst des Hauses krächzt ein Rabe.
gognaj E:Jeg ― koknaj M:Sučk Temn (Nom. Pl. M:Temn -ᵪ́t́) ворон / Rabe (E:Jeg M:Temn); косноязычный / Stotterer, Stammler (M:Sučk). mon ĺet́t́a·n, gogna·j, mon čavda·n, gŕešno·j E:Jeg (190) Ich werde dich erschiessen, du Rabe, ich werde dich töten, du Armer!
kokni͔ća E:Mar Večk, kokńe·ća E:Ba косноязычный / Lispler, Stotterer, Stammler (= koknaj M:Sučk).
*koknə̑śəms (: koknə̑śan, -i) M:P (Frequ. zu koknams).
koko E:Mar Atr VVr Ba Večk ― koku M:Pš Čemb Sel Sučk (Nom. Pl. M:Sel ‑ft), koka M:Ur (Gen. kokə̑ń), koko M: Jurtk [яйцо (детское слово)] / Ei (Kinderw.) (= al). — [Vgl. 1koka]. — ? Russ.
koḱińe E:Mar Večk [Atr VVr ?Ba] (Dem. zu koko) id.
kokuńä M:Sučk [?Pš] (Dem. zu koku) id.
kokokšńemks E:VVr [заикаться, запинаться] / stottern, stammeln. — [Vgl. koknoms].
kok̀ol ChrE, kokol E:VVr Jeg, kaᵪo·l ~ ᵪaᵪo·l E:Kad ― kaᵪo·l ~ kafo·l (Gen. ‑ə̑ń, Nom. Pl. -ʿt) M:P, koko·l M:Jurtk [хохол (у птиц)] / Federbüschel (auf dem Kopf der Vögel) (ChrE); [петушиный гребень] / Hahnenkamm (E:Jeg); [опора для волос из суконок] / eine aus Tuchlappen gemachte Haarstütze, worum die Zöpfe der Frauen gewunden werden u. worauf dann die soroka (Kopfbedeckung, Haube) gesetzt wird (E:VVr); [локон, завиток (волос)] / Haarlocke, Krause (im Haar) (M:P). śijas vad́aštań et́e utḱińeśt́ kokolzo E:VVr (II341) Versilbert war die Haube der Ente. sarazośt́ ḱĺukad́iźe at́akšoś kokols E:VVr (III277) Der Hahn hackte die Henne in den Schopf. | kokol-paća E:SŠant [головной платок, украшенный бусинами] / seidenes Kopftuch, mit Glasperlen verziert. — Russ. хохо́л.
kaᵪo·lńä M:Pš Vert, kafo·lńä M:Kr, kakolńä M:Atjur (Dem. zu kaᵪo·l usw.) [пучок волос] / Haarbüschel. iĺanas-moćḱä kud́ŕä-kaᵪo·lńäś M:Pš Er hat Haarlocken wie Flachsbündel. iĺa·nas-[mot́śḱäń t́imań] igaś [kud́ŕä·-kafo·lńäś] [M:Mam] (IV125) Timas Iga hatte Haarlocken wie Flachsbündel. vaj v́iŕ[‑]jakśargə̑ń kud́ŕä[‑]kaᵪo·lńä M: Vert (IV295) Sie hat einen Haarschopf wie der einer Wildente! kafo·lńada nogaj[‑at́äś fat́äźä] M:Kr (IV257) Der alte Nogajer fasste ihn an den Haarbüschel. akša iĺanazə̑ń vaśiĺ [šäjäŕńäś], iĺanas mot́śḱä gudŕä[‑]kakolńäś M: Atjur (VIII368) Vasil hat ein weisses Flachshaar, er hat Lockenbüschel wie Flachsfläusche.
1koko·rka E:Atr Ba, kokurka E:VVr Večk ― kaku·rka M:Sučk [пирожок (из пшеницы или полбы)] / kleiner Kuchen (aus Weizen od. Spelt), mit denen bes. die freiwillig Hilfe leistenden Nachbarn bei einer gemeinschaftlichen Arbeit bewirtet werden. — [Russ. коку́ра, коку́рка]. — [Vgl. 2kokorka].
2kokorka M:Ur (= šäšäŕka) [прут, подобный ленте для волос / eine Gerte mit einer der Haarbinde ähnlichen Funktion; sie wurde in die kalpak (Mütze) gesteckt; auf diese Gerte setzen (od. setzten) die Frauen die Haube (kalpak), deren Stirn (Vorderteil) auch bestickt ist, u. darüber binden sie noch ein seidenes Tuch (paŕćijń fa·ta); einige halten das Wort kokorka für eine urspr. mordw. Ben., andere dagegen nicht].
koko·ška E:Atr, kokoška E:Ba MKly [кокошник / Kokoschnik (ein schirm-, schildförmiger Frauenkopfputz, bei der russ. Nationaltracht)]. | ṕiči-ko·koška E:Ba [сосновая шишка] / Kiefernzapfen. — [Russ. коко́шка].
kokošńik E:Mar MKka [чепчик, кокошник] / Haube, Kokoschnik (ein schirm-, schildförmiger Frauenkopfputz, bei der russ. Nationaltracht). pŕasto maksi͔źe [kokošńiḱende͔] [E:MKka] (II108) Sie reichte mir ihren Kokoschnik vom Kopfe.
koksta·ms E:Ba, kokstams E:Jeg [вскакивать] / aufspringen. — [Vgl. kopst: kopśt́ams].
koksta·d́ims E:Kad, koksta·d́ims ~ ? kokštad́ims E:Kal (Mom. zu kokstams) [прыгнуть, вскочить] / hüpfen, springen (z.B. über einen Graben), aufhüpfen, aufspringen. oftuś i at paruś koda kokstad́it́ di͔ ḱeŋšči! E:Kal (2130) Wie sie aufspringen, der Bär und der Teufel, und flugs an die Tür! varkśijś kvark! ḿeŕiź kokstać ḱi[‑]naŋgut́ boks E:Kal (2145) Die Krähe hüpfte kra-kra krächzend zur Seite. ajgurs kokštad́e iĺd́it́ naŋs E:Kal Der Hengst bespringt die Stute. — [Vgl. kopst: kopśt́a·d́ims].
koksti͔jims ~ koksti͔ims E:Kal (Iter.) [прыгать / (mehrmals) hüpfen]. tatar-avaś ḿeĺganza, varkśijś śiᵪ́ kurok koksti͔je ezdi͔nze͔ (2145) Die Tatarin hinter ihr her, aber die Krähe hüpft schnell von ihr weg. | koksti͔iź ardums E:Kal [скакать галопом] / galoppieren. koksti͔iź arde͔ [Das Pferd] galoppiert.
kokstə̑ms M:Pš, kokstams M:Čemb [хотеть рвать, вызвать рвоту] / sich erbrechen wollen, wenn man Übelkeit od. Neigung zum Erbrechen hat. mon kokstə̑ń, uksə̑ndə̑kšńəń M:Pš Ich versuchte Übelkeit hervorrufen, ich hatte mich übergeben wollen. — [Vgl. kakstams].
kokśńəms M:Čemb (Iter. zu kokstams).
kokša E:Večk плешивый / kahl, Kahlkopf. — Tschuw. ku̬kša (? tat. kaška).
kokšalgadoms E:Večk [становиться плешивым] / kahlköpfig werden.
kokšḱä M:Jurtk [Dem. zu *kokš] маковка / die oberste Spitze des Baumwipfels. — [Vgl. t́okš].
kol ChrE E:Mar VVr Ba Kočk Večk Is NSurk MKka Kuz [злой колдун, чародей] / böser Zauberer, Hexenmeister; [большой мастер, искусный] / grosser Meister (in etw.), geschickt. son kol avaŕkšńeḿed́e E:Mar, son kol lajšeḿe[?d́e] E:Večk Sie ist eine Meisterin im Singen der Klagelieder. son kol v́ikšńima·da E:Ba Sie ist eine Meisterin im Sticken. ḱišt́eḿed́e son kol uĺńeś E:Večk (I182) Sie war eine Meisterin im Tanzen. si͔ŕgamodot iḱeĺe pŕaŋk šnamodo koloĺit́, kortamodo koloĺit́ E:Večk (II276) Ehe du abfuhrst, warst du eine Meisterin, euch zu rühmen, warst du eine Meisterin zu reden. kolmo avat saśt́ ĺogoso i kolt i kovaĺt́ E:NSurk (III63) Drei Weiber sind mit Linderung gekommen, Hexenmeisterinnen und ihre Sache Verstehende. moramojak mon śokado ṕek kolan E:Kuz (V340) Im Singen bin ich auch viel geschickter als Sjoka. dušmando[‑]koldo vanumak E:Mar (1188) Bewahre mich vom Zauberer! | kol-jomamo E:VVr [жалкая смерть] / schlimmes Sterben (in Liedern als Par.-Wort zu kol-kulomo). | kol-jondol E:Sar Kočk MKly [злая молния / böser Blitz]. kol[‑]jondoloś, pari͔jam, toń avaftot E:MKly (VII68) Der böse Blitz [in deinem Traume], meine Schwägerin, [ist] deine Schwiegermutter. | kol-kulomo E:VVr, kol-kuluma E:Bug [жалкая смерть] / schlimmer Tod. koda· sajsa· uŕi·ńem kol-kulo·moń vaĺǵejeśt́, kol-joma·moń šuḿi·ńeśt́ E:VVr (II342-3) Wie kann ich, meine Schwägerin, wie bei dem schlimmen Tode singen, wie bei dem schlimmen Sterben klagen? kol[‑]kuluma muinʒat! E:Bug (V504) Möge dich ein böser Tod finden! | kol-vajǵeĺ E:NBajt [громкий голос] / kräftige Stimme. son śeŕǵed́iźe kol[‑]vajǵeĺenʒe͔ (II92) Sie rief mit ihrer kräftigen Stimme. | kol-varma E:VVr [MKka] [злой ветер] / böser Wind (in Klageliedern). čuvto·-pŕań śińd́i· kol-va·rma E:VVr (II391) Böser Wind, der Baumwipfel bricht. [śt́aś] kol[‑]varma, a moń [puv́iḿim] E:MKka (II8) (Da) erhob sich ein böser Wind, er wehte mich fort. | kol aŕćems E:Mar [MKka] [быть недоброжелательным, завидовать, желать злого] / missgönnen, jdm. Böses wünschen, übelgesinnt sein. vaj kona t́ese͔ kol aŕći, [kšńeń] ǯučaka pupasso [E:MKka] (II136) Wer hier Böses denkt [od. ein Übelgesinnter ist], den soll ein eiserner Floh stechen! | kol aŕći E:Mar [враждебно настроенный, недоброжелатель / Schlechtgesinnter, Übelgesinnter]. kona t́ese͔ dušmani͔ś, kona t́ese͔ kol aŕćiś? (1126) Wer ist hier Feind, wer ist hier schlechtgesinnt? | kolsto E:Bug, kolcto E:NBajt (Adv.) [искусно, мастерски] / geschickt, meisterlich, meisterhaft. tonaĺeś kolsto moramo E:Bug (V510) Er lernte meisterhaft singen. son dudokso kolcto mori͔ĺ E:NBajt (V374) Er spielte meisterhaft die Geige.
kolne͔ E:Mar [Is ?Večk] (Dem. zu kol).
kolams ChrE E:Mar Atr Večk Is SŠant Sulli ― kolams ChrM M:P Kr Čemb Sel Jurtk [портить, повреждать, разрушать, уничтожать, ломать, поранить] / verderben, beschädigen, zerstören, vernichten, zerbrechen, verletzen; [портить колдовством, околдовывать] / durch Hexen verderben, behexen, (E:Mar M:P Sel auch:) [украсть, воровать] / klauen, stehlen, (M:P auch:) клеветать / verleumden, anschwärzen (soń laŋgə̑zə̑nza “über ihn”, ihn). ńe luče͔j ŕev́eńek kolaśt́ E:Mar (1152) Sie [die Wölfe] verletzten unsere allerbesten Schafe. son v́iŕga moĺi čufto a koli͔ E:Večk (I346) Wenn er [der Marder] durch den Wald streift, beschädigt er keinen Baum. iśt́a aŕćiń pańeḿet́, kaśt́amo[‑]kolamo, b́eŕäń t́ev́eń t́ejeḿe E:Večk (III197) So habe ich gemeint, dich zu verjagen, um zu zaubern, zu hexen, um eine böse Tat zu tun. ṕize͔m kolasi͔ź E:Večk Sie werden mein Nest zerstören. čejeŕ kolaś ṕize͔nze͔ E:Is Die Maus zerstörte sein Nest. ṕizi͔ńem[‑]aškom tuvot[‑]ṕińet́ kolasi͔ź E:SŠant (II24) Schweine und Hunde zerstören mein Nest. ṕize͔m kolasi͔ź, godom jumavci͔ź E:Sulli (VII94) Sie werden mein Nest zerstören, mich um mein Jahr bringen. tušmanć v́eĺəsnə̑n kolaś M:P Der Hexenmeister verhexte (verdarb) ihr Dorf. ĺifksńä kolaśt́ śeĺməńät́ńəń M:Kr [Die Blattern haben deine Augen beschädigt]. katə̑ś kolamda meĺä kurgə̑nc nolśi M:Čemb (IV696) Die Katze leckt sich das Maul nach der Missetat ab. ḱi ko·laźä od́oža·źəń M:Jurtk Die Motte hat meine Kleidung verdorben (zerfressen). son kolaj, jarmakt śäv́əńd́i M:P Er maust, nimmt sich Geld. son kolaj moń jotkə̑van (toń jotkə̑vat) M:P Er maust ohne mein (dein) Wissen. af salaj af kolaj M:Sel Er stiehlt und maust nicht. | ḱi kolams E:Ba [портить дорогу] / den Weg verderben (durch rücksichtsloses Fahren). aźida, v́eškat, aźida, ḱijava moĺeź, ḱiń kolaź (VII408) Geht, Altersgenossen, geht, so, dass ihr den Weg zerstört, wo ihr einen Weg geht!
kolaź: čiń kolaź E:Atr [через день] / nach einem Tage [jeden zweiten Tag].
koli͔ E:Mar VVr Bug Večk ― kolaj ChrM M:P Kr Katm Atjur [портящий, повреждающий] / verderbend, beschädigend (E); [гибельный] / verderblich (E:Mar ChrM); [злодей, воришка] / Missetäter, Mauser (E:Večk); [грабящий, хищный] / plündernd, raubend, Raub- (M). ińe guj, koli͔ guj, ḿeźńeń t́e skot́inańt́ puṕiḱ E:Mar (210) Grosse Schlange, verderbliche Schlange, wozu hast du dieses Vieh gestochen? d́ikuša·ń koli͔· ḿed́-ro·sa E:VVr (II391) Honigtau, der den Buchweizen verdirbt. noldan sali͔se͔, noldan koli͔se͔ E:Večk (I106) Ich schicke Diebe, ich schicke Missetäter [Mauser]. [vaśäńäźä polańäźä, śed́iiń kolajńäźä] M (IV599) Mein Gatte, mein Mann, der du mir das Herz gebrochen hast. kolaj katə̑t́ ńäŕəc tapav́i M:P (IV697) Die mausende Katze wird auf das Maul geschlagen. kolaj [ḿeš] poŕsə̑n [t́äd́äj] avaj [ḿešənzə̑n] [M:Mam] (IV85) Mögen seine Bienen, Mutter, von Raubbienen gefressen werden! karčəzə̑nza sašt́ nogajəń aĺat ‒‒‒ śiń kolaj nogašt́ M:Katm (IV255) (Da) kommen ihr ‒‒‒ entgegen Nogaj-Männer, übeltuende Nogajer. kolaj nogajᵪ́t́ vaj sašə̑ndə̑jᵪ́t́ M:Atjur (VIII354) Plündernde Nogajer rücken heran. | koli͔ čeḿeń E:Bug [пагубная головня, ржавчина / verderblicher Rost (am Korn)]. vanok ‒‒‒ śuroń koli͔ čeḿeńd́e (VI68) Behüte (uns) ‒‒‒ vor Rost, der das Getreide verdirbt.
koli͔ća E:Mar Vez [портящий, пагубный] / verderbend, verderblich (E:Mar); [злодей, воришка] / Böses tuend, Übeltäter, Mauser (E:Vez). v́ić, v́ić ašo at́aka, [t́ejev́ś] ṕeḱ koli͔ća. – t́eĺeś E:Mar (273) Es säete und säete ein kleiner weisser Alter, er ward sehr verderblich. – Der Winter. iĺa nolda sali͔ća, iĺa nolda koli͔ća E:Vez (III34) Lass keinen Dieb, lass keinen Böses Tuenden [ein]!
kolavt E:Mar NSurk SŠant Jeg, kolaft E:Škud Večk NBajt Kozl [вызванная колдовством болезнь] / angehexte Krankheit (E:Mar); [вызванная колдовством болезнь через пищу / durch Speise angehexte Krankheit] (= andovt) (E:NSurk); порча / Beschädigung, Behexung (E:Večk). kolavt pańan E:Mar (215) Ich vertreibe die Behexung. v́it́ikaja ton kolaftom E:NBajt (V380) Heile du meinen Zauberschaden! ćorań kola·vt ‒‒‒ ejse͔·t́ E:Jeg (190) Es ist eine von einem Burschen herbeigezauberte [Krankheit (= Schwangerschaft)]! | kolavtto kortaftuma E:NSurk, kolaftto kortaftuma E:Škud, kortavtuma kolavtto E:StŠant, kortaftuma kolaftto E:Kozl [заклинание против заколдованной болезни / Zauberspruch gegen eine angehexte Krankheit].
kolavtḱe E:Mar (Dem. zu kolavt).
kolavks E:Mar ― kolafks M:P Sel [вред, потеря] / Schade, Verlust (E:Mar M:P); [причинённая ведьмой болезнь, вызванная колдовством болезнь] / von einer Hexe verursachte Krankheit, angehexte Krankheit (M:Sel). mońeń t́ejevś kolavks E:Mar Ich erlitt einen Schaden od. Verlust (z.B. das Pferd starb, Gelder gingen verloren usw.). ot́śu kolafks t́ijəń M:P [Ich habe (mir) grossen Schaden zugefügt].
kolakšnoms E:Mar (Frequ. zu kolams) [таскать, тянуть] / mausen, stibitzen.
kolśems E:Atr, kolśemks E:VVr, kolćems E:Ba Bug ― kolśəms M:P (Frequ. zu kolams) [портить и т.д.] / verderben usw. paro lomat́ńeń si͔ń kolćit́ E:Bug (V232) Sie fügen den guten Leuten Schaden zu.
*kolśəkšńəms (: kolśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu kolśəms).
koĺćev́ems E:NSurk (Refl. zu koĺćems) [ломаться] / zerbrechen (intr.), zerbrochen werden; [заколдовываться] / verzaubert werden. šakšondo v́eśe koĺćevśt́ Alle seine Töpfe wurden zerbrochen [im Texte (III331) jedoch anders aufgefasst: i alašazo ḱišt́i, i šakšondo ḱišt́it́, v́eśe i koĺćevśt́ Sein Pferd tanzt, und die Töpfe tanzen, und alle waren verzaubert].
kolavoms E:Mar ?Večk Kozl ― *kolavəms M:P (Refl. zu kolams) [околдоваться] / verhext werden (E:Mar); ? расколоться / ? zergehen, ? zerbrochen werden (= koĺəms) (M:P). śeste͔ kolavozo[‑]muńavozo, kaśt́avozo t́e svad́baś E:Kozl (III208) Dann möge diese Hochzeit ‒‒‒ verdorben und behext werden! iĺazo kolaft a dušmanne͔, a v́edunne͔ [E:?Večk] [Möge er nicht von einem Übelgesinnten, von einem Hexenmeister verhext werden]. moń śäd́iiźä kat́-ḿes kolavś (od. koĺś) M:P Mein Herz wurde aus irgendeinem Grunde berührt.
kolavtoms E:Mar (Kaus. zu kolams) [заставлять околдовывать] / behexen lassen.
kolavtuma E:Mar [причинённая колдовством болезнь] / eine durch Zauberei hervorgerufene Krankheit. | kolavtumań puvamo E:Mar [лечение выдуванием упомянутой болезни / Heilen einer solchen angehexten Krankheit durch Blasen].
kolavtńems E:Mar (Frequ. zu kolavtoms) [заставлять околдовывать] / behexen lassen.
*kolaftovoms E:Kozl (Refl. zu kolaftoms) [заколдоваться / angehext werden]. ko jondo eŕt́ eś eŕt́eft́ eś kolaftoft (III178) Aus welcher Richtung der Fluch auch geflucht, herbeigehext worden sein mag.
kola M:Cjatn [мужское имя, ? Николай / ein Männername (? Nikolai)]. toń aĺäńäćä kolań vaśäńäś, kolań vaśäńäś, krasnaj paśńäńäś (IV170) Dein Vater ist Kolas Vasja, Kolas Vasja, der Schönredner. — [Vgl. russ. Коля].
1kolaj M:P Pš Kr Mam Vert Čemb Ur Jurtk, golaj M:Sel постоянно / stets, nur, immer nur. śävak kolaj kalada M:Pš (IV418) Auch dieses ist stets zerrissen. vaj fḱä maŕĺɯńäś kolaj maŕəd́i M:Vert (IV342) Der eine Apfelbaum verkümmert immer. mäs ton, mokšə̑ń śt́iŕ, af kšt́ija·t-morat, af kšt́ija·t-morat, kolaj avaŕd́at M:Kr Warum, Mokschanin, tanzt und singst du nicht, (warum) tanzt und singst du nicht, (warum) weinst du nur stets? vaj [ńi] kolaj son [avaŕd́i] [M:Mam] (IV11) Ach, sie weint immer. nagə̑ĺ udi͔, golaj nuwa·j M:Sel (IV238) [Sie] schläft immer, schlummert stets. — [Russ. ? голый]. — (Vgl. Dal: (на) голо = сплошь sehr oft usw.). — [Vgl. goloj: kolaj].
kolapə̑na M:Temn Atjur [назв. деревни Клопинки (Колапаня)] / ein Dorf im Bez. Temnikow, Gouv. Tambow (nach Tschig.). — [Russ. Клопино, Клопинка].
kolbas E:Mar (Gen. kolbazi͔ń) [колбаса, кровяная колбаса] / Wurst, Blutwurst. — [Russ. колбаса́].
kolbasḱe E:Mar (Dem. zu kolbas).
koldajəs M:Sučk [? морд. назв. с. Сучкино / ? der mordw. Name des Dorfes Sutschkino im Bez. Kusnezk, Gouv. Saratow].
koldun ChrE E:Mar Večk, koldu·n E:Ba ― kaldu·n ChrM M:P Sučk [злой волшебник, колдун] / böser Zauberer, Hexenmeister. t́iḱi v́ädu·nan, aĺkaj, kaldu·nan M:Cjatn (IV188) Fürwahr, Brüderlein, ich bin eine Hexe! | koldun-baba E:Bag [старая колдунья] / alte Zauberin. ton dova[‑]baba, ton koldun[‑]baba (I278) Du alte Witwe, du alte Zauberin! | koldun-lomań E:Ba [человек, совершающий колдовство] / Zauberei ausübender Mensch. koldun-lo·mańd́ä ṕiŕi·t́ si͔nst (III38) Beschütze sie [die Haustiere] vor Hexenden! — Russ. колду́н.
kaldu·nnä M:P (Dem. zu kaldu·n).
*koldovams E:Gol ― koldavams M:P колдовать / zaubern, durch Zauberei schaden (M:P). aźa· śeń koldo·v́eḱ! E:Gol (VII386) Geh und behexe sie! — [Russ. колдова́ть].
kolə̑s M:P (Gen. kolə̑zə̑ń) [голос / Stimme] (als Par.-Wort zu vajǵäĺ in einem Liede). — Russ. голос.
kolə̑skä M:P (Dem.).
kolgan E:Mar VVr Večk, kolgan ~ kolga·n E:Ba [череп] / Schädel, (E:Ba auch:) “поварёшка” / Schöpflöffel. | ḱeče-kolgan E:Mar [ковш без ручки] / Kelle, deren Stiel gänzlich fehlt (damit füllt man Mehl aus dem Kasten). | pad-kolgan E:Mar [лобковая кость] / Schambein. | pŕa-kolgan E:Mar [черепная коробка, череп] / Hirnschale, Schädel. — [Russ. колга́н].
kolganne͔ (Dem. zu kolgan): ḱeče-kolganne͔ E:Mar [углубление разливательной ложки / Schale des Schöpflöffels].
kolgašḱe E:Mar ― kalga·ška M:P [?Alk] (Gen. M:P -ń), kalga·šḱä M:Sel (Gen. -ń) [черепная коробка] / Hirnschale (E:Mar); деревянная чашка с ушками / eine Art hölzerne Schale mit Öhren (M:Sel). ćorań ḱeńeŕeška, avań kolgašḱeška. – ińe ṕenči͔ś E:Mar (259) Gross wie der Unterarm eines Knaben, gross wie die Hirnschale eines Weibes. – Der Kochlöffel. | ḱeče-kolgašḱe E:Mar = ḱeče-kolganne͔. | pŕä-kalga·ška ~ pŕä-kalga·šḱä M:P, pŕä-kalga·ška M:Alk [темя, макушка] / Scheitel (oberste Stelle des Schädels) (= pŕä-ćeŕap M:Čemb). — Russ. колга́шка.
kalga·škańä (Dem. zu kalga·ška): pŕä-kalga·škańä M:P Alk [= pŕä-kalga·ška].
1kolka E:Mar VVr Ba Is, ᵪolka E:Kal Večk ― ᵪolka M:Sučk [загривок, холка (лошади)] / Rist, Widerrist; [горб] / Buckel, Höcker. — Russ. холка.
2kolka E:Kozl SŠant [лесок, кустарник] / Wäldchen, Gebüsch. araś śe kolkań ḱijak [jaḱize͔] E:Kozl (I345) Es gibt keinen, der diesen Wald betreten hat. kolkaźga jaḱi mazi͔ čińeḿe E:SŠant (I349) Durch das Wäldchen streift ein schöner Marder. | oŕešnoj kolka E:SŠant [ореховый лесок] / Haselwäldchen. guboŕ[‑]pŕas šačnoś oŕešnoj kolka (I348) Auf dem Hügel wuchs ein Haselwäldchen. | tumoń kolka E:Kozl [дубовый лесок] / Eichenwäldchen. — [Russ. колок (Gen. колка)].
kolḱińe E:Kozl (Dem. zu kolka). kolḱińeś paro t́e tumoń kolka (I343) Ein schöner Wald ist dieser Eichenwald.
kolkaj M:Sučk [(легко) раскалывающийся / sich leicht spalten lassend, spaltbar, leicht zerspaltend] (= vasuĺa E:Večk Is SŠant). — [Russ. колкий].
kolmo ChrE E(allg.) ― kolmă ChrM M(allg.) [три] / drei. kolmo ṕejt́ kurksonzo E:Mar (216) Mit drei Zähnen in ihrem Munde. čop kolmo raz roboti͔ E:Mar (256) Es arbeitet an einem Tage dreimal. i śeźśt́ kolmᴉ͐ń[‑]kolmᴉ͐ń pov E:Nask (III249) Und sie rissen ein jeder drei Knöpfe ab. | kolmə̑ jäta·žsa ~ kolmə̑ eta·žsa M:Sel [трёхэтажный] / dreistöckig. kə̑da moĺat, [ḿäŕkś], kolmə̑ eta·žsa kuttńəńd́i (IV826) “Wenn du gehst”, sagte sie, “zu dem dreistöckigen Hause”. | kolmə̑ ḱińat [Pl.] M:Pš [назв. вышивки (три дорожки [полос]) / Name einer Stickerei (“Drei Wege (Streifen)”)]. | kolmoń ḱirda E:Mar NBajt SŠant ― kolmə̑n kə̑rda M:P, kolmə̑ń kə̑rda (kolmə̑ŋ gə̑rda) M:Sel [три раза] / dreimal; [тройной] / dreifach. kolmoń ḱirda kortafti͔źe E:NBajt (V380) Dreimal sprach sie Zaubersprüche. t́e ṕiksi͔ś kolmoń ḱirda E:Mar Dieses Seil ist dreifach. ḿeźe sov́i paro-čiś, kolmoń ḱirda kolmonzi͔k E:SŠant (VI98) Was an Eigentum einkommt, macht es dreifach! mamats [kolmə̑ń] kə̑rda (kolmə̑ŋ gə̑rda) [aškə̑də̑źń] ḱäd́nzə̑n M:Sel (IV819-20) Seine Mutter umwickelte seine Hände dreifach. | kolmo ḿeśećiń (ejkakš) E:Mar [трёхмесячный (ребёнок)] / drei Monate alt(es Kind). | kolmo ojḿe (kolmo ojmt́) E:Mar Atr Ba Večk Is ― kolmă vajḿä̆ M:Čemb Sučk, kolma vajḿä M: Ur детская болезнь / eine Kinderkrankheit [“Dreiseelen”-Krankheit] (E:Mar Atr Večk Ba Is M:Čemb Sučk); [уколы, боли под ложечкой] / Stechen in der Herzgrube (= babań ḱed́ [“Altweiberhaut”, eine Krankheit, die die Haut des Kindes runzelig macht, wie die eines alten Weibes]) (M:Ur). kolm(o) ojḿt čavan E:Mar (28) Ich vernichte “die drei Seelen”. a mon [sajit́iń] kolm(o) ojḿeń čavoms E:Mar (28) Ich aber habe dich genommen, um “die drei Seelen” zu vernichten. kolmo o·jmt́ sai·ź E:Ba [Die “Dreiseelen”-Krankheit hat (das Kind) ergriffen (Das Kind hat Herzstiche bekommen)]. son sä͔ŕäd́i kolmă vajməsa M:Sučk Er leidet an der “Dreiseelen”-Krankheit. | kolmo ṕiĺǵe E:Mar Večk таган, таганка / Dreifuss. | kolma ṕeĺǵeńä M:P [Dem.] id. | kolmo ṕiĺkse͔ E:Mar, kolmo ṕiĺksi͔ E:Hl [треногий / dreifüssig]. kolmo ṕiĺkse͔ tagaŋk E:Mar [Euer dreifüssiger Feuerbock]. | kolmo ṕŕaso E:Mar [треглавый] / dreiköpfig. kolmo ṕŕaso guj (287) Eine dreiköpfige Schlange. | kolmo śuroso E:Večk [трезубый / dreizackig]. kolmo śuroso śaŋgo [Dreizackige Gabel]. | kolma ši M:P [позавчерашний день / der vorgestrige Tag; третий день после смерти / der dritte Tag nach dem Tode]. kolma šiń ṕid́əf ĺäm [Vorgestern gekochte Suppe]. kolma šiń jamńä Die Grütze, die am dritten Tage nach dem Tode gekocht wird. kolma šida [ḿeĺä t́ik] kolma [šińä·źəń]! M:Kr (IV549) Nach drei Tagen richte meine Gedächtnisfeier am dritten Tage her! | kolm t́äštt M:Mam Čemb Sučk [созвездие, ? Орион / Dreigestirn, ? Orion]. | kolm(o) ugo·lco E:Mar [треугольный] / dreieckig. kolm(o) ugolco utomo. – ĺukšaś (237) Ein dreieckiger Speicher. – Der Buchweizen. | kolmo vaĺmaso E:Mar [трёхоконный] / mit drei Fenstern versehen. | kolma v́eᵪksə̑kśt́ M:Katm [двадцать семь раз] / siebenundzwanzig Mal [“drei(mal) neunmal”]. śɯńä šińä·ś śävə̑nza kolma v́eᵪksə̑kśt́ šarftə̑nza (IV473) Es soll dich das finstere Leben aufnehmen, es soll dich dreimal neunmal herumdrehen! | kolońǵeḿeń ChrE E:Mar, koli͔ńǵeḿeń E:VVr, koli͔ńǵäḿeń E:Gor, kole͔ńḱeḿeń E:Petr, kolmᴉ͐ńǵäḿiń E:Kažl, koluńǵeḿeń E:SŠant ― kolmə̑ǵeməń ChrM M:P [тридцать] / dreissig. konat panst́ komśeń-komś, konat kole͔ńḱeḿeńeń-kole͔ńḱeḿeń E:Petr (VIII152) Einige bezahlten je 20, andere je 30 (Rubel). | kolmośat E:Mar [триста] / dreihundert. no vana t́et́ kolmośat ce͔lkovoj jarmak! (295) Da hast du dreihundert Rubel Geld! kolmo-śat v́ed́ǵeḿeń [v́et́e] ṕiśmart (237) Dreihundert fünfundfünfzig Stare.
kolmov E:Gor Večk, kolmuv E:Kažl (Lat.) [в трёх направлениях] / in drei Richtungen hin (E:Večk); [на три части] / in drei Teile (E:Gor Kažl). uĺeze͔ iśt́amo: koŕeńeze͔ v́ejḱe, a pŕazo kolmov E:Večk (III167) [Die Hundsrose] soll von folgender Beschaffenheit sein: sie soll nur einen einzigen Stengel, aber drei Kronen haben. kavtov, kolmov, uᵪ avakaj, ṕäŕgaftukšni͔ź E:Gor (VII230) Sie zerstückelten sie, Mutter, in zwei, drei Teile. kolmuv javfti͔ź E:Kažl Sie teilten es in drei Teile.
kolmuva E:Mar, kolmo·va E:Jeg ― kolmə̑va M:P (Prol.) на три / in drei Teile[n]. kolmo·va jaḱi· moń nolda·ń stada·m E:Jeg (198) In drei Teilen geht meine losgelassene Herde.
kolmokśt́ ChrE E:Mar, kolmkśt́ E:Gor Petr Večk, kolmśt́ E:MKly, kolmuśt́ E:Kal, kolmᴉ͐kśt́ ~ kolmᴉ͐śt́ E:Kažl ― kolmə̑kśt́ ChrM M:P [Mam] Gor [три раза] / dreimal. [kavkśt́] vačkud́i äŕźäń aĺa, [kolmkśt́] varšti͔ E:Gor (VII230) Zweimal haut der junge Ersäne, dreimal schaut er (um sich). [iśt́a] juti͔t́ [tumuńt́ ṕeŕt́ kolmkśt́] E:Petr (VIII96) So gehen sie drei Mal um die Eiche herum. kolmśt́ ĺevksi͔jaś v́ejkse͔ ĺevkst E:MKly (VII36) Das dritte Mal warf sie neun Junge. kavkśt́ a śalǵi, kolmkśt́ varšti͔ E:Večk (I453) Sie stickt keine zwei Mal, (ohne dass) sie dreimal hinausschaut. vaj [kolmə̑kśt́ ḿeĺt́śək] śuduf [salo·ńäń palaźä] [M:Mam] (IV35) Er küsste dreimal nacheinander die arme Salonä. kolmə̑kśt́ [ḿeĺćəḱ] palat́ä M:Gor (IV428) Ich küsse dich dreimal hintereinander.
kolmə̑ćəḱ M:[?Pš] Sar [? втроём / ? zu dreien]. kaftə̑ń kolmə̑ćəḱ ńä kŕešnajt́ńä urə̑mkšńiᵪ́t́ M:Sar [Diese Armen, je zwei, je drei, klammern sich aneinander]. śiń marńäń-marńäń purə̑mkšńiᵪ́t́, kaftə̑ń kolmə̑ćək urə̑mkšńiᵪ́t́ M:Sar Sie sammeln sich in Gruppen, sie klammern sich je zwei, je drei aneinander.
kolmə̑nza M:P Ur (Adv.) [втройне] / dreifach (z.B. ponaf gedreht).
kolmə̑ńzańä M:Temn [? Dem. zu kolmə̑nza] [тройной / dreifach]. kaŕkśkat ponaj šuvańeńat, šuvańeńat, kolmə̑ńzańat (VIII308) Er dreht (sehr) feine Bastschuhschnüre, sie sind fein und dreifach.
kolmə̑ńä M (Dem. zu kolma).
kolmə̑ńav M:Alk [? kolmə̑ńä od. ? kolmə̑ń + jav] [какая-то вышивка / eine Stickerei am jäńʒ́ər 'Einschnitt vorn am Saum des mordw. Frauenhemdes'] (vgl. kolmə̑ ḱińat M:Pš Name einer Stickerei, “Drei Wege od. Streifen”).
kolmońesk E:Mar, kolmuńist E:Kal, kolmᴉ͐ńńᴉst E:Kažl, kolmońeńest E:NBajt, kolmońińest E:Kozl, kolmońińesk E:NSurk ― kolmə̑ńəst M [трое их, втроём] / sie alle drei, zu dreien. iśt́ak kolmońesk ṕŕät́ńeń ḱeŕińźe E:Mar (288) So hieb er alle drei Köpfe mit einem Streich ab. karmaśt́ kolmońesk eŕamo E:Mar (2116) Sie fingen an zu dreien zu leben. ḿejĺe kolmońesk si͔ń ḿeŕit́ E:Mar (2101) Da sprechen die drei unter sich. tuśt́ čiiḿe kargut́ ḿeĺga kaᵪuńist, kolmuńist oᵪot́ńiḱńe E:Kal (2143) Ein anderer Jäger fing an hinter dem Kranich zu laufen und ein dritter [Die Jäger begannen zu zweien, zu dreien hinter dem Kranich her zu laufen]. ńäjəź kolmə̑ńəst M Alle drei [Männer] sahen ihn.
kolmunst E:Mar, kolmu·nst E:Kad, kolmonst ~ kolmo·nst E:Atr Ba Večk, kolḿiŋkst E:VVr ― kolmə̑nct M:Pš Čemb Ur, kolmə̑·ńst M:Jurtk [три пары] / drei Paar (zusammengehörende Dinge), (E:Mar auch:) [три раза, третий раз] / dreimal, das dritte Mal; (Pl.:) kolmunstne͔ E:Mar, kolmᴉ͐ncnä͔ E:Kažl ― kolmə̑nsńä M:P [третьи] / die dritten. kolmunst ḱeḿt́ E:Mar Drei Paar Stiefel. sonʒo uĺit́ kolmonst ḱeḿenʒe͔ [E:Večk], soń uĺiᵪ́t́ kolmə̑nct ḱämənza M:Pš Er hat drei Paar Stiefel. mon raḿiń kolmunst kaŕt́ E:Mar Ich kaufte drei Paar Bastschuhe (nicht aber: kolmunst povt (“drei Paar Haselhühner“). koda kolmunst (od. kolmoćed́e) at́akšt mori͔t́, śeste͔ sak mońeń E:Mar Wenn die Hähne das dritte Mal (eig.: die dritten Hähne) rufen, dann komm zu mir! (nicht aber: koda kolmunst vatškud́iḿim, mońt́śak ḿejĺe pandi͔ja Als er mich das dritte Mal schlug, bezahlte ich mit gleicher Münze). son ijeze͔nze͔ kolmo raz śv́et́i, son godozonzo kolmunst ḱeńeŕśt́i E:Mar (136) In einem Jahre blüht er dreimal, in einem Jährchen bringt er die Früchte dreimal zum Reifen.
kolmaśt́ M:P Pš Čemb Sučk, kolma·śt́ M:Sel [Pl.] [тройня] / Drillinge.
kolmaśkat M:P [Pl., Dem. zu kolmaśt́] [тройня] / Drillinge. kolma v́eĺəń kolmaśkat (IV634) Drillinge von drei Dörfern.
kolmot́ks E:Mar VVr Gor Škud StDemk Večk Vez NSurk Jeg [третий] / der dritte (= kolmoće). usḱiḱ kolmot́ks t́ejt́eŕet́ moŕa[‑]či͔ŕes mońeń koźejkaks E:Mar (288) Bringe deine dritte Tochter an das Meeresufer, mir zur Gattin! kolmot́ks uŕińem E:Škud (VII244) (Du) meine dritte Schwägerin! kolmot́ks čuvtoś, kolmot́ks d́eŕevaś ŕizańa ṕiźolks E:StDemk (VII172-4) Der dritte Baum, der dritte Baum ist die saure Eberesche. avaŕćt́evĺi kolmot́ks t́akam E:Večk (II87) Ich könnte mein drittes Kind weinen machen. kolmot́ks t́akazo iśt́amo E:Vez (I233) Ihr drittes Kind ist so (gross). ombot́kse͔ńt́e uĺńeś kojḿeze͔, kolmot́kse͔ńt́e (v́ežińćeńt́e) ĺevšḱeŕ E:NSurk (III324) Dem anderen wurde dessen Wurfschaufel, dem dritten, dem jüngsten, Lindenbast (zuteil). kolmo·t́ks para·sońt́: rućat, paĺat E:Jeg (198) Mit dem dritten Paare: Leinwandmäntel, Hemden. — [Vgl. kolmoće (unten)].
kolmot́śe ChrE E:Mar Gor VVr, kolmoći E:Hl ― kolmə̑t́śɛ̆ ChrM, kolmə̑ćä M: Sučk [третий] / der dritte. kolmoćeń [ĺemze͔] norońǯočk E:Mar (1226) Das dritte [Vogeljunge] heisst Lerche. kolmoćeś susti͔ ḿišaraso E:Mar (214) Die dritte näht mit Flittersilber. kolmoćet́ńeń poladoń kaŕast E:Mar (249) Die dritten haben zusammengestückte Rücken. kolmoće či͔ste͔ juti͔t́ oṕet́ kali͔ń kundi͔t́ńe E:Mar (2107) Am dritten Tage fahren die Fischfänger wiederum vorüber. oščo kolmoći si͔ŕńiń ṕŕäv́ij moń polam E:Hl (178) Eine dritte (gibt es) noch, meine Gemahlin mit goldenem Verstand. vaj son aᵪuldaś kolmoćeń ṕeĺev E:Gor (VII236) Er schwang (sie) nach der dritten Richtung. | kolmə̑ćä šińä· M:Sučk [позавчера] / vorgestern.
kolmot́śed́e ChrE E:Mar Vez, kolmᴉ͐ćid́ä ~ kolmᴉ͐ćᴉd́ä E:Kažl ― kolmə̑ćeda M:P, kolmə̑ćəd́ä M:Čemb (Abl.) в третий раз / zum dritten Mal. kolmoćed́ejak iśt́a čačś E:Mar (2105) Auch das dritte Mal gebar sie so.
kolmə̑čəs M:P Pš Čemb (Ill.), kolmə̑čəś M:Sel, kolmə̑ćə šiś M:Ur, kolmə̑ć šiś M:Jurtk третьего дня / vorgestern.
kolmoćińe E:Sar (Dem. zu kolmoće) [третий / der dritte].
kolmoćenst E:Atr Večk, kolmo·ćenst E:Ba, kolmoćiŋkst E:VVr ― kolmə̑·ćəńst M: Jurtk [третья пара] / drittes Paar. sonʒo uĺit́ kolmoćenst ḱeḿenʒe͔ [E:Večk] Er hat noch ein drittes Paar Stiefel.
kolḿi·ćḱä M:P Čemb Sel [все три] / alle drei. i [sävəźəń ńä kolḿi·t́śḱä śt́iŕʿńəń] marʿtə̑nza [M:Mam] (IV857) Und er nahm die drei Mädchen mit. kodak jafə̑t́ś bajd́əksə̑nza, śäźəźń [kolḿi·t́śḱä] pŕät́ńəń M:Sel (IV811) Als er mit seinem Knüttel schlug, riss er alle drei Köpfe ab.
kolmunzams E:Mar Kad, kolmonzams E:Atr SŠant Večk, kolmo·nzams E:Ba, kolḿiŋzdamks E:VVr ― kolmə̑nzams M:P Pš Čemb Sučk Ur Jurtk троить, вить (верёвку) втрое, сучить (нитку) втрое / verdreifachen, (Seil) dreifach drehen, (Zwirn) dreifädig zwirnen, eine Schnur drillen (E:Atr VVr Kad Ba Večk M:Pš Čemb Sučk Ur Jurtk); [вдевать третью нитку] / einen dritten Faden einziehen, eindrehen (M:P). ḿeźe sov́i paro-čiś, kolmoń ḱirda kolmonzi͔ḱ E:SŠant [Was an Gut einkommt, mache es dreifach!].
kolmə̑nzań M:P Pš [Part. zu kolmə̑nzams] [тройной, втройне сделанный] / dreifach (gedreht, gemacht). t́ä ṕiksś kolmə̑nzań M:P Dieses Seil ist dreifach (gedreht) (vgl. ńä ṕiksnä kolmə̑nzańńət M:P Diese Seile sind dreifach (gedreht)). kolmə̑nzań ṕiks ḱäcə̑nza M:Pš (IV749) [Er hat] ein dreifaches Seil in seiner Hand. kolmə̑nzań karkssa [śomań] pondaźä [M:?Kr] (IV79) Mit einem dreifachen Gürtel erwürgte sie Sjoma.
kolmə̑nzańńä M:P [? Dem. zu kolmə̑nzań] [тройной] / dreifach. ńä ṕiksnä kolmə̑nzańńat Diese Seile sind dreifach (gedreht) (vgl. t́ä ṕiksś kolmə̑nzań Dieses Seil ist dreifach (gedreht)).
kolmə̑nzaftə̑ms M:P (Kaus. zu kolmə̑nzams) [(? заставлять) утраивать] / verdreifachen [? lassen]; [(? заставлять) сучить втройне] / dreifach zwirnen [? lassen].
koloba E (= topa) ― koloba M:P [маслянистая жидкость для каши / die ölige Flüssigkeit, die man noch dann aus dem Hanf bekommt, wenn das eig. Öl schon ausgepresst worden ist; sie wird zum Brei verwendet]. — Russ. колоб.
koloda E:Mar Petr SŠant ― kalo·da M:P (Gen. -ń) [? колода карт / ? Spiel Karten] (E:Mar); колода (в чём кормят лошадей) / Futterkasten (woraus die Pferde gefüttert werden), Krippe (E:Petr); [водопой (для лошадей)] / Pferdetränke (E:SŠant); [корыто, лохань] / Trog, Mulde (gross) (M:P). ĺijasta [kalmśiĺt́] kolodasa E:Petr (VIII224) Bald wurde (der Verstorbene) in einer Pferdekrippe begraben. karan estə̑nza (tumə̑sta) kafta kalo·dat M:P Ich höhle daraus (aus der Eiche) zwei Tröge. | koloda-ṕe E:SŠant [корыто] / Trog; [? колода] / ? Block. koloda[‑]ṕe alov mon ṕizi͔ńem purnasa (II24) Ich richte mein Nest unter dem Troge her. | koloda-pulct E:Petr [“сноп хлебного ларя”] / “Grubengarbe”. śuri͔ń ṕivcumsta-šešḱemsta kaci͔ź ejeń [ḿejeĺćḱe pulcti͔ńt́] – “koloda[‑]pulct”, “śupav pulct” – ḱekšse͔ź avńas (VIII108) Wenn man Getreide drischt und stampft, wird die allerletzte Garbe – “Kornkastengarbe” oder “Reichtumsgarbe” – verborgen in der Darre zurückgelassen. | snav-kalo·da [M:?P] [корыто для гороха] / Erbsentrog. — Russ. коло́да.
kalo·dańä M:P (Dem. zu kalo·da).
kalo·dafks M:P (Gen. -ə̑ń) [древесина для корыта] / Trog-Material, Holz für einen Trog.
kolodńik E:Mar [арестант] / Arrestant. — [Russ. коло́дник].
kolotka E:Mar Večk Petr ― kalo·tka M:P Kr, koltka M:Gor, kolo·tka M:Jurtk [колодка] / Leisten (M:P: [для сапог, лаптей] / für Stiefel, Bastschuhe) (E:Mar Večk M:P); [деревянная стелька лаптя] / hölzerne Einlegesohle des Bastschuhes (M:Jurtk); [колодки] / Fussblock (E:Petr); Halsgabel (beim Schweine) [E:?Večk]; Stirnbrett (beim Ochsen, bei der Kuh) (M:P Kr); [западня] / Falle (= tufks M:Pš) (E:?Gor M:?Gor). omboće lomań [kundaśt́, čavśt́] kolotkas, usḱiź petrovske͔jev E:Petr (VIII72) Ein anderer Mann wurde festgenommen, in [den] Fussblock gelegt und nach Petrovsk gefahren. pŕazə̑n [putə̑ĺəd́ä ṕäšəń] kalo·tka [M:Mam] (IV552) Dann hättet ihr mir ein Stirnbrett aus Lindenholz an den Kopf legen sollen. | če͔jeŕiń (čejeŕiń) kolotka E:Mar, če͔jeŕeń kolotka E:Večk [мышеловка] / Mausefalle. | gabŕa-kolotka E:Mar ― grabĺä-kalotka M:P [колодка грабель / Harkenhaupt]. | kundamo-kolotka E:Mar [ловушка] / Falle. | panǯuma-kolotka E:Mar [замо́к] / Schloss. | ṕiśt́ä-kolatka M:Sučk [западня, снаряд для ловли (вообще)] / Falle, Fanggerät (im allg.). — Russ. коло́дка.
kolokol E:VVr [колокол] / Glocke. mon vaĺǵe·j maksa·n ko·lokol (II341) Ich gebe (dir) eine Glockenstimme. — [Russ. колокол].
*kə̑lə̑ko·ĺńä M [колокольня] / Glockenturm. pə̑ka·ś pańasa, śurə̑nzə̑n [ḱeməń vajǵeĺ-ṕet] sati͔št́. – kə̑lə̑ko·ĺńasa pajkś (IV664) Der Ochse ist in einer Sauna, seine Hörner reichen zehn Wersta hin. – Die Glocke im Glockenturm. — [Russ. колоко́льня].
kolos ChrE E:Mar Ba [?NSurk] (Gen. E:Mar kolozi͔ń), koloz E:VVr ― kolas M:P Pš Kr Čemb (Gen. M:P kolazə̑ń) [колос] / Ähre (M:Pš: [обмолоченный] / gedroschen). aži͔jaška olgozo, ṕivci͔ma ćotmarška kolozozo E:Mar (1232) Sein Stroh ist gross wie eine Fiemerstange, seine Ähre ist gross wie der Arm am Dreschflegel. kasomovat oźimt́ tuśt́, če͔ŕ[‑]ṕeńevat kolost tuśt́ E:Mar (1150) Auf deinem Wirbel ist eine Wintersaat hervorgekommen, am Ende deines Haares sind Ähren hervorgekommen. [šoŕäś] kolast [iŋgəĺənza] putś kośk [alašań pŕä·] [M:Mam] (IV882-3) Er mischte Ähren und setzte ihm einen dürren Pferdekopf vor. | koloz-kardo E:Večk Is, koloź-kardo E:MKka [амбар для мякины] / Spreukammer (an der Tenne) (= śuva-kudo). — Russ. колос.
kolosḱe E:Mar Večk ― kolasḱä M:P (Dem. zu kolos) [колосок] / Ähre. už kolosḱeze͔ kuvaka E:Večk (II59) Seine Ähre ist lang.
kološa E:Škud [галоша] / Galosche. — [Russ. гало́ша].
kolot́ams E:Mar, kolotamks E:VVr [колотить, бить] / klopfen, [schlagen]. | ĺon kolot́ams E:VVr [колотить лён (вальком) / den Flachs (mit einem Bleuel, Schlegel) bleuen]. čav́iḿiź, kolot́iḿiź, ṕeŕestol laŋks aci͔ḿiź. – ĺoni͔ń kocti͔ś E:Mar (260) Man hat mich geprügelt, man hat mich gestochen [geschlagen], man hat mich auf den Altar gebreitet. – Die Leinwand. a ḿiń ĺonośt́ kolot́ińeḱ E:VVr (II51) Wir klopften den Flachs (mit dem Bleuel). — [Russ. колоти́ть].
koloźńa E:Večk, goluźńa E:Kal ― kalo·źńä M:P (Nom. Pl. kalo·źńat), kolaźńä M:Sel колозни / Türchen im Waldbienenstock, mit dem der Eingang verschlossen wird (= dolžija E:Kal). — [Russ. коло́зня].
kalo·źńäńä M:P (Dem. zu kalo·źńä).
kolpa·k E:Ba ― kalpa·k M:P Čemb Kars Temn [женская холщёвая шапка] / bei Frauen eine Art Mütze aus Leinwand, worauf die šli͔ga·n [Haube] gesetzt wird (andere Darstellung: zuerst kolpak, dann olośńik [Haarbinde od. Kopftuch], dann šli͔gan, wird mit den hinten befindlichen Bändern festgebunden) (E:Ba); колпак / Kindermütze; [мужская старинная холщёвая шапка] / bei Männern eine altert. Mütze aus Leinwand, am unteren Rande kuma·ć [roter od. blauer Baumwollstoff] (M:P). fḱäńäćəń šavə̑ń, kalpa·kə̑nc śäv́əń M:Ins (IV246) Ich habe dein Einziges (Kind) umgebracht, ich habe ihm seine Mütze genommen. ḿeĺganza jakaj tatarń ćora ‒‒‒ naraf pŕä-pona ĺiv́śi kalpa·ksa M:Kars (IV209) (Da) geht ein Tatar ihr nach, ‒‒‒ mit geschorenem Haar, mit einer schweissigen Mütze. śijäń kalpak pŕasə̑nza M:Temn (VIII386) Er hat ‒‒‒ eine silberne Mütze auf seinem Kopfe. kalpakə̑ks valʿtə̑ź ṕeŕf́ šäjaŕńänzi͔n M:Pičep (VIII264) Wie eine (Schlaf)mütze (einen Helm) liess man sein dichtes Haar herabfallen. — [Russ. колпа́к (< tat.)].
kalpa·kə̑ńä M (Dem. zu kalpa·k) [ночной колпак / Schlafmütze]. [aĺäś jolmańä], akša [kalpa·kə̑ńä]. - t́alə̑nda [ṕeńo·kś] (IV614) Der Mann ist klein, er hat eine weisse Schlafmütze. – Der Baumstumpf im Winter.
koltams E:Mar Jeg [прыгать на одной ноге] / auf éinem Fusse hüpfen (E:Mar); прихрамывать / hinken (E:Jeg).
koltaj E:Večk Jeg [хромой, хромоногий] / Hinkender, Hinkebein. vaĺm alga jutaś koltaj E:Večk (I453) Unter dem Fenster ging ein Hinker vorbei. vaj koltaj, koltaj, jokoltaj E:Večk (I452) Ach, Hinker, Hinker, Hinkebein! čamo·ro kolta·j [jokoltaj] E:Jeg (1100) Der Lahme hinket und hinket [richtiger: Ein lahmer Hinker, ein Hinkebein!].
koltaźev́ems E:Mar (Inch.) [начать прыгать на одной ноге] / mit éinem Fusse aufzuspringen anfangen.
koĺ M:P Pš, goĺ M:Temn Atjur Bar Pičep (Adv.) [много, очень] / viel, sehr (M:P); [как (много), как (сильно) / wie (viel), wie (sehr)] (M:Pš); всегда / immer (noch) (M:P Temn). koĺ avaŕd́i M:P Er weint bitter (sehr). goĺ vancə̑ń, son ṕeŕf́ [šarsə̑ń] M:Temn (VIII276) Stets bewacht er sie und geht um sie herum. šińek[‑]v́eńek goĺ paraza M:Atjur (VIII362) Es soll Tag und Nacht stets bähen. iĺät́ madi͔ śt́apańń annaś, goĺ avaŕd́i[‑]koĺgə̑ńd́i M:Bar (VIII290) Abends legt sich Stjapans Anna schlafen und weint stets und vergiesst Tränen. šava suśeksa, goĺ v́eŕ potmə̑sa M:Pičep (VIII286) Im leeren Getreidekasten, ganz in Blut (mit Blut bedeckt). | koĺ maźi M:Pš [очень красивый] / sehr schön. śt́aka, vatta, koĺ ćeb́äŕan, koĺ maźijan [Steh auf, schau mal, wie hübsch ich bin, wie schön ich bin!]. — [Vgl. russ. голь u. коль].
koĺams E:Gor [ласкать, баловать, изнеживать / hätscheln, verhätscheln, verwöhnen; ? жалеть / ? beklagen]. äśiń [sä͔ŕńem] lažasa, äśiń [sä͔ŕńem] koĺasa! (VII98) Ich beweine meinen eigenen Körper [= mich], ich beklage meinen eigenen Körper! — [Vgl. kaĺams. – ? Russ. холить].
koĺańd́ems ~ koĺeńd́ems E:Večk, koĺä·ńd́ems ~ koĺä·ńd́ims E:Ba ― koĺä·ńd́əms (koĺəńd́əms) M:Sučk избаловать / hätscheln, verhätscheln, verwöhnen (E:Ba Večk M:Sučk); избаловаться / verwöhnt werden (E:Večk); шалить, дурить / ausgelassen sein, Possen treiben (E:Ba M:Sučk). — [Vgl. koĺems: koĺəńd́əms].
koĺańćems E:Večk [? Frequ. zu koĺańd́ems] [баловать, изнеживать] / hätscheln, verwöhnen. ḿejs vaśkavsi͔ŋk moń se͔ŕińem, ḿejs koĺańćsi͔ŋk moń ruŋǵińem (II90) Warum hätschelt ihr mich (eig.: meinen Leib), warum verwöhnt ihr mich?
koĺańćt́ams ~ koĺeńśt́ems E:Večk, koĺä·ńćt́ams E:Ba [? Kaus. zu koĺańd́ems] избаловать / hätscheln, verwöhnen.
[koĺća] koĺt́śa ChrE E:Mar Petr Kozl StŠant SŠant, koĺśa E:Is, goĺća E:Sl ― koĺəćä M:Sel кольцо / Ring. kavto koĺćat, kavto ṕet́, kunčkasost esḱe. - vasoń ṕejeĺt́ńe E:Mar (233) Zwei Ringe, zwei Enden, in ihrer Mitte ist ein Nagel. - Die Schere. t́eda ḿejĺe od́eŕvaś kaźe t́ejt́eŕ [pakšińińt́iń] koĺća di͔ ĺenta E:Petr (VIII68) Darauf schenkt die junge Frau dem Mädchen einen Ring und ein Kopfband. śijań koĺćasońt́ sodoź śijań ajgor E:Kozl (III74) An den silbernen Ring ist ein silberner Hengst gebunden. lavćat ṕešḱećt́, jalgańakaj, mazi͔ goĺćada E:Sl (VII176) Die Wandbretter füllten sich, Freundin, mit schönen Ringen. | koĺća-paŋgo E:Mar [круглый чепчик] / ringförmige Haube. | koĺća-ṕiŕa E:Ba [связка колец / Ringschildchen]. t́äjᵪ́t́iŕ, t́äjᵪ́t́iŕ, para t́äjᵪ́t́iŕ ńef́t́ekaja koĺćeńet! koĺća[‑]ṕiŕäń ńef́t́eźä (VII434) “Mädchen, Mädchen, (du) schönes Mädchen, zeige deine Ringe!” Sie zeigte das Band mit den Ringen. | kota-koĺća E:Mar [пряжка (собств.: кольцо) башмака] / Schuhring. zoŕa[‑]t́eštḱet́ ti͔ńḱ kota[‑]koĺćaŋk (1158) Das Abbild der Morgenröte [lieber: (Wie) Morgensterne] sind eure Schuhringe. | oka-koĺt́a [E:Šir] [пряжка, окаймлённая мишурой / mit Flittergold umrandete Spange]. oka·[‑]koĺt́a·ks ṕiŕi·ź, bojar-a·vat, karda·zunuk (II417) Ringsum, Bojarinnen, ist unser Hof umzäunt. — Russ. кольцо́.
koĺśińe E:VVr, koĺćeńä E:Ba (Dem. zu koĺća, koĺśa) id. t́ejt́eŕiń surksḱe koĺśińet́ E:VVr (II333) (Wie) ein Mädchenring [ist] dein Griff [an der Ofentür]. ńef́t́ekaja koĺćeńet! E:Ba (VII434) Zeige deine Ringe!
koĺəćäńä M:Sel (Dem. zu koĺəćä) id.
koĺiška E:Mar, koĺička E:Večk [кружок, волчок, колечко] / Scheibchen, Kreisel, Ringlein (vgl. oska). si͔ŕńeń koĺičkat tataroń ćorań kud́ŕanzo E:Večk (I459) (Wie) goldene Ringlein sind des Tatarenjungen Locken. — [Russ. коле́чко].
koĺems E:Mar Atr VVr Bug Večk Bag, koĺe·ms E:Ba ― koĺəms M:P Čemb Sučk Jurtk расколоться / zerbrechen (E:Mar M:P Čemb Sučk); [тереться до крови] / sich wund scheuern (E:Mar); изгадиться, испортиться / verderben, verdorben werden (E:Atr VVr Ba Večk M:P Jurtk Sučk Bar); [сгнить] / in Fäulnis geraten (E:Večk M:Sučk Jurtk); [расстроиться (живот)] / sich den Magen verderben, Durchfall bekommen (E:Ba M:P); избаловаться / verwöhnt werden (M:Čemb). v́e·d́arkaćä koĺi, šabaćä kuli͔ M:P (IV737) Birst [im Traume] dein Eimer, wird dein Kind sterben. kukšəńńä·ś kańńi, kańńi v́et́t́ ti͔ koĺi M:P Der Krug trägt und trägt das Wasser und (endlich) zerbricht er (dabei). ṕekəś koĺś M:P Der Magen wurde verdorben (durch übermässiges Essen). toń [jakaft́śä koĺəza] M:P (IV512) Möge dein Gang schlecht werden! vaśät́ śed́ijəc koĺəza M:P [Möge dem Gatten (od. der Gattin) das Herz brechen!]. uma·ŕś, sə̑və·ĺś koĺś M:Jurtk [Der Apfel wurde überreif (edelfaul), das Fleisch geriet in Fäulnis]. toń kuvalma, uŕkaj, koĺiń[‑]kaladi͔ń [E:Bug] (V476) Deinetwegen, Schwägerin, bin ich in die Irre gegangen. mastoroś koĺi[‑]kaladi͔, śeste͔ t́e tolstońt́ mon ĺiśan [E:Bug] (V122) (Wenn) die Welt untergeht, dann werde ich aus diesem Feuer herauskommen. vaj karman t́ese͔ palomo mastoroń koĺems[‑]kaladoms [E:Bug] (V122) Ich werde hier verbrennen bis zum Untergang der Welt. sato·zo t́eŋk masto·roń ko·ĺems[‑]ka·ladoms! E:Večk (II510) Möge es euch bis zum Weltuntergang genügen! koĺd́an[‑]kalattan E:Bag (VI140) [Wenn wir] uns verletzen. | koĺims-palums E:Kad [желать особенной пищи (беременная)] / Verlangen nach besonderen Speisen haben (eine schwangere Frau).
koĺi-pali͔ E:Atr VVr Ba Kad Večk Is [беременная, имеющая особенное пристрастие к чему-н.] / eine schwangere Frau, wenn sie eigentümliche Begierden hat.
koĺkšne͔ms E:Mar, koĺkšńems E:Ba Večk (Frequ. zu koĺems) [ломаться, портиться / zerbrechen (intr.), verdorben werden].
koĺńems E:Mar Večk Kozl, koĺńemks E:VVr, koĺńims E:Kad Kal ― koĺəńd́əms M:P Kr Sučk, koĺńd́əms M:Čemb, koĺńəms M:Jurtk (Frequ. zu koĺems, koĺəms) [быть избалованным] / verwöhnt sein (E:Mar); [придираться, упрямиться, расплакаться] / nörgeln, trotzig weinen (E:VVr ?Kad); [неистовствовать, бесчинствовать] / toben, Mutwillen treiben (E:Večk Kozl Kal M:P Čemb Sučk Jurtk); [ломаться (напр. стекло)] / zerbrechen (intr.) (z.B. das Glas); (von Esswaren:) [портиться] / verderben (intr.) (M:Sučk); [баловать(ся), ласкать(ся)] / verwöhnen, verhätscheln (E:Kad). davaj, od t́ejt́eŕ, koĺńit́an! E:Večk (I440) Komm schäkern, junges Mädchen! karmataŋk ḿiń ńej koĺńeḿe ńej E:Kozl (I52) Wir werden [einander] kosen. ińe-v́ed́ koĺńi ḿeńks maro E:Kozl (III150) Das grosse Wasser spielt (балует) leise. šabat́ńä koĺend́išt M:P Die Kinder toben. meźsa koĺəńd́at, śasa tokavat M:P (IV700) Womit du spielst, damit verletzt du dich. śed́ic koĺəńd́i M:Kr [Ihm bricht das Herz]. - [Vgl. koĺams: koĺańd́ems].
koĺńima E:Mar Hl Šokša [игра (действие), возня / das Spielen, das Tummeln (E:Šokša); балующий / “verzärtelnd, Verzärtler” (E:Mar Hl)]. ṕekše͔[‑]roščaś, avakaj, pokš rod́ńäń koĺńimat́ńe uŕät́ńe E:Mar (1176) Der Lindenhain, Mütterchen, sind die jungen Frauen, die Verzärtlerinnen in der grossen Verwandtschaft. iĺadu ṕäĺ vaśkamuń ĺeĺäń [ḿeĺńed́e], uŕäń koĺńima [ḿeĺńed́e]! E:Hl (1164) Fürchtet nicht das Gemüt meines Bruders, des Verzärtlers, das (mich) verzärtelnde Gemüt meiner Brudersfrau! v́ečḱiĺiźe kavraj kudusa eščimat́, uĺińt́asa koĺńimat́ E:Šokša (VII440) Kavraj liebte es, zu Hause zu bleiben (sein), das Eigentum hier zu betreuen (hegen, pflegen).
koĺńiḿińe E:Mar (Dem. zu koĺńima) [балующий (ласк. слово)] / ‹Verzärtler” [Kosew.]. [koĺńiḿińem] uŕińem, iĺado šaga ši͔pkasto (1170) Meine Schwägerinnen, Verwöhnerinnen, macht nicht so schnelle Schritte! oᵪ [vaśkaḿińem] ĺeĺińem, oj [koĺńiḿińem], ĺeĺińem (1220) Ach, Brüderchen, das mich verwöhnt hat, o, Brüderchen, das mich verzärtelt hat.
koĺńevks E:Mar Večk, koĺńe·vks E:Ba [избалованное создание] / verwöhntes Geschöpf (E:Mar); избалованный / verwöhnt (E:Ba Večk).
koĺńevksḱe E:Mar [StKut] [избалованное создание] / verwöhntes Geschöpf. v́eĺeń[‑]śadoń son nuźaksḱe, mastor-laŋgoń son koĺńevksḱe [E:StKut] (V326) [Sie ist] die (grösste) Faulenzerin des ganzen Dorfes, das verwöhnteste Geschöpf auf Erden. | koĺńevksḱeste͔ E:StMokl [(Adv.) избалованно, балующе / verwöhnt, verwöhnend]. ańiĺkasto t́e ṕijama son kastoź [? -aź], koĺńevksḱeste͔ t́e ṕijama son t́iŕaź (V204) Diese Pijama war verwöhnt aufgezogen worden, diese Pijama war als verwöhntes Kind aufgenährt worden.
*koĺəŋkšńəms (: koĺeŋkšńan, -i) M:P (Frequ. zu koĺəńd́əms).
koĺńevt́ems E:Mar NSurk Jeg, koĺńeft́ems E:Atr Večk Is [Vez] (Fakt. zu koĺńems) избаловать / verwöhnen, verhätscheln. koda se͔ŕenʒe͔ savań t́eŕuša jakavsi͔, koda ruŋgonʒo savań t́eŕuša koĺńevsi͔ E:Vez (I383) Wie kleidet sich Savas Terjuscha, wie schmückt sich Savas Terjuscha? iśt́a jakavsi͔ ‒‒‒ se͔ŕńende͔, iśt́a koĺńivsi͔ ‒‒‒ ruŋgondo E:NSurk (I387) [Er] kleidet sich so, [er] schmückt sich so. už ḿejś, avakaj, moń koĺńivsamak, už ḿejś, avakaj, ańiĺasamak E:Jeg (II557) Oh, Mutter, was hegst du mich, oh, Mutter, was pflegst du mich?
koĺćems ~ kolćems E:Mar (nach P. Frequ. von kolams; der Bed. nach doch lieber von koĺems) [проявлять исключительную заботу (успокаивать, унимать)] / “bestens pflegen” [beschwichtigen, beruhigen] (= koĺńims). laćan, laćan, jalgaj[‑]dugaj, son a laćev́i, kolćan, kolćan, jalgaj[‑]dugaj, son a kolćev́i (12) Ich versuche, liebe Freundin, für ihn bestens zu sorgen, es gelingt nicht, ich versuche, liebe Freundin, ihn bestens zu pflegen, ich richte damit nichts aus [richtiger wohl: Ich versuche und versuche, liebe Freundin, ihn zu beruhigen, er lässt sich nicht beruhigen, ich versuche und versuche, liebe Freundin, ihn zu beschwichtigen, er lässt sich nicht beschwichtigen].
*kolćev́ems E:Mar (Refl. zu koĺćems) (s. das obige Beispiel).
koĺt́amks E:VVr [(ис)портить (напр. пищу)] / verderben (z.B. ein Gericht); (с)ломать / brechen. iĺi śijatta śeĺḿińeń, iĺi koĺt́a pŕev́ińeń (II401-2) Mache mich nicht neidisch, verwirre nicht meinen Verstand (d.h.: Tue nach meinem Sinn)!
koĺeft́ems E:Večk, koĺf́t́ims E:Kad (Kaus. zu koĺems) [(ис)портить] / verderben, verpfuschen (E:Kad). kojḿit́ koĺf́t́izä͔ E:Kad Er verdarb (verpfuschte) die Schaufel (ein schlechter Schnitzer).
koĺǵems ChrE E:Mar Večk Bag, koĺǵemks E:VVr ― koĺgəms ChrM M:P Sel Jurtk [капать, течь, сочиться] / triefen, rinnen, sickern; [иметь пробоину, течь] / leck sein, lecken. posudaś koĺǵi E:Večk Das Gefäss leckt. ćućovoń kuvalt ḿed́ńeze͔ koĺǵi E:Bag (I31) Die Triebe entlang fliesst sein Honig. v́ije·t́ ḱe·cte͔ń pokš su·rston ej ču·d́i tuža· oi·ńet́, ej ko·ĺǵi ašo· lovsi͔·ńet́ E:VVr (II390) Aus meiner rechten Hand, von meinem Mittelfinger rinnt deine gelbe Butter, fliesst deine weisse Milch. paŕńäś koĺǵi M:P Das Fässchen leckt. v́et́ś koĺǵi paŕńäńasta M:P Das Wasser sickert aus dem Fässchen. kut́ś koĺǵi M:P Das Haus[dach] lässt Wasser durch. ṕiźəmsta v́äŕi af vanə̑ndi͔št́, kutś koĺgəḿä tuj M:P (IV724) Wenn es regnet, sieht man nicht nach oben hin, (sonst) beginnt das Haus Wasser durchzulassen. ḱeluś koĺǵi [M] Die Birke weint. kosa ḱiŕilaś avaŕd́i, koĺǵi? M:Sel (IV393) Wo weint Kirila, wo vergiesst er Tränen?
koĺǵi [M:?P] [текущий, капающий] / rinnend, triefend. avaŕd́i kuca koĺǵi ḱeluńäś (IV392) Im Trauerhause ist sie (wie) eine rinnende Birke.
koĺǵevks E:Jeg капля / Tropfen.
koĺǵeńems E:Mar, *koĺǵeńd́ems E:Jeg [? < moksch.] ― koĺgəńd́əms ChrM M:P Sel (Frequ. zu koĺǵems usw.) [капать] / triefen. ton [ḿejś] ava·ŕd́at, d́ŕiga·, koĺǵi·ńd́at? E:Jeg (1102) Warum weinst du, Driga, warum vergiessest du Tränen? uš koso·, koso· d́ŕiga·ń koĺǵi·nd́i? E:Jeg (1102) Wo, wo vergiesst Driga Tränen? ḱi ńeji·źe d́ŕiga·ń koĺǵińd́imado? E:Jeg (1102) Wer sah Driga Tränen vergiessen? kosa avaŕd́i, koĺgəńd́i M:Sel Wo weint er, vergiesst er Tränen?
*koĺgəŋkšńəms (: koĺǵeŋkšńan, -i) M:P (Frequ. zu koĺgəńd́əms).
koĺkśems E:Mar (Frequ. zu koĺǵems).
? koĺǵevoms E:Mar [нестись (о воде) / getragen werden (vom Wasser)] (= ujems).
koĺǵev́t́ems E:Mar – *koĺkft́əms (: koĺkft́an, -i) M:P, *koĺgə̑ftə̑ms M:Jurtk (Kaus. zu koĺǵems) [выпускать] / fliessen lassen, [?] flössen (E:Mar M:Jurtk); [капать, лить по каплям (напр. лекарство)] / tropfen, (ein)tröpfeln, (ein)träufeln (z.B. Arznei) (M:P).
*koĺkfńəms (: koĺkfńan, -i) M:P (Frequ. zu koĺkft́əms).
*koĺkfńəkšńəms (: koĺkfńekšńan) M:P (Frequ. zu koĺkfńəms).
koĺi ChrE E:Mar Hl VVr Večk NBajt NSurk SŠant Jeg, koĺä E:Ba, kᴉ͐ĺi E:Kažl ― kə̑ĺi ~ kəĺi ChrM, koĺi ~ kəĺi ~ kuĺi M:P, kə̑ĺi M:Čemb, kuĺi M:Temn если, коли / wenn (= eśt́eĺi M:P) (ChrE E:Mar Kažl Večk NSurk SŠant ChrM M:P Čemb); когда? / wann? (E:VVr Ba Večk NBajt SŠant Jeg); как / wie (E:Hl). nu, ńej, koĺi ḱiskanzo jomaśt́, sońćinze͔jak kodajak jomavca E:Mar (2122) Nun, jetzt, wenn einmal seine Hunde verlorengegangen sind, werde ich auch ihn selber irgendwie umbringen. kᴉ͐ĺi raŋgumda at lotkat dᴉ͐ ṕiška·dumda, lazdan E:Kažl (III295) Wenn du nicht mit dem Rufen und Schreien aufhörst, reisse ich (dir den Bauch) auf. koĺi udat, ozak E:Večk Wenn du schläfst, wache auf! koĺi sajsazo ruz aj mastorom E:NSurk (I93) Wenn der Russe mein Land nimmt. koĺi mon uĺan śv́et laŋkso mon živńe E:SŠant (I258) Wenn ich am Leben bin in der Welt. kuĺi numə̑lʿńä kurə̑k akšə̑lgə̑di͔št́, kurə̑k lov praj M (IV723) Wenn die Hasen früh weiss werden, wird früh Schnee fallen. kudə̑ń putə̑msta matkat́i kšit́ sotńišt́, śaməĺd́ä ḱersaź, kə̑ĺi kuntf praj (kši), af pars M (IV727) Wenn man ein Haus baut, bindet man ein Brot an den Tragbalken, dann schneidet man den Faden ab; wenn das Brot mit der Rückseite nach oben fällt, bedeutet das nichts Gutes. kuĺi t́afta dasadamajt́ M:Atjur (VIII362) Da du mich so gehärmt (beleidigt) hast. a koĺä mońä·ń tov moĺems E:Ba [Ich habe keine Zeit, um dorthin zu gehen]. a jutko mońe tozoj moĺeḿe, a koĺi mońe śimḿe – jarcamo E:Večk [Ich habe keine Zeit, um dorthin zu gehen, ich habe keine Gelegenheit, um zu trinken und zu essen]. vaj koĺi ńesi͔ń mon ṕiže kakan E:NBajt (II92) Ach, wann werde ich meine kleinen Kinder wiedersehen? koĺi ńej son si͔ ḿińek t́et́amok? E:SŠant (II100) Wann kommt er nun, unser Vater? koĺi mon a avaŕd́an, koĺi mon a čumurdan? E:Hl (180) Wie sollte ich nicht weinen, wie sollte ich mich nicht grämen? | eŕva koĺi E:Večk во всякое время / zu jeder Zeit, immer. | koĺi-koĺi E:Večk, koĺä-koĺä E:Ba иногда / bisweilen. | koĺijak E:Mar VVr Večk Jeg, koĺeja·k E:Ba когда-нибудь / jemals; иногда / bisweilen; (mit Neg.) [никогда] / niemals. koĺijak a si͔ E:VVr Er kommt niemals. | koĺis E:VVr Večk [“Ill.”] до какого времени? / bis zu welcher Zeit? koĺis a sat? E:VVr Wie lange wirst du nicht kommen? — Russ. коли.
koĺija E:Mar (Gen. ‑ń) [кол в изгороди] / (Zaun‑)Stange. čavo kardazi͔ń koĺijat (1150) [Sie sind wie] Pfähle auf einem öden Hofe. — Russ. кол.
koĺijaks E:Mar [материал для кольев в изгороди] / Zaunholz, Material für eine Zaunstange.
koĺina E:Mar ― kaĺe·na M:Patra Čemb Sel [племя, род] / Stamm, Geschlecht (E:Mar M:Patra Sel); [колено] / Knie (M:Čemb). vańäń aŕinaś, ruzə̑ń kaĺe·naś M:Patra (IV179) Vanjas Arina, von russischem Stamme! tatarń maŕi·naś, bajarń kaĺe·naś M:Sel (IV235) Die tatarische Marina, die aus bojarischem Geschlecht! ruzə̑ń kaĺe·naś tatarə̑ń v́eraś M (IV203) (Er war) einer von russischem Stamm, von tatarischem Glauben. — Russ. коле́но.
koĺiŋka ~ końilka E:Mar [?Hl] (Gen. ‑ń), koĺinka E:Atr Sar, końil̀ka ChrE, końilka E:VVr, koĺe·ńka ~ końeĺka E:Ba, końeĺka E:Petr, końiĺka E:SŠant ― koĺəŋka M:Katm колено, коленка, коленко / Knie. ńej koĺiŋkava poĺanań puŕejze͔ E:Mar (138) Bis an die Kniee reicht das Queckengras der Waldwiese. końeĺka v́id́ga si͔ŕńisa E:Ba (VII410) Sie ist bis ans Knie in Gold. uśkse͔ tapardaś końiĺkanzo E:SŠant (I82) Mit Draht waren seine Knie umwickelt. uk końiĺkava ṕezni͔ bolotas E:SŠant (I193) Er versinkt bis zu den Knien in Sumpf. pakšat́ńiń t́at́at́ńe-avat́ńe końeĺka laŋksa (puĺźaź) jaḱit́ pakšań śormaĺićat́ńiń ḿeĺga E:Petr (VIII152) Die Eltern der Kinder gehen (gingen) niederkniend hinter den Einschreibern der Kinder her. vanə̑maka, t́et́kańäj, koda ščań[‑]kaŕäń, naŕažań koĺəŋkava safjonca M:Katm (IV461) Sieh mich an, Vater, wie ich mich gekleidet und geschmückt habe, bis zu den Knien in Saffian. | koĺe·ńka-alks E:Ba подколенок, подколенье / Kniekehle. | koĺinka-ḿeńevks E:Atr id. | końilka-pŕa E:VVr головка [коленная чашка] / Kniescheibe. — Russ. коле́нка.
końilḱińi [E:?Hl] (Dem. zu końilka) id.
koĺisa E:Mar, koĺi·sa E:Šokša, koĺasa· E:Kad ― kaĺo·sa M:P Kars, kaĺosa M: Čemb, koĺisa M:Sel (Nom. Pl. ‑t) [колесо] / Rad. koĺisa alov čavuvtado E:Mar (1172) Ihr werdet unter den Rädern zerschmettert werden. pakśäń ḱeĺes od́iŕva avaŕkšńi. – [koĺisat́ńe] apak vad́ńeḱ E:Mar (249) Über das Feld hin klingt das Klagelied einer jungen Frau. – Die ungeschmierten Räder. [ḱize͔ń] ṕeŕt́ roboti͔t́, a jarci͔t́, a śiḿit́, spokoj a sodi͔t́. – koĺisat́ńe E:Mar (236) Sie arbeiten den ganzen Sommer hindurch, essen nicht, trinken nicht, kennen keine Ruhe. – Die Räder. vačkəd́əź kaĺo·sa vakss daŕäń ćora[‑]d́akańanc M:Kars (IV261-2) Sie schlugen gegen die Räder Darjas Sohn. | koĺisań ḱi E:Mar [след колёс, колея / Radgeleise, Radspur]. | koĺisań t́ejńi E:Mar [колесник] / Radmacher. | ḿeĺńićań koĺisa [E:Mar] [мельничное колесо] / Mühlrad. — Russ. колесо́.
koĺasi͔ŋǵet́ E:Kad, koĺo·sᴉ͐ŋgᴉ͐t E:Kažl [Pl.] (Dem. zu koĺasa·, koĺo·sa) (= kocti͔ń kodamo kalduruškat [E:Mar]) [короткие палки или вальки в морд. ткацком станке / kurze Stöcke od. Walzen in dem mordw. Webstuhl].
koĺeśńik E:Gor Škud [колея, след колёс / Radspur, Radgeleise]. koĺeśńikse͔ sondze͔ v́äŕeze͔ E:Škud (VII124) In der Radspur (fliesst) sein Blut. — [Russ. колесни́к].
koĺmas M:Sučk [имеющий лишь одно яичко, однояичковый] / nur eine Hode habend, einhodig, Einhodiger. — [Vgl. koĺems].
komams ChrE E:Mar Kal ― komams ChrM M:P Kr [нагибаться, наклоняться] / sich herabbücken, sich niederbeugen, (M:P auch:) [опрокидываться, падать] / umkippen, umfallen. [ḱiś] komaś, ḱeŋǵeĺeś. – ḱi laŋkso ṕešče͔ lučkśś E:Mar (236) Wer sich bückte, der irrte sich. – Die Nussschale auf dem Wege. komaka śed́e malav, kortan martot salava E:Mar (295) Neige dich noch näher (zu mir)! Ich will mit dir insgeheim reden. druk ṕeĺ[‑]v́este͔ saś v́iŕ[‑]ava i komaś ṕivat́es śiḿiḿe E:Kal (2129) Plötzlich um die Mitternacht kam die Waldmutter und neigte sich, um Bier zu trinken. babaś komaj mastə̑rt́i [M:?Kr] Die Alte verneigt sich bis zur Erde. nurdə̑źä komaj M:P Mein Schlitten kippt um. | pə̑lma·ńǯä laŋks komams [M] [становиться на колени] / niederknien.
komado E:Mar NSurk, komadu E:Hl, komada E:Kažl ― komada M:P Sel (Adv.) ничком / umgestürzt, umgekippt, mit dem Gesichte zur Erde. | komada śeĺḿä M:Sel [постоянно смотрящий вниз] / ein Mensch, der immer nach unten sieht. | komad(o) aščems E:Mar [наклониться лицом к земле] / sich mit dem Gesichte zur Erde niederbeugen. | komado jakams E:Mar, komadu jakams E:Hl ― komada jakams M:P [ползать на четвереньках] / auf allen vieren kriechen. lomańiś, koda v́išḱińi, jaḱi komadu E:Hl (266) Der Mensch, wenn er klein ist, kriecht auf allen vieren. | komada jakajńä M:P [ползающий / Kriecher]. | komada mad́ᴉms E:Kažl [ложиться на живот] / sich auf den Bauch legen. ḱäńᴉŕ[‑]pakaŕ naŋs važᴉ͐d́ᴉź komada mad́iń (III294) Ich selbst legte mich auf den Bauch, auf den Ellbogen gestützt. | komado prams E:Mar NSurk ― komada prams M:P [падать стремглав, лицом, на живот, опрокидываться, упасть (ничком)] / köpflings, aufs Gesicht, auf den Bauch fallen, umkippen, umfallen (Öffnung nach unten, Gefäss), umfallen, vornüber fallen. komada praś M:P Er fiel auf den Bauch vornüber. ksti͔s moĺəmsta šavańät́ńəń joŕasaź, komada praj, af ṕäšḱəd́i, ozada praj, ṕäšḱəd́i M (IV725) Wenn man in die Erdbeeren geht, wirft man die Näpfe (in die Luft); fällt einer verkehrt nieder, (so) wird er nicht voll werden, fällt einer richtig nieder, wird er voll werden. | komada udə̑ms M:P [спать на животе] / auf dem Bauch (mit dem Gesichte nach unten) schlafen.
komadə̑ń M:Kr [Adj.] [ничком / mit dem Gesicht nach unten]. kadə̑majt́ komadə̑ń kulə̑mu Du hast mich zurückgelassen, um mit dem Gesicht zur Erde zu sterben. | komadoń pal E:Mar VVr Samod, komadoń pal (bal) E:Večk Is Jeg, koma·dᴉ͐ń pal E:Ba, komadi͔ń ba·l E:Kad, komadə̑ń pal E:Nask ― komadə̑n pal ~ komadə̑m pal M:P, komadə̑m bal M:Sučk, komadn pav M:Čemb, komadə̑ń bal M:Ur, koma·də̑ń bal M:Jurtk [фурункул] / Furunkel (E:Mar Nask Večk Is Jeg M:P Čemb Ur Jurtk: золотуха / Skrofeln; E:VVr M:Sučk: шишка / Beule; E:Kad: чирей / Eiterbeule; E:Ba: [нарыв на бедре] / Geschwür am Oberschenkel; M:P: = salatu·ᵪa). at́at[‑]avat komadoń pal E:Večk (III133) Männlicher und weiblicher komadoń pal!
komadə̑ms M:Kuld [трудиться, напрягаться, тяжело работать / sich bemühen, sich anstrengen, hart arbeiten]. iĺät́ af madi͔, komadi͔ (= “trud́äj”) [Abends legt er sich nicht zu Bett, er arbeitet (“bemüht sich od. seinen Rücken”)].
komagaj E:Ba ― komaga·j M:Jurtk [постоянно смотрящий вниз, отводящий взгляд (глаза́)] / der immer seinen Kopf gesenkt hält, einem anderen nicht ins Auge blickt (E:Ba); угрюмый / mürrisch, grämlich, Murrkopf (M:Jurtk). | komagaj lomań E:Ba M:Jurtk [такой же человек] / ein derartiger Mensch.
komana: komana końä M:P [ворчун, брюзгливый человек (ругат.)] / Murrkopf, mürrischer Mensch (Schimpfw.).
komafks M:P Čemb Sučk кожух, чело / Gewölbe aus Ton oberhalb der Ofenmündung zum Schutz gegen Flammen, Mantel über dem Feuerherde, Ofenmündung. komfkssa sotś pali͔, jakšafti͔ M:P (IV715) Brennt der Russ an der Ofenwölbung, wird es kalt werden. komafkst́ vakssa, [t́äd́akaj‑]avakaj, pomalasna M:Mam (IV550) An der Wölbung vor dem Ofenloch, liebe Mutter, (steht) ihr Ofenwischer. | komafks-al M:P [место под сводом печки / Raum unter der Ofenwölbung]. | komafks-końäńä M: Lemd [имеющий лоб как свод печки] / jmd. mit einer Stirn wie eine Ofenwölbung. kuźma·ń poĺäńäś komafks[‑]końäńäś (IV71) Kusjmas Polja, die mit einer Stirn wie die Wölbung vor dem Ofenloch!
komafksḱä M:P [Čemb ?Sučk] (Dem. zu komafks) id.
komakšnoms E:Večk (Frequ. zu komams) [нагибаться] / sich bücken. komakšnoś najko ṕiĺǵeń kaŕćeḿe (I46) Najko bückte sich um ihr Bein zu binden.
komśems E:Mar ― komśəms M:P (Frequ. zu komams).
komśəkšńəms M:P (Frequ. zu komśəms).
komavə̑ms M:P (Refl.) [мочь кланяться или поклониться] / sich verbeugen od. verneigen können.
komavtoms E:Mar, komavtomks E:VVr, komaftoms ChrE E:Bug Večk, komaftums E:Kal ― komaftə̑ms M:P (Kaus. zu komams) [опрокидывать, перекладывать] / umwerfen, umlegen, umkippen, (M:P auch:) [наклонять, опускать (напр. голову)] / niederbeugen, senken (z.B. den Kopf); [заставлять кланяться или поклониться (напр. невесту)] / sich verbeugen od. verneigen lassen (z.B. die Braut). komavtoń si͔ŕńeń ḱečeze͔ E:VVr (II353) Ihre goldene Schöpfkelle (lag) umgestülpt. tosa i tosa ṕińa-naŋsa at smaĺitvi͔j komaftuź karʿčakt eŕʿt́ E:Kal (2128) Dort und dort auf dem Ofen sind ohne Segen umgekippte Töpfe. sajńeś ḱeče ḱitaj[‑]baba, komafti͔źe kalmo laŋks E:Bug (V128-30) Die Kitaj-Alte nahm eine Schöpfkelle und legte sie auf dem Friedhof um. šapkat komafti͔k śeĺḿet́ laŋks E:Večk (II179) Zieh deine Mütze über deine Augen! už poli͔ńenʒe͔ komavsi͔ E:Večk (V250) Er wirft seine Frau nieder. śäŕäd́it́ komafci͔ paro·kt́i M:P [(Die Zauberin) lässt den Kranken sich vor der Türschwelle niederbeugen]. | śeĺḿet alov komavtoms E:Mar [опускать глаза] / die Augen niederschlagen.
komafńems E:Mar ― komafńəms M:P (Frequ. zu komavtoms).
komaftuftoms E:Večk [заставлять перекладывать или опрокидывать] / etw. umlegen od. umkippen lassen (von einem anderen). mon ḱečińe komaftuftan [Ich lasse eine Kelle umlegen (ein Unglück bringendes Zaubermittel)].
komavks M:Pronk горшок / Topf (= šakš E:Večk). — [Vgl. komams: komafks].
1komaža E:Is, koma·ža E:Ba [гноящийся глаз], моргослеп / mit zusammengekniffenen Augen betrachtend, Triefauge; [со слабым зрением] / schwachsichtig, schwachsichtig u. blinzelnd (E:Is); [постоянно смотрящий вниз] / der seine Augen nicht aufheben kann, sondern immer zur Erde schaut (seine Augen niederschlägt) (E:Ba). — [Vgl. kamaža; komams: komana].
koḿeĺ E:Mar [комель] / Wurzelende. koḿeĺeze͔ v́eŕej, v́erči͔nazo alov. – lato[‑]krajga ejt ḱeĺḿeśt́ (237) Sein Wurzelende ist nach oben, sein Wipfel nach unten hin (gewandt). – Der Eiszapfen am Dachrande. v́eŕej koḿeĺeze͔ kasi͔. – kšumańiś (268) Sein Wurzelende wächst nach oben. – Der Rettig. — Russ. [комель] (vgl. tschuw. ᵪumul стебель).
komət́̀əms ~ komə̑t́̀əms ChrM, komə̑t́əms M:P Čemb Sel Sučk, komə̑t́ems ~ komə̑·t́əms M:Jurtk [прыгнуть, сделать прыжок] / springen, einen Sprung machen; [случаться] / bespringen. ṕätna[‑]kucta śed́ komə̑t́i, śä šińä· konak saj M:P (IV713) Springt aus dem Ofen eine Kohle heraus, kommt an jenem Tage jemand zu Besuch. [salońä] ozaś, tušma·nts mazańats [komət́ś] [M:Mam] (IV34) Salonä setzte sich nieder, ihre böse Brudersfrau [aber] sprang auf.
komət́ńəms ChrM M:P, komə̑t́ńəms M: Sučk Jurtk, komə̑t́ńəms ~ komə̑tńəms M:Čemb (Iter.-Frequ.) прыгать / hüpfen, Sprünge machen. śeḿb́ä komə̑t́ńəśt́ v́ett́i M:Sučk (IV846) Alle sprangen ins Wasser. komə̑t́ńəĺəń vaĺmä laŋks M:Pš (IV198) Ich hüpfte an Fenster.
*komət́ńəkšńəms (: koḿet́ńekšńan, ‑i) M:P (Iter. zu *komə̑t́ńəms).
*komət́ńəft́əms (: koḿet́ńeft́an) M:P (Fakt. zu komət́ńəms).
*komət́ńəfńəms (: koḿet́ńefńan) M:P (Frequ. zu komət́ńəft́əms).
*komət́ft́əms (: koḿet́ft́an, ‑i) M:P (Fakt. zu komət́əms).
koḿisar E:Kozl Šest [комиссар, уполномоченный] / Kommissar, Beauftragter. pakśań ḱiŕd́i pakśaĺ[‑]at́a, t́ikšeń[‑]ĺukšań koḿisar E:Šest (III39) Herrscher über die Feldmark, Paksjalj-Alter, Herr über Gras und Pflanzen! št́epka-laŋgoń koḿisar E:Kozl (III103) Kommissar des Späne-Platzes [wohin die Späne des Sarges gebracht werden müssen]! — [Russ. комисса́р].
komka E:Mar ― kamok M, kamo·k M:P [пень] / Baumstumpf. — [Russ. комо́к].
kamo·kə̑nä M:P (Dem.).
komnatka E:Beg [комнатка / Zimmer]. ozavtukšni͔źe baška komnatkas (VII192) Er liess sie sich in ein abgesondertes Zimmer setzen. — [Russ. комнатка (Dem. zu комната)].
komoro E:Mar Večk, komora E:Petr, komo·ra E:Ba (Nom. Pl. komo·rot), komə̑r E:Kad Kal, *komᴉ͐ra E:Kažl ― komə̑r M:P Vert Kr Čemb Sučk Prol [горсть] / hohle Hand (E:Mar Kažl M:Čemb Kr); [горсть, горсточка] / Handvoll (E:Mar Večk Petr Ba Kal M:P Čemb Vert Sučk); [пригоршня] / doppelte hohle Handvoll, Armvoll (M:P); [горсть конопли или льна] / eine Handvoll Hanf od. Flachs (E:Ba Kal M:P Sučk); [связка конопли или льна] / ein Bündel (Ballen) Hanf od. Flachs, nachdem er gebrochen worden ist; v́itf (Garbe) wird in zwei Teile geteilt, damit man sie leichter brechen kann (die Hälften werden ṕäĺks genannt); nach dem Brechen werden die Hälften (ṕäĺkst) wieder vereint und so entsteht komə̑r (M:P). da ti͔ń ṕenčse͔, vakanco, a mon jala jarsńan komorco E:Mar (295) Jawohl, ihr esset aus Löffeln und Geschirren, ich aber esse stets aus der hohlen Hand. komoro če͔v́ńe a pulti͔ E:Mar (160) Sie verbrennt nicht eine Handvoll Späne. [karḿiń] mon [ḿätta] jarʿtsama komᴉ͐rsᴉ͐n E:Kažl (III299) Ich begann den Honig mit der hohlen Hand zu essen. eŕva lomańiś saje komora moda E:Petr (VIII234) Jeder Mensch nimmt eine Handvoll Erde. komə̑rsə̑n kanni͔ńä M:P Ich trug es in meinen Armen (die Arme umlegend und gegen die Brust drükkend). | kańśt́-komoro E:Mar Večk, kańᵪ́-ko·mur E:Kad ― kańt́f́-komə̑r M:Čemb [связка конопли] / Hanfbündel (E:Mar Kad); [замоченный сноп конопли] / Hanfgarbe, nachdem sie geröstet worden ist (E:Večk M:Čemb). ĺejse͔ tatart ḱeršńeź. – kańśt́[‑]komorot́ńe E:Mar (240) Im Flusse zusammengebundene Tataren. – Die Hanfbündel. | ḱed́iń komoro E:VVr ― ḱäd́-komə̑r M:P [горсть, пригоршня] / doppelte hohle Hand voll, Gäspe (E:VVr M:P); [охапка] / Armvoll (M:P). soń uĺi ot́śu ḱäd́-komə̑rə̑ts M:P Er hat einen grossen Armvoll. | komoro-ṕeĺks E:Ba ― komə̑r-ṕäĺks M:Čemb Sučk ? половина горсти / ? halbe Handvoll. | komoro-potmo E:Mar VVr [целая, полная горсть] / eine Handvoll. a kavtoso sajt́anok, sur[‑]ṕiŕaso śijaso, ḱeńǯe͔[‑]ṕese͔ si͔ŕńese͔, komoro[‑]poco ṕiže͔se͔ E:Mar (1136) Nicht Zweihundertzahlen nehmen wir, [wir fordern nur] Silber auf dem Fingerende, Gold auf dem Nagelende, Kupfer, eine Handvoll. | ĺanas-ko·mur E:Kad [пучок, связка льна] / Flachs-“Garbe” (Bündel). | muška-komoro ~ muško-komoro E:Mar, muško-komoro E:VVr Večk ― muška-komə̑r M:P [полная горсть льна или конопли] / eine Gäspe Flachs od. Hanf. | paźej-komoro E:Mar [пучок поскони / eine Büschel von männl. Hanf]. | vasońkomoro E:Atr, vaśińkomoro E:VVr, vasi͔ńkomoro E:Večk, vasᴉ͐ńkomoră E:Ba, vasi͔ńgo·mu̬r E:Kad ― vasə̑·ńgo·mə̑r M:Jurtk [пригоршня, полная горсть] / doppelte hohle Hand (voll), Gäspe (voll) (= komə̑r M:P, vaśəń-gə̑rmə̑ś M:Pš). | v́id́ḿe-komoro E:Mar [горсть семян / Handvoll Samen]. v́id́ḿe[‑]komoro kajataŋk (219) Wir werden eine Handvoll Saatkorn werfen. | v́id́ḿe-komoroń kajamo E:SŠant [сеяние / das Werfen des Saatkorns (= Säen)]. | v́id́ḿe-komoro-osks E:Večk [“праздник жертвоприношения первой горсти семян” / ‹Opferfest der Samenhand”] (Name eines Opferfestes zu Beginn der Pflugarbeit im Frühjahr). | v́id́ḿe-komoroń oznuma E:Bag [“моление в честь первой горсти семян” / “Gebet der Samenhand”] (ein Gebet zu Hause).
komoroška E:Mar [с горсть] / eine Handvoll.
komorńe E (Dem. zu komoro) горсточка / hohle Hand, Handvoll.
komś ChrE E:Petr ― komə̑ś, koməś, komś ChrM, koḿeś M:P, komś M:Čemb Sučk [двадцать] / zwanzig. konat panst́ komśeń-komś, konat kole͔ńḱeḿeńeń-kole͔ńḱeḿeń E:Petr (VIII152) Einige bezahlten je 20, andere je 30 (Rubel). | komś-v́ijḱeje E:NSurk [двадцать один] / einundzwanzig. | komś-v́et́̀eje ChrE E:Mar ― komə̑ś-v́et́̀əjɛ̆ ChrM [двадцать пять] / fünfundzwanzig.
komśenst E:Večk, komśinst E:Kad, komśiŋkst E:VVr ― komśənct M:Pš, komśə·ńst M:Jurtk [двадцать пар / zwanzig Paare (zusammengehörende, paarweise vorkommende Dinge); [? двадцать раз / ? zwanzigmal].
komśet́ks E:Mar [двадцатый] / der zwanzigste.
komśeće E:Mar ― komə̑źćəś M:P Pš [двадцатый] / der zwanzigste.
komśećenst E:Večk ― komśəćənct M:Pš [двадцатая пара / das zwanzigste Paar].
komš M:Sučk [берестяная посуда с ручкой для питья из родника] / Trinkkelle aus Birkenrinde (mit einem Stiel versehen, damit trinkt man Wasser aus der Quelle u.dgl.). — Vgl. guma M:Sel.
komuĺa ~ komĺa ChrE, komuĺa E:Mar Večk Jeg, komoĺa E:Petr, komo·ĺa E:Ba ― komĺɛ ChrM, komĺä M:P (Gen. ‑ń, Nom. Pl. komĺat), kombĺa ~ kombĺä M:Sel, komĺä M:Prol, komĺä· M:Jurtk [хмель] / Hopfen. mon komuĺan, ṕeḱ se͔ṕejan E:Mar (176) Ich bin der Hopfen, bin sehr gallig [bitter]. kudo[‑]ṕŕaso [? ‑ṕŕas] ḿeźe a jortov́i. – komuĺäś E:Mar (238) Was kann nicht auf das Hausdach hingeworfen werden? – Der Hopfen. v́edunda od́eŕvat́ńiń počoĺese͔ź komoĺasa E:Petr (VIII68) Gegen Hexen bestreut man das junge Paar (Brautpaar) mit Hopfen. ramak, at́a·, komu·ĺat E:Jeg (1106) Kaufe, Alter, Hopfen! | komĺań ava [~ komuĺa-ava] E:Večk, komə̑ĺ-a·va E:Nask [“мать-хмель” / “Hopfenmutter”, “Frau Hopfen”]. komuĺa-ava av́ińem, ḱise͔ń valoń kajińem E:Večk [Hopfenmutter, Mütterchen, die du für mich dein Wort sprichst!]. | kombĺ-avańä M: Čemb (Dem.) [матушка-хмель / Hopfenmutter]. | komuĺ-avk̀a ChrE E:Mar (folkl.) (komuĺa + avk̀a, Dem. von ava) [матушка-хмель] / Mütterchen Hopfen, Frau Hopfen. kozoń čačne͔ś komuĺ[‑]avka E:Mar (174) Wo ist der Hopfen geboren? | komĺa-ču·fta E:Ba [кол для хмеля] / Hopfenstange. | komĺä-kodə̑r M:Sučk Ur, komĺä-ko·tə̑r ~ komĺä·-kotə̑·r M:Jurtk [стебель хмеля] / Hopfenstengel (M:Jurtk: samt Wurzeln). | komĺä-kodrə̑ks M:P, kombĺä-kodə̑rks M:Čemb, komĺä-kodə̑rks M:An [стебель, усик хмеля] / Hopfenstengel, Hopfenranke. | komuĺa-ńet́ks E:Mar, komĺa-ńet́ks E:Kal id. kaĺd́e kaĺc, kaĺ[‑]tarac, ćut[‑]ćut a ḿeńeĺc. – komuĺa[‑]ńet́ksi͔ś E:Mar (232) Von Weide zu Weide, zu Weidenästen, es fehlte nicht viel, so hätte es den Himmel erreicht. – Der Hopfenstengel. | komĺä-olga M:Pš [кол, жердь для хмеля] / Hopfenstange. | komĺa-ṕeznuks E:Kal id. | komuĺa-sad E:MKly Sob, komo·ĺa-sad E:Ba [хмельник] / Hopfengarten. d́i·koj [śt́e·pse͔], d́i·koj pa·kśaso ko·muĺa[‑]sad E:Sob (VII364) In einer öden Steppe, in einer öden Feldmark gibt es einen Hopfengarten. | komĺä-šiškańä [M:Mam] [хмелевая шишка] / Hopfenfrucht, Hopfenzapfen. vaj [jafət́ś v́ii tavə̑lńä, komĺä‑]šiškańaks [fatə̑źä] (IV11) Ach, da erhob sich ein heftiger Sturm, er ergriff sie wie eine Hopfenfrucht. | v́et́ḱeń komuĺa E:Seledba шмага / ? [“Tschuwaschen-Hopfen”]. | v́iŕ-komuĺa E:Mar [лесной, дикий хмель] / Waldhopfen, wilder Hopfen. — Vgl. kas. kolmak.
komuĺińe E:Mar (Dem. zu komuĺa).
komuĺka E:MKka [Dem. zu komuĺa]. kośḱeń komuĺkaks a moń kośt́iḿim (II8) Sie dorrte mich zu dürrem Hopfen.
kombĺaks M:Sel [стебель хмеля] / Hopfenstengel.
komĺɛńɛ ChrM, komĺäńä M:P (Dem. zu komĺä) [хмелинка] / Hopfen.
komĺav M:P [под хмельком, пьяный] / berauscht. komĺavan Ich bin betrunken.
komĺavńä M:P (Dem. zu komĺav) id.
komĺäjams M:P [захмелеть] / berauscht werden.
komĺäjaftə̑ms M:P (Kaus. zu komĺäjams) [опьянять, спаивать] / berauschen, jdn. betrunken machen.
konaj M:P [старинное личное имя] / ein alter Personenname.
konak ChrM M:P Mam Lemd [гость] / Gast. popt́ ṕäĺi saśt́ konakt M:P Zum Popen sind Gäste gekommen. vaĺmasa ašči [ḿiklań] konaksna M:Lemd (IV71) Am Fenster sitzt Miklas Gast. moĺʿt́ä, əd́ńä·źä, troćənə̑ń šińä· konakaks M: Mam (IV309) Geh, mein Kind, zu Pfingsten auf Besuch! — Tat. kunak.
konakə̑nä M:P (Dem.).
konaŕejka E:VVr ― kanaŕe·jka M:Sel (in der Volksd.) [канарейка] / Kanarienvogel. arʿt t́ijuft kanaŕe·jkaks M:Sel (IV821) Gehe, verwandle dich in einen Kanarienvogel! t́it́ä kudń [kanaŕe·jka] M:Sel (IV821) Das ist ein zahmer Kanarienvogel! — [Russ. канаре́йка].
konaŕejḱińe E:VVr (Dem. zu konaŕejka) [канареечка] / Kanarienvogel; [клеточка / Käfig]. v́eĺksne͔ń uĺńeśeĺ povod́eń konaŕejḱińe, esne͔nde͔ solov́ejḱińe (II352) Über mir war ein Käfig aufgehängt, darin war eine Nachtigall. povo·d́eź konaŕejḱi·ńem moro·śt́ mora·ś carsko·jǵe (II396) Dort hatte ich einen Kanarienvogel aufgehängt. Er sang ein himmlisches Lied.
konat E:Mar (Gen. ‑i͔ń) ― kana·t M:Sel [канат, верёвка] / Seil, Tau, Strick. tuk kana·ts M:Sel (IV813) Bring ein Seil! ― [Russ. кана́т].
koŋgaš E [ворон] / Rabe.
konka E:Večk [мужское имя] / ein Männername (so hiess auch der “Herrscher über den Friedhof”, der erste Begrabene auf dem Friedhofe des Dorfes Wetschkanowo). kalmoń ḱiŕd́i konka[‑]at́a, paŕćej sakal konka[‑]at́a, ḿišara kosa konka[‑]baba, ĺeḿeŋk[‑]ṕiĺeŋk kundasi͔ńeḱ (III139) Herrscher über Gräber, Konka-Alter, seidenbärtiger Konka-Alter, silberzwirn-zöpfige Konka-Alte, wir wenden uns an euch.
koń ChrE E:Mar VVr Kočk Večk Kozl ― koń M:Čemb (folkl.) [конь, лошадь] / Ross, Pferd (ChrE E:Mar VVr Kočk Večk Kozl); [? щипец, конёк / ? Giebel, First] (E:Mar); [конёк / Firstbalken] (= końok E:Večk usw.) (E:VVr); [? коньковый брус] / ? Dachfirst (M: Čemb); [крона] / Baumwipfel (M: Čemb). kolm(o) ugolco utomo, poconzo śivoj koń. – ĺukšaś E:Mar (237) Ein dreieckiger Speicher, in ihm ein weisses Ross. – Der Buchweizen. vaj śivojt́, burojt́ końeńeḱ E:Mar (1112) O, grau, dunkelbraun sind unsere Pferde. ašo koń laŋks ozazan E:VVr Ich soll ein weisses Pferd besteigen! moń końeś ardi͔, uŕakaj, navśeks iḱeĺe E:Kočk (VII68) Mein Pferd, Schwägerin, läuft vor anderen. ḿeĺganʒo jutaś od ʒ́ori͔ńeń kaŕej koń E:Večk (I421) Dem jungen Mann folgte ein braunes Pferd. końeń koso jumamzo? E:Kozl (I49) Wo hat ein Pferd sein Sterben? | koń-čufta E:Ba [конёк] / Firstbalken (= końo·k). — Russ. конь.
końńä M:Pš Sel An Sučk Ur (Dem. zu koń) маковка / oberste Spitze des Baumes, Baumwipfel (M:Pš Sel An Ur); [коньковый брус] / Dachfirst (= końnaj M: Pš) (M:Sučk). kut́śt́ [ḿäń] końńät́ pŕas M:Sel (IV822) Klettere bis in den Gipfel! | kud-końńä M:Sučk, kə̑d-gońńä· M: MdJurtk [конёк] / Dachfirst.
kańa·šḱe E:Atr [жеребёнок] / Füllen. — Russ. коня́шка.
końešna E:Petr ― kańu·šnaj M:Kr Mam Katm, ? kańušni͔j M:Sel [конюшня] / Pferdestall. t́e oskse͔ś śeḿjań osks: sondza ozne͔kšne͔se͔ź eŕva śeḿjaś skamundza sońćendza końešnasa E:Petr (VIII114) Dieses Opferfest ist ein Opferfest der (einzelnen) Familien: es wird von jeder Familie einzeln in ihrem Pferdestall begangen. vaj [ṕiŕf] kutška·sa, [polańäj, kańu·šnajźä] [M:Mam] (IV335) Mitten auf dem Hofe habe ich, Frau, einen Stall. kolma kańu·šnašt́, aźu, rakšaźä M:Katm (IV298) Ich habe drei Ställe voller Pferde, Asjoscha. avaŕd́i[‑]koĺǵi od kańušni͔sa [M:Sel] (IV81) Sie weint und vergiesst Tränen im neuen Stalle. — Russ. коню́шня.
konaval [E:?Mar], konava·l E:Večk Is, kanava·l E:Ba ― kə̑nava·l M:P (Gen. ‑ə̑ń) [коновал] / Kurschmied, Kastrierer. ― [Russ. конова́л].
końka E:Petr [вид пирожка (“конёк”)] / eine Art Kuchen (“Pferdchen”). kščeńjań čista [pańiĺt́] čapaksi͔ń alašińit́ (końkat) (VIII110) Am Dreikönigstage pflegte man aus Teig Pferdchen ‒‒‒ zu backen. — [Russ. Dem. конёк (Gen. конька́)]. — Vgl. końok (unten).
końnaj M:Pš [? крона / ? Baumwipfel]; [? коньковый брус / ? Dachfirst].
końńića E:Mar [конница] / Reiterei. — [Russ. конница].
końok E:Večk Jeg, końo·k E:Ba [гребень] / First (E:Jeg); [конёк] / Firstbalken (E:Večk Ba). kardas[‑]lat(a) alov, końo·k[‑]že͔ŕd́a· laŋks E:Jeg (186) In dem Schuppen auf dem Hofe, auf einer Stange an dem Firste. — [Russ. конёк]. — Vgl. końka (oben).
końa ML(E) E:Mar Hl StŠant ― końä ML(M) M:P (Gen. M:P ‑ń, Nom. Pl. końat) [лоб] / Stirn (M:P auch: der mit Haar bewachsene Teil der Schädelvorderseite); [торец дома / Hausgiebel (E:StŠant)]. duraḱiń karmavti͔ź oznomo, a son końanzojak lazi͔źe E:Mar (279) Dem Dummkopf befahl man, sich vor den Heiligenbildern zu verbeugen, er aber spaltete [dabei sogar] seine Stirn. końasost či͔, zati͔lkasost kov E:Mar (2107) An ihrer Stirn [leuchtet] die Sonne, an ihrem Nacken der Mond [ein stereotyper, rühmender Ausdruck in der Volksd.]. čari͔ t́ešče͔ś końasust E:Hl (1162) Der herumwandernde Stern über [? an] ihrer Stirn. koń alga vani͔ E:Mar Er schaut einen von unten an (schaut insgeheim, verstohlen). ašo kudońt́ końaso ašo doska E:StŠant (III189) Auf dem Firste [? Giebel] des weissen Hauses ist ein weisses Brett. | ḱeĺi końä M [широколобый] / breitstirnig, Breitstirniger. ḱeĺi końä afo·ńä, proks rabo·taj, eśt́ijənza parə̑c aš. – kajmə̑ś (IV628) Afonä (Afanasij) mit breiter Stirn, immer arbeitet er, für sich selbst zieht er keinen Vorteil daraus. – Der Spaten. | końa-lovaža E:Kozl [лобная кость] / Stirnbein. | końava paća E:Mar [налобник] / Stirnband. | końa-roga E:Večk = końa-śuro. | końa-śuro E:Mar [“рога на лбу” у человека] / Stirn-“Hörner” beim Menschen, höhere Stellen oben an der Stirn. | kudo-końa E:Mar [конёк, щипец] / Dachfirst, Giebeldreieck [nach P:s Zeichnung: Hausgiebel, der dreieckige Teil]. | kudo-końäń paća E:Mar [рейка конька на крыше] / Winddiele, Kranzleiste (= kuduń pla·tok E:Ba, kudə̑-pa·ćä M:P). | matka-końa [E:?Mar ?Ba] бревно сверху матки / Balken oberhalb des Tragbalkens [= matka-v́eĺks E:Mar, matka-v́äĺks E:Ba]. | pando-końa E:Mar [гребень горы] / Hügelgipfel. vaj pando[‑]końäń jagudat? (1146) O, ihr Erdbeeren am Hügelgipfel! pando[‑]końäś štatokšnoś (1228) Der Gipfel des Hügels entblösste sich. | śt́adə̑ń końä M:P [кто-то с выдающимся лбом] / jmd. mit vorspringender Stirn. | t́ešče-końa E:Jeg Kal [имеющий звезду на лбу (? о животных)] / einen Stern auf (an) der Stirn habend [? von Tieren].
końa·ks E:Ba [конёк (в здании)] / First (im Gebäude). | kudo-ko·ńaks E:Ba, kudo-końaks E:SŠant [конёк] / Dachfirst (E:Ba); [фронтон дома] / Hausgiebel (E:SŠant). kudo-końaksos poŋgavtan si͔ŕńeń nal E:SŠant (I258) Am Hausgiebel hänge ich einen goldenen Pfeil auf.
końakš E:Večk [конёк (на крыше)] / First (im Gebäude) (= końa·ks E:Ba). | kudo-końakš E:Večk MKly [конёк] / Dachfirst (= kudo-ko·ńaks E:Ba). kozo śańav ṕize͔ t́ejekšńeś? ‒‒‒ śupavoń kudo[‑]końakšos E:MKly (VII4) Wo baute die Schwalbe das Nest? ‒‒‒ An dem Hausgiebel eines Reichen. samkań kudo-końakšsto vačkoć śijań bajaga E:Večk (II213) Vom Dachfirste von Samkas Hause schlug eine silberne Glocke.
końäńä M:P (Dem. zu końä).
końav E:Mar [?Ba] [высоко-, широколобый] / hoch-, breitstirnig.
końafks M:P Čemb Sučk [Kr] [налобный венок из листьев берёзы у девушек] / ein aus Birkenlaub gebundener Stirnkranz, den die Mädchen am Pfingsttage in den Fluss werfen, um dadurch ihr Schicksal zu erfahren (M:P: die Mädchen binden sich die Kränze am Pfingsttage im Walde und marschieren dann mit dem Kranz auf dem Kopf im Zuge ans Flussufer; dort werfen sie die Kränze “dem Wasservater u. der Wassermutter” ins Wasser; sinkt der Kranz, wird seine Trägerin sterben, schwimmt er auf dem Wasser, ist dies ein Vorzeichen, dass sie ein glückliches Leben zu erwarten hat) (M:P Čemb); [налобник на конской узде] / Stirnriemen im Geschirr (pandə̑s) (M:Sučk). esta soŋga tuś końafks jordama, końafks jordama, čaśt́ən sodama, śemb́əń końafksna (? ‑kssna) alu [v́et́t́] šɯd́iᵪt́, ḱiŕd́uvə̑ń konafkśś v́äŕi [v́et́t́] moĺi [M:Kr (Saz)] (IV17) Dann ging auch sie einen Birkenkranz werfen, einen Birkenkranz werfen, (ihr) Schicksal raten. Die Kränze aller anderen schwimmen stromabwärts, Kirdjus Kranz geht stromaufwärts [Vorzeichen eines Unglücks].
1końams E:Mar Kal Kažl Temn Jeg, końamks E:VVr ― końəms M:P, końams M:Sučk, końa·ms M:Jurtk [закрывать, смыкать (глаза)] / (die Augen) schliessen, zukneifen. końi kavto śeĺḿińe E:VVr (II517) Du hast deine zwei Augen geschlossen. końiń, pat́aj, śeĺḿińeń, ḿeźe v́ijńe ḱeṕet́iń E:Temn (V396) Ich verschloss, Schwester, meine Augen, ich lief aus allen Kräften los. a oftuś kurgunza afti͔ze͔, śeĺḿinze͔ końinze͔ da davaj raŋguma E:Kal (2148), ofta kurgᴉ͐nza aftᴉ͐źä, śäĺmᴉ͐nza końᴉńźä dᴉ͐ dava·j raŋguma E:Kažl (2148) Der Bär sperrte seinen Rachen weit auf, kniff die Augen zu und fing an zu brüllen. kuca ašči pabańäźä śeĺḿəń końəź (końäź) M:Pš (IV384) Die Alte ist in der Stube mit geschlossenen Augen. śeĺḿä t́at koń(ä) od kucə̑ŋga M:P Auch in dem neuen Hause schliesse deine Augen nicht!
*końəńd́əms (: końeńd́an, ‑i) M:P (Frequ. zu końəms) [смыкать (глаза) / (die Augen) schliessen].
końərgə̑də̑ms M:P, końəŕgə̑də̑ms M:Kr Kuld [закрываться] / sich schliessen (= końavə̑ms M:Sučk), sich verschliessen (u. verschlossen bleiben, bei Augenkrankheiten allg. gebraucht) (M:P). pakaŕs końəŕgə̑tśt́ kafta śeĺməńä M:Kr (Sir.) [Meine beiden Augen haben sich bis auf die Knochen verschlossen (? = Ich bin stockblind geworden)]. pakaŕs końəŕgətśt́ śeĺmə̑nzən M:Kuld [Seine Augen haben sich bis auf die Knochen verschlossen]. [Palatalisierung von r wohl anal., vgl. M śuńä̆ ~ śuńəră, śuńəŕä̆ 'dunkel' u. śuńərgə̑də̑ms, śuńəŕgə̑də̑ms 'dunkel werden’].
końćems E:Mar, końśemks E:VVr ― końśəms M:Jurtk (Frequ. zu końams) [моргать, хлопать (глазами)] / (mit den Augen) blinzeln, zwinkern (E:Mar).
końəźəvəms M:Kul (Inch. zu końəms) [закрываться / sich schliessen] (= końavoms E:Večk Ba, końuvə̑ms M:Ur). pakaŕs końəźuvśt́ ńäji śeĺməńä [Meine sehenden Augen haben sich bis auf die Knochen verschlossen (= Ich bin stockblind geworden)].
končtams ~ konštams E:Mar, končt́ams E:Bug Bugur, końšt́ams E:Večk, końšt́a·ms ~ konšt́a·ms E:Ba (Mom.) моргнуть [(глкзами)] / (mit den Augen) blinzeln, zwinkern, (die Augen) zukneifen. śeste͔ varčtan, ḱerč śeĺḿińem končt́asa E:Bug (V486) Dann schaue ich (dich) an, ich blinzele mit meinem linken Auge. si͔ń śeĺḿed́e śeĺms varčtakšnośt́, už śeĺḿińese͔st si͔ń končt́aśt́ E:Bugur (V314) Sie schauten einander ins Auge, sie blinzelten mit ihren Augen.
končt́akšnoms E:Bug (Frequ. zu končt́ams) [моргать / blinzeln]. śeĺḿińese͔ son uŕanste͔ končt́akšnoś (V476) Er blinzelte mit den Augen seiner Schwägerin zu.
konštńems ~ końšńems E:Večk, konšńe·ms ~ końšńe·ms E:Ba (Frequ. zu końšt́ams) моргать [(глкзами)] / blinzeln, (mit den Augen) zwinkern.
konče͔ms E:Mar ― końčams ~ końč́ams M:P, końčams M:Pš Levši, końčəms M:Sučk (Iter. zu končtams) [мигать, моргать] / (mit den Augen) zwinkern, (mehrmals) blinzeln, zublinzeln (E:Mar M:P Sučk); [подмигивать] / mit Augenzwinkern täuschen (E:Mar); [закрывать (глаза)] / (die Augen) schliessen (M:P); [играть в прятки] / Versteck spielen, die Augen beim Versteckspiel bedeckt od. geschlossen halten (M:P Pš). iĺamak manče͔, jatoń od źora, iĺamak konče͔, čužoj od aĺa! E:Mar (136) Betrüge mich nicht, du fremder Bursche, täusche mich nicht mit Augenwinken, du fremder Jüngling! uš mokšońt́ okśa manči͔źe, uš mokšońt́ okśa konči͔źe E:Mar (156) Ja, Oksja täuschte den Mokscha, mit ihrem Augenwinken betrog Oksja den Mokscha.
końči E:NBajt [подмигивающий / Augenspieler, Zwinkerer]. kaĺd́eŕkajeń uŕvat́ńe, uŕvat́ńe ‒‒‒ śeĺḿińese͔ końčit́ńe, końčit́ńe (V522) Kaljderjkajs Schwiegertöchter, Schwiegertöchter (Frauen, Frauen) ‒‒‒ die mit Augen zwinkern, zwinkern.
konč [< *končt] E:Mar ― końč(f) M:P [миг, мигание] / Augenblick, Augenblinzeln (E:Mar); [жмурки] / Blindekuh (Spiel) (M:P). kontš(f) nalkśan M:P Ich spiele Blindekuh. | końč-końč-nalʿkśəḿä M:P [игра в жмурки] / Blindekuh-Spiel. | sarazᴉ͐ń konč E:Kažl куриная слепота / Nachtblindheit, Hemeralopie (Krankheit).
končḱe E:Večk, końčḱe E:Ba ― *gońšḱä M:Jurtk (Dem. zu konč) [жмурки] / Blindekuh (Spiel). | končḱese͔ nalkśems E:Večk ― gońška·sa nalkśə·ms M:Jurtk [играть в жмурки] / Blindekuh spielen.
końčavə̑ms M:Levši (Refl. zu końčams) [слепнуть] / blind werden [sich schliessen]. końčavə̑st śeĺməsna kolaᵪ́ńəń Mögen den Übeltätern (Mausern) die Augen blind werden [“sich verschliessen”]!
końavoms E:Večk Ba, *końavə̑ms E:Nask ― końavə̑ms M:Sučk, końuvə̑ms M:Ur (Refl. zu końams) [смежаться] / sich schliessen (= końərgə̑də̑ms M:P, końəźəvəms M:Kul).
końavkšnoms E:Vez (Frequ. zu końavoms) [смежаться / sich schliessen]. pŕalks laŋks eś lad́a a moń ṕiŕińem, už eśt́ końavkšno kavto śeĺḿińeń (V198) Mein Kopf passte nicht aufs Kissen, meine zwei Augen schlossen sich nicht.
2końams E согнуть / beugen, biegen, krümmen; нагнуться / sich bücken, sich biegen, sich krümmen.
końäkə̑ž (? ‑š, ? ‑žă) M:Pš [назв. местности] / Ortsname. aŕda praci͔ końäkə̑žu v́iŕi (IV436) Kommt, Brüder, nach Konjakush, in den Wald.
końčəna M:P Pš (Gen. ‑ń, Nom. Pl. ‑t) [окно] / Fenster (M:P); перепонка / zartes Häutchen, Membran (P.: Zwerchfell) (= pĺona·; śed́i žarča·v M:Ur) (M:P Pš). | ko·ńčena-śe·ĺḿeńä M:P [оконное стекло] / Fensterscheibe. | końčena-tə̑rkska·t (Pl.) M:P [перекладины на оконном переплёте] / Fenstersprossen.
końd́ä M:P Pš Kr Mam Čemb Kars (St. końd́a-, Anr. M:Čemb ‑kaj), kuńd́ä· M:Sel (Gen. ‑ń) [друг, приятель, товарищ] / Freund, Kamerad, Genosse (= jalga) (in der Volksd.). son moń końd́äźä M:Pš Er ist ein mir Ebenbürtiger. toza moń końd́äźä af pətš́ḱä·j M:Pš Dahin taugt unsereiner nicht. oj ḱit́ jalgat́ńä, əŕv́ä·ńä, kuńd́ä·t́ńä M:Sel (IV82) Wer sind deine Freunde, Schwiegertochter, deine Begleiter? koda af avaŕd́an, jalgakaj, kod af okə̑ŕd́an, końd́akaj M:Kars (IV242) Wie sollte ich nicht weinen, Freund, wie sollte ich nicht traurig sein, Kamerad?
kod́aks M:Temn (Transl.) [таким же образом] / in gleicher Weise. śift́eḿt́ kod́aks ranajaza, vaŕäjaza! (VIII418) Möge sie dem Sieb gleich verletzt und löcherig werden!
końd́amo ChrE E:Mar Večk (Nom. Pl. ChrE końd́at), końd́ama ML(E) E:Kal Kažl (Nom. Pl. E:Kažl końd́att), końd́a·ma E:Ba (Nom. Pl. końd́amᴉ͐·t) ― kod́amă ChrM M:P Kr Katm, końd́ama M:Temn (Nom. Pl. końd́apt), końd́ama M:Prol Jurtk (mit Gen.) [похожий, подобный, как, равноценный] / ähnlich, gleich, wie, gleichwertig. t́ejt́eŕeze͔ ozado ašči͔ bojar[‑]avań końd́amo, purnaź maze͔ste͔ E:Mar (281) Seine Tochter sitzt gleich einer Bojarin, schön geschmückt da. ojińt́ końd́amo son če͔v́t́e śed́ej uĺeze͔, suŕćem końd́amo son valańa ḱeĺ uĺeze͔! E:Mar (1124) Dem Öle gleich sei sie von mildem Herzen, dem Kamme gleich habe sie eine glatte Zunge! ṕiže͔ śulgamoń końd́aman! E:Mar (1172) Ich bin einer metallenen Brustschnalle gleich. či͔[‑]valdoń końd́at ṕiśi śeĺv́et́ ĺiv́t́ezan E:Mar (1210-2) (Klare Tränen) wie der Sonne Licht, heisse Tränen mag ich fallen lassen! ma·zi͔ tatar[‑]a·vań ko·ńd́amoĺ E:Večk (III322) Sie war wie eine schöne Tatarin. kosta sońd́enze͔ mujims ḿiŕd́e mazi͔ damajt́ końd́ama?! E:Kal (2135) Wo wird sie einen besseren Mann finden als den schönen Damaj?! sońźe końd́amunza baᵪati͔j kosi͔jak at mujat E:Kal (2134) Du wirst keinen so reichen finden, wie er. bojarᴉ͐ń końd́att kudᴉ͐st E:Kažl (182) Ihre Häuser sind denen der Bojaren ähnlich. orks oftə̑ń kod́ama [M:Mam] (IV412) Sie war wie ein wütender Bär. suka·[‑]ṕińəń kod́amat M:Katm (IV472) Du bist einer Hündin gleich. af ćeb́äŕ lomat́t́, (ńat) ṕińeń końd́apt M:Pičep (VIII268) Böse Leute, sie sind wie Hunde. | ḱiŕeń końd́amo E:Mar [круглый, шарообразный, шаровидный] / rund, kugelförmig, knäuelförmig (= kruglovoj). | lov́iń końd́amo ChrE, lo·vᴉ͐ń ko·ńd́ama E:Ba [похожий на снег] / dem Schnee ähnlich.
końd́aḿińe E:Mar (Dem. zu końd́amo) [похоженький, подобненький / ähnlich, gleich].
kod́amńä M:P, końd́amńä M:Temn (Dem. zu kod́ama, końd́ama) [похоженький, подобненький] / ähnlich, gleich. mokšəń pajaŕń śolak avań śiń kod́amńat [M:?P] (IV66) Sie (waren) mokschanischen Bojaren gleich, (die Brüder) der ungeschickten Frau. para uśkə̑ńäń śiń końd́amńat M:Temn (VIII308) [Sie sind] wie ein guter Metalldraht.
końd́äńä M:P Kr Mam (Dem. zu końd́ä) [друг, приятель, товарищ] / Freund, Kamerad, Genosse. [ḱit jalgańät́ńä, ḱit końd́äńät́ńä] M:Kr (Mam) (IV87) Wer sind deine Freunde, wer sind deine Gefährten?
końd́ams M:Kanguž [годиться, быть пригодным / taugen, tauglich sein]. vaj šaŋgəd́əza, kat̀əŕńä śt́iŕńä, šaŋgə̑za. ĺeḿd́əḿ paĺäńd́i kodań kotfḱäćä ([?] ~ kotfḱäźä) końd́aza! (nach Sir.) [Helfe dir Gott, Katharina-Mädchen, helfe! Möge dein gewobenes Gewebe zum Hochzeitshemd (“Taufhemd”, weil der jungen Frau bei der Hochzeit ein neuer “Name” gegeben wird) taugen!] (= “jaraštaza”; końd́äźt́əza M:Pš).
końd́äśt́əms M:P Pš Kr Čemb Temn [годиться, подходить] / taugen, passen; пригодиться (вперёд) / zupass kommen, nötig sein (in der Zukunft), (M:P auch:) [уродиться, хорошо расти] / gedeihen, gut wachsen (z.B. Roggen, Beeren). mon əŋ́ǵəĺə-ṕä·ĺənd́i t́et́ końd́äśt́an M:P Später werde ich dir noch taugen! roźś końd́äśt́i M:P Der Roggen gedeiht (wächst gut). [šamat́śəń v́eĺʿt́ams] toń [końd́äśt́əza] M:Mam (IV266) Möge er [der Schleier] zum Verhüllen deines Gesichtes [nach dem Tode] taugen! šumbra·[‑]šińa·sa [kańńems końd́e·śt́eza] M: Kr (IV545) Sei es [das Geschenk] dazu geeignet, um es in Gesundheit zu tragen! šačə̑mda udaloj, kasə̑mda końd́äść M: Temn (VIII306) Eine wohlgestaltet Geborene, eine wohlgestaltet Aufgewachsene.
końʒ́ed́ems E:Mar, końʒ́ed́ems ~ końʒ́e·d́ems E:Večk, końʒ́e·d́ems E:Is Ba ― końźədə̑ms M:Pš [отшлёпать, побить, поколотить] / Klapse geben, schlagen, prügeln (E:Mar Ba); [потрепать за волосы] / jdn. an den Haaren zausen (E:Ba); [стричь, подстричь] / scheren, schneiden (M:Pš: kurz u. gleichmässig) (E:Večk Ba M:Pš). końʒ́ed́ik sakalom E:Večk Ba Schere mir den Bart. mon ṕŕants takə̑rńasta końźədi͔ńä M:Pš Ich schor sein Haar ganz kurz. ṕejəĺəmənts marʿta kodama lats końźəd́i M:Pš Wie trefflich (kurz und gleichmässig) mäht er mit seiner Sense (das Gras).
końʒ́ed́eft́ems E:?Mar ?Večk (Kaus. zu końʒ́ed́ems).
końiḱ ~ końik E:Mar, końiḱ E:VVr, końik E:Bag, końe·ḱ E:Ba ― końəḱ M:P Sel Sučk, końəḱ ~ gońək M:Čemb [скамейка у дверной стены] / kleine Wandbank an der Tür; [место под полом левой стороны избы] / Raum unter dem (höher liegenden) Fussboden der linken Seite der Stube (vgl. uŕʒ́e) (M:Sučk). | końiḱ-akśalks ~ końik-akśalks E:Mar Kal [место под дверной скамейкой] / Raum unter der Türbank. sońć końiḱ-akśalov ḱekšś E:Mar (292) Selbst verbarg sie sich unter der kleinen Bank an der Tür. | końik-laŋgo E:Mar VVr Bag Jeg, końik-laŋgu E:Hl ― końəḱ-laŋgă M:P Sel, gońək-laŋga M:Čemb [поверхность коника – дверной скамейки] / Sitzfläche der Türbank. t́at́azo čuftomś końik[‑]laŋks E:Bag (I303) Ihr Vater wurde auf der Türbank (wie) erstarrt. učaĺa· ašči͔· końi·k[‑]laŋkso· E:Jeg (192) Utschalja sitzt auf der kleinen Bank an der Tür. mamat́śä ašči końəḱ[‑]laŋksə̑nə̑k [M:Sel] (IV288) Deine Mutter sitzt auf unserer Türbank. | końiḱ-ṕiĺe E:Mar [резное украшение дверной скамейки, похожее на человеческую или лошадиную голову] / eine geschnitzte Verzierung der Türbank, einem Menschenkopf od. Pferdekopf ähnlich (= pəĺńä· [s. ṕiĺe]). | końiḱ-ugol E:Mar [угол у двери] / Türecke. a son ozi͔, jalgaj[‑]dugaj, końiḱ[‑]ugolne͔s (12) Er aber, liebe Freundin, setzt sich in die Türecke. — Tschuw. kut́nik. — [Russ. коник (< койник)].
końov E:Mar VVr Večk, końo·v E:Ba, końu·v E:Is [бумага] / Papier. ńej ašo końov koctozo E:Mar (154) [Wie] weisses Papier ist ihre Leinwand. | końov-ṕečat E:Mar [печать на бумаге] / Siegelabdruck auf dem Papiere. uš końov ṕečat mat́äń arstonzo (130) Wie der Siegelabdruck auf dem Papiere waren [Matjas] Stickereien am unteren Rande ihres Hemdes. | końov-śorma E:Mar Atr [шрифт, письмо на бумаге] / Schrift auf dem Papiere. son końov[‑]śormat śormadi͔ E:Mar (154) Ihre Stickereien sind der Schrift auf einem Papiere ähnlich.
końovška E:Mar [тонкий как бумага] / dünn wie Papier. a kocti͔ńt́ kodi͔ĺ mat́a końovška (130) Die Leinwand aber webte Matja so dünn wie Papier.
końovoń E:Mar (Adj.) [бумажный / papieren, aus Papier, Papier-].
końovǵe E:VVr (Dem. zu końov) [бумажка] / Papier, Papierstück.
kopačams E:Mar Večk Is, kopačams ~ kopa·čams E:Ba, kopo·čams E:Atr, kopunčams E:SŠant ― komačams M:P Pš Čemb Katm Sučk Jurtk накрыть, окутать, закутать / bedecken, umhüllen, verhüllen, einhüllen, (E:Mar Večk Ba auch:) окутаться, закутаться / sich umhüllen, verhüllen, einhüllen. mon sonze͔ kopunčija šubaso E:SŠant Ich umhüllte ihn mit einer Pelzjacke. — ? Türk.
kopačań E:Gor Bugur Večk ― komačań ~ komačəń M:Katm [покрытый, закутанный / bedeckt, verhüllt]. pas ḿeŕeze͔ kopačań ṕŕäń sovamdo! E:Gor (VII110) Erlaube Gott einer mit verschleiertem Kopfe (d.h.: einer Schwiegertochter) hereinzukommen! kopačań ṕiŕat ašt́ića E:Bugur (VI26) Die mit verschleiertem Kopf Sitzende. kopačań ṕiŕat ari͔d́e E:Večk (II209) Solche, die mit bedecktem Kopfe hintreten. komačań pŕat suva·mga M:Katm (IV457) (Sondern) deswegen, weil ich mit verhülltem Kopf (zum Bräutigam) gehen muss. komačəń pŕat suva·mga M:Katm (IV469) Damit (die Braut) mit verhülltem Kopf eintrete.
kopačaź E:StDemk, kopunčaź E:SŠant [покрытый, скрытый / gedeckt, verschleiert]. rad bi͔, rad bu mon varštavĺiń, ṕiŕam kopačaź! E:StDemk (VII174) Sehr gern, sehr gern wollte ich schauen, (aber) mein Kopf ist (schon) verschleiert (d.h.: ich habe mich schon verlobt). vaj ašo šarčav kopunčaź E:SŠant (I223) Er [Der Brautwagen] ist mit einer weissen Plane gedeckt.
kopačakšnoms E:Mar ― komačakšńəms M:P (Frequ. zu kopačams, komačams).
kopo·čtams E:Atr (Mom. zu kopo·čams).
komačaftə̑ms M:P (Kaus. zu komačams).
kopad́əms M:P Pš Čemb Sučk [глотнуть] / (ein Glas) mit einem Zuge austrinken. staka·nt́ kopat́si͔, son ṕiĺgənc su̥ka·ś topat́si͔ M:P Sie trinkt das Glas aus, sie stampft, die Hündin, mit dem Fusse. ṕervaj stakant́ valo·d́əŕäś kopad́əźä M: Mann (IV272) Das erste Glas verschlang Valodjas Weib. — [Vgl. kopordams].
*kopat́kšńəms (: kopat́kšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kopad́əms).
koṕijəms (: koṕijan, ‑ii) M:P (Frequ.).
kopańä M:Sučk [омёт] / Getreidehaufen (100 od. 150 Garben; vgl. kapa). | kańt́f́-kopańä M:Pš An [суслон конопли / Hanfschober]; [мочка конопли] / Hanfröste (“eine Stange voll Garben”), (M:An [? auch]:) [шест для спуска снопов при мочении] / Stange, mit der die Garben beim Rösten niedergedrückt werden. | śura-kopańa E:Petr копёнка хлеба / Getreidehaufen. pas maksi͔za uma laŋks ĺišni͔j śura[‑]kopańa (VIII36) Gebe Gott auf das Ackerstück übermässige Getreideschober (-hocken)! — Vgl. kopna. – Vgl. russ. копа́.
-kopaška: pŕä-kopaška M:Sel [черепная коробка] / Hirnschale.
kopav E:MKly [жадный / gierig, geizig]. sati͔ń[‑]d́eŕaj śupavne͔ń, sati͔ń[‑]d́eŕaj kopavne͔ń, – śupav valsḱe rana si͔, čokšne͔ pozdas a tui (VII2) Falle ich einem Reichen zu, falle ich einem Vermögenden [eig.: einem Geizigen] zu, – der Reiche kommt früh am Morgen (auf den Acker), er geht (‘nicht bis’) spät abends. — [Vgl. russ. копа́].
1kopə̑l M:Sel копыл / ein krummes Stecheisen (zum Aushöhlen von Trögen u.dgl.). — Russ. копы́л.
1kopə̑na M:Sel [глухарка / Auerhenne]. [t́äńi] koda·ma čuda t́ijuś, ṕičt́t́ esa kopə̑na. ‒‒‒ kodak ĺät́ś, son tosta praś kopə̑naś i kopə̑nat́ ezda [t́ijuś] maźi śt́əŕ (IV823-4) Jetzt, was für ein Wunder ist geschehen, ist auf der Kiefer ein kopə̑na. ‒‒‒ Als er schoss, fiel das kopə̑na herunter und das kopə̑na wurde ein schönes Mädchen.
koṕija E:Mar [Bug] [копьё] / Speer, Lanze (E:Mar). pocto pakšast si͔ń tarkśeśt́, koṕija laŋks orǵivtńeśt́ [E:Bug] (V238) [Sie] zogen daraus die Leibesfrucht hervor, steckten sie an die Spitze einer Stange. — [Russ. копьё].
kopjo E:Mar (Gen. ‑ń), koṕija E:Kažl [лицевая (гербовая) сторона монеты] / Münzkopf (die mit einer geprägten Figur versehene Seite der Münze). | kopjoso nalkśems E:Mar [играть в орлянку] / Kopf od. Schrift spielen. — [Russ. копьё].
kopjińe E:Mar (Dem. zu kopjo).
koṕijka [E:Mar], koṕika E:Večk Kozl Nask ― kaṕe·ka M [копейка] / Kopeke. śijań koṕika mat́ŕań vaĺogzo E:Večk (I436) (Wie) eine Silberkopeke [ist] Matrjoschas Bleuel. śijań koṕikat t́e ŕizaj ćorań ḱenǯenʒe͔ E:Kozl (II35) (Wie) Silberkopeken sind des Mannes Risaj Nägel. v́äśi satftə͐·ḱ koṕika·sa E:Nask (III124) Teile alles bis auf die Kopeke genau! | kalə̑ń kaṕe·ka M:P [рыбья чешуя] / Fischschuppe. — Russ. копе́йка.
koṕiŕks ~ ? koṕeŕks E:Kal [(быстро течь, клубиться, булькать) образуя волну, воронку, пену] / heftig wogend, strudelnd, wirbelnd (strömen). koṕiŕksne͔-koṕiŕksne͔ čud́e (koṕeŕksne͔-koṕeŕksne͔ čud́e·) (Das Wasser) strömt heftig wogend, (der Fluss) strömt strudelnd (= kumbuldi͔ E:Mar). — [? Vgl. gubor: guboŕks; kopo: kopi͔ŕks].
koṕita ~ koṕi·ta E:Mar, koṕita E:Hl StŠant SŠant, koputa E:VVr ― kaṕi·ta M:P (Gen. ‑n), kapu·ta M:Sel [копыто] / Huf (des Pferdes) (= ḱenǯä M:P, jedoch wird gew. kaṕi·ta verwendet). krustaĺnoj stopkat koṕitast E:Mar (1112) Gläserne Becher sind ihre Hufe. v́äd́ga jaḱi koṕita, ińazuruń t́äv́ t́äji. – maćijiń tolgaś E:Hl (267) Das Wasser entlang bewegt sich ein Huf, verrichtet kaiserliche Arbeit. – Die Gänsefeder (beim Schreiben). śijań b́ĺidat koputask E:VVr (II317) Silbertellergleich sind ihre Hufe. vaj śijań stopkat sonze͔ koṕitanzo E:SŠant (I495) (Wie) Silberbecher sind seine Hufe. si͔ŕńeń koṕitando E:StŠant (III79) Goldene Hufe. — Russ. копы́то.
kopna ChrE E:Večk Kozl, [?] kopna ~ kopńa E:Mar, kopńa· E:Atr ― kopə̑na M:Sel (Gen. ‑n) одонье / Korn- od. Heuschober (E:Večk: gross) (E:Mar Večk Atr); [большой скирд хлеба на току] / grosser Getreideschober (auf der Tenne) (ChrE); копна / (Heu-, Stroh-) Haufen, Diemen, kleiner Heuschober (M:Sel). kopna poco baran raŋǵi. – popoś E:Mar (237) Im Inneren eines Heuschobers blökt ein Hammel. – Der Priester. makst ‒‒‒ t́iŋǵe[‑]ṕiŕes pokš kopnado, pokš klatto! E:Kozl (III25) Gib ‒‒‒ auf die Dreschtenne grosse Schütten, grosse Getreidehaufen! — Russ. копна́.
*kopə̑nn̥dams (: kopə̑nn̥da·n, ‑aj) M:Sel [складывать в копны (сено)] / (Heu) aufschobern.
kopo E:Mar Atr Večk Is (Gen. ‑ń), kopa E:Ba (Nom. Pl. ‑t), kopa E:Kal (Nom. Pl. koput) ― kopa M:P Čemb Sp Sučk Temn (Gen. kopəń, Abl. kopta, Nom. Pl. kopt), kopa M:Ur (Nom. Pl. kopə̑t) [лобок] / Venushügel (E:Atr Večk Is Kal M:Katm); (euphem.) [женские наружные половые органы] / weibl. Scham (E:Mar M:P Čemb); [(женский) живот] / Bauch (der Frauen) (vgl. kop-a·lks, unten) (M:Sučk); спина / Rücken (= kopə̑ŕ M:Temn) (M:P Čemb Sp); нарыв / Geschwür (M:Ur); [наплыв на стволе дерева] / Baumknorren; [ковш, сделанный из наплыва на стволе дерева] / Kelle, gew. aus einem Baumknorren gemacht, mit der man Korn schaufelt, Pferde tränkt (M:Sučk). vaśä [ḿäs] v́esalgatś? ‒‒‒ v́išəń kopša kopə̑ŋksa M:Katm (IV470) Warum ist Vasja fröhlich geworden? ‒‒‒ Wegen der, die eine einer Weizenpirogge ähnliche Schamgegend hat. kə̑da ušə̑di͔jᵪ́t́ saldak[‑]polkś ezdə̑nza jarʿcama, esta v́iᵪə̑nzaza kopś! M:Temn (VIII384) Wenn die Schar (das Regiment) Soldaten sie [Äpfel aus dem kaiserlichen Garten] zu essen beginnen, dann möge der Buckel sich verstärken! | kop-a·lks M:Sučk [лобок] / Venushügel. | kopa-kambras M:Sel [позвоночник] / Rückgrat. | kop-kaŕas M:P (Gen. ‑kaŕazə̑n, Nom. Pl. ‑t), kopa-kaŕas M:Čemb, kop-ḱäŕas M:Sel (Nom. Pl. ‑t) [позвоночник (верхняя часть)] / Rückgrat (der obere Teil) (M:P Sel); [затылочная кость] / Knochen im Nacken, der oberste Rückenwirbel (M:Čemb); [спинной позвонок] / Rückenwirbel (= jäźńä-pakaŕ, polda-pakaŕ M:Pš). | kop-kaŕasḱä M:P (Dem. zu kop-kaŕas). | kopă-pakaŕ M: Čemb [позвоночный столб] / Rückgrat (= ečḱä-pakaŕ M:P).
kopə̑lda M:Čemb (kop(a) + ? ṕäĺd́ä) [назад] / rückwärts; [задом] / mit dem Rücken gegen, zu. son ašči moń šiŕəzə̑n kopə̑lda Er sitzt (od.: steht) mit dem Rücken gegen mich (= son aštši moń ṕälə̑n kopə̑ŕ ṕäĺd́ä M:Pš). | kopə̑lda moĺəms M:Čemb [пятиться] / rückwärts gehen.
kopadav M:Pš [миска, сделанная из наплыва на стволе дерева] / aus einem (grossen) Baumknorren gemachte Schüssel (= kopadafks). | ozə̑ndə̑ma-kopadav M:Pš [такая же жертвенная миска] / eine derartige, bes. für häusliche Opfer gefertigte Schüssel, in die die Opferbissen (ozə̑ndə̑ma-palʿt) u. zwei Piroggen (ćukə̑r) gelegt wurden.
kopadafks M:Pš [миска, сделанная из наплыва на стволе дерева] / aus einem (grossen) Baumknorren gefertigte Schüssel (= kopadav).
kopakšu M:Čemb, kopə̑kšu M:Ur [с густой листвой] / dicht(belaubt) (Baum) (M: Čemb); [свилеватый] / knorrig (Baum) (M:Ur).
kopas E:Večk Is ― kopas M:An [миска, сделанная из наплыва] / aus einem Baumknorren gefertigte Schüssel (M: An); [чуваш (тайное слово)] / Tschuwasche (Geheimw.) (E:Večk Is). | kopas-ava E:Večk [чувашка] / Tschuwaschin.
kopə̑ńä M:P Čemb Sel (Dem. zu kopă) спина / Rücken (M:P Čemb Sel), (M:Sel auch:) [две пёстрых вышивки сзади на плече] / zwei bunte Stickereien hinten an der Schulter, (M:P auch:) [деревянный ковш для сгребания зерна] / hölzerne Kelle, mit der man z.B. Korn schaufelt. kut́ vakssə̑t uda·n, kopə̑ńäźń šarftan [M:Sel] (IV237) Wenn ich neben dir schlafe, so wende ich (dir) meinen Rücken zu.
kopu M:Pš [свилеватый] / knorrig (Baum) (= kopə̑kšu M:Ur). | kopu-kapu [M:?P], kopu-gə̑pu M:Pš [свилеватый] / knorrig, viel Knorren habend (Baum) (M:?P Pš). kopu-kapu śäĺijat, ḱeṕt́əŕksə̑ńd́i af pət́š́ka·t [M:?P] Du bist eine knorrige Ulme, du taugst nicht mal zum Ranzenmaterial. — [Vgl. kop̀oŕ (unten)].
kop̀oŕ, kop̀oŕe ChrE, kopoŕe E:Mar Atr VVr Ba Večk, kopᴉ͐ŕ E:Kažl ― kop̀əŕ, kop̀ə̑ŕ ChrM, kopəŕ M:P Kr, kopə̑ŕ M:Pš Čemb Sučk Temn (Nom. Pl. ‑ʿt́), kopə̑·ŕ M:Ur Jurtk спина / Rücken (= kopa M:Sp) (E:Mar M:Pš Temn); [верхняя часть спины] / der obere Teil des Rückens (= kut́ḿeŕe E:VVr) (ChrE E:Mar Atr VVr Ba Večk ChrM M:P Čemb Sučk); [оборотная сторона, круглая, выпуклая сторона] / Rückseite, runde, konvexe Seite (z.B. der Hand, eines gespaltenen Stammes, der Wanne) (M: P); [изогнутый, сгорбленный, горбатый] / gekrümmt, gebückt, bucklig (vgl. gorbun) (M:Čemb). kopoŕeń kuvalt noldaźat E:Mar (1156) [Du bist] den Rücken entlang hinabgelassen [worden]. kopoŕce͔ sumkat toń ṕŕ(a)[‑]alksot E:Mar (1220) Dein Ränzel am Rücken [ist] dein Kopfkissen. už ĺeŋǵeń košeĺ son kopoŕce͔nʒe͔ E:Večk (I449) Einen Ranzen aus Bast [hat sie] auf ihrem Rücken. ozaftumak kopᴉ͐ŕit́ naŋs E:Kažl (III304) Setze mich auf deinen Rücken! | izama-kopᴉ͐ŕ E:Kažl волок / Schlepphölzer, mit denen man die Egge transportiert. | ḱed́-kopoŕe E:Mar ― ḱäd́-kopə̑ŕ M:Pš Vert [тыльная часть ладони] / Handrücken. t́iŋǵä jotaftə̑śt́ [potaftə̑śt́] vaśäń ḱäctə̑nza, ḱäd́[‑]kopə̑ŕstə̑nza M:Pš (IV758) Beseitigt und vertreibt auch ihr (die Wunde) von Vasjas Hand, von seinem Handrücken! | koṕəŕ-kapəŕ (kopə̑ŕ-kapəŕ, koṕeŕ-kaṕeŕ) M:P кривой / krumm (z.B. Baum), gekrümmt, krumm u. schief. mon jotaĺəń t́iŋǵä ftalga koṕəŕ[‑]kapəŕ v́əŕga·skaks M:Pš (IV197) Ich lief um die Tennen hinten wie ein Wolf mit gekrümmtem Rücken. [kopəŕ, kapəŕ śälijat, ḱept́eŕksə̑ńd́i] af [pətška·t] [M:?P] (IV509) Du bist eine krumme Ulme, du taugst nicht mal zum Ranzenmaterial. | kopə̑ŕ-kaŕas M:Pš [позвоночник] / Rückgrat (vgl. kopa-kambras [oben]). | kopə̑ŕ-ḱeńd́i ~ kopə̑ŕ‑ḱäńd́i ~ koṕəŕ-ḱäńd́i M:Sel крочки [овод, слепень] / Dasselfliege, Biesfliege. | *kopə̑ŕ-ṕäl M [оборотная сторона] / Rückseite. | kopə̑ŕ ṕäĺd́ä M:P, kopəŕ ṕäĺd́ä M:Mam (Abl.) [спиной к кому-н., чему-н.] / mit dem Rücken zu jdm. od. etw. (= kopə̑lda). pa·r aŕśi šama ṕäĺd́ä, a·f par aŕśi kopə̑ŕ ṕäĺd́ä M:P Wer uns freundlich gesinnt ist, der komme hierher (wörtl.: mit dem Gesicht zu [uns]), wer schlecht gesinnt ist, der gehe fort (wörtl.: mit dem Rücken zu [uns] gewandt)! (Wendung am Ende der Gebete). madamat́ madan, mon [kopəŕ ṕäĺd́ä] M:Mam (IV212) Wenn ich mich auch [neben dich] lege, so lege ich mich mit dem Rücken (zu dir). | kopoŕga targavkst [Pl.] E:Mar Is [спинные вышивки рубашки] / die Rückenstickereien (am Hemde [panar] u. Hemdgewande [ruća]) bis ans Lendentuch (pulakš) (= kot́ḿe·ŕga targavkst E:Ba, udalga targavks E:Is). | panar-kopoŕe E:Atr [спинка рубашки] / Hinterstück des Hemdes am Rücken, Hemdrücken (= panar-kut́ḿeŕe E:Večk usw.). | sur-ko·pə̑ŕ M:Sel Sučk [сустав пальца] / das hintere Fingergelenk, (der hintere) Fingerknöchel (vgl. eźńe) (M:Sel); [тыльная сторона пальца] / Rückseite des Fingers im allg. (die Knöchel = sur-poldă) (M:Sučk).
kopi͔ŕks E:Kad Šokša бугор / Hügel. — [Vgl. gubor: guboŕks; koṕiŕks; kopt́i·ŕks].
kopoŕńe E:Mar, kopoŕńi E:?Hl, kopəŕńä M:P (Dem. zu kopoŕe, kopəŕ).
kopo·ldams E:Ba [совокупляться (эвфемизм)] / beschlafen (euphem.).
kopo·ĺams E:Ba (Frequ. zu kopo·ldams).
kopə̑ŕgə̑də̑ms M:Pš Čemb Sel [корчиться, преклоняться, подчиняться] / sich krümmen, sich beugen, den Rücken beugen; [сгорбиться] / bucklig werden (durch hohes Alter).
kopordams E:Mar Atr Večk Vez, kopordamks E:VVr, kopurdams E:Gor, kopo·rdams ~ kopo·ŕd́ams E:Ba ― kopə̑rdams M:P Pš Čemb Jurtk, kopə̑rdə̑ms M:Sučk (Mom.) [сделать глоток] / einen Schluck nehmen (E:Mar Atr VVr Ba Večk M:P Pš Jurtk); [выпить (одним глотком)] / (mit einem Zug) austrinken (E:Mar Vez Gor M:Pš); глотнуть / schlucken, hinunterschlucken (M:P Čemb). kopordi͔ń śijań v́ed́ńed́eńt́ E:Večk (II250) Ich trank von dem silbernen Wasser. kopə̑rdan v́ed́ potmə̑zə̑n M:P Ich schlucke einen Mundvoll Wasser hinunter. už kolmoń[‑]kolmoń kopordaśt́ E:Vez (V4) (Dann) schlürften sie je drei Kellen aus. v́äśt́ kopurdams pojlań ḱis E:Gor (VII100) Wegen eines Schluckes Getränk. t́śelaj stakan kopə̑rdań M:Pš Ich trank ein ganzes Glas (in einem Zuge) aus.
kopordavks [E:?Ba ?Večk] [глоток] / Schluck.
koporks (kopo·rks) E:Večk Ba ― kopə̑rks M:P [глоток] / Schluck (= kopordavks). koporkso·zot ĺeṕe·jaftan E:Ba (VII426) So werde ich dich mit deinem Schluck ersticken machen.
kopo·ŕd́ńams E:Ba (Iter. zu kopo·ŕd́ams) [попить глотками] / schluckweise ein wenig trinken.
kopoŕams E:Mar Večk, kopo·ŕams E:Ba ― kopə̑ŕams ~ kopə̑ŕa·ms M:P Pš Mam Sučk (Iter.) [пить глотками / schluckweise trinken]. tunda·ń vedńada kopə̑ŕan [M:Mam] (IV539) Ich schlürfe Frühlingswasser.
kopst E:Mar Večk Ba [гоп!, прыг!] / hopp!, hops! (rasches Aufstehen od. Aufspringen beschreibendes Wort). kopst śt́äś śt́ado E:Mar (299) Hopp stellte es sich auf die Füsse. | kopst t́ejems E:Mar [вскочить на ноги / auf die Füsse springen]. kopst t́ejś Rasch sprang er auf die Füsse.
kopśt́ams E:Ba, ᵪopśt́ams E:Večk [быстро вскакивать на ноги] / rasch aufstehen, aufspringen.
kopśt́a·d́ims E:Ba ― kopstad́əms M:P Pš (Mom.) [приподняться с места] / sich aus sitzender Stellung ein wenig erheben (E:Ba); [быстро подняться, вскочить] / rasch aufstehen, aufspringen (M:P Pš), (M:P auch:) прыгнуть / springen. son laftuvə̑nza kopstad́əźń [M:?P] Er zuckte mit seinen Achseln.
kopśt́a·ims E:Ba ― kopsti͔·jəms M:P (Frequ.).
kopša ChrM M:P Pš Sel Temn Sučk Senk Ur (Gen. ‑n, Nom. Pl. ‑t) пирог, лепёшка / Pirogge, Fladen (M:P Sel: grosse Pirogge aus mit Hirse vermischtem Roggenmehl; M:Pš: aus Roggen, Teig wird nicht geknetet; M:Senk: aus Roggen; = ḱed́e·ŋ́še E:Atr); (M:Ur:) [весенний сев] / Frühjahrssaat. | kalaćä-kopša M:Pš [пирог из полбы, пшеничный хлеб] / spelzige Pirogge, Weizenbrot. | kopša-kalaćä [M:Kr] [булка / Weizenwecke]. markań povə̑sa kopša[‑]kalaćä (IV220) An Markas Busen ist eine Weizenwecke. — (Vgl. ḱäpša).
kopšańä M:P [Mam] (Dem. zu kopša) id. t́äd́akaj pat́t́ taza [v́išeń] kopšańat M:[Mam] (IV256) Mütterchen, backe Piroggen aus reinem Weizen!
kopt́ams E:Mar [коптить] / räuchern (z.B. Fleisch). — Russ. копти́ть. — [Vgl. kapt́i·ndams].
kopt́i·ŕks E:Kad бугор(ок) / (kleiner) Hügel. — (Vgl. koṕiŕks; kopo: kopi͔ŕks).
kopudnams E:Večk Vez ― kopə̑ndams M:Pš [подниматься, подходить (тесто)] / sich heben, aufgehen (Teig). kšiś kopudnaś [E:?Vez ?Večk] Das Brot ist aufgegangen. kšit́ kuvə̑ts kopə̑ndaś M:Pš Die Rinde des Brotes hat sich gehoben (so dass unter der Rinde ein hohler Raum ist).
kopudnaft E:Vez [опухший] / (an)geschwollen; [опухоль] / Anschwellung. jutaś kopudnavso (III119) (Die Pflugschar) verlor ihre Schwellung.
kopudnavks E:Večk = kopudnaft.
kopul E:Večk, *kopo·l ~ kobol E:Atr, kopo·l E:Ba ― kopə̑l ~ *kopə̑lf M:Sučk, kopə̑lf M:Ur: kopulco (Iness.) ardoms E:Večk, kopo·lco ~ kobolco ardoms E:Atr, kopo·lca ardoms E:Ba ― kopə̑lsa ~ kopə̑lfca ardə̑ms M:Sučk, kopə̑lfca ardə̑ms M:Ur [скакать галопом] / galoppieren, im Galopp laufen, fahren, (E:Ba auch:) [совокупляться] / vögeln. — [Vgl. 1kumbo: kombə̑lf].
kopulkom E:Večk, kopolkom ~ kopolko·m E:Ba: k. ardoms [скакать галопом] / galoppieren, im Galopp fahren.
kor ChrE E:Mar Atr Kad Bug Večk NBajt Is NSurk StMokl Kuz ― kor ChrM M:Pš Čemb Sučk досада / Verdruss, Ärger (in Ausdrücken kor sajiźe ~ śävəźä, kor ḱiŕd́ems ~ ḱiŕd́əms). kor sajiḿim E:Mar Ärger überkam mich. kor sajiźe, uŕakaj, śed́ejem E:Večk (I256), kor saiźe, od uŕakaj, śed́ejem E:Kuz (V338) Zorn, Schwägerin, übermannte mein Herz. vaj kor saińʒ́e śed́ejest E:Bug (V314) Ihnen wurde das Herz vom Zorn ergriffen. saiźe kor polańanʒo śed́ejga E:NBajt (V446) Ihr Mann wurde aus Herzensgrund von Verdruss ergriffen. kor śävəźä śed́ijəźń M:Čemb Ich wurde sehr ärgerlich (verärgert). avaŋk korost ḱiŕd́ed́e E:NSurk (II476) Ertragt den Ärger eurer Mütter! śeste͔ ḱiŕci͔ń t́et́at́[‑]avat́ mon korost E:StMokl (V212) Dann werde ich den Ärger deiner Eltern ertragen. uĺeze͔ ‒‒‒ avoĺ koroń ḱiŕd́ića E:Večk (II129) Es soll ungehorsam sein! [šät́] avaś käždə̑nza[‑]kordə̑nza uštś [M] (IV772) Das Weib heizte (den Ofen) mit Groll. — ? Vgl. tat. (P.) kur, ᵪur.
korńä M:P [Kr] Mam (Dem. zu kor) [горюшко, досадушка / Kummer, Ärgernis]. [śt́iŕəńd́i] lama valnä [kuĺəma·], lama kornä [kəŕd́əma·] M:Mam (IV553) Ein Mädchen muss viel (böse) Worte hören, viel Ärgernis erleiden. mon af ṕäjäŕca, mon af ṕäjäŕca korńäźəń [M:Kr] (IV354) Ich schütte nicht, ich schütte nicht meinen Kummer aus.
korov E:SŠant, koroŋ E:Atr ― koru M:Pš Čemb Sučk [сердитый, недовольный] / ärgerlich, verdrossen. | korusta M (Adv.) [горько / bitter]. korusta avaŕd́i Er weint bitter.
kori͔jams M:P [рассердиться] / verdrossen werden.
*kori͔jaftə̑ms M:P (Kaus. zu kori͔jams) огорчать, [огорчить] / verbittern, kränken, betrüben. ḿäs af kori͔jafcak śed́ińäćəń Warum erbitterst du dich nicht (“verbitterst du nicht dein Herz”)? korə̑jaftś śed́ijənts M Sein Herz hat sich sehr erbittert [Er hat sein Herz erbittert].
koram M:Gor Katm (Nom. Pl. korapt) [двор] / Hof (= ṕiŕf). vani͔t́ koramsa švatańäńəń M:Gor (IV746) Behüte mein Vieh in der Hürde! kolma koramga putə̑ń kudə̑nzə̑n M:Katm (IV112) In drei Höfen hat er gebaute Häuser. | koram-oćɯńä M:Katm [дух-покровитель двора] / Schutzgeist des Hofes. mon anda·n[‑]śimd́a·n koram oćɯńät́ (IV417) Ich werde dem Oberhaupt des Hofes zu essen und zu trinken geben. — Vgl. alt. (Vámb. Cult. S. 77) korum.
koramńä M:Vert Gor Katm (Dem. zu koram) id. ej aᵪ, ḿäŕḱ, koramńäś ṕäškśe, ḿäŕḱ, sä͔ŕi [ṕiĺgə ĺišməda] M:Vert (VIII486) Der Hof ist voll von langbeinigen Pferden. [kadə̑majt́] ‒‒‒ šava [koramńäń] šarə̑ma [M:?Gor] (IV594) Du hast mich verlassen ‒‒‒ auf dem leeren Hofe umherzurennen. šava koramńas kadi͔ńä M:Katm (IV459) Ich habe es [mein Bojarinnen-Leben] auf dem leeren Hof gelassen.
[korč] kortš ChrE E:Mar Ba Petr Večk, korš E:Is, kor̥š E:Kad ― korč M:Ur, korš M:Čemb Jurtk, korə̑š ChrM M:P сова / Eule (E:Mar Večk M:P); филин / Uhu, ? Adlereule (E:Ba); ястреб / Habicht (gelb, etwas grösser als kaŕćigan) (E:Is); беркут / Königsadler (E:Petr). vani͔t́ si͔nct (sarasni͔ń) ‒‒‒ korčta-kavalda! E:Petr (VIII222) Behüte sie [die Hühner] ‒‒‒ vor Eulen und Falken! | kuj-gə̑rə̑š ChrM M:P, kuj-gə̑rə̑·š M:Jurtk, guj-gə̑rə̑š M:Čemb Kiš (kuj + korə̑š) [домовой, гном] / ein zwerghaftes magisches Wesen, das seinem Besitzer fremdes Gut bringt, Heinzelmännchen (entspricht dem fi. para, dem estn. puuk; M:P: es wird so geschaffen, dass man drei Monate unter der Diele ein Hühnerei in der Achselhöhle brütet; es hat die Gestalt eines kleinen Kindes od. einer Puppe, ist sichtbar nur seinem Besitzer; es muss jede Nacht in Arbeit gehalten werden; wenn es nicht genug Arbeit hat, beginnt es wieder Gut u. Geld von seinem Besitzer zu jdm. anders zu tragen) (= t́ŕama E:Mar, t́ŕamka M:Sučk [s. t́ŕams]) (ChrM M:P Kiš). moń [uĺišt kujgə̑rə̑žńä, fḱäś] kandi͔ kudu, [ombə̑t́śəś] kandi͔ kutsta. – [śeĺe·kaś] də̑ [kaše·ĺś] [M:P] (IV651) Ich habe (Hab und Gut tragende) Heinzelmännchen, das eine trägt nach Hause, das andere trägt vom Hause fort. – Die Branntweinflasche und der Rucksack. kuj-gə̑rə̑žks aštši M:P Er ist wie ein Heinzelmännchen (wird von einem diebischen Menschen gesagt). b́äźijan korʿtafsə̑st, guj[‑]gə̑rə̑žń šamasə̑st M:Kiš (VIII424) Ich verwirre mich mit ihrem Gespräch, mit ihren Zwerggesichtern. | kuj-gə̑rə̑š-pŕa-guj M:Sučk уж / Ringelnatter, Natter (Volksetymologie, s. ḱiv́ǵeŕ-ṕŕa-guj E:Mar). | ĺeŋgaks-ṕŕä-korə̑š M:Pš сыч / eine kleine Eule, Zwergohreule (Scops). | nuvaj korə̑š [M:P] [“сонливая сова” / “Dusler-Eule” (eine bes. Art)]. [kapat́] pŕasa nuva·j korə̑š [M:Mam] (IV441) Auf dem Schober (sitzt) eine schläfrige Eule. škabavas, t́ijəma·k ĺii narmə̑ńńaks, ĺii narmə̑ńńaks, nuva·j korə̑škaks M:Pš (IV124) Himmelsgott, mache mich zu einem fliegenden Vogel, zu einem fliegenden Vogel, zu einer halbschlafenden Eule! | oću pŕä-korš M:Čemb филин / Uhu, ? Adlereule. | pad-korš E:Atr, pad-korč E:Ba [вид ястреба] / eine Art Habicht, die mit den Flügeln fortwährend schlagend auf éiner Stelle schwebt (= varmań sopaka) (E:Atr); [бранная кличка дурного, неспособного человека] / Schimpfname für einen schlechten, unfähigen Menschen (E:Ba). | pokš pŕa-ko·rč E:Mar Ba, pokš ṕŕa-korš E филин / Horneule (E:Mar); коршун / Milan, Weihe, Geier (E). | tumo-korč E:Mar [вид совы, “дубовая сова”, ? сова ястребиная / irgendeine Eulenart, “Eicheule” (? Falkeneule)].
korčḱe E:Mar ― korə̑šḱä M:P (Dem. zu korč, korə̑š) сыч / Zwergohreule (E:Mar); [сова / Eule (M:P)].
kordaj M:P гордый / stolz. — Russ. гордый.
korə̑də̑ms ~ korə̑d́əms M:P, korə̑də̑ms M:Pš Sučk Ur [жадно захватывать, выхватывать] / etw. gierig an sich raffen, vor jdm. etw. wegschnappen (M:P Pš); [оберегать, охранять], хранить / behüten, bewahren, schützen (M:Sučk Ur). son ksti͔ᵪ́ńəń korə̑də̑źəń M:Pš Er schnappte sich alle Erdbeeren (beim Pflücken). žvatat́ńəń vəŕga·sńəń esta korə̑cań M:?Sučk ?Ur Ich beschütze das Vieh vor den Wölfen.
korə̑di͔ M:P Pš [жадный] / gierig. | korə̑di͔ lomań M:P [жадный, алчный человек] / gieriger, habsüchtiger Mensch.
1korgams E:Bug [колотить, прогонять] / prügeln, forttreiben. kšńiń palkaso korgatanʒat (VI186) Er wird dich mit seinem eisernen Stock vertreiben.
korgovtomks E:VVr, korftums E:Kad Kažl, korʿtums E:Kal [бросать, кидать] / schleudern, werfen.
korfńims E:Kad, korʿńims E:Kal (Frequ.).
korᴉ͐st E:Kažl [куст] / Strauch; [хворост] / Reisig. — Russ. хворост.
kork E:Ba [подраж. фырканью] / das Schnauben nachahmendes Wort. | kork ḿeŕems E:Ba [фыркнуть] / (plötzlich, einmal) schnauben.
korka M:P (Gen. ‑ń) корка / Rinde, Kruste (z.B. des Brotes). | kši-korka M:P [хлебная корка] / Brotrinde. — Russ. корка.
korkańä M:P (Dem.) id.
korkajams E:VVr [каркать (ворон)] / krächzen (Rabe).
korknams M:Sučk id. (= koknams M:P).
ḱŕikne͔ms E:Atr ― kŕikna·ms ~ kri͔kna·ms M:Čemb id.
korkstams E:Mar Is, korkstamks E:VVr, korksta·ms E:Ba, ᵪorkstams E:Večk ― korkstams M:Sučk, ? korkstams ~ korkstə̑ms M:P, korkstə̑ms M:Pš (Mom.) [храпнуть] / (einmal) schnarchen (E:Mar VVr Ba Večk M:Pš); [фыркнуть (лошадь с испугу)] / schnauben (Pferd vor Angst) (E:VVr Večk Is M:P Pš Sučk); [непроизвольно рыгнуть] / unwillkürlich aufstossen (M:P). ĺiśi, korksti͔, ḱäši poŋkst́i. – pruzś i ṕejəĺəmś M (IV642) Er tritt hervor und schnaubt, versteckt sich (dann) im Hosenbein. – Der Schleifstein und die Sense. — Vgl. kork.
korksńəms M:P (Frequ. zu korkstə̑ms).
korksńəkšńəms M:P (Frequ. zu korksńəms).
korm ChrE E:VVr Vez, korom E:Petr SŠant ― korma ChrM M:P Pš Kr Saz Patra Katm Temn (Gen. M:P ‑ń, Nom. Pl. M:Temn kormə̑t) [пища, корм] / Futter, Speise. ot moĺan sarasne͔ńe korm kajan E:VVr (III277) Warte mal, ich gehe (erst) und werfe den Hühnern Futter hin. ĺiśńeś polazo kaŕejńe kormoń kajamo E:Vez (I445) Ihr Gatte ging hinaus, um dem Braunen Futter vorzuwerfen. rakšam koromzo eź se͔v́evt́ E:SŠant (II67) Mein Pferd hat sein Futter nicht auffressen können. paśiba pśi koromoń t́äińeń E:Petr (VII206) Dank sei denen, die (es zur) heisse(n) Speise bereitet haben! a [at́ät́] śorats iĺa·ts kud vanə̑ma i kormań [ṕid́əḿä] [M:Mam] (IV852) Der Sohn des Alten aber blieb zurück, um das Haus zu überwachen und um Speise zu bereiten. kormań̄t́t́(ä) uĺiš́t́, pojlań̄t́t́(ä) uĺiš́t́ sə̑rań̄t́t́əń laŋksa M:Saz Ihr habt Speise und Trank auf eurem Tisch. aĺi jarʿcams vaśäj[‑]polaj korma aš M:Patra (IV94) Gibt es nicht, Gattin, Speise zu essen? [ḿeźä] kormaźä, [ḿeźä] pojlaźä? M:Katm (IV416) Was ist meine Speise, was ist mein Trank? vaga [ṕid́it́] ab́e·dndi͔ [t́śukə̑rə̑ńd́i], a [ḱeĺǵit́], kurə̑k [koŕmańd́i savtrkə̑ńd́i šoŋgarja·mə̑ńd́i] M (IV781) Koche sie als Mittagessen, zum ungesäuerten Kuchen, oder (koche sie) wenn du willst als schnelle Speise, als Frühstück, zu Mehlsuppe! uštə̑maś uštan, kormə̑t af ṕid́an M:Temn (VIII280) (Wenn) ich sie heizen muss, so heize ich, (aber) Speise für dich werde ich nicht kochen. [ḱeməńä] ṕäškśət́ taza śormada, taza śormada [śt́iŕəń] kormada M:Pš (IV402) Meine Stiefel sind voll von lauter Stickereien, von lauter Stickereien, von Augenspeise für die Mädchen. | jarovoj korma M:Pičep [корм из яровых], овсяный кисель / Hafergrützsuppe (“Sommerkorn-Speise”). — Russ. корм.
koromńe E:Ba ― kormańä M:P Cjatn Jožka, kormə̑ńä M:Temn (Dem. zu korom, korma) id. nolde͔·t́ aša (-ᴉ͐) koro·mńes, nolde͔·t́ ṕižä t́ikši·ńis E:Ba (III38) Lass sie [die Pferde] über das weisse Futter, lass sie über das grüne Gras! vaj ńiĺećeńäś kormə̑ńat kajäj M:Temn (VIII304) Die vierte wirft ihr [der einzigen Kuh] Futter vor. lomat́t́ńä moĺišt́ ‒‒‒ luga·v normaĺńas, pajarə̑ń kormańas M:Cjatn (IV168) Die Leute gehen ‒‒‒ auf die Wiese in die Erdbeeren, nach der Bojarenspeise. kə̑rda·t́t́, kə̑rda·t́t́, d́äd́akańäj, kə̑rda·ń kormańat M:Jožka Opfere, opfere, Mütterchen, Opferspeisen!
kornaj E:VVr [мужское имя (устар.)] / ein Männername (veralt.).
kornoms E:Mar Atr Kal Is, kornoms ~ korno·ms ~ kornᴉ͐ms E:Ba ― kornams M:Sučk Ur храпеть / schnarchen, (E:Mar Ba auch:) [фыркнуть (лошадь со страху)] / schnauben (Pferd vor Angst). — [Vgl. ᵪə̑rna·ms; ᵪornams; ᵪornoms; karnams; karnoms; ḱirnams; 1ḱirne͔ms].
kornokšnoms E:Mar (Frequ. zu kornoms) [храпеть] / schnarchen; [фыркать (лошадь с испугу] / schnauben (Pferd vor Angst).
kornoźev́ems E:Mar (Inch. zu kornoms) [захрапеть] / zu schnarchen anfangen.
koro E:Bag [? мужское имя / ? ein Männername]. | koro-baba [старуха Коро, ? жена Кора / Koro-Alte, ? Koros Weib] (eine von den Zauberinnen des Dorfes Bagana).
koroḿina E:Mar ― karo·mńä M:P (Gen. ‑n) хоромина / Nebengebäude auf dem Hofe (Speicher od. Sauna), in dem man nicht wohnt. — [Russ. хоро́мина].
karo·mńäńä M:P (Dem. zu karo·mńä) id.
koro·sta E:Večk Ba, korošt́a E:NSurk [чесотка / Krätze] (? = taz) ([E:?Večk ?NSurk]); [струп чесотки или коросты] / Grind der Krätze od. der Räude (E:Ba). tast, korošt́at sornuvti͔ E:NSurk (II490) Er rüttelt Räudegrinde und Krätzeschuppen. — [Russ. коро́ста].
korp̀us ChrE [корпус] / Korps, Korpsgebäude. — Russ. корпус.
korštams E:Mar, korštamks E:VVr, koršta·ms E:Atr Ba Kad, korčtams E:Petr ― korštams M:P (Mom.) [хлебнуть] / (einmal) schlürfen (E:Mar Atr Ba Petr M:P). uŕid́iv́iś korčtase͔, ḿeźe [ṕenčse͔ńt́] amuĺd́iź E:Petr (VIII60) Der Brautführer schlürft das, was im Löffel ist.
korštam M:P [небольшой глоток] / soviel man auf einmal in sich hineinschlürfen kann, kleiner Schluck.
koršńems E:Mar, koršńe·ms E:Ba (Frequ. zu korštams, koršta·ms) [хлебать] / schlürfen.
korčams E:Mar Petr Večk Is Vez, korča·ms E:Ba, koršams E:Atr, koršamks E:VVr, korša·ms E:Kad ― koŕš́ams M:P, korča·ms M:Prol Ur, koršams M:Jurtk (Iter. zu korštams) хлебать / schlürfen, löffelweise essen, löffeln (E:Mar Petr Večk Is Vez M:P Jurtk); наесться / sich satt essen (E:Ba). se͔vse͔ź [bukańt́], korčasi͔ź [jamuńt́] E:Petr (VIII86) Der Ochse wird aufgegessen und die Fleischsuppe ausgeschlürft. možet saś ṕenčeń korčamsto [E:?Večk] Vielleicht ist sie (die Krankheit) beim löffelweisen Schlürfen gekommen.
korčavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu korčams) нахлебаться / sich an dünner Speise, an Suppen satt essen.
kort̀ams ~ korʿtams ChrE, kortams E:Mar Petr Jeg, korʿta·ms E:Kad, korʿtams E:Kal Kažl ― korʿtams ChrM M:P Temn Sel, kortams M:Prol [говорить, сказать] / sprechen, reden, sagen; [рассказывать, докладывать] / erzählen, berichten; [беседовать, болтать, совещаться, советоваться] / sich unterhalten, plaudern, sich besprechen, sich beratschlagen; [договариваться, согласовывать] / verabreden, übereinkommen, (E:Mar M:P auch:) [уговаривать] / jdn. überreden, (M: P auch:) [обсуждать] / besprechen; [заклинать, лечить заговариванием] / beschwören, durch Beschwörung heilen. lamo sodak di͔ a lamo kortak! E:Mar (275) Wisse viel, aber rede wenig! jarcak lamo, da kortak a lamo! E:Mar (275) Iss viel, aber sprich wenig! lomań ḱeĺaso mon kortan E:Mar (1214) Den Leuten nach erzähle ich. si͔ńć eśkast korti͔t́ E:Mar (295) Sie sprechen bei sich. korti͔t́ eś jutkovast E:Mar (2117) Sie sprechen untereinander. užo· tońe· mon kortasa E:Jeg (190) Warte, dir will ich es erzählen! v́eśt́ oftuś saś ŕiv́iźt́i da korʿti͔ E:Kal (2147), v́äśt́ ofta saś iŕv́i·źᴉ͐ńd́i dᴉ͐ korʿtä͔ E:Kažl (2148) Einst kam der Bär zum Fuchs und spricht. si͔ń korʿtaśt́ uŕvaks saźums śt́iŕt́ E:Kažl Sie kamen überein, das Mädchen (ihm) zur Frau zu nehmen. korte͔t́-t́ejet́ čijań-[pat́ańt́] saima[‑čidi͔ńt́] E:Petr (VIII12) Man spricht über den Tag, wo die Braut genommen (geholt) wird. vata korʿtan, jotaftan[‑]potaftan ḱäži kujəń suskfta M:Pš (IV750) Sieh, ich beschwöre, beseitige und vertreibe das von der bösen Schlange Gebissene. af mon ufa·sa, af mon [śeĺksa], mon [ańt́śa·k] korʿtasa [M:P] (IV758) Ich blase ihn [den Zahnschmerz] nicht weg, ich spucke ihn nicht weg, ich bespreche ihn nur. mon śińńä i [korʿtasajńä] i [jotaftsajńä] M:P (IV759) Ich bespreche, ich vertreibe ‒‒‒ auch sie [die Würmer]. son v́ert́ korʿtasi͔ [M: ?Čemb ?Sel] Er stillt das Blut durch Beschwören. korʿtat́ä toń bazaru moĺeḿä M:P Ich überrede dich auf den Basar zu fahren. vaj kodak ḱeńeŕś t́afta korʿtamə̑s M:Temn (VIII278) Als er soweit in seiner Erzählung gekommen war. stańä ḱeńeŕśt́ śiń korʿtamə̑ks M:Atjur (VIII354) Kaum hatten sie so gesprochen. kuva mo·ĺi, sońś ko·rtaj M:Prol (IV838) Beim Gehen sagt er. | eśt́enze͔ kortams E:Mar, eśt́enʒe͔ kortams E:Večk, äśt́ä·nza korʿtams E:Ba [бредить] / irrereden, delirieren [eig.: für sich selbst sprechen].
kortaj E:Petr [говорящий] / sprechend, einer der spricht. polat́ araś jalgaza, v́e valca kortaiza (VIII210) Dein Mann hat keine Lebensgefährtin, keine, die (mit ihm) mit einhelligen Worten spricht.
korti͔ńe E:VVr (Dem. zu korti͔) [говорящий, оратор] / sprechend, Sprecher. torgovoj marto korti͔ńeń (II327) Ihr Meinen, die ihr mit Kaufleuten sprecht!
korti͔ća E:Mar [говорящий, оратор] / sprechend, einer der spricht. ton aśka tuka maz(e͔) ava, ‒‒‒ ton vad́ŕińeste͔ korti͔ća (1124) Geh doch, hole eine schöne Frau, ‒‒‒ eine, die hübsch redet!
kortavt E:Mar Naz (Gen. E:Mar ‑i͔ń), kortaft E:Kozl ― korʿtaf M:P Sel Kiš [говорение, манера говорить, наречие, выговор] / Sprechen, Art des Sprechens, Mundart, Aussprache (E:Mar Kozl Naz M:Pš Sel Kiš); [соглашение, уговор] / Übereinkunft, Abrede (= kortamo E:Mar) (E:Mar M:P). sonze͔ iśt́amo kortavtozo E:Mar Das ist seine Art zu sprechen (jmd. hat z.B. einen bestimmten Sprachfehler). v́ečḱev́eze͔ ‒‒‒ vajǵeĺeze͔, kortaftozo E:Kozl (III190) Ihre Stimme, ihre Sprache ‒‒‒ sollen (von ihm) geliebt werden! ḿäźe toso maŕav́i, ṕiže [ejd́eń] vaĺǵejse͔, pokš lomańeń kortavco? E:Naz (VII168) Was (für ein Laut) wird dort vernehmbar, (es ist wie) die Stimme eines kleinen Kindes, (es ist wie) das Sprechen eines erwachsenen Menschen? pabac uĺi atama·n, korʿtafs koŕä mə̑ldava·n M:Pš (IV27) Seine Alte war ein Ataman, ihrer Sprache nach eine Moldauerin. b́äźijan korʿtafsə̑st, gujgə̑rə̑žń šamasə̑st M:Kiš (VIII424) Ich verwirre mich mit ihrem Gespräch, mit ihren Zwerggesichtern.
korʿtafḱä M:P Mam Sar Katm (Dem. zu korʿtaf) [говорение, манера говорить] / Sprechen, Art des Sprechens, (M:P auch:) [соглашение, уговор] / Übereinkunft, Abrede. af korʿtafkazə̑st [šaŕʿkəd́an] M:P (IV525) Ich verstehe nicht ihre Sprache. moskuvsta raman masko·vskaj [pajǵä, eś valjgeĺńasə̑t, eś] korʿtafkasə̑t M:Mam (IV266) Ich kaufe in Moskau für dich eine Moskauer-Schelle, eine mit deiner Stimme, eine mit deiner Sprache. śadə̑ŋga ḱeĺgan toń korʿtafḱäćəń, korʿtamstə̑t ḱeĺgan jasnaj [valńät́ńəń] M:Sar (IV181-2) Mehr noch liebe ich dein Sprechen, an deinem Sprechen liebe ich deine klaren Worte. orža pod́jäćäj korʿtafḱä M:Katm (IV254) [Sie hat] eine Art zu sprechen (wie die) eines barschen Amtschreibers.
kortakšov E:Mar ― korʿtafkšu M:P (Nom. Pl. ‑ft) [разговорчивый] / gesprächig. | af korʿtafkšu M:P [неразговорчивый, молчаливый] / wortkarg, verschwiegen.
kortamo E:Mar Bug ― korʿtama M:P Sar Čemb (Gen. ‑ń) [говорение, разговор, рассказывание] / Sprechen, Gespräch, Erzählen (E:Mar Bug M:P), (E:Mar auch:) уговор / Übereinkunft, Abrede; [заклинание] / Zauberspruch (M:Čemb). avań marto kortamom saś E:Mar (134) Es verlangt mich, mit der Mutter zu reden. pŕev́ej v́ečḱi kuncoluma, pŕevt́eḿe kortamo E:Bug (VI230) Ein Vernünftiger liebt das Gehorchen, ein Unvernünftiger das Befehlen (‘Sprechen’). e͔ščo araś pat́am[‑]sazorom ‒‒‒ goŕäń kortamo[‑]lomańeks E:Mar (1200-2) Auch habe ich keine [Schwester, ‒‒‒ keine, der] ich meinen Kummer erzählen möchte.
kort̀akšnoms ChrE, kortakšnoms E:Mar Večk ― korʿtakšńəms M:P Jurtk (Frequ. zu kortams). [ḿejĺe] palaćńeń kortakšnoś E:Mar (174) [Sie] sprach dann zu dem Henker. kolmo ĺeĺanzo kat́äń kortakšnośt́ E:Mar (130) Die drei Brüder Katja's besprachen sich. lomań ḱeĺce͔ si͔ń kortakšnośt́ E:Večk (I396) Sie sprachen in menschlicher Sprache.
koŕt́ĺems E:Atr (Frequ. zu kortams) [говорить] / sprechen. a son ma·ŕińźeḱ koŕt́ĺe·ḿed́e (III341) Aber (der Knecht) hörte sie sprechen.
koŕt́ńems E:Mar Večk, koŕʿńims E:Kad Kal Kažl ― korʿńəms M:P, kortńəms M:Jurtk (Frequ. zu kortams, korʿtams) [говорить] / sprechen. vaj ut́u[‑]baĺu t́et́kam eź [koŕt́ńeḱ] E:Mar (150) O, mein Väterchen sprach [mir] nicht “schlummre, schlummre”. buroj maro v́e valco [koŕt́ńeś] E:Večk (I396) Mit dem Braunen war er eines Wortes.
koŕt́ńekšne͔ms E:Mar Jeg, kortńekšne͔ms E:Bug ― korʿńəkšńəms M:P Pš Kr Cjatn (Frequ. zu koŕt́ńems, korʿńəms) [говорить, сказывать, заговаривать] / sprechen, reden, sagen, anreden. lomat́ [koŕt́ńekšne͔śt́] iśt́ańa E:Mar (1144) Die Leute sprachen folgendermassen. ćoranʒo maro kortńekšne͔ś E:Bug (V254) Er sprach (darüber) mit seinen Söhnen. ćora· marto· eź [koŕt́ńekšne͔·] E:Jeg (188) Sie plauderte nicht mit den Burschen. śe raźiḿeś [koŕt́ńekšne͔ś] E:Jeg (II532) Rasime aber sagte. marʿtə̑t korʿńəkšńəń M:P (IV216) Ich habe mich mit dir unterhalten. korʿńəkšńəĺəń śt́iŕʿńəń marʿta M:Pš (IV199) Ich sprach mit den Mädchen. ćoraj ĺemńasa son af korʿńəkšńi M:Kr (IV274) Er spricht (ihn) nicht mit dem Namen “Sohn” an. t́äd́äj ĺemńasa a son korʿńəkšńi M:Cjatn (IV169) Er spricht (sie) mit dem Namen ‘Mutter’ (an).
korʿtaźəvə̑ms M:P Kr Vert Temn (Inch. zu korʿtams) [заговорить] / zu sprechen anfangen. vaj aščeś, aščeś saldakś, korʿtaźev́ś M:Temn (VIII348) Er lag und lag (da), der Soldat, und begann zu sprechen. iŕäctań ṕeŕat od aĺanc marta kortaźuś M:Vert (VIII452) Im Rausche begann sie mit ihrem Stiefvater zu sprechen.
korʿtavə̑ms M:P (Refl. zu korʿtams) [уговориться, дать уговорить себя] / von jdm. (All.) überredet werden, sich überreden lassen.
kort̀aftoms ChrE, kortavtoms E:Mar Is SŠant, kortaftoms E:Večk ― korʿtaftə̑ms ChrM M:P Kr Sel (Kaus. zu kortams, korʿtams) [говорить, докладывать, рассказывать] / von jdm. od. etw. sprechen, berichten, erzählen (E:Mar M:P); [сказать, обсуждать] / etw. über etw. sagen, etw. als etw. beurteilen (E:Večk Is SŠant); [признать кого-н. виновным, осуждать (в беседе)] / jdn. (im Gespräch) schuldig sprechen, verurteilen (M:P); [заговаривать] / jdn. anreden (E:SŠant); [обсуждать] / besprechen; [заклинать, лечить заговариванием] / beschwören, durch Besprechen heilen (ChrE E:Mar ChrM M:?Čemb ?Sel); заставить говорить / jdn. zum Sprechen bringen, jdn. sprechen lassen (E M:P Kr). mon toń kortavtan sońenze͔ E:Mar Ich werde ihm von dir erzählen. uŕaŋk iḱeĺev kortavti͔ńḱ E:Mar (1146) Erzählt euren Brudersfrauen von ihr! paŕśt́e kortavsi͔ź kudad́eń v́iŕenʒe͔ E:Večk (I146) Man spricht, der Wald von Kudade sei gut. uᵪ srasnojńeste͔ jaiḱiń ḱiń korta·vsi͔ź E:Is (I160) Man spricht, der Weg nach Jaik sei furchtbar. ṕeĺkse͔ks kortavsi͔ź kudad́eń śt́epḱenze͔ E:SŠant (I152) Schrecklich, so erzählt man, ist die Steppe von Kudade. mon i ḱevkssa kazan ošoń kortavsa E:SŠant (I463) Ich frage die Kasaner, ich rede sie an. son kortafti͔źe t́e baba ńe babań E Sie brachte, diese Alte, jene Alten zum Sprechen. ḿeśt́ korʿtafti͔, azə̑ndi͔ M:P Was spricht und erzählt er? śiń śor-avat́ korʿtafti͔št́ M Sie sprechen über die Getreidemutter. moĺan v́erń korʿtaftə̑ma [M:?Čemb ?Sel] Ich gehe das Blut durch Beschwören stillen zu lassen.
kort̀aftuma ChrE, kortavtuma E:Mar NSurk MKka NŠant StŠant Af, kortaftuma E:Gor Sob Vač Škud Ščuk Šug Myv Sam God Večk Kozl Vez Kl, korʿtaftu·ma E:Ba ― korʿtaftə̑ma ChrM заговор / Zauberspruch. | kortavtuma ṕićevkste͔ E:Mar [заговор от ожога] / Zauberspruch gegen Brandwunde.
kortavtomka E:VVr [заговор] / Zauberspruch. | kumokado kortavtomka E:VVr [заговор от лихорадки] / Zauberspruch gegen Fieber.
kortavt́ńems E:Mar ― korʿtafńəms M:P (Frequ. zu kortavtoms) [заклинать, лечить заговором] / beschwören, durch Besprechen heilen (E:Mar).
kortavt́ńića E:Mar [колдун, заклинатель] / Zauberer, Beschwörer.
korʿtafńəkšńəms M:P (Frequ. zu kortafńəms).
korʿtava M:Kuld [дух-покровитель местожительства] / Par.-Wort zu jurʿt-ava, Epitheton des Schutzgeistes der Wohnstätte (wohl korʿtaj ‘sprechend’ + ava ‘Mutter, Frau’, weil sie nach dem Volksglauben durch ihr Schluchzen Unglück ankündigt). oᵪaj jurʿtava, korʿtava Ach, Jurtava, Kortava!
1koŕ: koŕ-koŕ (‑goŕ) M:P [подраж. плеску, журчанию] / Geplätscher nachahmendes Wort. undu [ṕäšä] koŕ-goŕ, śavań [pŕä t́äŕ-d́äŕ. – ṕešt́em-ba·ŕś] (IV683) Eine hohle Linde (macht) kor gor, ein Ziegenkopf bebt. – Das Butterfass. | koŕ-tomba M:Kul [глубокое место в реке, где образуется водоворот] / tiefe Stelle im Flusse, wo das Wasser strudelt. vaj esa šud́i šud́i ĺäj, kat́i šud́i ĺäj, koŕ-tomba Da fliesst ein fliessendes Wasser (= Fluss), ein fliessendes Wasser, strudelt ein Wasserstrudel.
koŕf́ ~ koŕf M:P, goŕf M:Čemb Sel ([подраж. звукам воды] / ahmt bes. die Laute des Wassers nach:) [шум, рёв (воды)] / Brausen [= lažf M:Sar]; [неумолчное журчание] / Geriesel; [клокотание, кипение (воды)] / Gebrodel (des kochenden Wassers); [всхлипывание] / Geschluchze.
koŕfḱä M:P Mam, goŕfḱä M:Čemb Kars Sel Pičep (Dem. zu koŕf́, goŕf́) id., (auch:) [звук пиления] / Laut des Sägens. ravańäś šud́i koŕfkasa M:P Der Bach fliesst rieselnd. v́ed́ńäś šud́i goŕfkasa M:Kars (IV191) Das Wasser fliesst rieselnd dahin. śakańats lakaj koŕfkasa M:Mam (IV144) Ihr Topf kocht laut. śakańats lakaj f́edańń goŕfkasa M:Sel (IV155) Fedas Topf kocht brodelnd. goŕfkats maŕavi sazan [uĺt́śät́i] M:Sel (IV55) Ihr Schluchzen wird auf der Strasse von Sasan gehört. ṕilaś goŕńäj goŕf́kasa M:Pičep (VIII260) Die Säge kreischt mit Gekreisch.
koŕa E:Bug ― koŕɛ ChrM, koŕä M:P Pš Mam (Postp. mit Ill.) [в соответствии, по сравнению, относительно] / entsprechend, im Vergleich zu, in Hinsicht auf. a v́ijs koŕa kanst, kudov a kandov́i E:Bug (VI218) Wenn die Bürde nicht nach den Kräften (gemacht wird), kann man sie nicht nach Hause tragen. mon sotsa śä aĺät́ śeĺḿes (ors) koŕä M:P Ich erkenne jenen Mann an den Augen (Gesicht) (an der Pelzjacke). soń ezə̑nza koŕä mon jolman M:P Mit ihm verglichen bin ich klein. śeŕes, ponts koŕä pajar-avaś M:Pš Sie ist an Wuchs und Gestalt eine Bojarin. popś [maŕäźeń], i [šaŕʿḱed́eźä vajgeĺs koŕä] avants M:Mam (IV869) Der Pope hörte sie und erkannte seine Frau an der Stimme. šnams koŕä ṕervajś, čeśt́s koŕä paśĺe·dnajś. – alašaś M (IV677) Dem Lobe nach der erste, (aber) der Ehre nach der Letzte. – Das Pferd. pabac uĺi atama·n, korʿtafs koŕä mə̑ldava·n M:Pš (IV27) Seine Alte war ein Ataman, ihrer Sprache nach eine Moldauerin. moĺan varmas koŕä M:P Ich gehe mit dem Winde im Rücken. | śas koŕä M:P [по сравнению], по этому / im Vergleich dazu, daraus, daran. śas koŕä sodaźä Daran erkannte er, dass ‒‒‒. — Tat. kürä.
koŕas ChrE E:Mar Petr Bug Večk NBajt StSosni Kozl Vez StMokl SŠant VVr ― koŕas ChrM M:P Pš, goŕas M:Sel (Ill.) (Postp. mit Gen.) [в соответствии, как, согласно, по сравнению] / entsprechend, wie, gemäss, im Vergleich zu; [за] / für; [из-за] / wegen; [в, на, к] / zu, nach. t́elanzo koŕas ḱeĺeze͔ uĺeze͔ E:Mar Möge seine Breite dem Körper angemessen sein! śiśem lomańiń koŕas poŕi E:Mar (256) Es nagt mit der Kraft von sieben Menschen. ton vad́ŕat, a koźejkat a toń koŕas od. toń koŕazot E:Mar Du bist trefflich, aber deine Gattin kommt dir nicht gleich. son v́eśeḿed́e pokš t́śorat́ńeń koŕas E:Mar Er ist der allergrösste unter den Männern. toń uĺev́eĺd́ak, ĺeĺakaj, koŕazot sajeń koźejkat E:Mar (1218) Hättest du, Brüderchen, ein erworbenes Weib, ein dir angemessenes. bud́i tui pŕev́ezi͔t́, bud́i uĺi koŕazi͔t́ E:VVr (II409) Wenn er dir gefällt, wenn er dir behagt. v́iiń koŕas si͔nct staka, nužast goŕast kuš źarda E:Petr (VIII212) Diese sind schwer für deine Kräfte gewesen, sie haben immer Not und Sorge gehabt. ŕäd́it́ ḿeĺest koŕas t́ejt́eŕ E:Petr (VIII2) [Sie] erwählen für ihn ein Mädchen nach ihrem eigenen Geschmack. vana ḿiń muińiḱ pŕev́ene͔k-ḿeĺene͔k koŕas lomań E:Petr (VIII6) Seht, wir haben einen Menschen nach unserem Sinn und Geschmack gefunden. už onom koŕas ton, polaj, vaj ḿeḱej si͔ća a uĺat E:Bug (VI44) Nach meinem Traum, Mann, bist du einer, der nicht zurückkehrt. ton valom koŕas a t́ejat E:Bug (VI50) Wenn du nicht nach meinen Worten tust. v́ezorgoń koŕas mon jakan E:Bug (V94) Ich komme um Vezorgos willen. eś koŕazonʒo eś muje puŕǵińe pazoś son pola E:Bug (V86) Der Donnergott konnte für sich keine gleichwertige Frau finden. se͔ŕńenʒe͔ koŕas kardozo, ṕiĺǵenʒe͔ koŕas mostozo E:Večk (I111) Für seinen Leib hat er einen Stall, für seine Füsse hat er eine Diele. ton službań koŕas ancamak, vaj službań ḱińes tŕasamak E:Večk (I112) Für den Kriegsdienst fütterst du mich, für den Kriegsdienst nährst du mich. ḿeźeń kuvalma sodav́i, už ḿeźeń koŕas ŕed́av́i, kona lomańeś čaśĺivoj E:Večk (V240) Woran erkennt man, woran merkt man, welcher Mensch glücklich ist? vaj iĺa avaŕt́ ton, od ćori͔ńe, t́eń koŕas E:Večk (V344) Weine nicht, junger Mann, darum! koda pačkoĺeś ĺitova koŕazost E:Večk (I309) Als Litova zu ihnen kam. vaśńa śoka eś ᵪvat́akšno, ḿeźeń koŕas pŕev́enʒe͔ majšt́ E:NBajt (V374) Zuerst verstand Sjoka nicht, weshalb ihr der Verstand verlorenging. son ḿeźeń ḱińe avaŕd́i, už ḿeźeń koŕas ḿeĺavti͔? E:StMokl (V112) Warum weint sie, warum ist sie traurig? už valoŋk koŕas mon t́eiń E:Vez (V10) Ich habe nach euren Worten getan. kurǵińest koŕas eŕeḿej jaśĺa t́ejś E:Kozl (I403) Für ihr [der Pferde] Maul machte Eremej eine Krippe. v́ejḱińeń koŕas son uŕva v́ešńi E:StSosni (I272) Sie sucht eine Schwiegertochter [Frau] für den einzigen (Sohn). guboŕksḱeśt́ koŕas son koŕen noldaś E:SŠant (I251) Auf dem Hügel hat sie Wurzeln getrieben. koda sakšnoś murzań koŕas, v́eśe paronzo tolso pulti͔źe E:SŠant (I125) Als (der Donner) zu dem Mursa kam, verbrannte er mit Feuer all sein Eigentum. son śembədə̑ŋǵä ot́śu aĺät́ńeń koŕas M:P Er ist der grösste von den Männern. son ot́śu śembə̑ń goŕas M:Sel Es ist der allergrösste. soń koŕazə̑nza mon jolman M:P Verglichen mit ihm bin ich klein. ḿiń koŕaznə̑k M:P Im Vergleich zu uns. ḿeńd́e·ńek lučše uda·lakšńi rabo·taś t́iń koŕazə̑nə̑ntt M:P Uns gelingt die Arbeit besser als euch. pŕäźəń koŕas t́elańäźä śifə̑ŕd́i [M:?P] (IV339) Wie der Kopf zittert auch noch mein Körper. moĺan varmat́ koŕas M:P Pš Ich gehe mit dem Winde im Rücken.
koŕaks E:VVr (Transl.) (Postp. mit Gen.) [подходящий, соответствующий] / passend, angemessen. kuva· soda·t se͔ŕi·ńeń? se͔ŕińe·ń koŕa·ks od́o·žat, ṕiĺǵe·ń koŕa·ks ḱeḿńe·vat, šačo·ń koŕa·ks paća·vat (II389) Woran erkennst du mich? An dem Kleid von dir [passend] für meine Füsse, an dem Kopftuch von dir [passend] für mein Gesicht.
koŕava E:Sob ― koŕava ~ goŕava M:Sel (Prol.) (Postp. mit Gen.): ṕenzań ujezde͔ńt́ v́äśe jaḱiźe, eś koŕavanzo uŕv́ińe eź muk E:Sob (VII286) Sie durchsuchte den ganzen Bezirk Pensa, fand (aber) keine passende Schwiegertochter für sich. pŕäńń goŕava šamańäźä [ṕičt́ii] M:Sel (IV341) Wie der Kopf so tut mir (auch) das Gesicht weh.
koŕaćek E:Večk Is, koŕa·ćiḱ E:Ba [в одном ряду, в одной линии] / in éiner Reihe, Linie; [в один ряд, в одну линию] / in éine Reihe, Linie (= v́id́əćəḱ [s. v́ijed́e] M:P) (E:Večk Is); [против, напротив] / gegenüber (= kara-karčo) (E:Ba).
koŕamo E:SŠant, koŕama E:Nask [похожий, подобный] / ähnlich, gleich. t́ejt́eŕ[‑]avań son koŕamo ṕeĺića E:SŠant (II29) Er fürchtet sich wie eine Frau. uk t́et́ań[‑]avań son ḱežeś son valsḱeń ḱeĺḿeń koŕamo E:SŠant (I287) Der Zorn der Eltern ist dem Reif am Morgen gleich.
1koŕa·ga E:VVr [пень, кривое полено, коряга] / Baumstumpf, Knieholz. moĺś, moĺś o·vto, śiźe·ś i oza·ś koŕa·ga laŋks (III290) Der Bär ging und ging, (da) wurde er müde und setzte sich auf einen Baumstumpf. azdo ‒‒‒ koŕaga·t[‑]ṕeńka·t śińd́ŕe·ḿe (III126) Geht ‒‒‒ um Knieholz und Baumstümpfe zu zerhacken! — [Russ. коря́га].
2koŕa·ga E:Ba ― koŕa·k M:Ur, koŕka· M:Jurtk [большая деревянная ложка, разливательная ложка] / grosser, hölzerner Kochlöffel, Schöpflöffel (E:Ba: mit dem man Kohlsuppe auftut; M:Jurtk: veralt.). — Russ. [? коря́к].
koŕa·kḱä M:Ur (Dem. zu koŕa·k).
1koŕams M:P Mam [звенеть, звонить, бренчать] / klingen, klingeln, bimmeln (Glocke, Schelle), (M:P auch:) [шуршать] / klappern. [ṕiŕä] potmə̑sə̑t, [aĺäj], koŕaza! [M:Mam] (IV266) Möge sie [die Glocke], Vater, in deinem Kopfe klingen! — [Vgl. goŕńams; 1koŕ].
koŕäj M:P Kr, goŕäj M:Temn [звенящий] / klingend (M:P); гремушка / Schelle (M:P Kr), (M:P auch:) [цветочная почка] / Blütenknospe; [болтун(ья)] / Schwätzer(in). koŕäj pajǵä vajǵäĺńäźä M:P (Wie) eine klingende Schelle ist meine Stimme. daga eŕav́ijᵪ́t́ uśḱä v́äd́mə̑ńat, uśḱä v́äd́mə̑ńat, goŕäj pajgə̑ńat, guŕńäźńä guŕńäjᵪ́t́, uŕńäźńä uŕńäjᵪ́t́ M:Temn (VIII314) Dann möchte ich eine Busenkette haben, eine Busenkette und klingende Schellen, die recht hell klingen, die recht laut klimpern. kosta maŕan kajǵi koŕäj vajǵäĺńäćəń [M:?P] (IV587) Wann werde ich deine einer klingenden Schelle gleiche Stimme hören? sotta kajǵi koŕäj apak tokak ṕäḱ koŕäjńät́ M:Kr (Sir.) Binde eine klingende Schelle an, eine die ohne berührt zu werden sehr laut klingt! | koŕäj-pŕä M:P [какое-то растение, ? колокольчик] / irgendeine Pflanze, ? Glockenblume. | koŕäj-bŕä-t́išä M:P id.
koŕäjńä M:P Kr Alk (Dem. zu koŕäj) [звенящий] / klingend (M:Kr); [бубенчик] / Schelle, kleine Glocke (auch bei Frauen) (M:P Kr Alk), (M:P auch:) [цветочная почка] / Blütenknospe. kajǵi koŕäjńä pandə̑zt́ esə̑nza M:Kr Eine klingende Schelle (hängt) am Zaum. sotta kajǵi koŕäj apak tokak ṕäḱ koŕäjńät́ M:Kr (Sir.) Binde eine klingende Schelle an, eine die ohne berührt zu werden sehr laut klingt! ćećä pŕasa koŕäjńäźä M:P (IV581) Meine Blumenknospe oben am Strauch!
koŕama M:P (Gen. ‑ń) [трещотка] / Klapper.
koŕamańä M:P (Dem. zu koŕama).
*koŕäźəvə̑ms (: koŕäźevan, ‑i) M:P (Inch. zu koŕams) [зазвенеть (звонок)] / zu klingen anfangen (Glocke).
2koŕams E:VVr ― koŕams M:Sučk укорять, хулить / vorwerfen, tadeln, schelten. — [Russ. кори́ть, укори́ть, укоря́ть].
*koŕajams E:Petr укорять / jdm. etw. vorwerfen. uĺiza [čańćt́iŋk], maksi͔da para, iĺada koŕaja b́eŕań ekšeĺamuni͔k (VIII186) Es komme über uns euer Segen, gebt (uns) Gutes, macht keine Vorwürfe gegen das schlechte Waschen (des Gestorbenen).
1koŕä: koŕä-koŕä nalʿkśəms M:P [играть в прятки] / Versteck spielen (= kuŕi·sä͔ nalʿkśims E:Kad). — [Vgl. 2kuŕ].
koŕćad́ems E:Večk Is, koŕća·d́ims E:Ba [глотнуть] / (mit éinem Male) austrinken; [шлёпнуть, нанести лёгкий удар] / einen Klaps geben, einen leichten Schlag versetzen. aźo t́eń laŋks v́inado koŕćat́t́ E:Večk Geh, schlürf dafür Branntwein!
koŕća·ims E:Ba (Iter.).
koŕćaga E:Mar Večk, koŕćaga ~ koŕća·ga E:Jeg ― koŕćaga M:Sučk, koŕʿćaga M:P Pš (Gen. M:P ‑ń) корчага / irdener Topf (M:P: [сосуд для молока, кваса или зерна] / ein der römischen Vase ähnliches Gefäss, in dem man Milch, Kwas u. in den grösseren auch Korn aufbewahrt). koŕćagaška pŕazo E:Večk (III143) Ihr Kopf ist (gross) wie ein irdener Topf. babam braga ṕid́ekšne͔ś ‒‒‒ koŕća·gava ṕećiźe E:Jeg (1106) Meine Alte braute Dünnbier ‒‒‒ durch einen Bottich seihte sie es [wohl richtiger: seihte es in Bottiche]. — Russ. корча́га.
koŕʿćagańä M:P (Dem.).
koŕćäńa E:Mar Večk VVr, koŕćańa E:Beg, koŕća·ńa E:Ba ― koŕćäńä M:Sučk, koŕća·na M:Ur, koŕśa·na M:Jurtk [горький, терпкий, едкий (запах, вкус, дым)] / herb, bitter, beissend (Geruch, Geschmack, Rauch in den Augen) (E:Mar Večk Ba M:Sučk Ur Jurtk); [угарный (изба)] / kohlendunstig (die Stube) (E:VVr Beg); [едкий запах, подобный угару] / stechender, beissender, dem Kohlendunst ähnlicher Geruch (der entsteht, wenn z.B. die Kohlen aus dem Ofen gezogen werden) (E:Mar). t́e bragaś kodamo koŕćäńa E:Mar Wie herb dieses Dünnbier ist! vaj kudo javaź koŕćańa E:Beg (VII156) Die Stube ist kohlendünstig eingeheizt.
koŕćakadoms E:Večk, koŕća·kadoms E:Ba ― koŕćakadə̑ms M:Sučk, koŕśa·kə̑də̑ms M:Jurtk [заесть (дымом глаза)] / zu schmerzen, tränen anfangen (die Augen vom Rauch). śeĺḿen koŕćakaćt́ E:?Večk ?Ba Meine Augen fingen an zu tränen (vom beissenden Rauch).
koŕʿčäd́əms M:P (Mom.) [укусить с треском (напр. собака)] / knarschend beissen (z.B. der Hund). t́aza ḱät́t́śeń koŕʿtšäd́ä! (Gib Acht) damit (der Hund) dir nur nicht in die Hand beisst!
koŕʿčijəms M:P (Iter.) [укусить с треском, жевать (напр. лошадь, корова)] / knarschend beissen, kauen (z.B. Pferd, Kuh); [? пережёвывать] / ? wiederkäuen.
? *koŕʿčijəkšńəms (: koŕʿčiiksńan, ‑i) M:P (Frequ. zu koŕʿčijəms).
koŕeja E:?Mar, koŕe·ja E:Ba, koŕija E:Večk Is, koŕja E:Jeg ― koŕijä M:Sel [древесная кора для дубления кожи] / Baumrinde zum Gerben des Leders. — Russ. корьё.
koŕeń ~ koŕen ChrE, koŕeń E:Mar (Nom. Pl. koŕet́), koŕin E:Večk, koŕiń (Nom. Pl. koŕit́t́) ~ koŕiṅ (Nom. Pl. koŕiṫ) E:Kal, koŕon E:Hl MKly Ba Petr ― koŕäń M:P Čemb (Nom. Pl. M:P koŕät́t́), koŕan M:Sel, koŕe·n M:Jurtk корень / Wurzel (ChrE E:Mar Večk Kal M:P Sel Čemb), (E:Kal auch:) [пень] / Baumstumpf. mastori͔ń ṕeŕt koŕeńenze͔ E:Mar (212) Um die Erde herum strecken sich seine Wurzeln. mastor alo si͔ŕńeń mukoŕt́. – šožoroń koŕet E:Mar (241) Unter der Erde sind goldene Schemel [? Klötze]. – Die Wurzelknollen der šožor-Pflanze. v́e koŕence͔t karado[‑]karčo jaḱit́. – vasoń ṕejeĺt́ńe E:Mar (268) (Zwei) von derselben Wurzel Ausgehende bewegen sich gegeneinander. – Die Schere. kandi͔ [ḿekšč] kandi͔t́ ṕiče͔ńt́ koŕencte͔ E:Mar (116) [Honig] tragende Bienen tragen von der Wurzel der Tanne. eŕd́źat moĺet́ v́et́ v́iŕiv́, tarǵit́ koŕonne͔ḱ (koŕenne͔ḱ)-ḿeźńeḱ pśḱiźil E:Petr (VIII152) Die Ersänen gehen zur Nachtzeit in den Wald, reissen eine Eberesche mit Wurzeln aus. | kaĺ-koŕen E:NSurk [ивовый корень] / Weidenwurzel. | ḱej-koŕeń E:SŠant [корень марены красильной] / Wurzel der Färberröte. | ḱiĺej-koŕeń E:Mar [корень берёзы] / Birkenwurzel. ḱiĺej[‑]koŕenc kuči͔źe (215) Sie hat (die Krankheit) in die Wurzel der Birke geschickt. | *ṕej-koŕen [M:?P], ṕej-koŕan M:Sel [корень зуба] / Zahnwurzel. kosta saś [t́ä] urma·ś [t́eenza, ṕejezə̑nza, ṕej-koŕeńezə̑nza] [M:?P] (IV758) Woher auch diese Krankheit ihm in seinen Zahn, in seine Zahnwurzeln gekommen ist. | *ṕiče-koŕeń E:Mar [сосновый корень / Kiefernwurzel]. ṕiče[‑]koŕenc kuči͔źe (215) Sie hat (die Krankheit) in die Wurzel der Tanne [? Kiefer] geschickt. | pona-koŕeń E:Mar [корень волоса] / Haarwurzel. | sudo-koŕen E переносье / Nasenwurzel. | śeĺej-koŕeń E:Mar [вязовый корень] / Ulmenwurzel. ńiĺeŋǵeḿeń paĺanzo, śeĺej[‑]koŕeń alonzo. – kapsta[‑]ṕŕäś (247) Es hat vierzig Hemdchen, unter ihm ist eine Ulmenwurzel. – Der Kohlkopf (dessen Stamm von der Farbe der Ulmenwurzel ist). | śuro-koŕon ~ śuru-koŕon E:Hl [корень злака] / Wurzel(n) des Getreides. | šalʿkă-koŕəń M: Sučk переносье / Nasenwurzel (= sudo-jur, sudo-koŕen). | šaržaf-koŕeń E:Atr [какое-то растение] / irgendeine Pflanze. | t́ešče͔-koŕeń E:Mar ― t́äšt́ä-koŕəń M:P ? чемерица / ? Nieswurz [? Veratrum album, ? Helleborus] (= t́ešt́e-lopa). | koŕeń od. koŕet́ noldams E:Mar Is ― koŕet noldams M [пустить корни, укореняться] / Wurzeln schlagen, wurzeln (= koŕeńijams). koĺi· palka·m koŕe·t noldi͔· E:Is (I72) [Wenn] mein Stab Wurzeln treibt. — Russ. корень.
koŕenom E:Mar, koŕonom E:Ba [с корнем] / mit der Wurzel. koŕenom targatan E:Mar (29) Mit der Wurzel werde ich dich ausreissen. ti͔ń koŕonom tarǵiŋka E:Ba (VII408) Zieht sie mit den Wurzeln aus! – ? Aus russ. Instr.-F. корнем.
koŕent̀e͔ḿe ChrE [без корней] / ohne Wurzeln.
koŕeńəń M:Jožka (Adj.) [корневой] / aus Wurzeln bestehend, Wurzel-. povə̑də̑maś koŕeńəń lapšava, narošno t́if́ ozə̑ndə̑ms povə̑də̑ma Eine aus Wurzeln gemachte Schüssel, die besonders zum Opfern verfertigt worden ist.
koŕenno·voj E:Atr, kŕannovuj E:Šokša [коренной] / Erz-, Haupt-. ta·go son v́e·śe a· mazi͔gat́ńeń ča·v́ińźe. v́e·jḱe koŕenno·vojś ĺia·ć, eź ča·voft t́e·nze͔ E:Atr (III216) Wieder tötete er alle Teufel. Aber ein Erzteufel blieb, er konnte ihn nicht umbringen. kŕannovuj at paruś t́iivś tuvuks E:Šokša (VII452-4) Der Hauptteufel verwandelte sich in ein Schwein. – ? Kontam.: russ. коренно́й + корнево́й.
koŕenne͔ E:Večk, koŕeńńe E:SŠant ― koŕäńńä M:P (Dem. zu koŕen, koŕeń usw.) [корешок] / Wurzel (E:Večk SŠant M:P), (E:Večk auch:) [стебелёк] / Stengel. koŕeńńese͔ń ulo-ṕeńeń mon acavĺija E:SŠant (II5) Ich hätte den Fuss des Berges mit meinen Wurzeln überzogen. už v́ejḱev ĺiśeź koŕenne͔ze͔ E:Večk (I245) Sie hat einen Stengel, einfach hervorgesprossen. | kaĺ-koŕenne͔ E:Pavl [ивовый корешок] / Weidenwurzel. luga kunčkas kaĺ-koŕenne͔s son kasnoś (V72) Mitten auf der Wiese, an einer Weidenwurzel wuchs sie auf.
koŕeńijams E:Mar [пускать корни] / Wurzeln schlagen.
koŕəd́əms: algańä koŕəd́əms M:Pš [вспахать глубоко] / tief pflügen.
1koŕka E:Večk [мужское имя] / ein Männername. | koŕka-at́a E:Večk [старик Корька] / Korka-Alter (Name einer Gewährsperson im Dorfe Wetschkanowo). — [? Russ. Харито́н].
koŕma E:Mar Šir SŠant Jeg (Anr. ChrE ‑j, ChrE E:Mar Nask Jeg ‑kaj ~ ‑k̀aj) кормилец / Ernährer(in). t́iŕiń t́et́akaj, koŕmakaj E:Mar (1178) Väterchen, mein Ernährer, Verpfleger! šḱińeń avakaj, koŕmakaj E:Mar (1172) Mütterchen, Erzeugerin, Ernährerin! ĺe·t́ś ḿeĺzi͔·ndä͔ vaśńe·ń koŕma·za E:Šir (I267) Ihr einstiger Ernährer [= Ehegatte] kam ihr in den Sinn. ḱežijavś sonze͔ koŕmazo E:SŠant (I284) Ihr Ernährer [= Vater] wurde zornig. lomań koŕma ton koŕmakaj E:SŠant (I120) Fremder Ernährer [= Schwiegervater], du Ernährer! zdorovaś śańa pat́anzo marto. pat́anzo marto, koŕmanzo marto E:SŠant (I491) Die Schwalbe grüsste ihre Schwestern, ihre Schwestern, ihre Ernährerinnen. uᵪaj avakaj, moń baslovamak t́et́kań či͔nne͔śt́e, koŕmań kojńeśt́e! E:Jeg (196) O, Mütterchen, sprich mir deinen Segen zum Range meines Vaters, zur Herrschaft meines Ernährers. avakaj-koŕmakaj E:Mar Ach du meine Güte! — [Vgl. russ. корми́лец].
koŕḿińet́ś ChrE E:Mar VVr, koŕḿińić E:Hl, koŕḿeńeć E:Ba Ork ― koŕməĺet́ś ChrM, koŕməĺəć M:Pš (ML116), koŕḿeĺec M:P кормилец / Ernährer(in), Väterchen, Mütterchen. [ḿeks] ṕeḱ [ḿeĺavtat], moń [koŕḿińećem]? E:Mar (126) Warum trauerst du so sehr, mein Verpfleger? koŕḿińeć[‑]paz, ńišḱe-ava, čačozo śuro! E:Mar (219) Ernährerin-Göttin, Nischke-ava, es gedeihe das Getreide! vaj kudoń ḱiŕd́i koŕḿińeć E:Mar (1110,218, 21) O, Beherrscher(? ‑in) des Hauses, du Ernährer(? ‑in)! iḱeĺev varšti͔ń – ĺiśi či͔[‑]pas [koŕḿińeć] E:Mar (1190) Ich blickte vorwärts, – der aufgehende Sonnen-Gott, der Ernährer (ist da). čuvt(o)-ava koŕḿińeć E:Mar (214) Baumweib, Mütterchen! kuduń ḱiŕd́i [koŕḿińić] E:Hl (1160) Beherrscher des Hauses, Väterchen! ńišḱi-paz koŕḿińić E:Hl (221) Nischke-pas, Ernährer! — Russ. корми́лец.
koŕḿińećḱe E:Mar (Anr. ‑j) ― koŕḿeĺecḱä M:P (Dem. zu koŕḿińeć, koŕḿeĺec) [кормилец] / Ernährer[in]. vaj [koŕḿińećḱet́] gubatne͔ zaᵪvat́iź E:Mar (148) Weh, deinen Verpfleger haben die Gubaner ergriffen. ḱevs vačkud́it́, t́iŕiń t́et́akaj, ḱed́ińet́, varmas noldi͔t́, [koŕḿińećḱem], v́ijińet́ E:Mar (1186) Du hast, Väterchen, Ernährer, deine Hand an einen Stein geschlagen, du hast, mein Verpfleger, deine Kraft mit dem Winde vergehen lassen. koda octupat, [koŕḿińećḱej], moń ejste͔d́em E:Mar (1180) Wenn du mich, Ernährer, entlassest.
? koŕńä M:Vod [колокольчик / Glockenblume] (= koŕäj-pŕä M:P). — (Vgl. goŕńams: koŕńäń ćäćä).
koŕok E:VVr Is, ᵪaŕo·k E:Kad ― kaŕo·k M:Sel, koŕo·k M:Jurtk хорь, хорёк / Iltis. — Russ. хорёк. — [Vgl. ᵪoŕ].
1kosa E:Mar Večk (Gen. E:Mar ‑ń) ― kasa M:Čemb [коса] / Flechte, Zopf (M: Čemb: der Mädchen), (E:Mar auch:) мелкая пена / ein wenig Schaum, kleines Schaumbläschen (z.B. auf gutem Dünnbier). ńej paŕćej[‑v́ed́ḿe] kosazo E:Mar (154) [Wie] eine Seidenschnur [ist] ihre Flechte. son kundaś če͔ŕiń kosanzo E:Mar (154) Er ergriff sie an der Flechte. potmo[‑]ŕiśḿińe uĺań kosazo E:Večk (I447) Uljas Zopf ist (wie) eine Brustkette. t́ejiś braga svaᵪanok ‒‒‒ ḱeŕ[‑]ṕe v́ed́iń kosaso E:Mar (1132) Unsere Freiwerberin braute Dünnbier ‒‒‒ im Schaume von Bastwasser. | čeŕ-kosa E:Mar [коса замужних женщин] / Haarzopf der verheirateten Frauen (sie haben zwei Zöpfe) (= śoralks M). | kosa-krandas E:Gor большая Медведица, Малая Медведица / der Grosse Bär, der Kleine Bär [Sternbilder]. — Russ. коса́.
kosi͔ńe E:Mar (Dem. zu kosa) [косичка] / Flechte, Zopf. ńej kosi͔ńenze͔ ṕečḱiźe (156) Er schnitt ihr die Flechte ab.
kosi͔ŕa E:Mar, kosi͔ŕ E:Večk Is NSurk, kose͔·ŕ E:Atr, kose͔ŕa E:Petr, kośe·ŕ E:Ba ― kasi͔·ŕ M:Sel, kosə̑ŕä M:Sučk косарь / Hackmesser zum Spalten von Kienspänen. a ḱed́eń šĺamsta šĺama tarkańt́iń kait́ uźiŕ eĺ kose͔ŕa (iśt́a kulumat-eŕamut potafti͔t́) E:Petr (VIII236) Beim Waschen der Hände lässt man auf der Waschstelle [des Verstorbenen] eine Axt oder ein grosses Messer (damit will man den Tod vertreiben). | saban-kosi͔ŕ E:Večk резец у плуга / Pflugmesser. — Russ. коса́рь.
kosmad́ᴉms E:Kažl [(вдруг) двинуть, толкнуть] / (plötzlich) schieben. si͔ń saźiź [kojḿit́] ä͔zda kosmad́iź [sońt́śinza] ṕeńa·di͔t́i (III234) (Aber) sie nahmen sie und schoben sie auf dem Brotschieber in den Ofen.
kosoj E:Mar ― kaso·j M:P (Nom. Pl. kasošt́), kaso·j M:Sučk [косой] / schief (E:Mar), schielend (E:Mar M:P); [косоглазый] / Schielauge (M:P). toŋgan i targan kosoj bojar[‑]avań. – kajamoś E:Mar (263) Ich stecke hinein und ich ziehe heraus eine schiefe Bojarin. – Das Weberschiffchen. [ḱəŕvo·jś] kaso·jt́ palasi͔, sońć tuj [ṕäšət́i], kaso·jt́ kučsi͔ t́išət́i. – pruzś i ṕejəĺəmś M (IV632) Ein Einäugiger küsst ein Schielauge, selbst begibt er sich in eine Linde, das Schielauge schickt er ins Gras. – Der Schleifstein und die Sense. | kosojsto (Adv.): kosojsto vanoms E:?Mar [косить глазами] / schielen. — Russ. косо́й.
kasojńä M:Sel (Dem. zu kaso·j).
kosuška E ― kasu·ška M:P (Gen. ‑ń) [косушка] / ein russ. Mass, zwei Schkalik (kleines Branntweinmass, Achtelstof) fassend. — Russ. косу́шка.
kośak ~ kośa·k E:Mar, kośak E:Večk Vez SŠant ― kośak M:Sučk, kaśak ~ kaśa·k M:P, kaśak M:Pš, kaśa·k M:Alk, kaśak ~ kośa·k M:Jurtk [косяк] / Türpfosten od. Fensterpfosten (vgl. čama: šamafks) (E:Mar Večk Vez M:P Pš Alk Sučk Jurtk); табун / Herde (von Pferden) (E:SŠant). kośakto kośaks prakšni͔ toska E:Večk (III188) Ein von einem (Fenster‑)Pfosten zum anderen fallender Kummer. kośakoń se͔ŕce͔ (ʒ-) todov pŕalonʒo E:Vez (II79) [Er hat] in Fensterbretthöhe das Kopfkissen unter seinem Kopfe. uk maŕiń[‑]kuĺiń ĺeĺakam[‑]koŕmam son kośak karauĺi E:SŠant (I55) Ich vernahm, ich hörte, dass mein Bruder, mein Ernährer, eine Herde Pferde hüte. vani͔ son, išḿeń kośak ńejav́i E:SŠant (I479) Sie schaut, eine Schar Pferde ist zu sehen. | ḱeŋkš-kośak E:Mar Večk Is, ḱäŋkš-kaśa·k E:Kažl [дверной косяк] / Türpfosten (= ḱeŋkš-šamafks M:Alk). kodak śt́avci͔ź, iśta ašči͔t́, karado[‑]karčo vani͔t́, kovdak a jaḱit́. – ḱeŋkš[‑]kośakńe E:Mar (236) Wie man sie gestellt hat, so befinden sie sich, schauen einander gegenüber, gehen nirgendhin. – Die Türpfosten. [valo·ḿinǵä] śt́iń mon ḱäŋkš[‑]kaśa·kt́ vakss E:Kažl (III300) Leise stand ich neben dem Türpfosten auf. | kośak-udalks E:Mar [наружная сторона косяка] / Aussenseite des Türpfostens. a bud́ a noldasamak, kośak[‑]udalksot v́eśe karasi͔ń (2116) Aber falls du mich nicht hineinlässt, werde ich die Aussenseite deines Türstockes herauskratzen. — Russ. кося́к.
kaśa·kə̑ńä M:P (Dem. zu kaśa·k).
kośa·šnoj E:VVr [косячный] / mit Pfosten versehen, Pfosten-. kra·snoj kośa·šnoj vaĺm a·lo (II382) Unter dem grossen Pfosten-Fenster. — [Russ. кося́чный].
kośija E:Mar Večk Is [косовище] / Sensenstiel. — Russ. косьё.
kośinka E:Večk Is, kośe·nka E:Ba ― kaśinka M:Sučk [косынка] / ein altert., mit Spitzen u. Stickereien verziertes, drei- od. viereckiges Tuch bei jungen Frauen; es wurde so um den Kopf gebunden, dass die Zipfel hinten an den Nacken kamen; an der Stirn gab es ein festgenähtes Band u. Spitzen. — Russ. косы́нка.
kośkata E:Bug какая-то рыба, [? уклейка] / irgendein Fisch, [? Weissfisch]. — [Vgl. kośḱe].
kośḱe ChrE E:Mar Večk, kośḱä E:Ba, kośḱi E:Kad ― kośḱɛ̆ ChrM, kośḱä M:P [сухой, тощий] / trocken, dürr. iĺado ṕeĺ ‒‒‒ kośḱe mostov́inań načkomdo! E:Mar (1156) Fürchtet nicht ‒‒‒ dass der trockene Boden nass werde! mon [kośḱiń‑]mašti͔ń kośḱe če͔vks E:Mar (1166), kośḱe·ń[‑]ma·štᴉ͐ń kośḱä· čevks E:Ba (I506) Ich bin zu einem dürren Kienspan verdorrt. | kośḱe-či E:Večk [худощавость, худоба / Hagerkeit, Magerkeit]. saiḱ kośḱe-činʒe͔ [Nimm ihm seine Hagerkeit!]. | kośḱe jondol [E:?Mar] ― kośḱä jondə̑l M:P Sel [зарница] / Wetterleuchten. | kośḱä (kośḱe) ḱäĺ-t́išä M:Sučk, kośḱäĺ-t́išä M:Sarat [какое-то растение (ландыш майский)] / irgendeine Pflanze (Maiglöckchen) (= kuku-lopa M:P). | kośḱe ḱed́ E:Večk ― kośḱä ḱäd́ M:Čemb сухорукий / einen verdorrten Arm habend, mit verdorrtem Arm. | kośḱe ḱenže E:Is [безволосое место на ноге лошади (вид сыпи)] / haarlose Stelle am Beine des Pferdes (eine Art Hautausschlag) (= kośḱilda E:Večk). | kośḱe ḱiv́e E:VVr Kal свинец / Blei. | kośḱe kše E:VVr, koškśe E:Atr, koškśä E:Kažl (Nom. Pl. koškśit́) ― kośḱä kši M:P, kośḱä kše M:Sel, koškšä M:Čemb (Nom. Pl. koškšət́) сухарь / Zwieback, (E:Kažl M:Sel auch:) [адамово яблоко] / Adamsapfel. si͔ń valst ḱjeskav koškśit E:Kažl (III334) Sie schütteten einen Sack voll Zwieback. | kośḱe mašti͔ks E:Večk ― kośḱä mašti͔ks M:P Pš [перемежающаяся лихорадка] / Wechselfieber. t́imka·j śäŕäd́i kośḱä mašti͔kssa, kośḱä mašti͔kssa, ĺiᵪama·ŋkasa [M:P] (IV214) Timkaj liegt krank am Fieber, am Fieber, am Wechselfieber. | kośkä pakaŕʿt M:P [скелет] / Gerippe. | kośḱe san E:Večk Is Ba ― kośkə san M:P сухожилие / Sehne. | kośḱe šečej ~ kośḱe čečej E:Večk, kośḱe šečej E:Is, kośḱe šečeŋ́ E:Atr ― kośḱä šäči M:Sučk [“сухая селезёнка”, болезнь лошади, чахотка, сухотка] / “trockene Milz”, eine Pferdekrankheit, Auszehrung, Dürrsucht. avoĺ kośḱe čečejse͔ E:Večk (VI164) Er hatte keine trockene Milz. | kośḱä taz M:P [сухая чесотка] / trockene Krätze.
kośkana E:Večk, kośkańa E:Is, kośka·ńa E:Ba ― kośkana M:P Čemb Sučk сухощавый / knochendürr, hager, mager (Mensch) (E:Večk Is Ba M:Čemb Sučk); [сухой] / trocken (M:P). af ṕäk kośkana ńeŋǵä M:P Die Kleidung ist noch nicht ganz trocken.
*kośkəńä (: kośḱenä) M:P, kośḱäńä M: Kars (Dem. zu kośḱä) id. moĺś fḱä äšit́i v́ed́ńäś mutnańä, moĺś ombə̑ćət́i voᵪśi kośḱäńä M:Kars (IV289) Sie ging zur einen Quelle, (da) ist das Wasser trübe, sie ging zur anderen, die ist ganz ausgetrocknet.
kośḱems ChrE E:Mar Ba Is Kal Kuz ― kośkəms ChrM M:P Sp высохнуть, пересохнуть / trocknen (E:Mar: von einem nassen Gegenstand; vgl. koštams), trocken werden, vertrocknen, verdorren; [отцветать, вянуть] / dahinwelken, dahinsiechen (= katardə̑ms M:Temn) (ChrE E:Mar Ba Is Kal Kuz ChrM M:P Sp); [дать течь, потрескаться] / leck, rissig werden (E:Mar); [парализоваться] / lahm, gelähmt werden (M:P). si͔ń t́ejśt́ śovońiń ejkakšḱe, puti͔ź lavća laŋks kośḱeḿe E:Mar (299) Sie machten ein tönernes Kindchen, stellten es auf das Wandbrett, damit es trockne. kośḱe če͔v́ńeks mon kośḱiń E:Mar (1158) Zu einem dürren Spane bin ich verdorrt. kośḱe·ń[‑]ma·štᴉ͐ń kośḱä· čevks E:Ba (I506) Ich bin zu einem dürren Kienspan verdorrt. uči· rosa·ń kośḱe·ḿe E:Is (II49) Sie erwartet das Trocknen des Taues. ḱed́it́ kośḱist, ‒‒‒ kodak ploᵪasta (paŕste͔) stat! E:Kal (2128) Möchten dir die Hände verdorren, wie schlecht (gut) du nähst! karmaś kośḱeḿe ańd́amo, maštomo E:Kuz (V158) Andjamo begann zu vertrocknen, dahinzuwelken. pokə̑ts kośḱś M:P Ihm wurde die Seite gelähmt.
kośḱeń E:Mar [MKka] [засохший, сухой] / verdorrt, dürr. [vanuḿiźgak], jalǵińem, kośḱeń[‑]maštoń se͔ŕńevam E:Mar (1170) Beschaut mich, meine Freundinnen, hinsichtlich meiner verdorrten, zugrunde gerichteten Gestalt! kośḱeń komuĺkaks a moń kośt́iḿim E:MKka (II8) Sie dorrte mich zu dürrem Hopfen.
kośḱeź E:Mar [высыхание, засыхание / das Trockenwerden, Vertrocknen (eig.: vertrocknend, verdorrend)]. toń kośḱeź[‑]maštoź sajinzat! (110) Möchtest du vertrocknen, möchtest du zugrundegehen!
kośḱima E:Večk Kozl [высыхание, засыхание, паралич] / das Trockenwerden, Dürrwerden, Lähmung. mońe sakšnoś śe škastońt́ kafto ḱed́eń kośḱima E:Večk (II254) Ich bekam zu jener Zeit eine Lähmung der beiden Hände. eśt́eń v́idna sakšnoś kavto ḱed́eń kośḱima E:Kozl (II458) Sicherlich habe ich eine Lähmung der beiden Arme bekommen. | ḱed́-kośḱima [E:?Večk] [засыхание, паралич рук] / Vertrocknen, Lähmung der Hände od. Arme. ḱed́-kośḱima muinʒat! Möge dich die Lähmung der Arme treffen!
kośḱeńems E:Is ― kośkəńd́əms M:P Pš (Frequ. zu kośḱems, kośkəms) [сохнуть, засыхать] / trocknen, vertrocknen. rosa·zo kośḱe·ńeś E:Is (II49) Der Tau trocknete. ṕeŋǵəńanzə̑n kośḱəńd́išt́ M:Pš (IV420) Ihr Holz vertrocknet.
kośḱeńima E:Večk [высыхание, засыхание] / das Vertrocknen, Dürrwerden. ĺečiŋḱ oĺonań ‒‒‒ kośḱeńimanʒo (III139) Heilt ‒‒‒ das Dürrwerden Oljonas!
kośḱeńekšne͔ms E:Bugur (Frequ. zu kośḱeńems) [(постепенно) засыхать, отцветать, чахнуть] / (allmählich) vertrocknen, verdorren, dahinwelken, dahinsiechen. už kośḱeńekšne͔ś t́e učaĺa kośḱe čevks (V300) Diese Utschalja verdorrte zu einem trockenen Kienspan.
kośt́ams ChrE E:Večk Is Jeg MKka, kośt́ams ~ kośta·ms E:Mar ― kośt́a·ms M:Jurtk, kośftams ChrM M:P Cjatn Sel, kośf́t́ams ML(M) [сушить, высушивать] / trocknen, (aus)dörren; [засыхать] / vertrocknen; [заставлять засыхать] / verdorren lassen (ChrE E:Mar Jeg MKka ChrM M:P Cjatn Sel); [иссякать, переставать доиться (корова)] / versiegen, auftrocknen (von der Kuh) (M:Sel); выиграть / (im Spiel) gewinnen (E:Večk Is). ĺiśńeś či͔ze͔, ńej kośt́ińźe E:Mar (162) Die Sonne ging auf, vertrocknete sie. mon kastoń se͔ŕem kośt́ija E:Mar (1166) Ich liess meinen auferzogenen Körper verdorren. koŕeńet́ak kośt́asa E:Mar (29) Sogar deine Wurzel werde ich ausdörren. a śeĺv́ed́ńenze͔ kośt́avoĺ E:Mar (1218) Ihre Tränen würde sie nicht ausweinen. kośḱeń komuĺkaks a moń kośt́iḿim [E:MKka] (II8) Sie dorrte mich zu dürrem Hopfen. moĺśt́ [t́iŋǵi] popś [avəń] kośftaj [M:Mam] (IV869) Sie gingen auf die Tenne, der Pope heizt eben die Darre. v́əŕəva· jotaj lopat́ńəń kośftaj M:Cjatn (IV187) Wenn sie im Walde geht, macht sie die Blätter dürr.
kośt́ića E:Večk [истопник овина] / “Trockner”, Einheizer der Darre.
kośt́äź E:Mar [засохший / vertrocknet]. mon se͔ŕiń kośt́äź lažazan (1210) (Dann) mag ich Klagelieder singen mit vertrockneter Gestalt.
kośt́akšnoms E:Sl (Frequ. zu kośt́ams) [сушить] / trocknen (tr.). ĺiśi čińeś [kośt́akšni͔ńźe] maŕań mazi͔ od́ižanza (VII180) Die aufgehende Sonne trocknete Marjas schöne Kleider aus.
*kośfńəms (: kośfńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kośftams).
*kośfńəkšńəms (: kośfńekšńa·n, ‑i) M:P (Frequ. zu kośfńəms).
*kośftavə̑ms M:Gumny (Refl.-Pass. zu kośftams) [(мочь) сушиться] / getrocknet werden (können). af ćarksə̑ńd́i kośftav́i ? Es [Das Geschwür] kann nicht vom hellen Sonnenschein getrocknet werden.
*kośftaftə̑ms (: kośftaftan, ‑i͔) M:P (Kaus. zu kośftams) [заставлять сушить / trocken od. dürr machen lassen].
*kośftafńəms (: kośftafńan, ‑i) M:P (Frequ. zu kośftaftə̑ms).
kośḱilda E:Mar VVr Večk Is, kośḱi·lda E:Atr, kośḱilda· E:Kad, kośḱe·lda E:Ba ― kośko·lda M:Čemb, kośkəlda M: Sučk, kośkə̑·lda M:Ur, kośkə̑·lda ~ kośkəlda· M:Jurtk лишай / Flechte (auf der Haut) (E:Atr Ba VVr Kad Večk Is M: Jurtk); [место, где загорелая кожа шелушится] / Stelle, wo die von der Sonne verbrannte Haut sich abschuppt (E:Mar); [волдырь, пузырь] / eine Art Pustel (M: Čemb); [безволосое место на ноге лошади (коровы)] / haarlose Stelle am Beine des Pferdes (auch der Kuh) (= kośḱe ḱenže E:Is) (E:Večk ?Ba M: ?Čemb Sučk Ur); [свиль на дереве] / Knorren am Baum (E:Atr).
kośḱildav E:Mar [имеющий шелушащиеся места на коже] / sich abschuppende Stellen in der Haut habend. sonze͔ čamazo kośḱildav Sein Gesicht hat sich stellenweise abgeschuppt.
kośḱildajams E:Mar ― kośkə̑ldajams M:P Pš [шелушиться (загорелая кожа)] / sich abschuppen, sich abschilfern (die sonnenverbrannte Haut). čamazo kośḱildaji E:Mar Die Haut seines Gesichtes schuppt sich ab. šamats kośkə̑ldajäś M:Pš Die Haut seines sonnenverbrannten Gesichtes hat sich abgeschuppt.
kośkə̑ldajaf: kośkə̑ldajaf put́ḱä M:Pš [бесшёрстное место на ноге лошади] / haarlose Stelle am Beine des Pferdes (= kośḱilda E:Večk, kośḱeḱenže E:Is).
kośkə̑ldaf M:P (Gen. ‑ə̑ń, Nom. Pl. ‑t) кострика / Achel, Schäbe (vom Flachs, Hanf), lange, brechende Fasern im Flachs, die man auskämmen muss (im Hanf gibt es davon nur wenig).
kośkə̑ldafḱä M:P (Dem. zu kośkə̑ldaf).
kośt́or ChrE E:Mar Kozl SŠant, kośt́ir E:Kal (Nom. Pl. ‑ʿt), kośt́ᴉr E:Kažl ― kośt́ar M:P Pš Sel [штабель дров] / Holzstoss, Holzstapel. kośt́or alov eŕʒ́ań ćora ḱekšekšne͔ś E:Kozl (I206) Unter dem Holzstoss verbarg sich der junge Ersäne. aźo kośt́orsto mońe ṕeŋḱ ton kant E:SŠant (I196) Geh, hole mir Holz vom Stosse! vaga ḱekšiḱ ńeńiń śiśiḿ kośt́irʿni͔ń alu! E:Kal (2136) Da, verstecke dich unter diesen sieben Scheiterhaufen! kośt́ᴉrt pocta ĺiśś v́äŕǵᴉs E:Kažl (2152) Aus dem Scheiterhaufen hervor kam der Wolf. kośt́ar ala kafta śurə̑sa [šavańä]. – numə̑lś M (IV636) Unter dem Scheiterhaufen ist eine Schale mit zwei Hörnern. – Der Hase. | ṕeŋ́ǵe-kośt́or E:Mar, ṕäŋǵä-kośt́ᴉr E:Kažl ― ṕiŋǵä-kośt́ar M:P id. v́äŕǵᴉs palmań alu ṕäŋǵä-kośt́ᴉr alu ḱekšś E:Kažl (2152) Der Wolf versteckte sich unter dem Scheiterhaufen neben dem Pfahl. — Russ. костёр.
kośt́orne͔ E:SŠant (Dem. zu kośt́or) id. karman ṕeŋǵińeń a mon ḱeŕamo, mazi͔ kośt́orne͔ń mon i vačkamo (I190) Ich beginne Holz zu hauen, schöne Stösse aufzuschichten.
1koš M:P Pš (Gen. ‑ə̑ń, Nom. Pl. M:P ‑t́) шалаш / Hütte (= šala·s M:Čemb). sodańd́äŕäĺit́ ṕiźəm tuji, koš [t́ijəĺət́] M (IV705) Wenn du wüsstest, dass es regnen wird, würdest du eine Hütte machen. v́iŕəsa košćä af putə̑ń kutcä M (IV708) Deine Hütte im Walde ist kein für dich erbautes Haus. — Vgl. tschuw. ᵪɯžə̑ Hütte; baschk. kuwə̑š (kı̊uı̊š) шалаш; vgl. auch koš̀aga.
koškä M:P (Dem. zu koš) id.
2koš E:Bug Večk Is, kuš E:Ba StDemk, ᵪuš [E:Šir] ― ᵪuš M:P хоть / wenn auch, selbst wenn. koš polast šḱi[‑]tŕit́, pakšast a eŕit́ E:Bug (V68) Wenn ihre Frauen auch gebären, und nähren, bleiben ihre Kinder nicht am Leben. koš son kužo laŋks ńej ĺiśi, vaj śed́ejńeze͔ a ojḿi E:Večk (V246) Wenn er auch auf den Anger geht, ist sein Herz nicht ruhig. kuš ćiĺid́it́, kuš vaĺid́it́, äś goŕast baśit́ E:Ba (VII434) Bald zwitschern sie, bald flöten sie, sie erzählen von ihrem eigenen Kummer. mo·n ᵪu·š t́i·ń, t́it́a·kaj, udu·ḿiŋ́ǵiŋ́ḱ iĺa·fńiń, ej, mo·n v́iźks-tša·ḿiŋ́ǵis t́i·ŋ́ḱ eźd́i·ź tu·ft [E:Šir] (II418) Wenn ich auch, Vater, euren Schlaf gestört habe, habe ich euch (doch) keine Schande gemacht. | ᵪuši M:P [ᵪuš + i] хотя / obgleich, wenn auch (= ᵪut́i, ᵪuš). | koš ḱi(je) E:Mar [кто угодно, хоть кто] / jeder beliebige, wer es auch sei. | koš kodamo E:Mar [хоть какой, какой угодно] / jedes beliebige, welches es auch sei. vana t́e uźeŕeńt́ karmavti͔ḱ, koš kodamo goŕńića stroji (2105) Sieh, befiehlst du es dieser Axt, so wird sie ein Zimmer, welches es auch sei, aufbauen. | koš kovoldo ~ kot́ kovoldo E:Mar [хоть откуда, откуда угодно] / von jeder beliebigen Richtung her, woher es auch sei. | koš ḿeźe E:Mar [хоть что, что угодно] / jedes beliebige, alles, was es auch sei. a vana t́e dub́iŋkańt́ karmavti͔ḱ, koš ḿeźe čav́i (2105) Sieh aber diese Keule, befiehlst du es ihr, so wird sie alles, was es auch sei, erschlagen [schlagen]. | kuš źarda E:Petr всегда / immer. nužast[‑]goŕast kuš źarda (VIII212) Sie haben immer Not und Sorge gehabt. — [Russ. хош].
koš́: ĺeš koš́ vajḿä targams M:P Sučk [дышать быстро и тяжело] / schnell u. schwer atmen.
koš̀aga ChrM, košaga M:P Pš Pal [ширма, палатка] / Schirm, Zelt (aus Leinwand; M:P: gew. so gemacht, dass z.B. ein Schlittenkorb mit Leinwand bedeckt wird; wird auch in der Stube gebraucht, wenn jmd. krank liegt, als Bett für ihn; koš dagegen kann man auch aus Reisig usw. machen). arak jäškə̑zə̑nə̑k košagaks! M:Pš [Stelle dich uns zum Schutz!]. pŕalə̑nza puti͔ kafta [ĺäṕä pot́äńät́ńəń. košagańd́i] osal para [šäjäŕńät́ńəń] M (IV504) Er wird unter seinen Kopf deine zwei weichen Brüste hinlegen, er wird dein Haar, sei es schlecht oder gut, zum Bettvorhang nehmen. | śeĺmə-košaga M:Sind [веко] / Augenlid. — Türk., vgl. tar. köšägä, alt. köžöge (-ä), abak. közeŋe занавеска.
košagańä M:P (Dem. zu košaga).
košardoms E:Ba Kal Večk ― koš̀ardə̑ms ChrM, košardə̑ms M:P Pa Kr Čemb Sel Sučk, koša·rdə̑ms M:Prol Ur Jurtk заставлять / zwingen, jdn. dazu bringen, etw. zu tun. akats košardə̑źä šejtant́ śivmə̑nza M:P Seine ältere Schwester brachte den Teufel dazu, ihn aufzufressen. af košardi͔, af kardi͔, [sońt́ft́əmə̑nza] af rabo·tašt́. – šiś M:P (IV611) Gebietet nicht, verbietet nicht, ohne sie arbeitet man nicht. – Die Sonne. son kodak moĺʿt́ada [košartsi͔ńä kolməǵeməń śt́iŕənzə̑n śalgafńəḿä] [M:Mam] (IV872) Sobald ihr geht, nötigt er seine dreissig Mädchen, Spottlieder zu singen. v́et́ä ḱiŕd́išt́[‑]košardi͔št́, kafta t́ɯŕišt́[‑]śalə̑ndi͔št́ M (IV689) Fünf herrschen und bezwingen, zwei streiten und zanken. sońć karmaj torgavama, košarcamań luvə̑ndə̑ma M:Pa (IV53) Er selbst beginnt zu verkaufen, mich zwingt er (auch) zu rechnen. [košardə̑źń], arda, [ḿäŕkś, śävəśt́] gorə̑tt́ M:Sel (IV834) Er befahl ihnen: “Geht”, sagte er, [“und nehmt die Stadt ein!”]. — Tat. kuš-, alt. koš-.
košardi͔ńä M:Kr (Dem. zu *košardi͔) [погонщичек / Antreiber(in)]. [t́äd́äńäźä t́evńas-ḱińas košardi͔ńäźä] [M:Mam] (IV588) Mütterchen, die du mich zur Arbeit genötigt hast!
koša·rkšńəms M:Ur [Frequ. zu koša·rdə̑ms].
košarftums E:Kad, koša·rʿtums E:Kal [Kaus. zu košardoms] заставить / zwingen, nötigen, zu etw. veranlassen.
? košäŕəms ~ ? *košäŕams (: košäŕan, ‑ä·j) M:P, košäŕams M:Kr, košaŕams M:Čemb Jurtk (Frequ.) заставлять / zwingen, nötigen, zu etw. veranlassen. kolmə̑ćət́ košäŕasaź taga M:Kr [Das dritte Mal nötigen sie ihn wieder (dasselbe zu tun)].
*košäŕakšńəms (: košäŕakšńan, ‑i) M:P (Frequ. zu košäŕams).
koš̀eĺ ChrE, košeĺ E:Mar VVr Večk ― kaš̀e·ĺ ChrM, kaše·ĺ ~ košäĺ M:P, košä·ĺ [M:Kr], košäĺ M:Sel, kašä·ĺ M [корзина] / Korb; [кошелёк] / (Geld)beutel (ChrEM); [берестяная котомка] / Bastkorb, Kober (E:Mar VVr); [ранец] / Ränzel (aus der Rinde einer jungen Linde) (M:P); [рюкзак] / Rucksack, Ranzen (M: Sel). už ĺeŋǵeń košeĺ son kopoŕce͔nʒe͔ E:Večk (I449) [Sie hat einen] Ranzen aus Bast auf ihrem Rücken. kaftu javə̑šca, potmə̑ncka śivsa, son iĺa·di͔ šivsta. – kaše·ĺś M (IV626) Ich teile es in zwei Teile, ich esse sogar sein Inneres, es bleibt leben. – Der Speisekorb. moń [uĺišt kujgə̑rə̑žńä, fḱäś] kandi͔ kudu, [ombə̑t́śəś] kandi͔ kutsta. – [śeĺe·kaś] də̑ [kaše·ĺś] M:P (IV651) Ich habe (Hab und Gut tragende) Heinzelmännchen, das eine trägt nach Hause, das andere trägt vom Hause fort. – Die Branntweinflasche und der Rucksack. [t́äd́ats pańəńt́ś] taza [v́išəń] kopšańat, [košäĺəzə̑nza putə̑źä] [M: Mam] (IV257) Seine Mutter buk Piroggen aus reinem Weizen und steckte sie in sein Ränzel. | kaše·ĺ-kaŕńä M:Kars [неумело плетёный, бесформенный лапоть, напоминающий корзины / ungeschickt geflochtener, formloser Bastschuh, der wie ein Korb ist]. ĺevšəń kuša·ksa kaše·ĺ-kaŕńasa (IV209) Mit einem Gürtel aus Lindenbast, mit Bastschuhen, die wie Körbe sind. | ĺeŋǵä-košä·ĺ [M:Mam] [рюкзак из липового лыка] / Ranzen aus Lindenbast. — Russ. коше́ль.
košeĺńe E:Vez ― kašeĺńä ~ košäĺńä M:P (Dem. zu košeĺ). ĺeŋǵeń košeĺńe son kopoŕce͔nʒe͔ E:Vez (II16) Er hat einen Ranzen aus Bast auf dem Rücken. ĺeŋǵäń kaše·ĺńac śuduft́ laŋksə̑nza [M:P] (IV352) Auf seinem Rücken hat der Arme ein Bastränzel.
koše͔ĺka E:Mar [рюкзак] / Ranzen; [берестяная котомка] / Bastkorb. son koše͔ĺkaso ṕŕakat sajś (158) Piroggen nahm er in einem Ranzen (mit sich). koše͔ĺkaso ṕŕakanzo (1132) In einem Bastkorbe [sind] seine Piroggen. — [Russ. ? кошёлка, ? кошелёк].
košma E:Mar Večk SŠant кошма / grosse Filzdecke, Filz aus Schafwolle (= jabəńćä M). supovtomo, ožavtomo, loma(ń) jutkova jakavtuma. – košmaś E:Mar (258) Ohne Seitenstück, ohne Ärmel, man muss es zwischen den Leuten entlang gehen lassen. – Das Filzstück (das als Unterlage dient). vaj ašo košma t́ejt́eŕ[‑]t́akań alonʒo E:Večk (I421) Das Mädchen hat eine weisse [Filz‑]Decke unter sich. ḱiĺej alo acań košma E:SŠant (I118) Unter der Birke ist eine ausgebreitete [Filz‑]Decke. — Russ. кошма́.
*košḿeńä E:Ba (Dem. zu košma) [войлок, байковое одеяло / Filz, Filzstück, Filzdecke]. ulavuzuŋk puti͔ŋka, košḿeńesᴉ͐ŋk v́äĺt́iŋka! (VII408) Setzt sie auf eure Fuhre, bedeckt sie mit eurer weissen (Filz)decke!
košomka E:Ufa (Sterl) [валенок] / Filzstiefel. — [Russ. кошо́мка].
[košńä] košńɛ̆ ChrE E:Šir, košńä E:Kad, košńe E:Kal [о, про] / von, über, (E:Kad auch:) [за, вместо] / für, anstatt. | moń košńiń, košńit́, košńe(nze͔) E [(говорить) про меня, тебя, него] / über mich, dich, ihn (z.B. sprechen). si͔ń korʿti͔·t́ sońd́ä košńä, si͔ń korʿti͔t́ sonze͔ košńä E:Kad Sie sprechen über ihn. mo·rada ‒‒‒ para· pari͔je·ń t́i·ń ko·šńä E:Šir (II419) Singt ‒‒‒ von der schönen Schwägerin! si͔ń mori͔·t́ (korʿti͔t́) uŕv́ä·ńeń košńe [E:?Kal] Sie singen (sprechen) von der Schwiegertochter. mon vaśkan košńinze͔ E:Kad [In seiner Obhut kann ich müssige Tage verbringen] (= vaśkan utə̑rə̑sə̑nza M). — Vgl. tschuw. ᵪu̬š-.
košńe, s. košńä; kožodoms.
1košt: vaśeń košt E:Večk (veralt.) первоначально / anfangs, zuerst. vaśeń košt son paŕśt́e eŕaś Anfangs lebte er gut. vaśeń košt aźo pultńeń usḱit́, ḿejĺe ṕivse͔ḿe [Zuerst geh und fahre die Garben herbei und dann (geh) dreschen!].
koštə̑va M:P кошт / Kosten. | koštə̑vasə̑n, ‑za [на мой, его счёт] / auf meine, seine Kosten. — Russ. кошт.
1kot E:Kažl [назв. кота в сказке] / Name des Katers in einem Märchen. katkaś joftaś t́änza: moń ĺämum kot iva·nᴉ͐č (2151) Der Kater antwortete: Mein Name ist Kater Ivanovitsch. | zamorskᴉ͐j kot E:Ba [заморский кот / “überseeische Katze”]. śe katkańt́ ästa rust ḿeŕet́: zamorskᴉ͐j kot (VII404) Von dieser Katze sagen (Diese Katze nennen) die Russen: überseeische Katze. — [Russ. кот].
1kot̀a ChrE, kota E:Mar MKly Kočk Sob Gol Petr Večk Kozl Jeg NSurk ― kata M:Katm Vod башмак / Schuh, Halbstiefel. son kotat, ćulkat kaŕćekšne͔ś E:Mar (148) Sie zog Schuhe, Strümpfe an. toń si͔ŕńeń kotat kaŕińet́ E:Mar (1206) [Wie] goldene Halbstiefel sind deine Bastschuhe. ravužot kotat uĺań ṕiĺgse͔nze͔ E:MKly (VII32) Schwarze Lederschuhe hat Ulja an ihren Füssen. kat́a kotaso, kat́a ćulkaso E:Kočk (VII66) Katja hat Lederschuhe an, Katja hat Strümpfe an. kšńiń kotat ṕiĺkse͔nʒe͔ E:Sob (III84) Sie hat ‒‒‒ eiserne Schuhe an den Füssen. sä͔ń ko·tat ṕiĺksᴉ͐·nza E:Gol (VII386) Sie hat ‒‒‒ blaue Schuhe an den Füssen. kota kaŕiń kode͔jńeḿ E:Petr (VIII20) Der du mir Bastschuhe (schön) wie Lederschuhe geflochten hast! jaḱi ćulkaso uĺa kotaso E:Večk (I447) Ulja geht in Strümpfen und Lederschuhen. si͔ŕńeń kotat ṕiĺkse͔nde͔ [E:NSurk] (III173) Er hat ‒‒‒ goldene Schuhe an den Füssen. vaj kota·t, ćulka·t, ńet́ sazo·ronzo E:Jeg (198) O, die Schuhe, die Strümpfe, sie sind die ihres Schwesterchens. stak[‑]šińä· jakaj valda katasa M:Katm (IV297) Sie geht an Wochentagen in glänzenden Lederschuhen. i ćulka·sa, ka·tasa M:Vod (IV357) [Dann gehen wir] in Strümpfen, in Schuhen. | ko·ta-ba·ba M:Prol [паук] / Spinne. | ko·ta-ba·bań ṕize͔ M:Prol [паутина] / Spinngewebe. | kota-koĺća E:Mar [пряжка (собств.: кольцо) башмака] / Schuhring. zoŕa[‑]t́eštḱet́ ti͔ńḱ kota[‑]koĺćaŋk (1158) Das Abbild der Morgenröte sind eure Schuhringe. | kukuń kotat (Pl.) E:Gor (bot.) кукушкины башмачки / “Kuckucksschuhe” [? Frauenschuh, Marienschuh (Cypripedium), vgl. russ. кукушкины сапожки]. | kukuškań kota E:Večk [какое-то растение (соцветие имеет форму обуви), ? венерин башмачок] / irgendeine Pflanze (die Blüte schuhförmig), “Kuckucksschuh”, [? Frauenschuh (Cypripedium)] [vgl. mit dem vorigen]. — Russ. коты́.
koti͔ńi E:Mar [?Hl] (Dem. zu kota) башмачок / Schuh.
kotagaj M:Alk [вышивка в передней части сороки] / eine Stickerei vorn an der Soroke (Kopfputz der Frauen) (paŋga).
kotaj M:P [старинное мокш. мужское имя] / ein alter moksch. Männername.
kotakśńems E:Večk Ba [кудахтать / gackern] (= koti͔kajemks E:VVr).
kotə̑·r M:Jurtk [струп] / Kruste (auf der Wunde), Schorf, Grind. — Türk., vgl. alt. kodur рябый; чесотка, парша.
kotə̑·ru M:Jurtk [в струпьях, паршивый, шелудивый] / mit Kruste überzogen, grindig, schorfig.
koti͔kajemks E:VVr кудахтать / gackern (aufgeregt, Henne, wenn sie bald ein Ei legt) (= kotakśńems, kotnoms E:Večk Ba).
kotkudav E:Mar VVr Večk Jeg, kotkudau̯ E, kotku·dav E:Atr, kotkuda·v E:Kad, kotko·dav E:Ba, kotkodav E:Petr, kutkudav E:Kal, kotkə̑dav [E:?Šoksa ?Šir] ― kotkə̑da·v M:Ur, kotkə̑da·u̯ M:Jurtk муравей / Ameise. | kotkudav-kućka [E:VVr] [муравейник] / Ameisenhaufen. kotkudav-kućka, uŕakaj, moń ṕŕat-alksḱem (II44) Ein Ameisenhaufen, Schwägerin, war mein Kopfkissen. | kotkudav-ṕize͔ ~ kotkudav́iń ṕize͔ E:Mar, kotkodavuń ṕize͔ E:Hl, kotkodavuń ṕiza E:Petr, kotkudavoń ṕiza [ṕize͔] [E:?Večk], kotkuda·v-b́izä͔ E:Kad муравейник / Ameisenhaufen. v́iŕ kunčkasu poza[‑]paŕ. – kotkodavuń ṕizi͔ś E:Hl (272) Inmitten des Waldes ist ein Dünnbierfass. – Der Ameisenhaufen. kandi͔t́ v́iŕcta kotkodavuń ṕiza kotkodavńiḱ-ḿeźńeḱ i vaĺasi͔ź kotkodavuń [ṕizi͔ńt́] (kudi͔ń putumsta) kuda[‑]ugul aluv E:Petr (VIII156) Man bringt aus dem Wald einen Ameisenhaufen mit Ameisen und all dem, was es da gibt und schüttet den Ameisenhaufen (beim Bauen eines Hauses) unter eine Ecke. | tuža kutkudau̯ E:Kal [жёлтый муравей] / gelbe Ameise.
kotnoms E:Mar Večk Is, kotnomks E:VVr, kotno·ms E:Ba Atr ― kə̑tna·ms M:P Pš Čemb кудахтать / gackern (von Hühnern; E:Večk Ba M:Pš: Henne, wenn sie bald ein Ei legt). sarasńä kə̑tna·št́ af pars M:P (IV719) Das Gackern der Hühner bedeutet nichts Gutes.
kə̑ta·jkšńəms M:Sučk Jurtk [кудахтать (курица при кладке яиц)] / gackern (die Henne, wenn sie ein Ei legt) (M:Sučk). sara·stńä kə̑ta·jkšńit́ M:Jurtk Die Hühner gackern.
kot̀o ChrE E(allg.) ― kot̀ă ChrM M(allg.) [шесть] / sechs. iśt́ak koto ṕŕat ḱeŕäś E:Mar (289) So hieb er sechs Köpfe ab. | kotova E(allg.), kotva E:Ba ― kotə̑va M:P (Prol.) [снабжённый вышивкой в шесть строк] / mit sechs Stickereien versehen (= kotova targań od. targaź) (E:Ba); [в шесть частей] / in sechs Teile (M:P). kotva targań panarca jaḱi E:Ba Sie geht in einem Hemde mit sechs Stickereien. | koto·ńḱi·rda E:Ba, kotońḱirdaš E:Večk Atr, kotkᴉ͐rda·ś E:Kažl ― kotkə̑rda·ś M:P Pš Čemb, kotə̑ńkərda· ~ kotə̑ŋgə̑rda· M:Sučk, kotə̑kə̑rdaś M:Ur сычуг / die vierte Abteilung im Magen der Wiederkäuer, Fettmagen, Käsemagen, Labmagen (= śiśemḱirda E:SŠant, śiśemḱirdaš E:Is). | kota kuvalma M:Kr, kot kuva·lma M:Čemb [праздничная рубашка с вышивкой в шесть строк на спине] / ein Festhemd [mit sechs Rückenstickereien]. | kotova paĺa E:Mar [рубашка с вышивкой в шесть рядов подряд] / Hemd mit sechs Stickereien nebeneinander. kotovaso paĺaso, kavksovaso rućaso E (Sie geht) in einem Hemde mit sechs Stickereien, in einem Hemdgewande mit acht Stickereien. kotovaso paĺaso, ḱemgavtovoso rućaso E (Sie geht) in einem Hemde mit sechs Stickereien, in einem Hemdgewande mit zwölf Stickereien. kotova targań palań paĺazo E:Mar (118) Mit sechs Stickereien ist Pelagia's Hemd versehen. | koto ṕekse͔ E:Mar [с шестью животами] / sechsbäuchig. ńiĺe rogaso, koto ṕekse͔, sońć ov́eś saldo jarci͔. – saldi͔rksi͔ś (247) Es ist vierhörnig, sechsbäuchig, immerfort isst es Salz. – Das Salzfass. | koto ṕiĺkse͔ E:Mar [шестиногий] / sechsfüssig. koto ṕiĺkse͔, kavto sakaloso, śeĺḿev́t́eḿe, lovažavtomo. – śijiś (238) Mit sechs Füssen, mit zwei Barthaaren, ohne Augen, ohne Knochen. – Die Laus. | koto ṕŕaso E:Mar [шестиглавый] / sechsköpfig. koto ṕŕaso guj (288) Sechsköpfige Schlange. | kot targaf M:Sel Čemb [праздничная рубашка] / ein Festhemd. | ḱemkotovo E(allg.) ― ḱemgotuva M(allg.) [шестнадцать] / sechzehn. | kodǵeḿeń E:Mar Atr VVr Večk Is, kodǵä·ḿᴉń E:Ba ― kodǵeməń M(allg.) [koto + ḱeməń] [шестьдесят] / sechzig. | kotośat E:Mar [шестьсот] / sechshundert. na, motros, koto śat ce͔lkovoj jarmak! (296) Da hast du, Motros, sechshundert Rubel Geld!
? *kotə̑kśt́ M:P [шесть раз] / sechsmal.
kotunst E:Mar Kad, kotonst E:Večk Atr, koti͔ŋkst E:VVr ― kotə̑nct M:?Čemb Pš [шесть пар] / sechs Paare (zusammengehörende Dinge) (E:Mar); [? в шестой раз] / ? zum sechsten Mal (E:Mar).
kotot́ks E:Mar VVr Škud Večk [шестой] / der sechste. saiḱ kotot́ks lazi͔ńet́ E:VVr (II409) Nimm dein sechstes Brett [den Sargdeckel] weg! kotot́ks uŕińem, kotot́ks av́ińem! E:Škud (VII244) (Du) meine sechste Schwägerin, (du) meine sechste Schwägerin! ḿeĺaftovĺi kotot́ks ejd́em E:Večk (II88) Ich könnte mein sechstes Kind traurig machen.
kot̀ot́śe ChrE, kotoće E:Mar VVr ― kot̀ə̑t́śɛ̆ ChrM, kotće(ś) M:P [шестой] / der sechste. kavto [ašči͔t́], kavto udi͔t́, v́et́eće jaḱi, kotoće v́et́ńi, śiśeḿeće morot mori͔. – ḱeŋkši͔ś E:Mar (233) Zwei wachen, zwei schlafen, der fünfte geht, der sechste dient als Führer, der siebente singt Lieder. – Die Tür. kotoće či͔ste͔ juti͔t́ kali͔ń-kundi͔ćät́ńe E:Mar (2108) Am sechsten Tage fahren die Fischfänger vorüber. | ḱemgotoće E:MKly ― ḱemgotućeś M:P [шестнадцатый] / der sechzehnte.
kotoćenst E:Večk Atr ― kotə̑ćənct M:Pš [? шестая пара / ? das sechste Paar (von zusammengehörenden, paarweise vorkommenden Dingen)].
kotomka E:Kažl ― katu·nka [M:Mam], katu·ŋka [M:?Kr] котомка / Quersack, Ranzen (E:Kažl). [ńištšajen katu·nkat́ńä] [M:Mam] (IV562) Wie bei Bettlern sind ihre Ranzen. — [Russ. кото́мка].
kotordoms E:Mar Večk, koto·rdoms E:Ba [кудахтать] / gackern (die Henne), (E:Mar auch:) [издавать звуки (петух)] / Laute geben (der Hahn).
kot́ ChrE E:Mar Gor NSurk SŠant, kut́ ChrE, ᵪot́ ChrE E:Bag Kozl, ᵪut́ E:Škud Kal, ᵪᴉ͐t́ E:Kažl, kə̑t́ E:Nask ― kut́ ChrM M:Šad Sučk, kut́ ~ kə̑t́ M:P, ᵪə̑t́ M:Kr Čemb, kut́ ~ ᵪut́ M:Sel хоть / wenn auch, obwohl, obgleich; [так как] / denn; [хотя бы] / wenigstens; [если] / wenn. kot́ [soḱit́‑]izi͔t́, śuvado jarci͔t́ E:Mar (134) Obgleich man pflügt eggt, isst man Spreu. uj ńej kot́ sazo tundoń či͔ E:Mar (1222) O, wenn jetzt die Tage des Frühlings auch kämen! [ḿeźejak] kundi͔d́e kot́? – eźińeḱ, sazorne͔m, tońć kot́ čumbrat? E:Mar (2121) Habt ihr denn irgend etwas erlegt? – Nein, Schwesterchen, befindest du dich denn wohl? ĺiśt́a ton kot́ karčozom E:Gor Komm wenigstens du mir entgegen! śeste͔ [ḱirvaśt́ińk] vaj od́ižińem, vaj ᵪut́ mon ńejsi͔ń si͔nst se͔ń kačamńest! E:Škud (VII246) Zündet dann meine Kleider an, dass ich wenigstens sehe ihren blauen Rauch! mon ḱeŋkš udalov ᵪot́ [iĺt́t́an] E:Bag (I304) Ich begleite dich und wenn nur zur Tür hinaus! ad́a kot́ śeŕńit́aŋk pŕa[‑ṕeze͔nde͔] E:NSurk (III314) Komm, wir werden wenigstens zu seinen Häupten scheissen! ᵪot́ son v́ejḱińe, bogdašḱe udalaś E:Kozl (I168) Obgleich der einzige, war Bogdaschke wohlgeraten. kot́ saińźe moń skot́inan i to a oznan śe ᵪŕostoźńe E:SŠant (I124) Wenn er auch mein Vieh genommen hat, bete ich dennoch nicht zu diesem Christus. kə̑t́ [aĺäźä], mon af [užä·ĺt́sa] M:P (IV855) Wenn er auch mein Vater ist, fühle ich doch kein Mitleid mit ihm. vaj kaĺ-kužəń v́eĺəńä, kut́ (= kat́i) v́eĺəńä ḱiĺińä M:Šad [O, das Dörfchen Kalj-Kusha (“Weidenau”), wenn auch ein Dörfchen, (so doch) ausgedehnt]. ᵪut́ jakat [ḿeĺgan], mon tojń af ḱeĺgan [M:Sel] (IV237) Auch wenn du mir nachläufst, liebe ich dich nicht. kut́ vaksə̑zt madan, šiŕəzt af šarkstan [M:Sel] (IV237) Wenn ich mich auch zu dir lege, drehe ich mich nicht dir zu. | kot́ ḱi ChrE E:NSurk [хоть кто] / wer immer. son kot́ ḱiń ḱeŋǵiĺiĺ E:NSurk (III308) Er betrog, wen er nur wollte. | kot́ koda E:VVr [как угодно / wie immer]. kot́ koda rakak! [Lache nun, wie immer du willst!]. | kot́ kovoldo E:Mar [откуда угодно] / von jeder beliebigen Richtung her, woher auch immer. | kut́ – kut́ ChrE [или – или] / ob – oder (wie du willst, mir ist's gleich!). | kot́ ḿeźe (ḿeje) ChrE [что угодно] / was immer. | kut́i M:Pal [kut́ + i] [хотя] / obgleich, wenn auch (= kat́i M:P). kut́i šavsamak, mon toń śudə̑t́ä· (IV315) Wenn du mich tötest, verfluche ich dich. — Russ. хоть; vgl. kat́.
ᵪut́ḱä· [E:Šir]: so·n ᵪut́ḱä· jarʿt́śi·ś ḿińiḱ pari͔jeś sońśi·ndä͔ (II441) Unsere Schwägerin hat nur ihr Selbstbereitetes gegessen.
ᵪot́at E:Jeg, kot́at E:SŠant [(они) хотят] / sie wollen, man will. ᵪot́at putomo ińazoro E:Jeg(196) Sie wollen einen neuen Kaiser auf den Thron stellen [setzen]. kot́at čijamo t́ejt́eŕeń, jakamo E:SŠant (I476) Sie wollen das Mädchen zufreien. — [Russ. хотя́т (3. Pl. vom Verb хоте́ть)].
kot́eĺi E:SŠant [мы хотели / wir wollten] ḿiń kot́eĺi ńej este͔nze͔ jarsamo (I263) Wir wollten von ihm fressen. — [Russ. хоте́ли (Pl. Prät. vom Verb хоте́ть)].
kot́an E:Kal Petr ― kot́äń M:Čemb Sp, kotän M:P (Gen. ‑en, Nom. Pl. kotätt), kot́eń (Abl. ‑d́ä) ~ kotän M:Sel, kot́e·ń M:Jurtk задняя кишка / Mastdarm (E:Kal Petr M:Jurtk); [зад] / Hinterteil, After (E:Kal M:P Čemb Sel Sp); [нижняя (наружная) сторона дна посуды] / untere (äussere) Seite des Bodens im Gefäss (M:P). | *kot́ań-kaśḱe E:Večk ― kot́äń-kaska M:Sel [место крестцовой кости] / Stelle des Kreuzes (E:Večk); [? копчик] / ? Steissbein (M:Sel). | kot́eń-śula (? kot́äń-) M:Sel [прямая кишка] / Mastdarm. | kot́äńń-šiŕä M:Sel [крестец, задняя ножка, окорок] / Hinterschinken. ḱeŕḱ kučka·va mečsə̑t. ᵪvat́ak kot́äńń šiŕət́ (IV815) Triff es in die Mitte mit deinem Schwert, nimm einen Hinterschinken! | sarazń kot́äń M:Čemb [жёсткая бородавка] / harte Warze [“Hühnerafter”]. — Türk. [TLM, Nr. 76].
kot́äńńä M:P (Dem. zu kot́äń).
kot́iŕd́ims E:Kal [шипеть, пищать (дыхание астматика) / zischen, pfeifen (der Atem eines Engbrüstigen)] (= kəžńa·ms M).
kot́ka E:Bug Večk [мужское имя, Никодим / ein Männername]. v́ece͔ čari͔ čińčaramo kot́ka E:Bug (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Kotjka. ḱińe, ḱińe kaźev́eĺiń, t́eḱe ṕińeńe kot́kańe E:Večk (II140) Wem würde ich sie schenken? Diesem Hunde Kotjka. — [Russ. ? Котька (fam. Kurz-F. von Никоди́м)].
kot́ma E:Večk Ba [ленивый, нерадиво работающий, старьёвщик] / träge, einer der säumig arbeitet, trödelt, Trödler(in).
kot́mams E:Atr Večk Ba, kotmams E:Kad ― kot́mams ~ kot́ma·ms M:Pš Sučk Ur Jurtk копошиться, мешкать, медленно делать что-н. / (bei der Arbeit) trödeln, säumen, nölen, ungeschickt arbeiten (E:Večk: mit Iness. śe t́ev́ińt́ ejse͔ bei jener Arbeit), langsam etw. machen (E:Atr Ba Kad M:Pš Sučk Ur Jurtk); [плести кружева, ? штопать (чулки, перчатки)] / klöppeln, ? (Strümpfe, Handschuhe) stopfen; [завязывать] / festbinden, zubinden (M:Pš); [поддерживать связь с женщиной] / mit einer Frau geschlechtlich verkehren (E:Večk). son kot́ḿi śe avańt́ maro E:Večk Er hat Gemeinschaft mit jener Frau. son kot́ḿiźe śe avańt́ E:Večk Er hat jene Frau beschlafen. | śəŕbo·nat kot́mams M:Pš [? медленно вдевать нити основы в нитченки] / ? langsam Litzen aufziehen, ? Kettenfäden einziehen.
kot́ḿića E:Večk мешкотный / trödelig, langsam, träge.
kot́məśəms M:Pš (Frequ. zu kot́mams).
kot́ḿeŕe ~ kut́ḿeŕe E:Mar, kot́ḿeŕe E:Jeg, kut́ḿeŕe E:VVr Večk Is, kot́ḿe·ŕe ~ kot́mᴉŕä (Nom. Pl. kot́mᴉŕt́) E:Ba, kut́ḿiŕe ~ kut́ḿiŕi [E:?Hl] (Nom. Pl. kut́ḿiŕt) [плечи, спина] / oberer Teil des Rückens, Rücken. koda puca, jalgaj[‑]dugaj, mon [kot́ḿeŕeze͔m]! E:Mar (14) Wie ich, liebe Freundin, ihn auf meinen Rücken lege! poconzo bańa, ṕŕasonzo pov, sudo[‑]ṕŕasonzo suvt́eḿe, ḱed́eze͔ v́ejḱe, śejak kot́ḿeŕce͔nze͔. – čajńiḱiś E:Mar (251) In seinem Inneren ist eine Badstube, auf seinem Kopfe ist ein Knopf, an seiner Nasenspitze ist ein Sieb, es hat nur eine Hand, und auch diese ist an seinem Rücken. – Die Teekanne. | ḱed́-kot́ḿeŕe E:Mar, ḱed́-kut́ḿeŕe E:Večk [тыльная часть руки] / Handrücken. | kot́ḿeŕe-lovaža E:Mar, kut́ḿeŕ-lova·ža ~ kut́ḿeŕe-lovaža E:Večk Is Atr [позвоночный столб] / Rückgrat. | kut́ḿeŕe-lovaža-eźńe E:Is [спинной позвонок] / Wirbelknochen, Rückenwirbel. | kot́məŕ-ba·kaŕ M:Jurtk [позвоночный столб] / Wirbelsäule, Rückgrat. | kot́ḿe·ŕga targavkst [Pl.] E:Ba [спинные вышивки (в рубашке) / die Rückenstickereien (am Hemde u. Hemdgewande) bis ans Lendentuch (pulakš)] (= kopoŕga targavkst E:Mar). | panar-kut́ḿeŕe E:Večk Is, pa·nar-kot́ḿe·ŕä E:Ba [задняя сторона рубашки] / Hinterstück des Hemdes an dem Rücken, Hemdrücken.
kut́ḿeŕks E:Večk NSurk [верхняя часть спинки рубашки] / oberer Teil des Hinterstücks im Hemde von der Gürtelgegend aufwärts. | panar-kut́ḿeŕks E:Večk Is [спинка рубашки] / Hinterstück des Hemdes am Rücken (= panar-kut́ḿeŕe E:Večk Is, panar-kopoŕe E:Atr).
kot́̀ol ChrE, kot́ol E:Mar Večk [?Bag] Kozl SŠant [котёл] / Kessel. sajit́ marost kot́olt E:Kozl (III24) Sie nehmen (auch) Kessel mit. kavto kot́olga laḱit́ si͔ń lomań[‑]t́elat ńej E:SŠant (I61) In zwei Kesseln sieden Menschenleiber. | kot́ol-potmaks E:Večk [?Bag] [дно котла] / Kesselboden. kot́ol[‑]potmaksos kaiźe E:Večk (I141) Sie schüttete es auf den Boden des Kessels. [kot́ol]-potmaksso ežd́iźe E:Bag (I296) (Nur) den Kesselboden voll wärmte sie auf. | kot́olco pŕaka E:Večk пельмень / mit gehacktem Fleisch gefüllte Pirogge [“Kesselpirogge”]. — Russ. котёл.
1kov ChrE E:Mar Večk (Nom. Pl. E:Mar ‑t), koŋ E:Atr (Nom. Pl. kok) ― kov ML(M) M:P (Nom. Pl. ML koft) [луна] / Mond; [месяц] / Monat. v́eśe jarkat, v́eśe jarkat, ańćak jutksost v́e baran. – t́ešńe i kov́iś E:Mar (270) Alle sind Schafe, alle sind Schafe, nur éin Hammel unter ihnen. – Die Sterne und der Mond. ḱemgavtovo oŕol, v́ed́ǵeḿeń kavto čavkat. – kovtńe i ńed́ĺät́ńe E:Mar (235) Zwölf Adler, zweiundfünfzig Dohlen. – Die Monate und die Wochen. kovozo ṕet́äś E:Mar Es hat sich um den Mond ein Hof gebildet. ṕešḱet́ś kov[ś] E:Mar Der Mond wurde voll (bei Wied.: Vollmond). šiś śt́iŕ, a kovś śora M:P Die Sonne ist ein Mädchen, der Mond aber ein Mann. | ala kow M:P [ущербная луна] / abnehmender Mond. | kov-či-pas E:NSurk [луна] / Mond. | kovoń jomamo E:Večk Ba [затмение луны] / Mondfinsternis. | kov-pas ChrE E:Mar Večk SŠant ― kov-pavas ChrM M:Alk, kov-bas M:Ur [бог луны, луна] / Mondgott, Mond. kov[‑]pazoks śv́et́it́ [ḿišaraŋk] E:Mar (1158) Wie der Mond-Gott leuchten eure Silberbänder. ĺiśi ši-bas, šaraj kov-bas M:Ur Aufgehender Sonnengott, wandernder Mondgott! (wird gebetet in einem Opferfest namens v́eĺəń osks [Dorf-Opfer] im Dorfe Urjum). | moĺi kov-pas E:Mar [восходящий, странствующий бог луны] / der wandernde Mondgott. moĺi kov[‑]pas, matuška (1190) Die wandernde Mond-Göttin, das Mütterchen (ist da). | valǵi kov-pas E:Mar [заходящий бог луны] / der untergehende Mondgott. | v́eń šari͔ kov-pavas M:Alk [странствующий по ночам бог луны] / nachts wandernder Mondgott. šiń šari͔ ši-ba·vas, v́eń šari͔ kov-pavas Tage wandernder Sonnengott, Nächte wandernder Mondgott. | kovoń ṕiŋks E:Is, koŋoń ṕiŋs E:Atr ― kov-ṕiŋks M:Sučk [венец вокруг луны] / Mondhof (M:Sučk: “es wird schlechtes Wetter”). | kov-valdo ~ kou̯-valdo E ― ko-valda ~ kov-valda ML(M), ko-valda M:P лунный свет / Mondlicht. ko-valdə̑ńäj M:P (Mein) Mondschein (Kosew.). | kow-valca M:P [при лунном свете] / beim Mondlicht. | maćiiń kov M:P, maćijəń kov M:Pš [февраль (“месяц гусей”)] / Februar [“Gänsemonat”] (weil die Gänse dann Eier zu legen anfangen). | mar-kov M:P [март] / März (= mart). | mašti͔ kov E:Ba Večk Is ― mašti͔ gow M:P, mašti͔ kov M:Čemb Sučk [ущербная луна] / abnehmender Mond (Gegens.: od kov M:Sučk). | mašti͔ kovoń orma E:Ba [лунатизм, сомнамбулизм] / Mondsucht, Somnambulismus. | od kov ChrE, od kov ~ od gov E:Mar, od gov E:VVr Večk Jeg Kad, od goŋ E:Atr ― od kov ChrM M:Sučk, od kow M:P [новолуние] / Neumond, [zunehmender Mond] (Gegens.: mašti͔ kov). śuk, śuk, od kov matuška E:Mar (221) Sei gegrüsst, Neumond! | od kov-pŕa [E:Petr] id.
kowńä M:P, kovńä [M:?Sel] (Dem.): jär go·wńä M:P, ar kovńä· [M:Sel] (Adv.) [каждый месяц] / jeden Monat.
kovuška (nach russ. Mustern gebildetes Dem. zu kov): od kovuška E:Nujk [новолуние] / Neumond. od kovuška, matuška, ńišḱe-pazoń suvońʒ́ej (III43) Neumond, Mütterchen, Botin des Nischke-pas!
kovajams E:Večk ковать / schmieden. kšńis kovajasi͔ź kafto jaḱi ṕiĺǵińeń (II177) In Eisen wird man meine zwei schreitenden Füsse schmieden. v́eśi ašt́i kšńi poco, kovajaź koĺćaso (III172) Er ist ganz in Eisen gekleidet, (er hat) ein Panzerhemd an. — [Russ. кова́ть].
kovaĺ E:Večk NSurk дошлый / geschickt, kundig (bes. vom Zauberer). son kovaĺ śormadomodo [E:?Večk ?NSurk] Er ist kundig im Schreiben. kolmo avat saśt́ ĺogoso i kolt, i kovaĺt́ E:NSurk (III63) Drei Weiber sind mit Linderung gekommen, Hexenmeisterinnen und ihre Sache Verstehende. — [Russ. кова́ль].
kovaĺna E:Mar наковальня / Amboss. — Russ. [кова́льня].
kovardams M:P Pš Vert (Mom.) [перекатывать, скатать (ком снега и т. д.)] / umwälzen, umrollen (z.B. einen Balken, einen Schneeball – lov kovardams –, so dass er immer grösser u. grösser wird) (M:P Pš); [сжимать] / etw. Weiches (z.B. Schnee) zu einem Klumpen zusammenpressen (= ḱev́i·ŕd́ams E:Kad); завернуть / (schnell) einwickeln, umwickeln (= kavardams M:Čemb) (M:Pš); свалить / umwerfen, unterwerfen (M: Vert). moń kovardamań ṕińəś alə̑nza M:Vert [Er, der Hund, warf mich unter sich]. — [Vgl. kavardams; kavə̑rdə̑ms].
kovarks M:P [комок, шарик (напр. из глины, снега)] / Klösschen, Ball (z.B. aus Lehm, Schnee usw., zwischen den Händen gerollt).
kovaŕams M:P Pš (Frequ.) [катать (напр. тесто в руках)] / hin und zurück rollen (z.B. Teig zwischen den Händen); (intr.) [вертеться, барахтаться] / rollen, sich wälzen (M:P); [сжимать что-н. мягкое (напр. снег)] / etw. Weiches (z.B. Schnee) zu einem Klumpen zusammenpressen (M:Pš). alašaś kovaŕäj ṕiŕfsa M:P Das Pferd wälzt sich auf dem Hofe. ṕińəś kovaŕäj, ṕiźəm tuji M (IV723) Wälzt sich der Hund, wird es regnen.
kovaŕaš M:P (Gen. kovaŕažəń, Abl. kovaŕažd́ä) галушка / Mehlklösschen, Mehlklümpchen, ein im Wasser gebackenes kugelförmiges Mehlklösschen von der Grösse einer Fingerspitze (= galə̑ška M: Sučk). ača·k laŋksa jäj šovarńä, uča·t vani͔št́ esə̑nza. – lapšavaś i kovaŕašńä šə̑ra laŋksa M (IV616) Auf dem Herde ein Handschlitten, man hütet Schafe in ihm. – Die Schüssel und die Mehlklumpen auf dem Tisch.
kovaŕka E:Večk ― kovaŕka M:Čemb [клёцка (в супе)] / Kloss (in irgendeiner Suppe).
kovaŕakšńəms M:P (Frequ. zu kovaŕams) (tr. u. intr.) [вертеть; вертеться, барахтаться] / rollen, (sich) wälzen. alašaś kovaŕakšńi ṕiŕfsa Das Pferd wälzt sich auf dem Hofe.
kov́e·ŕka E:Atr VVr [лыко для починки лаптей] / der Lindenbast, mit dem man Bastschuhe ausbessert. — [Russ. ковыро́к (Gen. -рка́)].
kov́eŕajamks E:VVr [плести, оплетать] / flechten, umflechten. kurgo·sk ĺe·ŋkse͔ kov́eŕajaź (III283) Ihr Mund war mit Bast umflochten. — [Russ. ковыря́ть].
kovə̑š M:P (Gen. kovə̑žə̑ń, Nom. Pl. ‑t), kovš M:Čemb кожух / Mühlkasten, Kornkasten in der Mühle, (M:P auch:) [жёлоб, канавка] / Rinne, Wasserrinne (z.B. aus dem Brunnen in den Stall) (= kovə̑l).
kovə̑šḱä M:P (Dem.).
1kovol E:Mar Večk, kovo·l E:Ba ― kovə̑l M:P Kul Bold Sučk, kovə̑·l M:Jurtk туча / Wolke (M:P: weder gross noch furchtbar aussehend, eine solche, die guten Regen gibt; E:Mar: kleiner als ṕeĺ) (E:Mar Večk Ba M:P Sučk); [порыв ветра, бриз] / Windstoss, Brise (M:Jurtk). kovolco jaḱi se͔t́ḿe paro ṕiźeḿe E:Večk (II201) [Gebe Gott] den in der Wolke wandernden leisen, guten Regen! ab́e·d ṕäĺä v́ii kovə̑l M:Kul (IV46) Im Süden [erhebt sich] eine mächtige Gewitterwolke. inzara-pŕä (inzarka, ein Nebenfluss der isa) ḱäŕäḿed́, makst šumbra par-ši, kovə̑lə̑ń-kovə̑lə̑ń ṕiźəḿ, kovə̑lə̑ń-kovə̑lə̑ń mańi M:Bold [Quelle des Insara-Flusses (Insarka), Kärämed, gib gute Gesundheit, zeitweise (Wolke um Wolke) Regen, zeitweise klares Wetter!].
kovoltomo E:NSurk [безветренный, без бриза / windlos, ohne Wind, ohne Brise]. vaj varmavtomo čuvto[‑]ṕiŕat nuŕakaćt́, kovoltomo čuvto[‑]ṕiŕat lažakaćt́ (I211) Ohne einen Wind begannen sich die Baumwipfel zu neigen, ohne eine Brise begannen die Baumwipfel zu rauschen.
kovə̑lnä M:P, kovə̑·lńä M:Jurtk (Dem. zu kovə̑l) id. kovə̑·lńä jafə̑d́i M:Jurtk [Es erhob sich eine Brise].
2kovol E:Gor ― kovə̑l M:P Čemb [? корзина] / ? Korb (E:Gor); [жёлоб] / Rinne (M:Čemb: der entlang man Wasser aus dem Brunnen rinnen lässt) (M:P Čemb). | ḱäŕ-kovol E:Gor ― ḱär-kovə̑l M:P [колыбель из коры / Wiege aus Rinde]. ĺukščad́iń kovol, ḱäŕ-kovol, kunčkasonʒo karaul. – lavś E:Gor [Ein aufgehängter Korb, ein Korb aus Rinde, mitten darin ist ein Wächter. – Die Wiege]. [ĺukšt́ä·d́an ḱeńeŕʿt́, ḱär-kovə̑l, ṕesə̑nza] karau·l. – šabaś, [ńuŕa·mńäś], šaba[‑vani͔ś] [M: P] (IV643) Ich schwang meine Hände (vorwärts), da gibt es einen Rindenkorb, ihm zu Häupten (steht) ein Wächter. – Das Kind, die Wiege, die Kinderwärterin.
kovo·ldams E:Ba, kouĺd́ams E:SŠant ― kovə̑ldams M:Pš Kr [Ur] бить, колотить / schlagen (M:Pš: leicht schlagen, streichen) (E:Ba M:Pš); обмолотить / dreschen, vordreschen (E:Ba: die Garben mit Dreschflegeln vordreschen, damit die Körner beim eig. Dreschen besser ausgehen; M:Pš: Ähren der als Garbenband dienenden Strohhalme dreschen (indem man die Garben in der Mitte mit dem Dreschflegel schlägt; M:Ur: eine Reihe Garben von Anfang bis Ende vordreschen); захватить / schnappen, mitreissen (M:Pš). moń kovə̑ldamań ṕäḱ v́ii kovə̑l, moń jafəd́əmań ṕäḱ ufa·j tavə̑l M:Kr (Sir.) [Mich ergriff ein heftiger Windstoss, mich schüttelte ein sehr heftig blasender Wirbelsturm].
kovo·ĺams E:Ba, kovuĺams E:NSurk, kouĺams E:SŠant, kovĺams E:Večk ― kovə̑ĺams M:Pš [?Ur] (Iter.) ? прогнать / ? vertreiben, wegjagen (E:NSurk); [обрывать, стягивать, снимать] / abreissen, abziehen, abstreifen (z.B. Ähren, Beeren mit den Fingern) (M:Pš). vajǵeĺeś satozo eś bojar-avaks-čińem kovuĺams E:NSurk (II470) Die Stimme soll hinreichen, über mein Bojarinnentum zu trauern.
-kovĺamo: se͔ŕ-kovĺamo E:Večk [похоронное причитание / Totenklage]. iĺa tandat se͔ŕ-lažamo vajǵeĺd́eń, iĺa užaksta se͔ŕ-kovĺamo šumńed́eń (II179) Erschrecke nicht vor meiner Totenklage-Stimme, entsetze dich nicht über meine Totenklage-Laute!
kov́or E:Mar ― kav́o·r M:P (Gen. -en, Nom. Pl. ‑ʿt), kavjo·r M:Sel, kov́o·r M: Jurtk [ковёр, чепрак] / Teppich, Schabracke. | ĺišməńń kavjo·r M:Sel [попона] / Pferdedecke. savańń maŕäńäś son ĺišməńń kavjo·rń paĺäńäś (IV188) Savas Marja, die mit dem Hemd [wie] aus einer Pferdedecke. — Russ. ковёр.
kav́o·rnä M:P (Dem. zu kav́o·r).
kovraĺ ChrE E:Mar, kovra·ĺ E:VVr Večk Ba, kavra·ĺ E:Atr Kažl, ᵪavra·ĺ E:Kad Kal ― kavra·ĺ ML(M) M:P февраль / Februar. — Russ. февра́ль.
kovšańa E:Gor, kavšańa E:Večk ― kau̯ša·ńa M:Jurtk, kavšana M:Ur [рыхлый, мягкий, вздутый (напр. солома, шерсть, снег)] / locker, weich, bauschig (z.B. Stroh, Wolle, Schnee). todovoś (lovoś) kavšańa E:Večk Das Kissen (Der Schnee) ist bauschig (locker). | kau̯ša·ńasta M:Jurtk (Adv.) [рыхло, слабо, вздуто] / locker, lose, bauschig. roź ka·u̯šańasta ṕešt́əf Der Roggen ist locker eingefüllt (nicht hineingepresst) worden. pulftńəń kau̯šańasta atsa·jt́ (Beim Beginn des Dreschens) lege die Garben locker hin!
kovšakadoms E:Gor, kavšakadoms E:Večk [делаться пушистым, взбиться] / locker, bauschig werden, aufgebauscht werden.
kovšakaftoms E:Gor, kavšakaftoms E:Večk (Kaus.) вытряхивать, сделать рыхлым / aufschütteln (so dass das zusammengedrückte Stroh od. das Werg locker wird), auflockern.
koz E:Mar Večk (Gen. E:Mar -i͔ń) ― koz M:P (Gen. -ə̑ń) [кашель] / Husten. moń koz muma·ń M:P Ich habe Husten.
kozne͔ E:Mar ― koznä M:P (Dem. zu koz) id.
kozoms E:Mar Večk, kozo·ms E:Ba, kozo·mks E:VVr, kozu·ms E:Kad ― kozə̑ms M:P [кашлять] / husten.
kozi͔ M:Pš [кашляющий] / hustend; einer, der hustet. aĺäj[‑]aĺäj, t́amak maksa śiŕəńd́i, śiŕəńd́i, ṕińəńd́i, kark[‑]kark kozi͔jəńd́i (IV423) Vater, Vater, gib mich nicht einem Alten weg, einem Alten, einem Hund, einem, der kark kark hustet!
kozi͔ća E:Večk id.
koskstams E:Mar Večk, koskstamks E:VVr, kosksta·ms E:Ba, kozkstams E:Kad Kal ― kozkstə̑ms M:P (Mom. zu kozoms) [кашлянуть] / (einmal) husten.
koznoms E:Mar, koznams E ― kozə̑ndə̑ms M:P (Frequ. zu kozoms, kozə̑ms) [кашлять] / husten.
koznokšnoms E:Mar ― kozə̑ŋkšńəms M:P (Frequ. zu koznoms, kozə̑ndə̑ms).
1koza E:Mar, kaźa E:Is NSurk, kaźä E:Nask, kaza E:Kad Kažl ― kaza M:P An Čemb, kaźä M:Prol Ur (Gen. M:Ur ‑ń, Nom. Pl. M:Prol kaźat), kaźä· M:MdJurtk [коза, козёл] / Ziege, Ziegenbock. a son – toso uĺńeśt́ šabrań kaźat – śulmaś v́e kaźa ožd́ańt́e di͔ sońć orgoć kudov E:NSurk (III311) Er aber – dort waren (gerade) Ziegen des Nachbarn – band eine Ziege an den Zügel und entfloh selbst nach Hause. | at́ä-kaza M:P Sel [козёл] / Ziegenbock. | ava-kaza M:P Sel [коза, матка-коза] / Zicke, Mutterziege. | kaza-poran M:P Pš, kaza-boran M:Sel, kaźä-baran M:Prol [?Ur] [козёл] / Ziegenbock. | kazań domᴉ͐lka E:Kažl шиповник / Hundsrose. | kaźa-lovso E:Is [козье молоко] / Ziegenmilch. | koza-ĺevks E:Mar [козлёнок] / Zicklein. | kazə̑-maŕ M:Pš Sel, kaza-maŕ M:Čemb медвежник, терновник / Dornbusch, Hundsrose. | kaza-maŕks M:Čemb терновник / Dornbusch. | kaźeń sakal M:Jurtk [роза собачья] / Hundsrose. | kazań śiv́iĺ E:Kažl [козье мясо] / Ziegenfleisch. | kaza-vaj M, kazə̑-vaj M:Temn [козье масло] / Ziegenbutter. kazə̑[‑]vajt́ marʿta uĺä ḿeśt́eńd́i? M:Temn (VIII308) Was macht Uljama mit der Ziegenbutter? | kaza-v́ärə̑s M:P [козлёнок, молодая коза] / Zickel, junge Ziege. | kaza-v́ärə̑sḱä M: Pimb, kazańń v́ärə̑sḱä M:Sel (Dem.) id. | ḿeńiĺ-ga·za E:Kad Kal ― ḿeńəĺń kaza M:Čemb, ḿeńəĺńń gaza M:Sel [бекас] / Bekassine. — Russ. коза́, tat. ? käzä. — [Vgl. kaćaga].
kazi͔ŋǵä E:Kažl (Dem. zu kaza).
kazańä M:P (Dem. zu kaza).
koźĺeć E:Atr Ba Večk, kaźĺe·ć E:Kažl козелец / irgendeine Pflanze [? Anemone ranunculoides]. — Russ. козеле́ц.
koźol E:Mar VVr Ba Večk Is NSurk, kozla E:Beg ― kaźo·l M:P козёл / Bock (E:Mar VVr Ba NSurk M:P); [стропило / Dachsparren] (= traṕila [s. stroṕilat]) (E:Večk); [козлы / Bock (des Kutschers) (E:Beg)]; [вилообразный кончик остроги для ловли угрей] / gabelartige Spitze des Aaleisens (zum Stechen der Fische) (E:Is). koźol št́epka poc E:Ba (VII404) Der Ziegenbock (kroch) unter Späne. tuś suvońćej jovtamo tazov koźol laŋkso E:NSurk (II489) Ein Bote machte sich auf, es zu melden, auf einem räudigen Bock. lotksa kaźo·lə̑ń pakaŕʿt. – [kut́śufńä] [M: ?P] (IV642) In einer Mulde liegen Knochen eines Ziegenbocks. – Die Löffel. ozakšnoś kučor son ńej kozla lanks E:Beg (VII192) Der Kutscher setzte sich nun auf den Kutschbock. — [Russ. козёл].
koźolkat [Pl.] E:Mar [стропильная ферма / Dachstuhl] (= stroṕilat). — [Russ. козелки́].
kozga·lak M:Ur, kozga·lak ~ koźgala· M: Jurtk щавель / Sauerampfer (= eĺd́e-načko E:Atr, umbra·v E:Mar M:P). — Tat. kuzgalak.
1kozla: kozlasa nalkśəma· M:Sučk [назв. игры] / Name eines Spieles; s. tə̑rʿca·d́əms. – [Vgl. koźol].
kozlofka E [назв. эрз. с. Козловка] / Name eines ers. Dorfes im Bez. Bugulma, Gouv. Samara.
kozna E:Mar ― koźńä M:Pš козон / Knöchel (E:Mar); [? спинной позвонок, ? позвоночный столб] / ? Rückenwirbel, ? Wirbelsäule (= jäźńä-pakaŕ M:Pš) (M:Pš). | koznaso nalkśima E:Ba [игра в кости / Knöchelspiel]. — [Russ. козон].
koźa E:Ba Kažl ― koźɛ ChrM, koźä M:P Kr Cjatn Jurtk [богатый] / reich. bajᴉva·sa u·ĺä anna[‑]polaj koźa ḿikᴉn E:Ba (I173) In Bajiva, Gattin Anna, ist der vermögende Mikin. v́eᵪ́ḱä koźa tata·r śt́iŕᴉnza maksᴉ͐źä uŕva·ks b́ednᴉ͐j i novᴉ͐la lomańᴉńd́i E:Kažl (2149) Ein reicher Tatar gab seine Tochter einem armen und faulen Manne zur Frau. navkańä koźä vaśäń polasa M:Cjatn (IV312) Navka ist reich durch (sein) Eheweib. | koźä-ši M:P изобилие / Reichtum. | koźasta M:P (Adv.) [богато] / reich.
koźäj M [фамилия, “Богач” / ein Familienname, “Der Reiche”]. koźäjəń aĺo·naś (IV302) Kosjajs [Des Reichen] Aljona.
koźińe E:Sl (Dem. zu koźa) id. [koźińet́ńeń] b́ednojgavtan (VII146) Die Reichen mache ich arm.
? *koźäńä (: koźeńä) M:P (Dem. zu koźä).
koźav ChrE E:Mar Večk Jeg (in der Volksd. als Par.-Wort zu śupav) [богатый] / reich. śupav́iń staka, t́et́ej, robota, koźav́iń lamo, t́et́ej, t́ev́enze͔ E:Mar (120) Der Reiche, Vater, hat schwere Arbeit, der Grossbegüterte, Vater, hat viele Geschäfte. a śuroń kuvalt son śupav, a kudoń kuvalt son koźav E:Mar (146) Nicht an Getreide ist er reich, nicht in Betreff des Hauses ist er grossbegütert. dumaśt́ ućaskań javšeḿe ‒‒‒ śupav koźavńeń ploškaso E:Večk (I64) Sie dachten Glück zu spenden ‒‒‒ den Reichen, den Wohlhabenden schüsselweise. [ḿeźga] śupav [d́eḿeńt́ej, ḿeźga] koźav [d́eḿeńt́ej]? E:Jeg (1106) Wie ist Dementei reich, wie ist Dementei grossbegütert?
koźavgaĺems E:Bug (Frequ. zu *koźavgadoms) [быть богатым, богатеть, обогащаться / reich sein od. werden, sich bereichern]. už śupalgaĺiń mon koźavgaĺiń (V144) Ich wurde reich und vermögend.
koźeń E:Večk [koźa + ń] [богатый / reich]. śupav eŕʒ́a, koźeń mokšo, baśi iśt́a v́ež uŕvanste͔ (V46) Der reiche Ersäne, der vermögende Mokschane, spricht zu seiner jüngsten Schwiegertochter so. vaśńa valǵiń śupav eŕʒ́ań, koźeń mokšoń kuśt́ima[‑]ṕes (V50) Zuerst liess ich mich vor der Treppe eines reichen Ersänen, eines wohlhabenden Mokschanen nieder.
koźak̀adə̑ms ChrM, koźakadə̑ms M:P Pš Kr, *koźa·kə̑də̑ms (: koźa·kəć) M:Jurtk Ur [богатеть] / reich werden. [eŕäś-aštšeś] śudufś [vaśä], son koźakatś [M: Mam] (IV133) Der arme Vasja lebte und wurde reich. rabo·tam[‑]šid́ä son ṕäḱ koźakatś M:Kr (IV273) Er war wegen seiner Arbeitsamkeit sehr reich geworden.
koźakadə̑ma [M:P] [обогащение / das Reichwerden]. kudə̑ń putə̑msta eźəm[‑]pŕä[‑]ugə̑lt́i jarmakt putńišt́ koźakadə̑maŋksa (IV728) Wenn man ein Haus baut, legt man in die Ecke beim Bankende Geld, damit man reich werde [“des Reichwerdens wegen”].
koźakavtoms E:Sl ― koźak̀aftə̑ms ChrM, koźakaftə̑ms M:P (Kaus.) [обогащать] / reich machen, bereichern. [b́ednojńet́ńeń] koźakavtan E:Sl (VII148) Die Armen mache ich reich.
*koźakafńəms (: koźakafńan) M:P (Frequ. zu koźakaftə̑ms).
kožodoms E:Večk Ba ― kožədə̑ms ~ kožəd́əms M:P Čemb, kožədə̑ms M:Sučk, kožə̑də̑ms M:Ur, kožə̑·də̑ms M:Jurtk [посушиться, подсохнуть] / ein wenig trocknen (intr.) (= kožvadams M:Pš) (E:Večk Ba M:Čemb Jurtk); [посушить] / ein wenig trocknen (tr.) (M:Čemb Sučk); [остывать, охлаждаться] / sich abkühlen; [побаиваться, опасаться] / sich fürchten, bange sein (M:Čemb). tundań kožfś kožəć soń kaĺenanzn M:Kars (IV374) Der Frühlingswind blies durch seine Kniee. moĺan ušu, ćut́ḱä·ńä kožədan M: Čemb [Ich gehe hinaus, um mich ein wenig abzukühlen]. son kožədi͔ moń ezdə̑dn M:Čemb [Er fürchtet sich vor mir]. — [Vgl. 1kož; kožvadams].
kožoctoms E:Večk Ba (Kaus. zu kožodoms) [посушить] / (ein wenig) trocknen (tr.).
košt ChrE E:Mar Atr VVr Večk StŠant, kovšt ChrE E:Ba, kož ChrE E:Jeg, kožᵪ ChrE E:Kal ― kožf ChrM M:P Kr Saz Čemb Sel Sučk [дыхание, вдох] / Atem, Atemzug; [дуновение ветра, сквозняк] / Windhauch, Luftzug. koštozo mastor-jožova E:StŠant (III189) Sein Atemhauch (geht) an der Erde entlang. d́äd́ańac soń kaźəńci͔ ĺämb́ä kožfsa, vajḿä požfsa, jožu valńasa M:Saz [(Ihre Mutter) verleiht ihr einen warmen Hauch, einen Atemhauch, ein verständiges Wort]. ušə̑t́ kožfə̑c uĺi M:P Es geht draussen ein (leiser) Windhauch. t́ijä·ńä kožfś suva·j M:P Hier zieht es. tundań kožfś kožəć soń kaĺenanzn M:Kr (IV374) Der Frühlingswind blies durch seine Kniee. | ojḿe-ko(v)št E:Mar StMokl, ojḿe-košt E:Bug Večk, ojḿe-kovšt E:Gor Vač Sob Sarat Andr, ojḿi-kožf E:Kad, ojḿe-kožᵪ E:Kal ― vajḿä-kožf M:Sučk, vajmə̑-ko·ž M:Jurtk, vajḿä-kožf ~ vajḿä-požf M:Sel, vajḿä-požf M:P Vert Čemb [дыхание, вздох] / (sichtbarer) Atemhauch (z.B. in einem kalten Zimmer). ojḿe-košt sodav́i E:Mar Dunst des Atemhauches ist sichtbar. ojḿe-kovšcom solafca E:Gor Ich werde es mit meinem Atem schmelzen. ojḿe-kovšconʒo solafci͔ E:Sob (III106) Sie bringt ihn [den Star] mit ihrem Atemhauch zum Schmelzen. au·ĺ moń o·jḿe-kovštom E:Andr (VII398) Nicht mit meinem Atemhauch. ojḿe[‑]košsonʒo kośt́iźe E:Večk (I142) Sie trocknete es mit ihrem Atemhauch. ojḿe[‑]koštot staḱińe E:Večk (V454) Dein Atem [ist] so schwer. ojḿe[‑]košson puvatan, [ṕiĺǵeń] alov čovatan E:StMokl (V214) Ich blase (nur) mit meinem Atemhauch dich an und stampfe dich (damit) unter meine Füsse. | varma-košt E:Atr Večk ― varma-kožf M:Pš [дуновение ветра] / Windhauch. ton puvak, puvak, pazoń varma-košt E:Atr (I450) Blase du, blase, Gottes Wind! — [Vgl. požf: vajḿä-požf, varma-požf].
kožov E:Mar [(? Adj.) ? имеющий сквозняк / ? Luftzug habend].
košti͔ńe (Dem. zu košt): ojḿe-košti͔ńe E:VVr [выдыхаемый воздух / Atemhauch, Ausatmung]. ĺemb́e ojḿe-košti͔ńem (II517) Mein warmer Atemzug!
koštḱe E:Večk ― kožfḱä M:P Kr Saz Pičep (Dem. zu košt, kožf) [дыхание, вдыхание, вздох] / Atem, Atemzug, Atemhauch; [сквозняк, тяга] / Luftzug, Zug. d́äd́ańac soń kaźəńci͔ ĺämb́ä kožfkasa (od. kožfsa), vajḿä požfsa, jožu valńasa M:Saz [(Ihre Mutter) verleiht ihr einen warmen Hauch, einen Atemhauch, ein verständiges Wort]. soń šińäś ṕićeś laftu[‑]pŕäńanzi͔n, soń kožf́ḱäś lazə̑ńć pə̑ĺmažańanzə̑n M:Pičep (VIII264) Die Sonne hat seine Schultern verbrannt, der Wind (die Luft) hat seine Knie zerspaltet. | ojḿe-koštḱe E:Mar VVr [вдыхание, вздох] / (sichtbarer) Atemhauch. ojḿe-koštḱese͔ń ava-utḱińeśt́ mon ešt́i E:VVr (II341) Ich wärmte die Mutter-Ente mit meinem Atem. — [Vgl. požf: požfḱä].
koštḱeft́eḿe E:Bag (Karit. zu koštḱe) [без дыхания, дуновения] / ohne Hauch. varmaftomo čufto-pŕat́ńe lažakaćt́, koštḱeft́eḿe t́ikše-pŕat́ńe nuŕakaćt́ (I200) Ohne einen Wind begannen (da) die Wipfel der Bäume zu rauschen, ohne einen Hauch begannen sich die Grasspitzen zu neigen. koštḱeft́eḿe ton čarat (VI146) Ohne Hauch tummelst du dich.
košńe (Dem. zu košt): ojḿe-košńe E:VVr [вдох, вдыхание] / Atemhauch, Atemzug. ošt́o· soda·k se͔ŕi·ńem ‒‒‒ ĺemb́e· ojḿe·-košńe·vat (II390-1) Erkenne mich auch ‒‒‒ an dem warmen Atemzug von dir!
koštams ~ kovštams E:Mar, koštams E:Atr Večk Vez, koštamks E:VVr, kovštams ~ kovšta·ms E:Ba, kožftams E:Kažl [посушить, подсохнуть] / ein wenig trocknen (tr. u. intr.) (E:Mar: ein(en) feuchter (‑n) Gegenstand; vgl. kośḱe: kośḱems) (E:Mar Atr); [сохнуть] / trocknen (intr.) (E:VVr Večk); [сушить] / trocknen (tr.); проветрить / lüften, auslüften (E:Kažl); [дышать, дуть] / anhauchen, behauchen (z.B. den Spiegel, die vom Frost erstarrten Hände) (E:Ba). moń kurǵińem kośkś, turv́ińeń koštaśt́ E:Vez (I241) Mein Mund ist trocken, meine Lippen sind verdorrt!
kovšńems E:Mar (Frequ. zu kovštams).
koštaftoms E:Atr Večk (Kaus. zu koštams) [сушить] / trocknen (tr.), (E:Atr auch:) [заставлять сушить через другого] / durch einen anderen trocknen lassen.
kožovt E:Mar (Gen. -i͔ń), kožuf E:Kal ― kažu M:P (Gen. -və̑ń, Nom. Pl. -ft), kažu·ᵪ ~ kažu·k M:Sel [каменка бани] / die Steine auf dem tönernen Sauna-Ofen, auf die man Wasser wirft, um Hitze zu erhalten, Badstubenofen (E:Mar); [ниша над каменкой бани] / gegen Feuersgefahr gemachte Wölbung (Mantel) über dem Ofen der Sauna (= komafks [s. komams] in der Stube) (M:P Sel); [паз, куда вталкивается подъёмное окно, когда открывают] / der Raum zwischen den Brettern, in den das Schiebefenster geschoben wird, wenn man es aufmacht (M:Sel); кожух / Mühlrumpf, Mühltrichter, Kornkasten (= kovš M:Čemb, kofšk M:Sel) (E:Kal). ašo ṕiĺǵet́ kožovt laŋkso E:Mar (1148) [Deine weissen] Füsse [sind] auf den Badstubenofen (gelegt). | kańt́f́śor-kažu ~ kańćor-gažuᵪ M:P, kańćər-kažu·(k) M:Pš [льняной жмых] / Leinkaff, Leinspreu, nachdem das Öl ausgepresst worden ist (= kańćoro-lučks E:Mar). | pańä-gažu M:P [свод над каменкой] / Wölbung über dem Sauna-Ofen. — Russ. кожу́х.
kožovtḱe E:Mar (Dem. zu kožovt).
kažuńä M:P (Dem. zu kažu) [ниша над каменкой бани / Wölbung über dem Sauna-Ofen].
kožvadams M:Pš [сохнуть, сушить по ветру] / im Winde trocknen (intr. u. tr.). — [Vgl. kožodoms].
kožvadaftə̑ms M:Pš (Kaus.) [сушить по ветру] / im Winde trocknen (tr.).
kraj ChrE E:Mar Atr Kažl Večk SŠant ― kraj M:P [кайма] / Rand; (M:P:) [грань] / Grenze; [край] / Rand (z.B. der Bank). mastori͔ńt́ ńiĺe krajenze͔ E:Mar (1166) Die Erde hat vier Enden. son śese͔-śese͔, krajse͔ kudońt́ ejse͔ ᵪvat́eraso E:Mar (2123) Er wohnt dort und dort, im äussersten Hause einquartiert. pokš́ ḱit́ krajga aš́č́it́ ḱiĺiᵪ́ńä E:Kažl (182) An den Seiten des grossen Weges stehen die Birken. sur[‑]v́iŕiń omboće krajs ĺiśt́anok E:SŠant (I393) Wir begeben uns bis zum anderen Rand des Sur-Waldes! | eźem-kraj E [край скамейки] / Rand der Bank. | kŕiša-kraj E:Mar [стреха] / Rand des Daches, Traufdach. | lato-kraj E:Mar [стреха сарая / Traufdach des Schuppens]. koḿeĺeze͔ v́eŕej, v́erči͔nazo alov. – lato[‑]krajga ejt ḱeĺḿeśt́ (237) Sein Wurzelende ist nach oben, sein Wipfel nach unten hin (gewandt). – Der Eiszapfen am Dachrande [eig.: Am Traufdache des Schuppens sind Eiszapfen gefroren]. | šĺapa-kraj E:Is [поля шляпы] / Hutkrempe. | kraj maro ṕešt́ams E:Večk [наполнить точно до краёв] / (ein Fass) genau bis zum Rande füllen. — Russ. край.
krajńe ChrE (Dem. zu kraj) [краешек] / Rand. | eźem-krajńe E:Mar [краешек скамейки / Bankrand]. kajavĺija, jalgaj[‑]dugaj, mon eźem[‑]krajńes, peĺan ‒‒‒ pramodonzo (14) Habe ich, liebe Freundin, ihn an das Rändchen der Bank hingelegt, ich fürchte ‒‒‒ dass er fallen wird.
krancus E:VVr [француз, француженка] / Franzose, Französin. krancus ḱeṕet́t́eć vojnańeḱ (II375) Der Franzose hat sich mit seiner Kriegsschar erhoben. | krancus-mastor E:SŠant [Франция] / Frankreich. si͔nst ese͔ pańit́ krancus[‑]mastorov (II98) Sie [Die Soldaten] werden nach Frankreich getrieben. — [Russ. францу́з].
kranci͔ski͔j E:Petr французский / französisch. | kranci͔ski͔j paća E:Petr французский платок / französisches Tuch. — [Russ. францу́зский].
krandas ChrE E:Mar Kažl Jeg VVr (Gen. E:Mar krandazi͔ń, Nom. Pl. ‑t), kranda·s E:Ba Kad Večk ― krandas ChrM M: Sučk, krandas M:P (Gen. krandazə̑ń), kranda·s M:Prol Ur, kranda·z M:Jurtk телега / Karren, Wagen, Bauernwagen, Telega. v́eŕga kalado krandast [moĺit́]. – karkńe E:Mar (269) Oben fahren zerbrochene Wagen. – Die Kraniche. vačḱińźe krandajs, usḱińźe kudov E:Mar (282) Er lud es auf den Wagen, fuhr es nach Hause. bojarᴉ͐ń końd́att krandazᴉ͐st E:Kažl (182) Ihre Wagen sind denen des Bojaren ähnlich. mazi͔t́ krandast t́ija[‑]tuva jakavti͔źe E:Jeg (1104) Den hübschen Wagen fuhr er hin und her. [śävmak] ‒‒‒ aĺakaj, tŕakaj, [?] [krandazt́] vanə̑ma [M:Mam] (IV134) Nimm mich mit ‒‒‒, Vater, Ernährer, um Karren anzusehen. moĺan af nurca, af krandazsa, af jalga, af alašasa. – sokssa moĺan M (IV645) Ich fahre nicht mit dem Schlitten, nicht mit dem Wagen, (gehe) nicht zu Fuss, (reite) nicht zu Pferde. – Ich laufe Ski. | jaga-babań krandas E:Gor папоротник / Farn, Farnkraut. | kosa-krandas E:Gor большая Медведица, Малая Медведица / der Grosse Bär, der Kleine Bär [Sternbilder]. | krandas-ṕiĺǵä M:P дрога / Langbaum, Wagenbaum, Verbindungsstange zwischen Vorder- u. Hinterachse am Wagen. | varma-krandas E:Gor, varmań krandas E:Večk Ba ― varmań krandas M:Pš папоротник / Farn, Farnkraut (E:Gor); катун, [перекати-поле] / Gipskraut (Gypsophila paniculata) (E:Večk Ba [M:?Pš]). — Vgl. russ. каранда́с.
krandasḱe(t) E:Mar ― krandasḱä M:P (Dem.).
kraŋknams M [каркать (ворон)] / krächzen [Rabe] (= kroknams M:Sučk). — [Vgl. koknoms; kroknoms; kroŋkad́ems].
krankad́ems E:Večk (Mom.) id.
kraŋkajems E:Večk (Iter.) id.
kraṕiva: kraṕiva-palaks E:Mar [крапива / Brennessel]. palaks, kraṕiva[‑]palaks, ṕiže͔ palaks, vana mon toń [śińt́t́an] (210) Nessel, Brennessel, grüne Nessel, siehe, ich zerknicke dich. — [Russ. крапи́ва].
kraska [E:?Mar] Petr ― kraska M:P [Mam] Čemb Temn [краска] / Farbe (E:?Mar M:P); [? красный краситель] / ? roter Färbestoff (M:Čemb); [? прорастание всходов ржи / ? Aufkeimen des Roggens (E:Petr)]. paśiba pazoń se͔jed́e ṕiźemńeń, paśiba modasto ĺiśi kraskańeń, paśiba kraskań ṕiže oźimńeń E:Petr (VII206) Dank sei Gottes häufigem (dichtem) Regen, Dank sei dem aus der Erde aufkeimenden Roggen, Dank sei der grünen Roggensaat. vaj śaĺdä [ńi] vat́ś [jakśt́er] kraskasa [M:Mam] (IV120) Dann schmierte sie sich mit roter Farbe ein. ṕätak ṕit́ńä kuźät́ mavrac kraska vad́i M:Temn (VIII346) Kuzjas Mavra verschmiert Farbe im Wert von fünf Kopeken. — [Russ. краска].
kraśams E:Mar [красить, окрашивать] / malen, streichen (z.B. das Dach der Kirche; vgl. 2artoms). — [Russ. красить].
kraśakšnoms E:Mar (Frequ.).
krašonoj E:Beg [украшенный, крашеный / geschmückt, gefärbt]. ḱiĺd́ika ‒‒‒ monćiń povoskańt́, krašonoj čiŕḱeńt́ (VII192) Spanne ‒‒‒ vor meinen eigenen Wagen, mit dem geschmückten Krummholz! — [Russ. крашенный].
krašeĺńik E:Večk красильщик / Färber, Schönfärber. — [Russ. краси́льник].
krasnoj E(allg.) ― krasnaj M(allg.) [красивый] / schön; [красный] / rot. ad́ä, jalgakaj, krasnaj jagə̑tkas [M:P] (IV38) Komm, Freundin, in die roten Beeren! [lavkańä ṕäškśət, polańäj], krasnaj tavarda [M:Mam] (IV334) Meine Läden, Frau, sind voll schöner Waren. oᵪ aj mokšań st́iŕ, oᵪ aj krasnaj śt́iŕ! M:Vert (VIII480) Ein mokschanisches Mädchen, ein schönes Mädchen! kolań vaśäńäś, krasnaj paśńäńäś M:Cjatn (IV170) Kolas Vasja, der Schönredner. | krasnaj slobda [M:Mam] [мокш. назв. г. Краснослободска / der moksch. Name der Stadt Krasnoslobodsk]. moń [ošə̑źä] krasnaj slobdaś (IV258) Meine Bezirksstadt ist Krasnoslobodsk. | krasnoj vaĺma E:Kočk VVr ― krasnaj vaĺḿä M:Pš [застеклённое окно] / Glasfenster [vgl. krasna vaĺma E:Gor (unten)] (M:Pš). vaj kudońt́ kolmo krasnoj vaĺmanzo E:Kočk (VII48) Das Haus hat drei verzierte Fenster. kra·snoj kośa·šnoj vaĺm a·lo E:VVr (II382) Unter dem grossen Pfosten-Fenster. — [Russ. красный].
krasna vaĺma E:Gor God [большое окно (единица сбора налогов)] / grosses Fenster, das vormals als Grundlage für die Steuererhebung diente [vgl. krasnoj vaĺma (oben)]. kabak karčo kudońt́eń, v́ät́e krasna vaĺmańt́eń E:God (VII284) In das Haus gegenüber der Schenke, mit fünf verzierten (‘roten’) Fenstern.
kraśkaftə̑ms M:Pš Čemb [спугнуть, испугать словами] / jdn. mit Worten vertreiben, erschrecken (= karaśkaftə̑ms) (M: Pš); [прогнать, выгнать] / vertreiben, forttreiben, wegjagen (M:Čemb). — [Vgl. kargaśkaftə̑ms].
krat́i·ndams M:P [сдерживать, удерживать, задерживать] / hemmen, zurückhalten, aufhalten. krat́i·ndan soń śä t́evsta (od. moĺəmd́ä) Ich werde ihn von jener Sache (od.: vom Abreisen) abhalten. — Russ. [кроти́ть].
kravtoms E:Mar, krau̯toms E, kraftoms [? kravtoms] E:SŠant, kraftoms E:Al, kraftᴉms E:Ba ― kraftə̑ms M:Sel Ur выгнать / treiben, austreiben, wegtreiben. kozi͔j varakat a ĺift́it́, kozi͔j śeźgat a sakšni͔t́, tozi͔j krafti͔t́, tozi͔j pańit́ E:Al (III121) Dorthin, wohin keine Krähen fliegen, wohin keine Elstern kommen, jage sie, dorthin treibe sie! ńev́ernoj mastors son kravti͔źe E:SŠant (I88) [Der Wind] trieb sie [die Tonne] nach einem heidnischen Lande. — [Vgl. kuro: kurodoms].
kravĺems E:Večk, krau̯t́ĺems E (Frequ. zu kravtoms).
kravĺekšńems E:Kad (Frequ. zu kravĺems).
kravt́ńems E:Mar, kraftńᴉms E:Ba (Frequ. zu kravtoms).
kraza· M:P (Gen. -ń) [угроза] / Drohung. — [Russ. гроза́].
krazo·ju M:P [угрожающе] / drohend, gefahrdrohend. — [Aus der russ. Instr.-F. грозо́ю].
krazo·juńä M:P [? “Dem.”] id.
grozna E:Jeg [грозный] / schrecklich. grozna [jovtasi͔ź] śe [v́iŕeńt́] (II538) Schrecklich, so sagt man, ist jener Wald. | groznasto E:VVr [грозяще, грозно] / drohend. mon a groznasto orgat́i odi͔ń šuḿińeń (II331) Ich habe meine jungen Töne nicht drohend hören lassen. — Russ. грозно (< грозный).
groźams E:Mar Kočk Kl ― kraźams M:P Pš, groźa·ms M:Jurtk [грозить] / drohen. si͔ń bud́imks [karḿit́] groźamo, ti͔ń toroŋk śt́avti͔ńḱ, groźado! E:Mar (1124) Wenn sie zu drohen anfangen, richtet eure Säbel auf, drohet (ihnen wieder)! vańań groźasi͔ź saldatoks maksoms E:Kočk (VII52) Man droht Vanja zu den Soldaten zu schicken (‘geben’). vaj ort, jasault mokšoń groźasi͔ź E:Kl (I423) Diebe und Räuber drohen dem Mokschanen. — Russ. грози́ть.
groźakšnoms E:Mar Gor Večk (Frequ. zu groźams) id. vort i rozbojńikt́ mokšoń groźakšni͔ź E:Gor (VII232), ort, rozbojńik mokšoń groźakšni͔ź E:Večk (I427) Diebe und Räuber drohten dem Mokschanen.
*kraź(ä)śəms (: kraź(ä)śan, -i) M:P (Frequ. zu kraźams) id.
kri͔valo ChrE покрывало / Decke, Bedeckung. — [Russ. (по)крыва́ло].
kroknoms E:Mar Jeg, krokno·ms E:Ba ― kroknams M:Sel Sučk [каркать (ворон)] / krächzen (Rabe) (= kŕikne͔ms E:Atr, kŕikna·ms M:Čemb, koknams M:P, kraŋknams M:Prol). uš [kŕenčḱeks krokni͔t́] kuzo·nzo E:Jeg (II538) Wie Raben krächzen seine Fichten.
kroknəśəms ~ kroknə̑śəms M:Sel (Frequ. zu kroknams).
krolov E:Petr день св. Фрола / Tag des heiligen Frols [Flors]. śed́ iḱiĺe ańćak si͔ ḱiza ḿiḱila eĺ krolov (ńe čit́ńiń [t́ejńekšne͔śt́] v́eĺeń puŕit́), v́eśe v́eĺeń narod ńed́ĺaška jaḱit́ prok moŕań tarakatt (VIII78) Wenn in früheren Zeiten nur Sommer-Michaelis oder der Floratag (an diesen Tagen wurde Dorf-Met bereitet) da sind, schlendern alle Dorfleute eine Woche lang umher wie verhungerte Schaben. | ᵪrolovoń či E:Petr день св. Фрола / Tag des heiligen Frol. ᵪrolovoń čińe [ṕečḱeĺt́] maćijt́ (galat) (VIII86) Am Floratage schlachtete man Gänse. | ᵪrolov-osks E:Bag [мужской праздник жертвоприношения в августе] / ein von den Männern begangenes Opferfest am ? 26. August, an dem zwei Schafe geopfert wurden und das Vieh des Dorfes durch eine tunnelartige Grube getrieben wurde. — [Vgl. frol-lavrol; ᵪrola].
-kromka: kši-kromka E:Večk, kše-kromka E:NBajt NSurk [горбушка хлеба] / Brotkanten, Brotranft. ĺivt́ed́e, uŕat, ĺivt́ed́e ‒‒‒ ṕizne͔[‑]pŕava kše[‑]kromkat (II484) Bringt, Schwägerinnen, bringt ‒‒‒ Brotkanten aus dem Aschenloch! — [Russ. кромка].
-kromḱińe (Dem. zu kromka): kše-kromḱińe E:NBajt id. lavśa laŋga kše[‑]kromḱińet́ son purnaś (V446) Sie sammelte vom Wandbrett Brotkanten.
-kromkańä (Dem. zu kromka): kši-kromkańä M:Vert id. kośḱä kši[‑]kromkańac ä͔sanza (VIII494) [Er hat] eine harte Brotkruste darin.
kromoj E:Mar SŠant, kromo·j E:Ba, kramo·j E:Kažl ― kramo·j M:P Pš Sar, ᵪramo·j M:Sel [хромой] / hinkend, lahm. eĺi sokurat, kakam, kromojat E:SŠant (I313) Bist du blind, mein Kind, oder lahm? orta laŋga kramo·j pajar komə̑t́ńi. – śäźganć M (IV655) Am Tore hüpft ein hinkender Bojar. – Die Elster. śästra·ńäźä moń kramo·j M:Sar (IV183) Meine Schwester ist lahm. a ftalu ᵪramo·j ĺagu·ška ĺatś M:Sel (IV828) Aber ein lahmer Frosch blieb übrig. — Russ. хромо́й.
*kramo·jgadums E:Kažl ― kramo·jgə̑də̑ms M:P [начинать хромать, захромать] / zu hinken anfangen, lahm werden. son kramo·jgats bi͔ta E:Kažl (III265) Da tat (der Falke), als ob er lahm wäre.
kroŋkad́ems E:Večk, kroŋka·d́ims E:Ba (Mom.) [каркнуть (ворон)] / aufkrächzen (Rabe).
kroŋkajems E:Večk, kroŋka·ims ~ ? kroŋkajems E:Ba (Iter.) [каркать (ворон)] / krächzen (Rabe).
kropka M:Sel [хрупкий (напр. палка)] / spröde (z.B. Stock). — Russ. [prädik. F. хрупка zu хрупкий].
kroška E:VVr [крошка / Bröckchen, Brosame]. — Russ. [крошка].
krošḱińe E:VVr (Dem. zu kroška) id. a pu·šḱińe rodi͔ńem krošḱi·ńese͔ andu·v́i (II360) Meine kleine Verwandtschaft kann man mit Brosamen füttern.
krošamks E:VVr [крошить] / zerbröckeln. moĺt́a·m ‒‒‒ ašo·t lova·žat kroša·mo (III126) Wir gehen ‒‒‒ weisse Knochen zu zerstückeln. — [Russ. кроши́ть].
krot M:An крот / Maulwurf (Talpa europaea). | krod-žejər (~ krod-žäjə̑r) M:P, krod-žejər ~ klod-žejər M:Pš (Bars.) [krot + šejər ‘Maus’] крот / Maulwurf (M:P); землеройка / Hausspitzmaus (Sorex araneus) (M:Pš [Bars.]). | moda-kro·t E:Kal [крот] / Maulwurf. — Russ. крот.
kruga·n E:Kažl (Nom. Pl. kruga·tt) остров / Insel. — ? Russ. [курга́н].
kruk E:Mar ― kruk ~ kruga M:P [круг (в детской игре)] / Kreis (in einem Kinderspiel, in dem ein an beiden Enden zugespitztes Stöckchen in die Luft geschlagen wird) (E:Mar); [круг, земной шар, окружность] / Kreis (z.B. der Erde), Umkreis (M:P). konaška toń [krukt́śä], śaška [uĺəza] para [annańd́i] [M:Pš] (IV789) So gross der Kreis um dich [die Erde] ist, soviel Gutes möge Anna zuteilwerden! kovś kruga marʿta, ṕiźəm uĺi M:P (IV725) Hat der Mond einen Hof, wird es regnen. | kaĺ-kruk E:NSurk тальный кружок [тальниковый кустарник] / Weidengebüsch. moĺć ĺevš-ḱeŕ martoś kaĺ[‑]kruks (III327) Der, der Lindenbast hatte, ging in ein Weidengebüsch. | ṕäĺä-krug M:P [полукруг] / Halbkreis. | śift́əm-grugă M:P [край решета] / Siebrand (= suft́im-ǵi·ŕks E:Kad, sə̑ft́ə·m-ǵiŕks M:Jurtk). — Russ. [круг].
krugǵe E:VVr (Dem. zu *krug) [? круглая крышка] / ? runder Deckel. ińd́eŕ-[čuvtoń] srubǵeze͔, tavadoń [ṕižeń] krugǵeze͔ (II353) Aus Rizinusholz war die Einfassung (der Quelle), ihr kupferner, runder Deckel war darübergelegt.
krukḱe E:Mar Sob (Dem. zu kruk) [круг / Kreis; небольшая (круглая) куча (овощей) / kleine (runde) Gruppe (von Gewächsen)]. at́at aščit́ krukḱese͔ E:Sob (VII128) Die (Dorf)alten sitzen im Kreise. śijań b́ĺida krukḱesat E:Mar (1188) [Du bist] in einem Kreischen [Gebüsch, Wäldchen, das] wie eine Silbertasse [ist]. ton ćapur[‑]t́ikše͔ krukḱesat E:Mar (1116) [Du bist] in dem Quendelkränzchen.
krugav́i·na E:Kad [остров] / Insel. — Russ. [кругови́на].
krugloj E:Is ― kruglaj M:P [круглый, кругообразный (напр. монета)] / rund, kreisförmig (z.B. Münze) [vgl. pokaŕav rund, kugelförmig] (M:P). | krugloj v́eŕav E:Is [звездообразная круглая вышивка на груди полотняной рубашки] / eine sternartige, runde Stickerei an der Brust des linnenen Hemdgewandes (ruća) (= pumra E:Ba). — [Russ. круглый].
kruglojgavtoms E ― kruglajgaftə̑ms M:P [делать круглым, округлять] / rund machen, abrunden.
kruglovoj E:Mar MKly [круглый, круговой] / rund, kreisförmig. kruglovoj uĺita ḱerče͔ź laŋgo. – śukoroś E:Mar (238) Eine runde Ulita mit gekerbtem Äusseren. – Der Kuchen. sońć kruglovoj; ńiĺe ḱece͔, čop kolmo raz roboti͔. – ḱed́iń šĺamoś E:Mar (256) Es ist rund; arbeitet an einem Tage dreimal mit vier Händen. – Das Waschbecken. śe [poĺanasońt́] kruglovoj eŕḱe E:MKly (VII32) Auf (‘in’) jener Waldwiese ist ein runder Teich. ― [? Kontam.: russ. круглый + кругово́й].
kruglovojńe E:Mar Kočk (Dem. zu kruglovoj) id. sońć v́ešḱiŋka, kruglovojńe, eŕv́ejḱe v́ečksi͔. – jarmaḱiś E:Mar (258) Selbst ist es klein und rund, ein jeder liebt es. – Die Münze. ravžo, ravžo [lomańńe], ravžo śeĺḿe[‑]brovańe, kruglovojńe ĺicańe E:Kočk (VII50) Ein schwarzer, schwarzer Mensch, mit schwarzen Augenbrauen, mit rundem Antlitz.
krugom ChrE E:Mar Vez SŠant Atr ― krugo·m M:P (Adv. u. Postp. mit Gen.) [вокруг, кругом] / rings herum, um – herum, in – herum, umher, herum. ašči͔ kudoso, krugom ponav E:Mar (226) Es sitzt in einem Hause, ringsum ist es behaart. krugom v́eĺavti͔, ožǯas a ćid́ardi͔ E:Mar (238) Es dreht sich herum, Zügel duldet es nicht. [kaĺiń] krugom tapardakšnoś E:Mar (176) Er [Der Hopfen] umwand die Weide. [ḿiń] v́eĺeń krugom jutataŋk E:Mar (146) Das Dorf wollen wir nach allen Richtungen durchziehen! kantori͔ńt́ krugom ṕiže͔ luǵińe E:Mar (144) Rings um das Kontor [ist] ein grünes Wieschen. vaj tukšnoś t́ušt́a mastoroń krugom E:Vez (I69) Tjuschtjanj ging im Lande umher. | krugom jaḱi suŕe E:Atr [непривязанная нитка вокруг мотка] / ein loses Band (Faden) um die Strähne, so dass sie sich nicht verfitzt. | krugom jondo E:SŠant [со всех сторон] / aus, von allen Richtungen her. toń krugom jondo rozbojńik kuruttadi͔ź (I155) Du wirst ringsum von Räubern gefasst werden.
krugomga E:SŠant Jeg Nask (mit Prol.-End.) [вокруг, кругом] / um, um – herum. mon krugomganzo grań-stolbat mon śt́av́ńan E:SŠant (I150) Ich werde um die Feldmark herum Grenzpfähle aufstellen. toloń krugomga [ḿeźeń] v́i ašči͔? E:Jeg (196) Was für eine Schar sitzt um das Feuer herum? v́äśij pə̑rnə͐·t́ krugo·mgaŋk E:Nask (II522) Ruft alle um euch zusammen! — Russ. круго́м.
kružams E:Sam [окружать / umgeben]. son komadoń palońt́ koŕononʒo ṕäŕt́ jakafci͔, son kružasi͔ (III135) Er bezaubert [?] die Wurzeln des komadoń pal. — [Russ. ? кружи́ть].
kruĺka E:Is [? косточка в основании копыта у копытных / ? kleiner Knöchel an der Hufwurzel der Huftiere] (= śid́aka E:Mar); [? карлик / ? Zwerg] (= śĺuška E:Večk).
krupnoj E:Sl [крупный] / gross. śäĺv́ät́ḱenze͔ sonźe[‑nze͔] čud́it́, krupnoj ks(n)avńeks si͔ń ḱäv́iŕit́ (VII178) Ihre Tränen fliessen, sie rollen wie grosse Erbsen. — [Russ. крупный].
krupna E:Večk [крупный, крупнозернистый] / gross, grosskörnig. makst mastor-ava laŋks šači śurodo, ečḱe olgodo, krupna kolozdo (III22) Gib auf die Erde wachsendes Getreide, dicke Halme, grosse Ähren! — [Russ. крупна (prädik. F. zu крупный)].
krupńińe E:Večk (Dem. zu krupna) id. už kolosḱeze͔ kuvaka ‒‒‒ i źorni͔ńeze͔ krupńińe (II59) Seine Ähre ist lang, ‒‒‒ sein Korn ist gross.
krustaĺnoj E:Mar VVr, kruśt́aĺnoj E:SŠant, ᵪrustaĺnoj E:MKly NBajt ― kruśta·ĺnaj [M:Kr] [стеклянный, хрустальный] / gläsern, kristallen. krustaĺnoj stopkat koṕitast E:Mar (1112) [Wie] gläserne Becher sind ihre Hufe. krusta·ĺnoj potoloḱi·ńet́ E:VVr (II346) Aus Kristall [ist] deine Decke. si͔ń polatat́ńe, okśa[‑]pat́akaj, krustaĺnojt́ E:SŠant (I157) Der Palast, Schwester Oksja, ist aus Kristall. ᵪrustaĺnoj stopkaks ti͔ń ṕiĺǵeń [kaŕćiŋk] E:MKly (VII22) Bekleidet meine Beine (so, dass sie) wie kristallenes Glas (sind)! ḿińeḱ vaĺmanok v́eśi ᵪrustaĺnojt́ E:NBajt (II46) Unsere Fenster sind alle kristallen. v́eśe kruśt́aĺnoj t́e čej-bučkań goŕńićat E:SŠant (I482) Ganz kristallen sind die Zimmer der Waldschnepfe. ḱärži ḱäcə̑nza kruśta·ĺnaj staka·n [M:Kr] (IV220) [Er hat] in seiner linken Hand ein Kristallglas. — [Russ. хруста́льный].
ᵪrustaĺiń E:Petr [хрустальный] / kristallen. avafti͔ś iḱiĺga [paćańt́] karča kaźe jarmak, ᵪrustaĺiń ᵪŕost[‑]v́ed́ḿe (v́ed́ḿe, konań ejsa ḱeŕksaź [śĺańiḱiń] eŕǵeńet́) (VIII6) Die Schwiegermutter schenkt gegen (als Gegengeschenk für) die Schürze Geld und eine kristallene Kreuz-Schnur (Schnur, woran man kleine Glasperlen aufgezogen hat). — [Russ. хруста́лен (prädik. F. zu хруста́льный)].
kruška E:Mar [кружка] / Krug, Kanne. — [Russ. кружка].
kruta E:Mar VVr Kočk Večk ― kruta ~ kurta ML(M), kruta (Gen. -ń) ~ kruta· M:P, kruta· M:Jurtk, kruta M:Ins крутой / steil. udali͔ń kruta gori͔ńe E:VVr (II404) Hinter mir [ist] ein steiler Berg. kruta b́eŕokso, ašo ṕesokso E:Kočk (VII52) An einem steilen Ufer, auf dem weissen Sand. pokš ved́-čiŕińes, kruta b́eŕokḱes E:Večk (II30) Am Ufer eines grossen Wassers, an einem steilen Ufer. oću v́iŕəsa kruta jar ala M:Ins (IV244) In einem grossen Walde, am Fusse eines steilen Abhangs. — Russ. крута [prädik. F. zu] круто́й.
krutańä M:P (Dem. zu kruta).
krut́ams E:Mar [крутить / drehen; торопить / beschleunigen]. koda v́eŕǵesḱeńt́ krut́asi͔ź, kona kalgaź, kona ḱečḱeŕeź (2116) Wie sie jetzt das Wölflein abfertigten, der eine biss es, der andere stiess es mit den Hörnern. — [Russ. крути́ть].
kruźd́jä· (Nom. Pl. kruźd́ja·t) [~ kruźd́ä] M:P груздь / Milchpilz (? Lactarius resimus). orva[‑]pŕas kruźd́a·t ṕetfńəft́. – [ṕiĺət́ńä] (IV656) Am Ende eines Pfahls sind Pilze befestigt. – Die Ohren. — Russ. [груздь].
gruźd́äńä M:Vert Čemb Kars (Dem. zu *gruźd́ä) [гриб] / ein Pilz. ḱeluńät́ ala jaša kud́ŕa·v gruźd́ä·ńäś M:Kars (IV367) Jascha ist wie ein blättriger Kuhschwamm unter der Birke. akša ḱeluńe, ḱeluńet́ ala akša [gruźd́äńäś], akša [gruźd́äńäś] śe ivanań f́iĺuś! M:Vert (VIII464) Eine weisse Birke, unter der Birke ein weisser Pilz, (wie) der weisse Pilz (war) dieser Filju Ivans.
kružuva E:Mar, kružuva ~ kružva E:Ba, kružova E:VVr Večk Is [кружевная лента, кружево] / Spitzenband, Spitze. kafta žeŕd́at moń kružvam E:Ba (VII432) Zwei Sparren habe ich voll von Spitzen. — Russ. [кружева́ (Pl.)].
kŕaslat (Pl.) E:Večk ― kŕesla M:P (Gen. ‑ń) [розвальни] / Korbschlitten (= kŕeslaf nurda M:P) (E:Večk); [санный короб] / Schlittenkorb (M:P). | ḱŕasla-ṕä(ńe) E:Pičel [конец санного короба / Ende des Schlittenkastens]. ḱŕasla-ṕäńeńt́eń uĺaša ḱäŕḿildaś (VII140) Uljascha klammerte sich ans Ende des Schlittenkastens. — [Russ. кресло].
kŕeslaf [? Part. zu *kŕeslams]: kŕeslaf nurda M:P [розвальни] / Korbschlitten (wenn man darauf ḱärʿt, die aus Lindenbast geflochtenen Seitenwände, setzt, wird daraus ein Schlittenkorb) (= kŕaslat E:Večk). — [Vgl. russ. креслить].
kŕävu·ĺka [M:Mam] [кривая дугообразная перекладина в тележке] / krumme, gebogene Sprosse am Wagen. [kopəŕ, kapəŕ śäĺijat, ḱept́eŕksə̑ńd́i] af petška·t, [kŕävu·ĺkańd́i ḱärʿtä͔d́ä͔ź], ot́śu [v́iŕi śäft́äd́äź] (IV509) Du bist eine krumme Ulme, du taugst nicht mal zum Ranzenmaterial. Wir schneiden dich zu einem ? [einer Krummsprosse], wir nehmen dich in den grossen Wald mit. — [Russ. ? криву́лька].
*kŕeḿeń E:VVr [кремень / Kieselstein]. v́e·ŕd́e[‑]a·ldo pŕadi͔·d́iź, a·ldo ušo·doź d́ika·ŕ-ḱe·vse͔, v́e·ŕd́e pŕa·doź kŕeḿe·nse͔ (II345) Man baute dich oben und unten fertig, unten begann man mit Kalkstein, oben endete man mit Kieselstein. — [Russ. креме́нь].
ḱŕenč ~ ḱŕenš ~ ḱŕänš ML(E), kŕeńč E:Mar (Gen. -iń), kŕenč E:Ba Večk, ḱŕänč E:Gor Škud, kŕänč E:Nask, kŕäńč E:Kažl, ḱŕeńš́ E:Kad, ḱiŕaŋkš E:VVr, krońš E:Is, ḱŕońč E:SŠant ― krandə̑š ~ krańč ML(M), krandə̑š M:P Kr, krańč M:Pal, kŕänč M:Sučk Čemb, kŕäńč M:Kars, kŕäńč́ M:Sp, kŕänš M:Prol, ḱŕäńč M:Ur, kŕeńš ~ kŕäńš M:Jurtk ворон / Rabe. śurovońt́ laŋks valkś ḱŕänč E:Škud (III97) Auf dem Kreuze [Grabdenkmal] liess sich ein Rabe nieder. kud-pŕa·sə̑nə̑k, [vaśäń] polaj, [v́ed́] krandə̑š koknaj [M: Mam] (IV133) Auf unserem Dach, Frau, krächzt nämlich [in meinem Traum] ein Rabe. [śä] ravdža [krańt́šś, vaśäń] polaj, a toń [at́ät́śä] [M:Mam] (IV133) Der schwarze Rabe [in deinem Traum], Mann, ist dein Grossvater. kuĺsi͔[‑]ńäjsi͔ ravǯa kŕäńč M:Kars (IV242) Ein schwarzer Rabe hört und sieht ihn. | kalma-krańč (kalmə̑-krańč) ~ kalma-kranč M: P, kalma-krańč M:Pal, kalmə̑-grańč [M: ?Jurtk] [ворон] / Rabe. śä ṕizə̑ńa·sa ravža kalma[‑]krańč M:Pal (IV314) Im Nest [sitzt] ein schwarzer Rabe. | kŕońčuń polk(ḱe) E:SŠant [вороньё] / Rabenschar. | kŕeńčeń se͔ṕe E:Večk, kŕońšeń se͔ṕe E:Is, kŕänčəń śäṕə E:Nask Ba [жёлчь ворона] / Rabengalle, Galle des Raben (E:Nask Večk); [водка (тайное слово)] / Branntwein (Geheimw.) (E:Ba Večk); сабур / Aloe (E:Is). aźo· t́eń la·ŋks kŕeńče·ń se͔ṕe·d́e koŕća·t́t́ E:Večk (III320) Geh, schlürf dafür Branntwein!
kŕeńčḱe E:Mar, kŕenčḱe E:Vez Jeg ― krandašḱä M:Sel (Dem. zu ḱŕenč usw.) id. śe tumońt́ pŕaso ašt́i, avakaj, raužo kŕenčḱe E:Vez (II71) Im Wipfel der Eiche, Mutter, sitzt ein schwarzer Rabe. [ḱenǯenza] jotksa ravǯa [krandašḱä] M: Sel (IV324) Zwischen seinen Krallen ist ein schwarzer Rabe. | kalmə̑-krańčḱä M: P [ворон] / Rabe.
kŕenno·j M:P (Gen. -en, Nom. Pl. kŕennošt), kŕännoj M:Atj коренной, настоящий / Stamm-, Ur-, echt, wahr (M:P). toń vazə̑jaza kŕännoj trakśćä, śä kulə̑za, śä jumaza M:Atj (VIII362) Deine beste Kuh soll kalben, selbst aber sterben, umkommen. | kŕenno·j ćigankaś M:P [настоящая цыганка / echte Zigeunerin]. — [Russ. коренно́й].
kŕeńd́eĺ E:Mar, kĺäńd́iŕ E:Petr ― kŕeńd́əĺ M:P (Gen. -en, Nom. Pl. ‑ʿt) крендель / Kringel, Krengel, Brezel. eŕva lomańiś oc [čačiińt́] nuŕćimsta pute͔ oc [čačiińt́] vakss al, eĺ kĺäńd́iŕ, eĺ ĺija-ḿeźe E:Petr (VIII144) Beim Schaukeln (Wiegen) des Neugeborenen legt jeder Mensch neben das Neugeborene ein Ei, einen Kringel oder etwas anderes (derartiges). | kŕeńd́eĺ-ḱeŕks E:Mar ― ḱŕeńd́əĺ-ḱäŕks M:Pš [связка кренделей] / Kringelband, auf eine Schnur aufgezogene Kringel. — Russ. крендель.
kŕeńd́eĺńä M:P (Dem.).
kŕepkaj M:Mann [крепкий, сильный / kräftig, stark]. arta kantta, valo·d́əŕäś, kŕepkaj votka (IV272) Geh, Weib Valodjas, und bringe starken Branntwein herbei! — [Russ. крепкий].
kŕepə̑śt́ M:P (Gen. -en) крепость / Festung. — Russ. крепость.
kŕeposnoj E:Mar [крепостной] / leibeigen, Leibeigener. — [Russ. крепостно́й].
kŕeśt́ijan E:Mar StZach (Gen. -i͔ń) [крестьянин] / Bauer, Landmann; [хозяин, хозяйка] / Wirt(in). sajd́an, sajd́an, bojar-ava, mon uŕvaks, sajd́an, sajd́an, azor-ava kŕest́ijanks! E:StZach Ich nehme dich, ich nehme dich, Bojarin, zur Gattin, ich nehme dich, ich nehme dich, Herrin, zur Wirtin! — [Russ. крестья́нин].
ḱŕeža E:Mar, ḱŕež E:Kal ― ḱŕäš M:P Pš (Gen. M:P ḱŕäžəń) кряж / dicker Balken, Klotz. v́ešḱiŋka v́ečḱev́iks, ḱŕežat v́eĺavtńi. – či͔čav́iś i lomańiś E:Mar (273) Ein kleines, liebliches Ding, es dreht Klötze um. – Der Floh und der Mensch. tuluś ĺif́t́eś, ḱŕežś śurdi͔nze͔ v́iŕ[‑]avat́ ḱet́ńiń E:Kal (2129) Der Keil flog davon, und der Klotz klemmte die Hände der Waldmutter ein. — Russ. кряж.
kŕežovńik E:Mar [крыжовник] / Stachelbeerstrauch. — [Russ. крыжо́вник].
ḱŕiḱ ChrE, ḱŕik ~ kŕik E:Mar Večk Kozl, kŕiḱ E:Ba [крик] / Geschrei. “uš [ḿeźeń]”, ḱeĺa, “šum eĺ si͔, uš [ḿeźeń]”, ḱeĺa, “ḱŕik eĺ si͔?” E:Mar (114) “Was für ein Geräusch”, spricht er, “nähert sich, welch ein Geschrei”, sagt er, “naht sich?”. — Russ. крик.
ḱŕiḱ̄ḱe ChrE, ḱŕikḱe E:Mar Atr (Dem. zu ḱŕiḱ) id. mastoroń ḱeĺes ḱŕikḱeze͔ E:Atr (I311) Über die ganze Erde hin (hört man) ihr(es Fahrens) Lärm.
kŕila [M:Mam], ḱiŕila [M:Sel] [мужское имя, Кирилл / ein Männername, Cyrillus]. śuduf, śuduf [kŕilań taŕuńäś] [M: Mam] (IV96) Die arme, arme Tarju Krilas! kosa ḱiŕilaś avaŕd́i, koĺǵi? [M: Sel] (IV393) Wo weint Kirila, wo vergiesst er Tränen? — [Russ. Кири́ла (umg. zu Кири́лл)].
ḱiŕa E:Gor ― ḱiŕä M:Temn [мужское имя, Кирилл / ein Männername, Cyrillus]. vaj čačumńado ḱiŕa udalaś E:Gor (VII316) Wohlgeraten war Kirja geboren. vaj suka, suka jagorń ḱiŕät́ aĺona M: Temn (VIII316) Eine Hündin, eine Hündin ist Aljona von Jagors Kirja. — [Russ. Киря (Dem. zu Кири́лл)].
ḱiŕo E:Bug [мужское имя, Кирилл] / ein Männername, Cyrillus. ḱiŕo tui službań ḱiv (VI58) Kirjo macht sich auf den Weg zum Kriegsdienst. | ḱiŕo-ńize͔ E:Bag [жена Кирё / Kirjos Frau (Name einer Runensängerin)].
ḱiŕuᵪa E:Gor [мужское имя, Кирилл] / ein Männername, Cyrillus. ḱiŕuᵪaś paroĺ ćori͔ńeś (VII316) Kirja war ein trefflicher junger Mann. — [Russ. Кирю́ха (Dem. zu Кири́лл)].
ḱiŕuša E:Kozl [мужское имя, Кирилл] / ein Männername, Cyrillus. — [Russ. Кирю́ша (Dem. zu Кири́лл)].
ḱŕila ChrE, kŕila E:SŠant [крыло] / Flügel. | ḿeĺńića-kŕila E:Mar [крыло ветряной мельницы / Windmühlenflügel]. — Russ. крыло́.
ḱŕilaftomo ChrE, kŕilaftomo E:Večk [бескрылый, без крыльев] / flügellos, ungeflügelt, ohne Flügel. kodamo narmoń kŕilaftomo ĺift́i E:Večk (I501) Welcher Vogel fliegt ohne Flügel?
kŕili͔ńe E:Bag SŠant (Dem. zu kŕila) id. varma[‑]ava, puvaźej! a ṕiĺǵińet́, a ḱed́et́, a kŕili͔ńet́, a śovne͔t́ E:Bag (VI144) Windmutter, Puvazej! Du hast keine Füsse, keine Hände, du hast keine Flügel. vaj lotkavti͔ŋka, krončuń polk, kŕili͔ńeŋk E:SŠant (I262) Lasst, (ihr) Schar Raben, eure Flügel anhalten!
kŕilka E:VVr [украшенная лента в затылочной части сороки] / ein verziertes Band hinten an der Soroke (Kopfputz der Frauen). | kŕilka-ṕet́ E:VVr [кончики вышеупомянутой ленты] / die Enden des obenerwähnten Bandes.
ḱŕiĺeć E:Mar, kŕiĺća E:Večk ― kŕeĺəńćä M:P, kŕäĺəńćä M:Katm [лестница, крыльцо] / Treppe, Freitreppe. id́ikaja kuśma[‑]ṕet́, [raḿikaja] ḱŕiĺećet́! E:Mar (1134) Gewinne dir den Auftritt, erkaufe dir die Treppe! kŕeĺəńćasa avańä, apak tokak śalə̑ndi͔. – sarazś [M:?P] (IV636) Auf der Treppe eine Frau, ohne dass man sie anstösst, schilt sie. – Das Huhn. śäŕakatkšńəś kŕäĺəńćəś M:Katm (IV73) Da begann die Treppe zu poltern. | kŕiĺić-ṕe E:Petr “крыльцо” / “Treppe”. ańćak od́eŕvaś pačkud́e ḿiŕd́iń kŕiĺić[‑]ṕes, kaźe avafti͔ncti͔ń panar (VIII50) Sobald die junge Frau vor der Treppe ihres Mannes anlangt, beschenkt sie ihre Schwiegermutter mit einem Hemd. | ḱŕiĺeć-stolba E:Mar, kŕiĺeća-stolba E:Večk, kŕiĺca-stolba E:Vez [косяк, столб лестницы] / Treppenpfahl, [Treppenpfosten, Pfosten der Aussentreppe]. ḱŕiĺeć[‑]stolbas ńej sodi͔ka! E:Mar (142) Binde es [das Pferd] an dem Treppenpfahl an! kŕiĺeća-stolbas ńe rakšań śulmakšni͔ź E:Večk (I309) Die Pferde wurden an den Pfosten der Aussentreppe gebunden. son kŕiĺca[‑]stolbas śulḿiźe E:Vez (I230) Er band es an den Treppenpfosten. | ḱŕiĺeć-stolb́ińe E:Kozl (Dem.) id. ḱŕiĺeć[‑]stolb́ińes śivojeń śulḿiźe (I169) Er band den Grauen an den Pfosten der Aussentreppe. — [Russ. крыле́ц u. крыльцо́].
*kŕeĺəńćäńä (: kŕeĺeńćäńä) M:P (Dem. zu kŕeĺəńćä) [лестница, крыльцо] / Treppe, Freitreppe.
1kŕimka ~ kri͔mka M [крымка, крымская шкурка ягнёнка / krimsches Lammfell]. | kŕimka-šapka M:Čemb Kars, kri͔mka-šapka M:Vert [каракулевая шапка] / Krimmermütze. pokaj ḱäməsa, kŕimka[‑]šapkasa M:Kars (IV210) Mit stapfenden Stiefeln, mit Krimmermütze. muromsta ramaf kri͔mka[‑]šapkac pŕasi͔nza M:Vert (VIII462) [Er hat] eine von Murom gekaufte Krimmermütze auf seinem Kopf. — [Russ. крымка].
kŕimkańä M:Temn (Dem. zu kŕimka) [каракулевая шапка / Krimmermütze]. akša mazə̑ kŕimkańasa (VIII308) Mit einer weissen, schönen Krimmermütze.
2kŕimka E:Ba кудрявый / kraus(haarig), lockig. — [Vgl. 1kŕimka].
ḱŕinka· E:Atr VVr, kŕimka E:SŠant [кринка] / irdenes Gefäss, irdene Schüssel. — Russ. [кринка].
ḱŕińd́avt̀oms ChrE, ḱŕińd́avtoms E:Mar, ḱirnavt̀oms ChrE, ḱirnavtoms [E:NSurk SŠant] Jeg, ḱirnaftoms E:Večk, ḱiŕńaftoms ChrE [E:MKly], ḱiŕńa·ftoms E:Atr, ḱiŕńa·ftums ~ śḱiŕńaftums E:Ba, śḱirnavtomks E:VVr, ki͔ŕńaftums E:Ork, kuŕńa·ftums E:Kad, kuŕńaftums ~ kuŕńa·ftums E:Kal, kuŕńa·ftums ~ kuŕńaftᴉ͐ms E:Kažl прыгнуть / (aufwärts) springen, einen Sprung machen, aufspringen. nuŕćeś, nuŕćeś, skok ṕeĺḱińe ḱŕińd́avć E:Mar (2103) Sie wiegte und wiegte [den abgeschnittenen Daumen], hoppsah sprang das Däumchen auf. pop, oᵪ skok ḱirnavś E:NSurk (III314) “Oh!” (sagte) der Pope und – hopps – sprang er auf. orta[‑]ṕiŕava t́e čova gńedoj son ḱirnavś E:SŠant (I411) Der schlanke Braune sprang über das Tor. mon čijan, čijan, bratci͔, ḱirnaftan E:Večk (II106) Ich laufe und laufe, Brüder, ich springe davon. došušḱeze͔ ḱiŕńafti͔ E:MKly (VII38) Wer von ihnen hurtig ist, der springt auf. katkaś vanć, vanć, skok ḱiŕńafć E:Ba (VII404; vgl. III292) Die Katze schaute und schaute, hops sprang sie auf. t́ešt́e·ks śḱi·rnavti͔ń eĺe·zi͔t́ E:VVr (II360) Gleich einem Stern sprang ich auf deinen Schoss. tosta tužat ṕińit́ koda kuŕńafti͔t́ di͔ ǵŕešni͔j ŕiv́iźt́ śesk se͔v́iź E:Kal (2137-8) So sprangen daraus [aus dem Sack] gelbe Hunde heraus und [fr]assen auf dem Fleck den armen Fuchs auf. koda kuŕńa·ftä͔ palmańt́ ṕŕas! E:Kažl (2152) Mit einem Satz [eig.: Wie] springt er auf den Pfahl! son kuŕńa·ft́ś, ami͔ĺd́äś kukšiń v́äd́ E:Kažl (III265) Er (aber) flog auf, schöpfte einen Krug Wasser.
kŕińd́avks E:Mar, ḱirnavks E:Večk [прыжок] / Sprung.
ḱiŕńa·fĺems E:Atr (Frequ. zu ḱiŕńa·ftoms) [прыгать / hüpfen, Sprünge machen]. vaĺmado vaĺmas tundoń narmuškaks ḱiŕńafĺi (II494) Es hüpft von Fenster zu Fenster wie ein Frühlingsvogel.
kŕińd́avńems [~ ḱŕińd́avt́ńems] E:Mar, ḱiŕńafńems ChrE, ḱirnafńems E:Večk, śḱirnavt́ńemks E:VVr, śḱiŕńafńims E:Ba (Frequ. zu ḱŕińd́avtoms usw.) прыгать / Sprünge machen, hüpfen. vakanco ejkakšḱe ḱŕińd́avtńi. – tolkaćiś E:Mar (265) In einer Schüssel hüpft ein Kindchen. – Die Mörserkeule. ḱec(e͔) avaŕd́i, ḱijakska ḱiŕńavtńit́. – balabajkaś E:Mar (272) Es weint in der Hand, man lässt es den Boden entlang hüpfen [wohl richtiger: auf dem Boden wird gehüpft]. – Die Balalaika (ein musikalisches Instrument).
ḱŕisa E:Mar, kŕisa E:Atr NSurk (Nom. Pl. kŕisa·t) ― kə̑rsa· ML(M) M:Pš, kə̑rsa· (Gen. -n) ~ ḱŕsa M:P, kŕisa· M:Sučk, kri͔sa· M:Jurtk [крыса] / Ratte. — Russ. крыса.
kə̑rsa·ńä M:P (Dem. zu kə̑rsa·).
ḱŕiša E:Mar VVr [крыша, навес] / Dach, Vordach. ḱŕišań alga juti͔d́e E:VVr (II364) Ihr gingt unter das Vordach (meines Hauses). | kŕiša-kraj E:Mar [стреха] / Rand des Daches, Traufdach. | kŕiša-ṕä E:Ba [стреха] / Traufdach (= kŕiška-ṕe M:Pš Sučk). | lato-ḱŕiša E:Mar [крыша сарая] / Schuppendach. śińd́iń lato[‑]ḱŕišanzo (1234) Ich zerbrach das Dach ihres Schuppens. — [Russ. крыша].
ḱŕiška E:Mar, kŕiška E:Sulli ― kŕiška M:P Pš Mam [крыша] / Dach (E:Mar Sulli M: P); [? стреха] / ? Traufdach (M:Mam); [поперечная балка ворот] / “Dach”, Querbalken des Tores (E:Mar); [? стропило] / ? Dachbalken (M:Pš); [крышка] / Deckel (E:Mar). [ḿiń] ortadotak ḱeĺejt́aŋk, [ḿiń] ḱŕiškadotak se͔ŕejt́aŋk E:Mar (1114) Noch breiter sind wir als deine Pforte, noch höher sind wir als dein Querbalken [auf dem Tore]. mon ṕize͔ t́ejan ‒‒‒ kardaz[‑]lat alov, paro kŕišk(a) alov E:Sulli (VII94) (Wenn) ich das Nest ‒‒‒ baue ‒‒‒ unter des Hofes Schuppen, unter der guten Decke. puti͔št́ lat alu kŕiškat́i surə̑ń lambama ćukə̑r M:Pš (IV745) Auf den Dachbalken des Schuppens wird [als Opfer] ein ungesäuerter Hirsekuchen gelegt. [kŕiškat́ noldaźä ḿeḱi], parma iĺa·tś tozk M:Mam (IV888) Dann liess er das Traufdach zurück und Parma blieb da. | kŕiška-ṕäĺ M:P [шесты на концах стрехи] / Stangen an den Enden des Traufdaches, die den Pressbaum auf dem Stroh halten, so dass er nicht herabfällt (= sṕićä). | kŕiška-ṕe M:Pš Sučk [стреха] / Traufdach (= kŕiša-ṕä E:Ba). | kudu-kŕi·ška E:Ba ― kud-kŕiška M:P Sučk [крыша дома] / Hausdach (E:Ba M:Sučk); [? стреха] / ? Traufdach (M:P). — [Russ. крышка].
ḱŕivoj E:Mar VVr ― kəŕvo·j ML(M), ḱəŕvo·j M:Sar, ḱŕivo·j M [слепой, кривой на один глаз] / blind, einäugig; [кривой] / schief (E:VVr). ḱŕivoj v́ec jakaś E:Mar (26) Ein Blinder ging ins Wasser [Wasser zu holen]. sud́aśt́ mońd́e, jalǵińeń, ḱŕivoj, ubogoj tarḱińe E:VVr (II369) Sie urteilten mir, meine Freundinnen, eine schiefe (?), karge Stelle zu. [ḱəŕvo·jś] kaso·jt́ palasi͔, sońć tuj [ṕäšət́i], kaso·jt́ kučsi͔ t́išət́i. – pruzś i ṕejəĺəmś M (IV632) Ein Einäugiger küsst ein Schielauge, selbst begibt er sich in eine Linde, das Schielauge schickt er ins Gras. – Der Schleifstein und die Sense. t́äd́äńäźä moń ḱəŕvo·j M:Sar (IV183) Meine Mutter ist einäugig [? blind]. kolmə̑ǵe·məń čəsavo·j, oćazə̑rsna kŕivo·j. – ṕešńä, ḱäĺś M (IV634) Dreissig Schildwachen, ihr Kaiser ist blind. – Die Zähne, die Zunge. ḱeńəŕ śeŕəńac, kŕivo·j śeĺməńäś M (IV79) Sie hat einen Körper von einer Elle (Länge), das Einäugige. | kŕivoj purom E:Mar слепень / Bremse, Viehbremse (= promo E:Atr, sokə̑r purə̑m M:P). — Russ. криво́й.
ḱŕivojgadoms E:Mar [совсем ослепнуть] / stockblind werden (in Maressewo ist das Verb sokorgadoms unbekannt).
ḱŕivojgavtoms E:Mar (Kaus.) [слепить] / blenden.
kŕivda E:Mar [несправедливость, ложь и обман / Unrecht, Ungerechtigkeit, Lug und Trug]. moń pravda, a toń kŕivda Ich habe recht, du hast unrecht. — Russ. кривда.
kŕon E:Kad Kal [хрен] / Meerrettich. — Russ. хрен.
kŕoskəĺ M:P, kŕoskə̑ĺ M:Lemd [жемчужное ожерелье женщин] / Perlenschnur (aus kleinen Glasperlen) der Frauen, lang, hängend, geht über beide Schultern hin um den Oberkörper. [śəńəfḱä ḿäńəfḱä], laftu[‑]bŕasa [kańəfḱä. – uśkəń kŕoskə̑ĺś] M (IV669) Zerbrochen und zerdrückt, wird auf der Schulter getragen. – Die Kreuzkette aus Metalldraht. laftusə̑t kŕoskə̑ĺʿt́, śeĺmət́ńä pĺostkat M:Lemd (IV72) Auf deinen Schultern sind (zwar) Perlenschnüre, (aber) deine Augen sind (klein wie) Ziermünzen. [Nach P.: kŕos ‘Kreuz’ + ḱiĺä ‘Schnur’; Wort verm. jedoch auf fremdem Boden entstanden u. als solches ins Mordw. entlehnt; vgl. wotj. kroskə̑l].
kŕoskəĺńä M:P (Dem. zu kŕoskəĺ).
ḱŕost E:Mar Hl (Gen. E:Mar -i͔ń), ᵪ́ŕost E:Atr, ᵪŕoz E:Jeg ― kŕost ~ kŕos (Gen. kŕozə̑n) M:P, ḱŕoz M:Pš, ḱŕost M:Jurtk крест / Kreuz, (E:Mar auch:) [вид суслона] / eine Art Hocke (Garbenhaufen) (vgl. śińä· M), (M:P auch:) Петров крест / “Peterskreuz” (= ṕetra-kŕost, s. unten) (M:P). ton ḱŕostot ejse͔ [ṕeŕaḿiź] E:Mar (1116) Umringe [= beschütze] uns mit deinem Kreuze! t́eŕci͔ń ćerkuva[‑]ṕŕava, ḱŕost vakska E:Hl (1160) Ich werde sie [die Voreltern] über den Kirchturm her, an dem Kreuz vorüber herbeirufen. ĺemd́e·ḿe-či·ste͔ń a·vam ra·maś śi·jań ᵪ́ŕost E:Atr (II500) An meinem Tauftag kaufte meine Mutter ein Silberkreuz. ᵪŕojs pańci͔ź E:Jeg [“Sie treiben es od. sie ins Kreuz” (? Sie legen Garben zu einer Hocke)]. | ińečiń pokš kŕost E:Mar [восходящее с востока созвездие] / ein im Osten aufgehender Sternhaufen (= ṕetra-kŕost E:Večk). | ḱŕost-art E:Is [вышивка] / eine Stickerei (= kŕoska E:VVr). | kŕos-kajt́a·n M:P [тесьма с крестиком и образом Иисуса] / Halsschnur, an dem das Kreuzchen mit Jesu Bild getragen wird. | kŕost-v́ećt́ E:Večk, ᵪŕost-v́ećt́ E:Vez id. mat́ŕań ḿešse͔ kŕost-v́ećńe śet gńedojeń ožd́anʒo E:Večk (II225) Die Halsschnur mit Kreuz auf Matrjas Brust, das ist der Zügel des Braunen. ḿešt́eze͔ ṕeškśe savań t́eŕušań ᵪŕost[‑]v́ećt́t́e E:Vez (I383) Die Brust hat Savas Terjuscha voll Schnuren mit Kreuzchen. | kŕost-v́ed́ḿe [E:?Mar], kŕoz-v́id́ḿä· E:Kad, ḱŕos-v́ed́ḿe E:VVr [шнурок для крестика на шее] / Halsschnur mit einem Kreuzchen. | kŕos-v́ed́ḿińe E:VVr (Dem.) id. | ṕetra-kŕost E:Mar Večk Is ― ṕetra-kŕost M:Sučk Петров крест / ein Stern [“Peterskreuz”] (= ińečiń pokš kŕost E:Mar, kŕost M:P). | ṕetra-kŕost-t́ikše E:Večk Is [какое-то растение / irgendeine Pflanze, vgl. russ. Петров крест ‘gemeiner Schuppenwurz, Ohnblatt (Lathraea squamaria)’]. | kŕost laŋks čavoms E:Mar [распять] / ans Kreuz schlagen, kreuzigen. | kŕozks M [крест-накрест, поперёк друг на друга, перекрёстно] / kreuzweise, quer übereinander, gekreuzt, über(s) Kreuz. — Russ. крест, dial. крес.
ḱŕostḱe E:Mar Kozl SŠant ― kŕosḱä (Gen. -n, Nom. Pl. kŕoskat) ~ [?] kŕoskə- M:P (Dem. zu ḱŕost, kŕos) [крестик, крестное знамение] / Kreuzchen, Kreuzeszeichen, (M:P auch:) [поставленные крестом снопы ржи] / eine Art Hocke aus vier kreuzweise aufeinandergelegten Roggengarben, die so gelegt werden, dass die Spitzen der Garben frei in der Luft stehen; [крестец] / Kreuz (am Leibe). ton ḱŕostḱet́ kajiḱ ḱirgazot E:Mar (1116) Lege dein Kreuzchen um deinen Hals! śeste͔, avakaj, mondak końazom ḱŕostḱe mon t́ejan E:Mar (1174) Dann werde auch ich, Mütterchen, an meiner Stirn das Kreuzeszeichen machen. davaj kaśt́ano kŕostḱese͔ E:Kozl (I49) Lass uns [einander] ein Kreuzlein schenken!
kŕostom E:VVr крестообразно / kreuzförmig, kreuzweise. kŕostom ašt́it́ lopando (II352) Kreuzförmig sind ihre [der Eberesche] Blätter. — [Aus russ. Instr.-F. крестом].
kŕoska E:VVr [вышивка, “крестик”] / eine Stickerei [“Kreuzchen”] (= ḱŕost-art E:Is). — [Russ. ? крестик].
kŕesnoj E:Mar, kŕestnoj E:Večk ― kŕosnaj M:Vert Sučk [крёстный / sich auf die heilige Taufe beziehend, Tauf-]. | kŕesn ava E:Mar Večk ― kŕosn a·va M:Sučk [kŕesn(oj), kŕosn(oj) + ava] крёстная / Taufmutter, Patin, Gevatterin. | kŕosnaj brat M:Vert [крещёный брат] / Bruder christlichen Glaubens. | kŕesnoj ćora E:Mar [крёстный, крестник] / Taufpate, Täufling. | kŕesnoj t́et́a E:Mar, kŕestnoj t́et́a E:Večk ― kŕosnaj t́ät́ä M:Sučk крёстный / Taufvater, männl. Pate, Gevatter. — [Russ. крёстный].
kŕeśt́e·ć E:Kal ― ᵪŕəśt́e·ć M:Sel [копна снопов крестом] / ein kreuzartiger Garbenhaufen (17 Garben) (heute werden Garben nur so zusammengestellt; der frühere, althergebrachte mordw. Garbenhaufen polə̑ška bestand aus 26 Garben (fünf Schichten, die 26. Garbe als “Hut”, v́äŕd́ä pulf). | kŕeśt́e·ć-pŕa E:Kal [“шляпа”, верхний сноп суслона] / “Hut”, die oberste Garbe der Hocke. — [Russ. кресте́ц].
kŕeśt́ńəḱ: kŕeśt́ńəḱ-əŕv́ä· M:Sel [жена крестника / Frau des Patenkindes]. uĺś akšəńä kŕeśt́ńəḱ[‑]əŕv́ä·ś son maźińä (IV490) Weiss war die Tauftochter-Braut [= Frau des Patenkindes], schön (war) sie. — [Russ. крестник].
kŕešt́eńija E:Večk, ḱŕeščeńija ~ ščeńija E:Mar Sob, ᵪŕešče·ńija E:Atr, št́eńe·ja E:Ba, kščeńja E:Petr, išče·ŋga E:Kad, ščeńga E:Šokša ― kŕesče·ŋǵä (Gen. -n, Abl. kŕesčeŋgada) ~ kščäĺńä (St. kščäĺńa‑) ~ ḱeĺʿčä·ńä M:P, ᵪŕäšče·ŋǵä ~ ᵪŕešče·ŋǵä M:Čemb, kə̑ĺʿčä·ńä M:Sučk [крещение] / Dreikönigsfest. ḱŕeščeńija azor-ava E:Sob (III30) Dreikönigsfest, Herrin! “rod[‑]oskse͔ś” eŕe eŕva godne͔ kolmkśt́: ińičista, ḿiᵪalovoń čińe, kščeńjasta E:Petr (VIII98) Das Opferfest der Sippen findet dreimal im Jahr statt: zu Ostern, an Michaelis und an Dreikönige. ad́ada roštuvań ščeńga jutkut́ ḱiśe roź[‑]pŕeń salama avńas! E:Šokša (VII452) Lasst uns in der Woche zwischen Weihnachten und Dreikönige in die Darre Roggenähren stehlen gehen! kšäĺńasta ṕeńč pĺamat putəndi͔št́, šäjtan[‑]śeĺmət́ tarkśišt́ M:P (IV721) Am Dreikönigstag legt man [an die Wände Kreuze aus Spänen], man sticht (so) den Schajtan die Augen aus. [kšäĺńasta] ḱi af arńi, muškə̑c af šači M (IV724) Wer am Dreikönigstag nicht fährt, dessen Flachs wird nicht wachsen. eᵪ, [kə̑ĺčäńäń] ĺešḱäś ĺešaźä M:Vert (VIII492) Der Reif (zur Zeit) des Dreikönigfestes bereifte es. — Russ. крещение.
ḱŕeśt́ams E:SŠant, ᵪŕostams E:NBajt ― ḱŕeśt́a·ms M:P [?Ur ?Jurtk] [крестить] / taufen (E:SŠant); [перекрестить] / bekreuzigen (E:NBajt). davaj ḱŕeśt́atan ńej i ḿiń E:SŠant (I225) Lass uns zur Taufe gehen! apak ᵪŕosta b́eŕań ava stufti͔źe E:NBajt (V442) Die schlechte Frau vergass ihn [ihren Teig] zu bekreuzen. — Russ. крести́ть.
kŕuka E:Mar, kŕuka ~ kŕuk E:Ba ― kŕuk M:Alk крюк / Haken, Türhaken; [ковш] / Kelle. čanᴉ͐ńt́ äsa poŋga·ftᴉ͐ź kŕuk. sai·źä kŕukᴉ͐ńt́, amu·ĺd́aś čanstᴉ͐ńt́, karma·ś śiḿi·ḿä E:Ba (III225) In den Bottich hing eine Kelle hinein. Er nahm die Kelle, schöpfte aus dem Bottich und begann zu trinken. | ṕid́i·ma-kŕu·ka E:Ba [крюк котла] / Kesselhaken (der während der Erntearbeit auf dem Acker gebraucht wird) (= ṕid́ima-kŕuḱińe E:Mar). — Russ. крюк.
*kŕukəńä· (: kŕuḱenä, Nom. Pl. kŕuḱeńat) M:P, kŕukə̑ńä M:Alk, kŕukə̑ńa·t (Pl.) M, kŕuḱəńä M:Sel (Dem. zu kŕuk) [крюк (напр. рыболовный крючок)] / Haken (z.B. Angelhaken) (M:P Sel); [дверной крюк] / Türhaken (M:Alk); (Pl.) [крючки (одежды)] / Häkchen (am Kleid) (M).
kŕuḱińe E:Mar (Dem. zu kŕuka) [? дверной крюк] / ? Türhaken. | ṕid́ima-kŕuḱińe(t) E:Mar [крюк котла] / Kesselhaken.
kŕuḱḱe E:Jeg (Dem. zu kŕuk) [крюк] / Haken. śe stolbasońt́ śijań kŕuḱḱe, śe kŕuḱḱese͔ńt́ si͔ŕńeń [pantstḱe] (II553) An dem Pfahle ist ein silberner Haken, an dem Haken (hängt) ein goldener Zaum.
ḱŕukan E:Mar (Gen. -i͔ń) кочерга / Ofengabel. žar laŋga jaḱi, ḱed́eze͔ [? a] ṕićev́i. – ḱŕukani͔ś (259) Es geht die Kohlen entlang, seine Haut wird nicht angebrannt. – Die Ofengabel.
kŕučka E:Večk, kŕučka· E:Atr [крючок] / Häkchen. — [Russ. крючо́к].
ksaj-ksaj E:Kal [подзывание кошек] / Ausruf, mit dem man die Katze herbeilockt (= ps-ps E:VVr).
ksajka E:Kal (Gen. ‑ń) [кошка (детское слово)] / Katze (Kinderw.).
ksnav E:Mar Atr VVr Ba Nask Kad Večk Is, ksnau̯ E:Kal ― ksnav M:Prol, snav M:P Čemb Sel Ur, snav ~ snau̯ M:Jurtk [горох] / Erbse. id́em śeja ksnav́iń sajiźe di͔ ṕečḱiźe E:Mar (292) Die wilde Ziege ergriff den Erbsenstengel und schnitt ihn ab. | bajarə̑ń ksnav M:Sučk [боб] / Bohne. | če͔jeŕiń ksnav E:Mar Večk, če͔jeŕeń ksnav E:Is, če͔v́eŕiń ksnav E:VVr, čejeŕiń ksnav E ― šäjərə̑ń ksnav M:Sučk, šejeŕen snav [M:?Sel] (bot.) мышиный горошек / Vogelwicke. | kamakš-ksnav E:Večk Is ― kamakš-snav M:Čemb (bot.) клинчатый горох / “keilförmige Erbse” [eine Erbsenart] (= ṕäj-ksnav) (E:Večk Is); “зубок” / “Zähnchen” [? irgendeine Pflanze] (M:Čemb). | kargoń ksnav E:Mar Atr VVr Večk, kargᴉ͐ń gznav E:Ba ― kargə̑ń snav M:P Čemb, kargə̑ńń snav (snau̯) M:Sel, kargə̑ń ksnav M:Sučk (bot.) журавлиный горох, везель / Wicke; (M:P:) [дикий горох] / wilde Erbse. | snav-ĺäm M:P [гороховый суп] / Erbsensuppe. | ksna-olgo ~ ksnav-olgo E:Mar Večk, ksna-olgo E:Kad, ksnav-olgo E:VVr, ksnav-olga E:Ba, ksnav-o·lga E:Kažl [гороховый стебель] / Erbsenstengel. bab́ińeś karmaś ksna-olgońt́ kuvalt kuźeḿe E:Mar (292) Die Alte fing an, den Erbsenstengel entlang hinaufzuklettern. | snav-poŕśka E:Is перец-горошек / Kornpfeffer. | ksnav-pŕaka E:Mar [гороховый пирог] / Erbspirogge. ksnav[‑]ṕŕakado andi͔źe (1224) Sie fütterte ihn mit Erbspiroggen. | ksnav-rućka E:Petr [гороховый стручок] / Erbsenschote. saims v́ejksa ksnav marta ksnav[‑]rućka (VIII66) Man muss [für die Zauberei] eine Schote mit neun Erbsen nehmen. | ksnav-śẹĺmẹ E:Kažl [имеющий глаза как горошины] / einer, der Augen wie Erbsen hat, “Erbsauge”. ksnav[‑]śẹĺmẹ at́akš́ḱist (184) [Sie haben] ein Hähnchen mit Augen wie Erbsen. | ksnav-śuru·f E:Kad [станок для сушки гороха / “Erbsenreiter”, eine Art Gestell, auf dem die Erbsen getrocknet werden (s. 2śuro: śurov)]. | snav-šužä·ŕ M:Pš, ksnav-šəžä·ŕ M:Sučk [гороховая солома] / Erbsenstengel. | luvə̑ń ksnav E:Nask бородавка / Warze [“auserlesene Erbse”]. | pabań snav(ńä) M:P [боб] / Bohne. | ṕäj-ksnav (‑gznav) E:Ba ― ṕej-snav M:Pš, ṕej-ksnav M:Sučk клинчатый горох / “keilförmige Erbse” (eine Erbsenart). | pokra·ń ksnaft [Pl.] E:Kal [бобы] / Bohnen. | poŕćka·ń ksnav E:Ba [перчинка] / Pfefferkorn. | v́iška ksnav E:Atr чечевица / Linse.
ksnavǵe E:VVr (Dem. zu ksnav).
ksnavks E:Kažl ― ksnavks M:Sel [гороховый стебель с стручками] / Erbsenstengel samt Erbsen.
ksnavksna· E:Kal id.
ksnavńe E:Mar ― snavńä M:P (Dem. zu ksnav, snav) [горошек] / Erbschen. t́eńćeś, t́eńćeś, muś ksnavńe, karmaś poŕeḿenze͔ E:Mar (292) Sie fegte und fegte, sie fand ein Erbschen, fing an es anzunagen. | kočkań snavńäj M:P [ласк. слово / Kosew.: (Mein) auserlesenes Erbschen!]. | pabań snavńä M:P (Dem. zu pabań snav) [боб] /Bohne.
ḱśadna M:Simb [четверг] / Donnerstag. — [Vgl. kas. (Radl.) кịчı̆ адна кӫ̈н Donnerstag].
kś-ḱś M:Pš, ḱśa-ḱśa M:Ur Jurtk [возглас для запугивания поросёнка] / Ausruf, mit dem man Ferkel verscheucht (= kaś-kaś M:Sel, kə̑ś-kə̑ś M).
kśt́inat [Pl.] E:Mar Večk, śt́inat [Pl.] E:VVr, st́ińijat (Pl.) E:Gor Sob, kśt́ińija E:Nask, *kśt́ińja(?t) E:Petr ― kśt́əna·t [Pl.] M:Čemb, kśt́iŋǵä M:P (Gen. -n, Nom. Pl. kśt́iŋgat) [крестины] / Taufschmaus (der oft viele Tage nach der Taufhandlung gegeben werden kann). od kudosońt́ st́ińijat E:Sob (VII332) In dem neuen Hause (wird) eine Taufe (begangen). eŕva lomańiś, ḱi uĺe [kśt́ińjasa] (konat [purumśt́ kśt́ińjas]), nuŕaksse͔ [lavśińt́ v́eśt́-kavkśt́] di͔ ḿeŕe E:Petr (VIII144) Jeder Mensch, der beim Tauffest anwesend ist (alle, die sich beim Tauffest versammelt haben), schaukelt die Wiege ein paar Male und sagt. moĺan kśt́əna·s M:Čemb Ich gehe zum Taufschmaus. | ḱśt́inań osks E:Večk [? молитва при крещении / ? Taufgebet] (= ĺemd́əm-ozks M). — Russ. ксти́ны (= крести́ны).
kśt́iŋǵäńä M:P (Dem. zu kśt́iŋǵä) [крестины] / Taufschmaus.
kši ~ kše ChrE, kši E:Ba Pičel, kše E:Atr VVr Kal (Gen. E:Kal kšiń), kše ~ kši͔ E:Večk, kši͔ E:Mar, kše͔ E:Jeg (Gen. -ń), kšä E:Kad Šokša Kažl (Gen. E:Kažl kšiń, Nom. Pl. E:Kad Šokša kšit́) ― kši ChrM M:P Pš (Gen. M:Pš ‑ń), kšä M:Čemb Sel (Gen. M:Čemb kšəń, M:Sel kšəńń, Abl. M:Sel kšəda, Nom. Pl. M:Sel kšət́) [хлеб] / Brot. šḱińiń avanok kši͔ kaji E:Mar (114) Unsere Gebärerin, die Mutter legt Brot in den Ofen. uštumaso ĺeṕe mukoŕt́. – kši͔t́ńe E:Mar (265) In dem Ofen [gibt es] erlene Schemel. – Die Brote. kši͔[‑]sal jarcak, da pravda kortak! E:Mar (275) Iss Brot und Salz, und rede die Wahrheit! kšit́ńe laŋksa ǵŕiv́ennoj śv́eča E:Pičel (VII138) Auf dem Brot [brennt] die zehn Kopeken (teure) Kerze. | ḱed́i-kši E:Mar, ḱed́i-kše E:Večk, ḱäd́i-kši E:Gor, ḱed́e·ŋ́še E:Atr, ḱäd́i·-kšä E:Ba (Nom. Pl. ‑kšit́), ḱed́-kši E:Petr [пирог] / Pirogge (E:Mar); [подсоленный хлеб из ржаной пеклеванной муки] / gesalzenes Brot aus gebeuteltem Roggenmehl (E:Atr Gor Večk: gew. aus Sommerkorn gebacken). t́e [čińt́] eŕva kudi͔sa pańit́ ińičiń provožama ḱed́[‑]kši E:Petr (VIII92) An diesem Tag wird in jedem Haus eine gefüllte Pirogge zum “Geleiten der Ostern” gebacken. | kośḱe kše E:VVr, koškśe E:Atr, koškśä E:Kažl (Nom. Pl. koškśit́) ― kośḱä kši M:P, kośḱä kše M:Sel, koškšä M:Čemb (Nom. Pl. koškšət́) сухарь / Zwieback, (E:Kažl M:Sel auch:) [адамово яблоко] / Adamsapfel. si͔ń valst ḱjeskav koškśit E:Kažl (III334) Sie schütteten einen Sack voll Zwieback. | kšä-čeft́aks E:Kažl [мякиш] / das weiche Innere des Brotes. | kšeń kandi͔ᵪ́t́ [Pl.] M:Sel горны [родственники невесты] / Verwandtschaft der Braut, wenn sie am Tage od. am dritten Tage nach der Hochzeit (Trauung) ins Haus des Bräutigams zu Besuch kommt u. Piroggen mit sich bringt [daher “Brotträger”]. | kši-kočam M:P, kši-kočom M:Ur [горбушка] / Brotkanten, Brotranft. kši[‑]kočam śivat, avaćä korbə̑n śora šačfti͔ M (IV714) Isst du [im Traume] einen Brotranft, so wird deine Frau einen buckligen Sohn gebären. | kši-kojḿe E:Mar [хлебная лопата] / Brotschieber. | kši-korka M:P [хлебная корка] / Brotrinde, Brotkruste. | kši-kromka E:Večk, kše-kromka E:NBajt NSurk [горбушка / Brotkanten, Brotranft]. ṕizne͔-pŕava kši-kromkat E:Večk (II233), ṕizne͔[‑]pŕava kše[‑]kromkat E:NSurk (II484) Brotkanten aus dem Aschenloch. kše[‑]kromkanʒo b́eŕań ava puti͔ńdźe E:NBajt (V446) Die schlechte Frau legte ihre Brotkanten hin. | kši-kromkańä M: Vert (Dem.). kośḱä kši[‑]kromkańac ä͔sanza (VIII494) Eine harte Brotkruste darin. | kši͔-kuska E:Mar [кусок хлеба] / Brotbissen. v́e kši͔[‑]kuskaso saldat[‑]polk andovĺiń (2104) Mit einem Bissen Brot würde ich ein Soldatenregiment ernähren. | kši-kuvă M:P [хлебная корка / Brotrinde, Brotkruste]. | kši-kuvə̑ńä· M: Temn (Dem.) id. kši[‑]kuvə̑ńasna v́ed́ńasnə̑n esa (VIII344) (Einige) Brotkrusten (schwimmen) im Wasser. | kši-moldav E:Večk ломоть / abgebrochenes Brotstück, Brotklumpen (= moldav). | kši͔-očko E:Mar ― kši-o·čka M:Sučk [хлебное корыто, квашня] / Brottrog, Backtrog. | kšiń pańi [E:?Mar] [пекарь] / Bäcker. | kši-parga E:Pičel [корзинка для хлеба / Brotkorb, Brotranzen]. kši-parksa kšińest[‑]sali͔ńest (VII138) Im Brotkorb [ist] ihr Brot und Salz. | kši-paŕ E:Večk квашня / Brottrog, Backtrog. | kši·-paŕńä· M:Jurtk (Dem.) id. | kši͔-ṕečč E:Mar, kši͔-ṕečt́ E:Večk ― kši-ṕe·čf́ M: Sučk [кусок, ломтик хлеба] / Brotschnitte od. -stück. | kši͔-ṕečtḱe E:Mar, kši-ṕečt́ḱe E:Petr (Dem.). jala v́eši͔ ‒‒‒ čova kši͔[‑]ṕečtḱe E:Mar (12) Immerfort ‒‒‒ bittet er um ein dünnes Brotschnittchen. kase͔ ‒‒‒ kačama alga kši[‑]ṕečtḱe E:Petr (VIII176) Es wächst ‒‒‒ unter dem Einheizungsrauch (am Morgen) die Höhe einer (dünnen) Brotscheibe. | kši-pokə̑ĺ M:Sel [кусок хлеба] / Brotstück, Stück Brot. | kši-pŕäńä [M:P] (Dem.) [? кусочек хлеба / ? Stückchen Brot, ? ein einzelnes Brot]. | kši-puldə̑m M:P, kši-bə̑ldə̑m M:Sučk [(отрезанный) кусок хлеба] / (abgebrochenes) Brotstück. | kši-puldə̑mńä M:P (Dem.). | kše-sali͔ń pas E:VVr [бог хлеба и соли / Gott des Brotes u. des Salzes]. | kše-suskomńe ChrE E:Večk SŠant (Dem.) [кусочек хлеба] / Brotbissen, Stück Brot. | kši-šä·ft́ä M:P Pš [мякоть хлеба] / das weiche Innere des Brotes. | kšə-šuva·m M:An ?Sel дежа / Backtrog. päšəś – kše-šuwa·m, śowə̑ńś – ṕänakud, tumə̑ś – kot́śkə̑rga [M:?Sel] (IV659) Die Linde ist der Teigtrog, der Ton der Backofen, die Eiche die Ofenkrücke. | kši-tapə̑rkst (Pl.) M:Pš [крошки хлеба] / Brotkrumen. | lambamo kši E:Mar ― lambam kši M:P пресный хлеб / ungesäuerter Kuchen. | lu-kše͔ (~ lu-kše ~ [?] lu-kša) E:Mar, luv-kši E:Večk, luv-kše E:Jeg, ? *lu-kši E:Petr, lu-kša E:Ba (Nom. Pl. ‑kšu·t), luvoń kše E:Atr Is Djurki ― lukš-kši M:Sučk [большой, круглый, высокий пшеничный пирог с начинкой] / eine grosse, runde, hohe Weizenpirogge, die mit Eier, Fleisch, gekäster Milch u. Fladen gefüllt ist; diese wird am Hochzeitstage von Kudas (Brautwerbern) ins Brauthaus gebracht als Speise für die Männer (vgl. kuŕńik). | lu-kšeń (lu-kšiń) t́ejima-či E:Mar, lu-kšu·ń t́äi·ma-či E:Ba [канун свадьбы] / Vorabend der Hochzeit, Tag vor der Hochzeit. | ĺemd́əm-kši M:P Pš [пирожок для наречения невесты новым именем на свадьбе] / die Pirogge, mit der ein Knabe (gew. 7- od. 8-jährig, stellenweise auch älter) auf der Hochzeit die junge Frau schlägt u. ihr dabei einen neuen Namen gibt (die junge Frau nennt ihn ihr Leben lang ĺemd́-əd́ńä· [etwa “Namengeber-Kindchen”]) (= ĺemd́əm-ṕäŕaka M:Sel). | rož-kše E:Jeg ― roź-kši M:Kr [ржаной хлеб] / Roggenbrot. | roźiń kši͔ E:Mar id.
kši͔ńe E:Mar, kšińe E:NBajt, *kšińe ~ *kšińä E:Pičel, kšeńe E:SŠant ― kšəńä· M: ?Čemb Sel (Dem. zu kši͔ usw.) [хлебушек] / Brötchen. uš anok pańeź, t́et́ej, kši͔ńenze͔ E:Mar (120) Fertig gebacken, Vater, sind seine Brötchen. kši-parksa kšińest[‑]sali͔ńest E:Pičel (VII138) Im Brotkorb [ist] ihr Brot und Salz. kaval-alost šumbra kšińast E:Pičel (VII140) Unter dem Arm ihr ganzes Brot. eź puto t́et́am stoĺ laŋks kšeńenze͔ E:SŠant (I328) Mein Vater legte sein Brot nicht auf den Tisch. ašəĺi [kšəńä·t́ś(ä)] af ot́śuńä, [kolmə̑t́śä] šiś vačədan M:Sel (IV830) Hast du nicht ein kleines Brot? Ich bin [schon] den dritten Tag hungrig. | lu-kšińe E:Mar [свадебный пирожок] / eine Hochzeitspirogge (s. lu-kše͔ [oben]).
kšna ~ šna ChrE, kšna E:Mar Atr VVr Ba Večk Bag Kozl NSurk, ḱišna· E:Šokša ― šna ChrM M:P Sučk Ur, šə̑na· M: Jurtk ремень / Riemen. moń v́eŕeḱ kšnaso śulmśimim E:Mar (18) Er band mich fest mit einem ungegerbten Riemen. v́eŕek kšnaso ‒‒‒ śulḿiźe E:Bag (I201), Kozl (I206) Er band ihn mit einem ungegerbten Riemen. v́eŕek kšnaso ‒‒‒ tarǵiźe E:NSurk (I212), Večk (I214) Er zog ihn mit einem ungegerbten Riemen fest. | kambras-kšna E:Is [торока, подпруга] / Sattelriemen, Sattelgurt. kambra·s-kšna·so eŕźa·ń ćora·ń śulmśiźe (I218) Er band den jungen Ersänen mit dem Sattelriemen fest. | ṕiĺǵeń čalgamo-kšna E:Mar [стремянной ремень] / Steigbügelriemen. | ṕivsi͔ma-kšna E:Večk, ṕifcu·ma-kšna E:Ba [ремень молотила / Riemen am Dreschflegel].
kšnań E:Mar Kad ― šnań M:P [ремённый, сделанный из ремня] / ledern, aus Riemen. | kšnań kaŕ E:Kad [кожаная обувь] / Lederschuh (= bašma·k M:Sel).
šnańä M:P (Dem. zu šna) id.
1kšnams ~ šnams ChrE, kšnams E:Mar Kad, kšnamks E:VVr, šnams E:Atr Kozl, ḱiš́nams E:Šokša ― šnams ChrM M:P Kr Kars Temn Ur, šə̑na·ms M:Jurtk [хвалить, восхвалять] / rühmen, loben, preisen. karmaś soń šnamə̑nza M:Kr (IV883) Er begann ihn zu rühmen. ćeb́äŕ tavarʿńəń daŕu šnasi͔jəń M:Kars (IV209) Die schönen Waren lobt Darju. śävə̑ź šnamə̑ga, soń śaldə̑mə̑ga M:Temn (VIII304) Sie wurde wegen des Lobes und Schimpfes genommen. | ašna·ms E:Večk Is SŠant Ba Jeg (a + šnams) хулить / tadeln, verleumden, anschwärzen. | pŕanzo (k)šnams E:Kozl ― pŕanc šnams M [хвалиться, хвастаться] / sich rühmen, prahlen. vaj kuva śiḿi ravod́e pŕanʒo šni͔ (< kšni͔) E:Kozl (I341) Beim Trinken prahlt Ravode.
kšnamo E:Mar, šnamo E:SŠant ― šnama M:P (Gen. -ń), šnama M:Temn [знаменитый, восхвалённый] / berühmt, gepriesen, (M:P auch:) [похвала, почёт] / Lob, Preis, Ehre. ṕek šnamo uĺńeś t́e pakśaś E:SŠant (I150) Sehr berühmt war diese Feldmark. šnama [əŕv́ä·ńäńt́t́ä] a t́iń [fḱäńäńt́t́əń] šavə̑źä [M:?P] (IV92) Eure gepriesene Schwiegertochter hat euren Einzigen getötet. vona, šnam [avat́śä] šat́šftś kut́u-[ĺefks] [M:Mam] (IV859) Sieh mal, deine gepriesene Frau hat ein Hündchen geboren. vaj kolma v́eĺeń šnama śt́eŕ M:Temn (VIII304) Ein in drei Dörfern gelobtes Mädchen. | v́eĺ-šnama M:Kr [знаменитый в селе] / berühmt im Dorfe. ad́ka, aĺakaj, ḿiń voražjäńd́i, ḿiń voražjäńd́i, sodaj babańd́i, sodaj babańd́i, v́eĺ-šnam(a) avańd́i Lass uns, Vater, zu einer Wahrsagerin gehen, zu einer Wahrsagerin, zu einer weissagenden Alten, zu einer weissagenden Alten, zu einer dorfberühmten Frau!
šnamańä M:P Lemd Mam Temn (Dem. zu šnama) [знаменитый, восхвалённый человек / der Gerühmte, Gepriesene]. [ḿiᵪ́e·jəń] [fanańäś] son at́äń[‑]avań šnamańäś [M:?P] (IV90) Michejs Fana, der von den Eltern Gepriesene! faĺak šamańät́ v́eĺəń šnamańät́ M:Lemd (IV201) Das vielgerühmte Gesicht, die im Dorf Gerühmte. iva·nə̑ń tamańäś šäᵪ́əŕ laŋgə̑ń šnamańäś M:Mam (IV306) Ivans Tama, die Gerühmteste auf Erden! uĺś kolma v́eĺeń šnamańäś M:Temn (VIII304) In drei Dörfern wurde sie gelobt.
kšnakšnoms ~ [?] šnakšnoms E:Mar, kšnakšnoms E:Večk ― šnakšńəms M:P Kr, šə̑na·kšnə̑ms M:Jurtk (Frequ. zu kšnams usw.). ṕŕat kšnakšni͔t́ a iśt́a E:Mar (1146) Du rühmtest dich nicht so. si͔ŕgamodot iḱeĺe kšnakšni͔t́ ṕiŕat iśt́ańa E:Večk (II280) Ehe du abfuhrst, prahltest du so. šnakšńət́ pŕäćəń M:Kr Du hast dich gerühmt.
kšńaka M:P [старое мокш. мужское имя] / ein alter moksch. Männername.
kšńakə̑n [M:P] [Кшнякин, фамилия / ein Familienname, “Kschnjakas Sohn”]. kšńakə̑ntt śorats [ḿitka] (IV441) Kschnjakas Sohn, Mitka.
kšńat (Pl. t.) E:Mar Atr Večk Ba, kšnat E:VVr, kšńit E:Kažl, kšińat E:Is, kšńińa- E:Nask ― kšńat M:Sučk Prol, kšńət́ M:Čemb Sel, kšńət M:An корь / Masern. kšńaso se͔ŕed́i E:Atr Er liegt krank an Masern, er hat Masern. kšńət ĺift́i M:An [Er hat Masern].
1kšńi ~ kšńe ChrE, kšni͔ ~ kšńi E:Mar, kšni͔ E, kšńi E:Atr Ba Večk, kšńe E:VVr Is Jeg Kal (Gen. E:Jeg -ń, E:Kal kšńiń), kšńä E:Kažl Kad (Gen. E:Kažl kšńiń, Nom. Pl. E:Kad kšńit́), ḱišńä· E:Šokša (Nom. Pl. ḱišńi·t́) ― kšńi ChrM M:P Pš Kr Prol Ur (Gen. M:Pš ‑ń), kšńä M: Čemb Sel (Gen. M:Čemb kšńəń, M:Sel kšńəńń), kšińi· ~ kšińe· M:Jurtk железо / Eisen, (E:Kažl auch:) [? дверной крюк] / ? Türhaken; (Pl. kšńit́) железные путы / Fussfessel (für Pferde) (E:Kad). kšni͔[‑]pat́ej, toń kuźńeć t́ejińźet E:Mar (28) Schwester Eisen, ein Schmied hat dich gemacht. kšni͔se͔ se͔d́eń se͔d́ laŋga E:Mar (1112) Über die von Eisen gemachte Brücke. ḱeĺḿe kšńes lad́ań ṕiĺǵińeń E:VVr (II403) Meine Füsse sind (wie) in kaltes Eisen gelegt. alašet́ kšńisa pu·tsa E:Kad [Ich lege dem Pferde die Fussfesseln an]. kšńisa aš́č́i M:P Er ist in Fesseln, gefesselt. | kšńise͔ aščića E:Mar [заключённый] / Gefangener. | kšńi-čučaka E:Večk StMokl [“железная блоха” (долгоносик) / “Eisenfloh” (? Rüsselkäfer)]. kona t́ese͔ dušmanoś, kona t́ese͔ a paroś, kšńi[‑]čučaka pupasso, ḱed́-ńiḿiĺav palasso E:Večk (II263) Wer hier der böse Zauberer ist, wer hier der Böse ist, den soll der eiserne Floh beissen, den soll die Fledermaus küssen! kšńi[‑]čučaka t́et́at́[‑]avat́ puṕińʒ́e, ḱed́[‑]ńiḿiĺav d́iŕit́[‑]vani͔t́ pali͔ńʒ́e E:StMokl (V212) Möge der Eisenfloh deine Eltern stechen, möge die Fledermaus deine Betreuer küssen! | kšni͔-kočkaŕa E:Jeg ― kšńi-kočḱäŕä M:Pš Mam [(имеющий) железные пятки / (jmd. mit) Eisenferse(n) (ein rühmendes Epitheton der tapferen Burschen in der Volksd.)]. ṕeḱe t́ejan, azoroń t́ejt́eŕ, iśt́amo: kšni͔[‑]kočkaŕa, ḱev[‑]kasmo E:Jeg (194) Ein Kind werde ich erzeugen, Herrentochter, ein solches: mit Eisenfersen, mit Steinwirbel. kolma śora t́akańat kšńi[‑]kočḱäŕä ḱev[‑]gasmə̑t M:Pš (IV163) Drei Söhne, mit eisernen Fersen, mit steinernem Scheitel. mon šat́šft́an [t́et] śora [kšńi-kot́šḱeŕä ḱev]-kasma [M:Mam] (IV858) Ich werde dir einen Sohn gebären, der eiserne Fersen, einen steinernen Scheitel ‒‒‒ hat. | kšńi-ńäŕ M:P [(имеющий) железный рот] / “Eisenschnabel”, einer, der einen eisernen Schnabel hat (= kšńiń ńeŕ E:SŠant). [kšńi-ńäŕ] kan[‑]azə̑rə̑ń [śt́iŕənts] lad́atama (IV872) Wir gehen um die Tochter des Eisenschnabel-Khans zu werben. | kšńi-śivaj M:P серый (о лошади) / grau (vom Pferde) (vgl. uĺä). | kšńi-vaće E:Večk [?Mar] ― kšńi-vaće M:Sučk, kšńi·-va·ćä M:P [доменный шлак] / Eisenschlacke (die zur Herstellung von schwarzem Farbstoff gebraucht wird; die Ersänen erhalten schwarzen Farbstoff, indem sie (holländischen) Kienruss in gekochtes Leinöl einmischen). | pača·lga-kšńä E:Kažl сковородник / Pfannenstiel, Pfannengabel. | soka-kšńi E:Mar, soka·-kšńä E:Kad [лемех, резец, сошник] / Pflugeisen, Sech (= sošńe·ka E:Ba). | truks-kšńe [E:?Kal] ― turks-kšńä [M:?Sel] [железный засов на двери конюшни] / Quereisen, mit dem die Öffnung der Stalltür zugesperrt wird. | kšńise͔ ḱiŕd́ems E:Mar ― kšńisa ḱiŕd́əms M:Kr [держать в кандалах] / in Fesseln (gefesselt) halten. kšńisa ḱiŕd́əń, ĺišməźä M:Kr [Es ist in Fesseln gehalten worden, (dies) mein Pferd]. | kšńis putoms E:Mar Atr ― kšńis putə̑ms M:P [заковать в кандалы] / in Eisen, Fesseln legen.
kšńiń ChrE E:Gor, kšni͔ń E:Mar Hl, kšńeń E:VVr SŠant MKka ― kšńiń ChrM железный / eisern. ṕiže͔ń kardo, kšni͔ń ajgor. – gromuškaś E:Mar (251) Ein kupferner Pferdestall, ein eiserner Hengst. – Die Klapper. kšni͔ń t́iŕiń t́et́äń mostov́inanzu E:Hl (1160) Die Bodenbretter meines Vaters, des Ernährers sind von Eisen. ramakšnoś kšńiń gŕebuška E:Gor (VII224) Er kaufte einen eisernen Kamm. ṕiĺǵeze͔t́ kadan ravž ava kšńeń kaŕt́ E:SŠant (I258) Ich lasse (dir), schwarzbraunes Weib, eiserne Bastschuhe an deinen Füssen. | kšni͔ń či͔čav E:Mar, kšńiń čičavńe E:Gor [Dem.], kšńeń [? ‑ne͔ń] ǯučaka [E:MKka] [“железная блоха” / “eiserner Floh”; vgl. kšńi-čučaka (oben)]. kšni͔ń či͔čav́iś pupaso E:Mar (1126) Der eiserne Floh steche ihn! kšńiń čičavńe pupaso E:Gor (VII114) Ihn soll der eiserne Floh stechen! [kšne͔ń] ǯučaka pupasso, [kšne͔ń] uroso lazosso [E:MKka] (II136) Den soll ein eiserner Floh stechen, mit eisernem Pfriemen erstechen! | kšńiń-ḱev́iń śed́ejse͔ E:Mar VVr [жестокосердный] / hartherzig. ḿe kšńeń[‑]ḱev́iń śed́ejat E:VVr (II380) Was für ein eisernes und steinernes Herz bist du! | kšńəńń kə̑rga·ma M:Sel [железная лопата] / eiserner Spaten (mit hölzernem Stiel). | kšni͔ń kočkaŕa E:Mar, kšńiń kočkaŕa E:SŠant [с железными пятками / “Eisenferse”, einer, der eiserne Fersen hat (ein rühmendes Epitheton der tapferen Burschen); vgl. kšni͔-kočkaŕa (oben)]. śese͔[‑]śese͔ uĺit́ ḱev́ijḱeje ćora, kšni͔ń kočkaŕat, ḱev[‑]kasumat, uśkse͔ tapardań kanǯamot E:Mar (2107) Dort und dort sind elf Jünglinge mit Eisenfersen, mit Steinwirbeln, mit drahtumwickelten Kniekehlen. vaj ćora paro sońenze͔ šačnoś, vaj kšńiń kočkaŕa a son ḱev-kasmo E:SŠant (I82) (So) wurde ihr ein trefflicher Sohn geboren, mit eisernen Fersen, mit steinernem Scheitel. | kšńiń ńeŕ E:SŠant ― kšńi-ńäŕ M:P [имеющий железный клюв / “Eisenschnabel”, einer der einen eisernen Schnabel hat]. vaj kodańa valkś kšńiń ńeŕ varaka E:SŠant (I84) Als die eisenschnäblige Krähe sich niederliess.
kšńińńä M:P [подобный железу, железный / dem Eisen eigen, Eisen-]. t́ä v́e·t́t́ kšńi·ńńä tańt́fəts Dieses Wasser schmeckt nach Eisen.
*kšńińće (: kšńińćeś, Nom. Pl. kšńińćńe) [E:Gor Škud] [железный] / eisern, jener, der von Eisen ist.
kšńińä M:P (Dem. zu kšńi) [железка] / Eisen.
kšńińeń E:Gor SŠant [Adj. aus der dem. F. *kšńińe] [железный] / eisern. ramakat́ kšńińeń gŕebuška E:Gor (VII224) Kaufe (mir) einen eisernen Kamm! kšńińeń ṕiŋksne͔ son čav́iźe E:SŠant (I87) Er beschlug sie [die Tonne] mit eisernen Reifen.
kšńinda·ms M:P Kr Mam Temn [становиться железным, твёрдым как железо, железоподобным, превращаться в железо] / zu Eisen werden, sich in Eisen verwandeln, dem Eisen gleich werden, hart wie Eisen werden (steif werden usw.). śä kšńit́ laca [kšńinda·za] M:Kr (Mam) (IV753-4) Er soll hart wie Eisen werden! ḱevks ḱevə̑ndaza, kšńiks kšńindaza! M: Temn (VIII382) Möge er fest wie Stein werden, möge er hart wie Eisen werden!
kšta ~ šta ChrE, kšta E:Mar VVr Kad, šta E:Atr Ba Večk Is, ḱišta· E:Šokša [Šir] ― šta ChrM M:P Ur Jurtk воск / Wachs. son śija·-ṕej t́ejt́e·ŕńe, a ṕeje·śt́ ka·ršo ṕed́a·vśt́ kšta E:VVr (III283) Sie (war) ein Mädchen mit einem Silberzahn, aber sie klebten Wachs über den Zahn. so:lä͔ ḱišta·ks aj so·lan [E:Šir] (II435) Ich werde zu schmelzendem Wachse schmelzen. | šta-ṕetna(ka) E:MdBugur, šta-ṕetmaka ([?] šta-ṕet́maka) E:SŠant капля воска / [Wachs‑]Tropfen. son či-pas v́eĺt́aś ńej lopasonʒo, vaj šta-ṕetnakat son ćućovńenʒe͔ E:MdBugur (V138) Er hatte die Sonne mit seinen Blättern verhüllt, (wie) Wachstropfen sind seine Knospen. vaj šta-ṕetmaka sonze͔ ṕećkazo E:SŠant (I483) (Wie) ein Wachstropfen ist sein Ofen. | šta-ṕet́ńavksḱe E:Večk [капля воска] / Wachstropfen. štat, štat kudonok, šta[‑]ṕet́ńavksḱet́ ṕećkanok (II284) [Wie] Wachs sind unsere Häuser, [wie] Wachstropfen sind unsere Öfen. | kšta-tol E:Mar VVr, kšta-to·l E:Kad Ba, kšta-tol ~ šta-tol E:Večk ― šta-tol M:P свеча / Wachskerze, Licht. vaj šta[‑]tolks pali͔t́ śeĺḿenʒe͔ E:Večk (I111) Wie Kerzen leuchten seine Augen. | kšta-toloń ḱiŕd́ima ~ šta-toloń ḱiŕd́ima E:Mar [род футляра для хранения восковой свечи] / eine Art Futteral, in dem die Wachskerze aufbewahrt wird. | šta·-tol-ṕińǵä E:Kad огарок / Lichtstummel, der übrig bleibt, wenn das Licht beinahe bis zu Ende gebrannt ist, Endchen der niedergebrannten Kerze. | šta-tol-śuŕä M:P [фитиль] / Docht. | kštaso valoms E:Mar [залить воском] / mit Wachs bestreichen (z.B. śeḿe Bürste [? Flachskamm]).
šti͔ńe E:SŠant [Bag MdBugur] (Dem. zu šta) id. vaj rukšnat, rukšnat sonʒo lopanʒo, už mokšnat, mokšnat umaŕńenʒe͔, ćućovńeń kuvalt ḿed́ńeze͔ koĺǵi, loṕińe laŋga šti͔ńeze͔ ozi͔ E:Bag (I33) (Gross wie) flache Hände sind seine Blätter, Fäuste (gross) sind seine Äpfel, die Triebe entlang fliesst sein Honig, auf die Blätter setzt sich sein Wachs. vaj ton čit́ ašt́at ńešḱe-ṕenkaso, šti͔ńet́ ozafńat, jala ḿed́ t́ejat E:MdBugur (V136) Des Tages weilst du im Bienenstock, du mauerst Wachs, du machst immer Honig.
štańa E:Pičel ― štańä M:P (Dem. zu šta) [? пена / ? Schaum (E:Pičel)]; [воск] / Wachs (M:P). laŋga jakajt́ mazi͔ štańandza E:Pičel (VII136) Oben (darin) gärt sein schöner Schaum (Pl.; vgl. fi. veden vaha).
šti͔jams E:Večk [покрываться воском / mit Wachs überzogen werden].
kštajavtoms E:Kad, šti͔jaftoms E:Večk (Kaus. zu *kštajams, šti͔jams) [натереть воском, вощить] / bohnern, wichsen.
1kštams E:Kad ― štams M:Čemb раскрыться / kahl od. leer werden, entblösst od. blossgestellt werden, sich entblössen. modaś štaj M:Čemb [Die Erde wird frei (von Schnee)].
štado E:Mar VVr MKly [?Bug] Večk, kštada E:Kal (Nom. Pl. kštadut), kštada E:Kažl (Gen. kštadᴉ͐ń), štada E:Ba ― štada M:P Čemb Sučk (Gen. M:P štadə̑n) [непокрытый, голый] / unbedeckt, nackt. pŕijom vaĺmat́ńe si͔ń v́eśe štadot E:MKly (VII44) Die Fenster des Annahmehauses (waren) alle unbedeckt. avat́ lapac štada [iĺa·di͔, miŕd́əc] šumu uĺi M:P (IV715) Bleibt die Hechel der Frau leer, wird ihr Mann mit Schulden belastet. | štado mukort [Pl.] [E:?Bug] ― štada mukə̑r M: Temn [кто-то с голым задом / jmd. mit blossem Hintern]. si͔ń štado mukort ćiŕkut tandafńit́ E:?Bug (V66) Sie erschrecken Heugrillen mit entblösstem Hintern. paĺät́ńä ĺact́ štada mukə̑r aĺät́ńeńd́i M:Temn (VIII418) Deine Hemden sind deinen Männern mit nacktem Hintern geblieben. | štado pŕat [E:?Večk] [с непокрытой головой] / barhaupt. son štado pŕat ĺiś Er ging barhaupt hinaus.
štadń M:Sel [(? Part.) ? обнажённый / ? entblösst od. (Adj.) ? голый / ? bloss]. štadń palaš ḱje·sksnza (IV341) Er hat einen blankgezogenen Säbel am Gurt.
štadə̑ńä M:P [Dem. zu štada].
*štadoms E:Kočk ― štadə̑ms M:P Pš Sučk Ur Vert [обнажаться, становиться голым, лысеть] / sich entblössen, nackt werden, kahl werden (= štatoms E:Mar). pando[‑]pŕat štadi͔t́ ‒‒‒ lovńed́e E:Kočk (VII58) Die Berggipfel ‒‒‒ werden frei von Schnee. štadi͔ mə̑kə̑r vaŕańats M: P [Sein Arschloch wird entblösst]. štadi͔st, duganńäj, šama[‑]pakaŕʿńe M:Vert (VIII476) Mögen dir, mein Brüderchen, die Wangenknochen hervorkommen!
štadoń E:Kočk ― štadə̑ń M:P Pš: štadoń pŕat E:Kočk ― štadə̑ń pŕat ~ štadə̑ń pŕäńat M:P [с непокрытой головой] / barhaupt. iĺa jaka, kuĺa, štadoń pŕat E:Kočk (VII60) Geh nicht, Kulja, barhaupt! jakaj štadə̑ń pŕat (od. štadə̑ń pŕäńat) M: P Er geht barhaupt. uĺćä· kvalma pabańäźä štadə̑ń pŕäńat M:Pš (IV385) Auf der Strasse, die Alte, mit unverhülltem Kopf.
štandə̑ms M:P [становиться голым, обнажаться] / bloss, entblösst werden (= štadə̑ms, štatoms).
štatoms E:Mar Večk Kočk Sulli (Pass. zu *štams) [оголиться, обнажиться, освободиться] / sich entblössen, frei werden (die Erde, Abhang im Frühjahr); [исчезнуть / verschwinden]. udumam štatoć E:Mar Meine Schläfrigkeit ist verschwunden. pando[‑]pŕat štati͔t́, bratci͔, lovńed́e E:Večk (II57,61) Die Berggipfel, Brüder, werden frei von Schnee. pando[‑]pŕat štati͔t́ lovne͔d́e E:Sulli (VII78) Die Berghügel werden frei von Schnee.
štatovks E:Večk [проталина, голое место] / schneefreier, kahler Fleck.
*štatokšnoms E:Mar (Frequ. zu štatoms) [обнажаться] / sich entblössen. pando[‑]końäś štatokšnoś (1228) Der Gipfel des Hügels entblösste sich.
*štatnoms E:Mar (Frequ. zu štatoms) [(постепенно) исчезать (сонливость) / (allmählich) verschwinden (Schläfrigkeit)]. sonzo udumazo jala štatni͔ [Seine Schläfrigkeit verschwindet stets (nur) allmählich].
štatovtoms E:Mar (Kaus. zu štatoms) [заставлять оголяться, обнажать, оголять / etw. bloss werden lassen, entblössen, abdecken].
štavt̀oms ChrE, štavtoms E:Mar Surk, štavtomks ~ štaftomks E:VVr, štaftoms E:Atr Kočk, kštaftums E:Kad ― štaftə̑ms ChrM M:P Čemb Sučk Ur (Kaus. zu štams) [оголять, обнажать, снимать покров, открывать] / abdecken, entblössen, enthüllen, öffnen. i štavti͔·źe koše·ĺeśt́ ovto·ś E:VVr (III290) Der Bär öffnete den Korb. vaj štafti͔k, varma, kat́ań kalmonzo E:Kočk (VII66) Entblösse, Wind, Katjas Grab! štavti͔ŋkaja odri͔ńeŋḱ E:Surk [Nehmt euer Leichentuch ab!]. pakaŕs štaftə̑źń ṕiĺgənzn M:Kars (IV242) Er rieb seine Beine bis auf die Knochen.
*štafńəms M:P (Frequ. zu štaftə̑ms) [накрывать, убирать / aufdecken, abdecken]. pami·ŋkasa kormat́ńəń kurə̑k af štafńəsaź, śäŕd́ät́ńä śeĺgə̑ncaź (IV718) Bei den Gedächtnisfeiern werden die Speisen nicht schnell aufgedeckt, (sonst) werden sie von den Vorfahren angespien.
*štaftftə̑ms (: štaftftan, -i͔) M:P (Kaus. zu štaftə̑ms) [заставлять обнажать / entblössen lassen].
2kštams ~ štams ChrE, kštams E:Kad Kal Kažl, štams E:Sob VrKatm Petr ― štams (1. Sg. Präs. M:P štan od. štajan, 3. štaj) ChrM M:P Čemb Sel Temn Jurtk [мыть(ся)] / (sich) waschen. śe ĺiśma·t́ńeńeń v́ä·śe pa·sne͔ ja·ḱit́ ‒‒‒ šta·mo-na·rdamo E:Sob (VII362) An diese Quellen gehen alle Götter ‒‒‒ um sich zu waschen und zu wischen. paŕaś bańaso, štaś[‑]nardaś E:VrKatm (VII116) Sie badete sich in der Sauna, wusch und wischte sich. [kudi͔ńt́] šti͔t́-nardi͔t́ apak t́eńće E:Petr (VIII230) Das Haus wird gewaschen und gereinigt ohne zu kehren. norak, kštatama[‑]nardatama! E:Kažl (2152) Warte, erst müssen wir uns waschen und abtrocknen! sapə̑ńsa štaś od əŕv́äńäś M:Sel Die junge Frau wusch sich (das Gesicht) mit Seife. mon ṕäk šovajä, ćeb́äŕsta štajä M:Temn (VIII342) Ich habe ihn [den Fussboden] sehr gescheuert, gut gewaschen.
štań M:Kr [Mam] Vert вымытый / gewaschen (? enthülst). kemgaftuvsa, štań surə̑-jamkssa [M:Mam] (IV265) Mit zwölf, mit Fuhren von gewaschenen Hirsegraupen. [ĺemzə̑nt] ṕićan štań surə̑ń pačańat M:Vert (VIII438) Ich werde für euch Pfannkuchen aus zermahlener Hirse backen.
kštama E:Kažl ― štama M [мытьё / das Waschen; умывальный, стиральный / aufs Waschen bezüglich, Wasch-]. | ḱäd́əń štama-t́išä M:Čemb Sučk (bot.) [пастушья сумка] / Hirtentäschel (= ḱed́eń šĺamo-t́ikše E:Is, ṕiĺǵiń šĺama-t́ikšä E:Ba, šĺamka E:Večk, šĺamka-t́ikše· E:Atr). | kštama-nardama-v́äd́ E:Kažl помои / Spülicht, Spülwasser.
kštakšnums E:Kad Kal ― štakšńəms M: Jurtk (Frequ. zu kštams, štams) [мыть / waschen].
kšĺams ~ šĺams ML(E), kšĺams [E:MKka], šĺams E:Mar Atr VVr [Gor] Večk Vez (Frequ. zu kštams, štams) [мыть] / waschen. maze͔ ĺićam mon šĺiĺiń E:Mar (1170) Ich wusch mein schönes Gesicht. vaśkamot́ńe[‑]uŕät́ńe čud́i v́ed́ńese͔ śijat šĺit́ E:Mar (1168) Die Brudersfrauen, die Verzärtlerinnen, waschen das Silber in rinnendem Wasser. kolmo ušat [v́äd́ńe] šĺaś E:Gor (VII224) Sie verwusch drei Zuber Wasser. iśt́a šĺit́ gruńań śeĺḿenʒe͔ E:Večk (III104) So wasche die Augen Grunjas! kšĺan valcḱeń rosaso [E:MKka] (III124) Ich wasche mich mit Morgentau.
šĺamo E:Mar [Bug], šĺama E:Ba [мытьё / das Waschen; умывальный, стиральный / aufs Waschen bezüglich, Wasch-], (E:Mar auch:) [посудина, предназначенная для мытья] / Gefäss, das zu waschen ist; рукомойка / Waschbecken. son šĺamonʒojak, sud́ŕamonʒojak jovtńesi͔ [E:Bug] (V352) Er erzählt sein Waschen und Kämmen. śijań šĺamo v́ed́ laŋksot E:Mar (1172) An einem Wasser, wo Silber gewaschen wird. | ḱed́eń šĺamo E:Mar Večk, ḱed́eń šĺama E:Ba рукомойка / Waschbecken (aus Ton, mit vier herausragenden Röhren versehen, durch welche das Wasser bei Veränderung der horizontalen Lage des hängenden Beckens leicht herausströmt). | ḱed́iń šĺamo-t́ikše E:Mar, ḱed́eń šĺamo-t́ikše ~ ḱed́eń šĺamoń t́ikše E:Is [пастушья сумка, сумочник] / Hirtentäschel. | ṕiĺǵeń šĺamo-t́ikše E, ṕiĺǵiń šĺama-t́ikšä E:Ba id. | šĺamo-nardamo-v́ed́ E:Mar [помои] / Spülicht. | šĺamo-v́ed́ E:Mar Večk id.
šĺamka E:Večk Atr [пастушья сумка] / Hirtentäschel (= ḱed́eń šĺamo-t́ikše E:Is, ṕiĺǵeń šĺamo-t́ikše E, ṕiĺǵiń šĺama-t́ikšä E:Ba, ḱäd́əń štama-t́išä M:Čemb Sučk). | šĺamka-t́ikše· E:Atr id.
šĺakšnoms E:Mar Atr MKly Večk NBajt, šĺakšnu·ms E:Ba (Frequ. zu šĺams) [мыть] / waschen. lambamo lovcne͔ ḱiśḱeze͔ šĺakšni͔ź E:MKly (VII22) Ihre Haut wurde mit frischer Milch begossen. eśśe šĺakšno b́eŕań ava čamanʒo E:NBajt (V442) Die schlechte Frau wusch sich nicht das Gesicht.
šĺakšnokšnomks E:VVr (Frequ. zu *šĺakšnomks) [мыться] / sich waschen. śija-v́ed́-pŕaso šĺakšnokšni͔ń (II353) Ich wusch mich mit silbernem, erstgeschöpftem Wasser.
šĺavoms E:Vez (Refl. zu šĺams) [смываться / abgewaschen werden; (мочь) обмываться / gewaschen werden (können)]. i šĺavost i nardavost (III137) (Die Krankheit) soll abgewaschen und weggetrocknet werden. kafto ḱece͔ a šĺav́iĺ ĺićazo (I235) Sie konnte ihr Gesicht nicht mit zwei Händen waschen.
šĺavks E:Večk [помои] / Spülicht, Spülwasser (= šĺamo-v́ed́).
*šńijəms (: šńia·n, šńi) M:P (Frequ. zu štams) [мыть / waschen].
šńikšńəms M:P Sar (Frequ. zu šńijəms) [мыть / waschen]. śeĺḿä-v́ed́ńasə̑n šńikšńəń-narńəkšńəń M:Sar [Mit meinen Tränen wusch (und trocknete) ich mich].
*štavə̑ms M:Sel (Refl.-Pass. zu štams) [(мочь) обмываться / gewaschen werden (können)]. morkšəźä ḱeĺi, [t́ejt́] af štav́i (IV56) Mein Tisch ist breit, du kannst ihn nicht waschen.
*štaftə̑ms (: štaftan, -i͔) M:P (Kaus. zu štams) [заставлять мыть / waschen lassen].
*štafńəms (: štafńan, -i) M:P (Frequ. zu štaftə̑ms).
*štafńəkšńəms (: štafńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu štafńəms).
kšu E:VVr Ba Večk, kšu-kšu! ChrE, kši͔ E:Atr ― kšu M:Sučk возглас для спугивания домашних птиц, также воробьёв] / Ausruf, womit man die Hausvögel, auch Sperlinge, verscheucht. kšu[‑]kšu, alganǯejt́ pańan E:Večk (III167) Husch, husch, ich vertreibe die alganǯej [Krankheitsdämonen]. — [Vgl. tschuw. (P.) kša Ausruf, womit man die zahmen Vögel verscheucht].
kšua·ftums E:Kad [спугивать птиц / mit dem Ausruf kšu-kšu! Vögel verscheuchen].
kšua·fńims E:Kad ― kšafńəms M:Vert (Frequ. zu kšua·ftums, *kšaftə̑ms) [прогонять] / fortscheuchen. d́äd́ac kšafńəsi͔, aĺac pańćəsi͔ M:Vert [Die Mutter will es (ihr Kind, das sich in eine Weihe [kaval] verwandelt hatte) fortscheuchen, der Vater will es wegtreiben].
kšumad́ems E:Mar Atr Kad Večk Is Jeg, kšuma·d́ᴉms ~ kšuma·d́ims E:Ba ― kušma·d́əms M:P Sel, kə̑šma·d́əms M: Čemb Sučk, [?] kšumad́ems M:Jurtk [толкать, дать тычка] / stossen, knuffen (E:Jeg: [einen Schlitten] von hinten stossen), (E:Ba auch:) шигнуть / auf-, wegscheuchen, (M:P Čemb Sel Sučk Jurtk auch:) [вдруг исчезать] / plötzlich verschwinden, (M:P auch:) [заставлять исчезать] / verschwinden lassen.
kšumaĺems E:Mar (Frequ. zu kšumad́ems).
kušḿi·jəms M:P (Frequ.).
? *kušḿi·jkšńəms (: kušḿijkšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kušḿi·jəms).
kšumań E:Mar Večk Is, kšuma·ń E:Kal ― kušma·ń M:P Pš редька / Rettich; (M:P Pš:) хрен / Meerrettich. v́eŕej koḿeĺeze͔ kasi͔. – kšumańiś E:Mar (268) Sein Wurzelende wächst nach oben. – Der Rettig. ańćak ṕeḱeń kandumaś kšumańd́ejak čapamo E:Večk (II308) Allein, die Schwangerschaft ist schärfer als Rettich. ava [ḿeĺga] jakamańäś [ńäŕʿkamazda] śäṕińä, kušma·ńd́əŋǵä šapamńä M:Pš (IV197) Das Nachlaufen hinter [verheirateten] Frauen ist bitterer als Wermut, saurer als Meerrettich. | čapamo kšumań E:NSurk Atr Is, čapa·mo kšu·mań E:Ba горькая редька / Rettich. | kšumań-lopa E:Ba [лист редьки] / Rettichblatt od. ‑kraut. kšumań-lopat́ńä ṕižińit, toń pone͔ńet ašińä (VII418) (Aber) die Rettigblätter sind grün und dein Haar ist weiss. | lambamo kšumań E:NSurk Atr Is, lamba·mo kšu·mań E:Ba [брюква] / Kohl‑, Steckrübe. — Vgl. tschuw. kušman.
kušma·ńńä M:P (Dem.).
kšumańča E:MKly [назв. села] / ein Dorfname. kozo moĺat [kośt́amo? kšumańčaśt́eń v́eĺeśt́eń] (VII46) Wohin gehst du zu Besuch? – In das Dorf Kschumanjtscha.
kšumańofka E:Bag [назв. села] / ein Dorfname. už kšumańofkań kudat́ńe (I280) Aus Kschumanjofka sind die Brautwerber.
kuba·ŕ E:Ba [кубарь (игрушка)] / Holzkugel, ‑ball [Spielzeug]. – ? Türk. — [Russ. куба́рь].
kubə̑škom ~ kubə̑ško·m M:P, gə̑bə̑ško·m M:Sučk [(стоять) на задних ногах, (встать) на задние ноги] / auf den Hinterfüssen (z.B. stehen), auf die Hinterfüsse (z.B. sich stellen) (= dub́i·šḱi M: Čemb). | kubə̑škom śt́ams M:P [встать на дыбы] / sich auf die Hinterfüsse stellen (z.B. Pferd). — ? Russ. дыбом, Dem. дыбышком. — [Vgl. dubušḱi].
kuća E:Mar Kl куча / Haufen, Menge, Gruppe. v́eśi jalganʒo uĺćaso, uĺićaso kućaso E:Kl (I419) Alle ihre Freundinnen sind auf der Strasse, auf der Strasse in einer Gruppe. | navus-kuća od. naźom-kuća E:Mar [навозная куча] / Misthaufen. | ṕeŋǵä-kuća E:Ba [поленница] / Scheiterhaufen. — Russ. куча.
kućä·j M:P [старинное мокш. личное имя] / ein alter moksch. Personenname.
1kućka E:Mar VVr (Gen. -ń) ― koćḱä M: P Kars (Gen. -ń), koćka (FS59)[M] кочка / Rasenhügel, Erdhöcker, Mooshöcker. sońć ḱekšś kućka ekše͔s E:Mar (293) Selbst verbarg er sich hinter einem Tümpel [Erdhöcker]. koćḱä[‑]pŕäńas joraś[‑]jažaś, joraś[‑]jažaś, ṕiza t́ijś M: Kars (IV241) Er verfertigte (selbst das Nest) auf einem Mooshöcker, er verfertigte, er machte das Nest. — Russ. кочка.
kućkav E:Mar VVr (Adj.) ухабистый, неровный (напр. дорога)] / holperig, uneben (z.B. Weg) (E:Mar); [кочковатый, полный комков] / höckerig, voller Erdhöcker, voller Mooshügel (E:VVr).
kučkaŕńiḱ E:VVr [почва, покрытая мшистыми холмами] / mit Mooshügeln bedeckter Boden. kučḱ se͔ŕe·j v́e·cte͔, pokš moŕa·sto, ostrov laŋksto, kaĺi·ń pulo·sto, kučkaŕńiḱ jutksto moń ḱečka·zi͔ń laŋks pokš kal i lamo· kalt (III210-1) Schicke aus dem tiefen Wasser, aus dem grossen Meere, von der Insel, aus dem Weidengestrüpp, zwischen den Mooshöckern hindurch einen grossen Fisch, viele Fische an meine Angel! — [Russ. кочка́рник].
kućkan E:Atr VVr Ba Kad Večk, kučkan E ― kućka·n ~ kućka· M, kućka·n M:P (Gen. kućkə̑n, Nom. Pl. kućka·t́t), kućka·n M:Alk Čemb Sel Sučk, kučka·n M:Jurtk [цапля] / Reiher; орёл / Adler (E(allg.) M:P); [филин] / Uhu (Strix bubo) od. Adlereule (eine grosse gehörnte Eule) (= oću pŕa-korč) (M:Jurtk). juma·ś kućka·nt́ at́äńac M:Kars (IV241) Der Mann des Reihers ist gestorben (davor kommen im Text auch die Wörter šäj-kućka·ta u. kućka·ta vor). | kućka·n-ə̑ŕäś M:P [жена орла] / Frau des Adlers (in einer Fabel). śuk, śuk, [kut́śka·n-ə̑ŕäś], kut́śka·ntsä saj (IV877) Heil, heil, Adlers Frau, dein Adler kommt zurück! | kućka·n-ĺefks M:P [орлёнок] / junger Adler. kut́śka·n-[ĺefksnä pəžəńa·t] (IV856) Die Adlerjungen waren klein. | kućka·n-ṕiza M:P [орлиное гнездо] / Adlerhorst. tumə̑t́ pŕasa [kut́śka·n-ṕiza] (IV856) Im Wipfel der Eiche war ein Adlernest.
kućka·nńä M:P (Dem. zu kućka·n) [орлёнок] / Adler. kućka·n kućka·nńä, ńäŕəc [ańća·k] sanńä. – śäśkś (IV639) Ein Adler, ist (zwar) ein Adler, sein Schnabel ist nur eine Ader. – Die Mücke.
kućka·ta M:Čemb (poet.) = kućka·n. | šäj-kućka·ta M:Čemb <Kars> (poet.) цапля / Reiher. śuduf, śuduf šäj-kućka·taś, škajəń śuduf kućka·taś, [šińək‑]v́eńək avaŕd́i, juma·ś kućka·nt́ at́äńac M:Kars (IV241) Der verfluchte, verfluchte Moor-Reiher, der gottverfluchte Reiher weint Tag und Nacht. Der Mann des Reihers ist gestorben.
kuću·v E:?Kal, kut́u·v E:Kad ― kut́śu ChrM M:P (Gen. M:P ‑və̑ń), kućuk M: Senk ложка / Löffel, Esslöffel. | kuću-ńäŕ [M] [кончик ложки / Löffelspitze]. | śed́i-kuću M:Čemb Sučk [грудина] / Brustbein; [подложечная впадина] / Herzgrube. — Vgl. tat. kašı̊k, tschuw. kažı̊k, alt. kažə̑k (kožik) id.
kućuńä· M:P (Dem. zu kuću) [ложечка] / Löffel. | śed́i-kućuńä (-kućɯńä) M:Sel [подложечная впадина] / Herzgrube.
kuča M:P [группа] / Gruppe. — Russ. куча.
kučka E:SŠant MKka [куча] / Haufen. śḱŕipkaks mori͔t́ moń taradon, kučkas [vačḱit́] ńej E:SŠant (II6) Leg meine Zweige, die wie eine Geige singen, auf einen Haufen! [śiźǵeḿeń śiśem v́e] kučkas [ti͔ń] promodo [v́e] tarkas [E:MKka] (II135) Ihr siebenundsiebzig, (tretet) zu einem Haufen (zusammen), sammelt euch an einer Stelle! — [Russ. кучка].
kučəmĺi·ja E:Nask [поминки во второй троицын день] / eine Gedächtnisfeier für die Verstorbenen (“Katzenjammerfest”) am zweiten Pfingstfeiertage [vgl. jedoch II526: am zweiten Osterfeiertage], an dem ihr am vorigen Tage erworbener Katzenjammer geheilt wird (sieben vom Katzenjammer Geheilte wurden danach auf den Friedhof zurückgeführt). oznə͐·sə͐ź kučəmĺi·jast. t́ečä poᵪḿe·ĺ pokšt́ä·t́ńəńəń[‑baba·t́ńəńəń] (II526) Sie opfern (= begehen) ihr Katzenjammerfest. Heute wird das Katzenjammerfest für die Ahnen begangen.
kučkordoms E:Mar Jeg, kučkordomks E:VVr, kučkordams E:Atr, kučku·rdums ~ kučku·rdᴉms E:Ba, kuč́kurd́i·ms [? ‑u·ms] E:Kad ― kučkəŕd́əms ~ kuč́kəŕd́əms M:P, kučḱəŕd́əms M:Pš Čemb, kučkəŕd́əms M:Sel, kučkə̑ŕd́əms M:Ur Jurtk, kučkəŕd́əms ~ kučkə̑ŕd́əms M:Sučk [толкнуть ногой] / mit dem Fusse stossen (mit einer Bewegung nach vorn, vom Menschen), (M:P Pš Čemb auch:) пнуть [боднуть, пырнуть рогами] / stossen, mit den Hörnern stossen. kafta pə̑ka·t kučḱəŕd́išt́, akša v́ärńat ṕäjäŕd́išt́. – [ḿeĺəńćä] ḱefńä M:P (IV625) Zwei Ochsen stossen sich (aneinander), sie vergiessen weisses Blut. – Die Mühlsteine. — [Vgl. ḱečḱeŕd́ems].
kučkoŕems E:Mar Atr Večk Jeg, kučkoŕemks E:VVr, kučku·ŕims ~ kučku·ŕams E:Ba, kučkuŕi·ms E:Kad ― kuč́kəŕams [? *kučkəŕəms: kučḱeŕa·n, -i] M:P, kučkəŕəms M:Pš Čemb, kuč́kəŕa·ms M:Jurtk (Iter.-Frequ. zu kučkordoms usw.) пинать [ногой] / mit dem Fusse stossen (vorwärts, vom Menschen), (M:P Pš Čemb Jurtk auch:) [бодать рогами] / mit den Hörnern stossen.
*kučkəŕəkšńəms (: kučḱeŕekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kučkəŕəms).
[kučoms] kutšoms ChrE E:Mar Kal Kažl Večk, kučums E:Ba ― kutšəms ChrM M:P Jurtk [послать, отправить] / senden, schicken. aśka kučtan kučovksoks E:Mar (1226) Geh, ich will dich als Sendling schicken! [ḿiń] maze͔ [ḿeĺga] kučtadi͔ź E:Mar (1124) Wir senden dich, um eine Schöne zu holen. mon tońd́et́ tov kučan ḱeskav sarast E:Kal (2137) Ich werde dir dahin einen Sack mit Hühnern schicken. moń kučiḿiḿ mazi͔ damajś tońt́ śt́iŕt́ v́ešiḿe E:Kal (2134) Mich hat der schöne Damaj geschickt, damit ich für ihn um die Hand deiner Tochter werbe. kučiź robo·t́ńiḱt́ śäŕft́umanza E:Kažl (III332) Man schickte den Knecht, sie zum Pissen zu führen. kuča·n iŋksə̑nza M:P Ich schicke (jemanden) ihn zu holen.
kuči M:Kr [рассыльный / Bote; ? слуга / ? Bediente]. af i kučićan, jäŕma śoraj, azi͔ćan M (IV291) Ich bin nicht der, der dich schickt, der dir Erlaubnis gibt, mein Sohn Järjma. mon af kučića·n[‑]azi͔ća·n M:Kr (IV159) Ich bin nicht deine Bediente.
kučoń E:NSurk (Part.) [посланный] / gesandt. | kučoń eŕt́ E:NSurk [посланное проклятие] / Fluch, der aus einem fremden Dorf kommt [“gesandter Fluch”].
kučoft E:Večk Bag Kozl ― kučf M:P [посланный, посланник / gesandt, Gesandter]. pazoń kučoft ašo kaŕćigan E:Bag (I1) Kozl (I4) Der gottgesandte [od.: Der Gesandte Gottes], weisse Falke. ńišḱe[‑]pazoń kučoftozo E:Večk (V42) Der Gesandte des Nischke-pas. ḱista kučfa·t M:P Von wem bist du gesandt worden?
kučfḱä M:Temn Kiš (Dem. zu kučf) [посылка, отправление, поручение, приказ / Senden, Schicken, Auftrag, Befehl]. ə̑ĺi kučfkazt, azfkazt iźeń jakśekšńä? M: Temn (VIII396) Oder habe ich dir etwa nicht Gänge und Aufträge gemacht? af kučfkazə̑st šäŕʿkə̑d́an, af azfkazə̑st šäŕʿkə̑d́an M:Kiš (VIII424) Ich verstehe nicht ihr Schicken, ich verstehe nicht ihr Befehlen.
kučəlks M:P Čemb [посланник] / Gesandter (des Himmelsgottes od. des Kaisers).
kučəm: kučəm-azə̑m-vastă M:Cjatn [слуга, подчинённый] / Diener, Bedienter, Untergebener. | kučəm-vastă M:Kul [id.]. kutšəm-vastə̑ks, azə̑m-vastə̑ks daŕut́ araftə̑ź [Sie stellten Darju zu einer, die man schicken kann, der man heissen kann].
kučt: kučt ḱi E:Mar Večk MKka MKly Bug Vez [“порученная, заданная дорога” / “aufgetragener Weg”, Weg, den man gehen muss, um einen Auftrag auszuführen]. kučt ḱijava si͔ń jaḱit́ E:Mar (I172) Sie wandern die Boten-Strasse entlang [Sie führen einen Botenauftrag aus]. kučt ḱijavan ‒‒‒ a moĺi E:MKka (VII14) Sie geht mir ‒‒‒ nicht den aufgetragenen Weg. puŕǵińe[‑]pazne͔ moĺekšńeś son kučt ḱijava jakamo E:Bug (V88) Sie ging zum Donnergott, um einen Auftrag auszuführen. kučt ḱijava ton jaḱićam E:Večk (V44) Du bist einer, der mir Sachen ausführt (in meinen Angelegenheiten läuft). | kučt ḱijava moĺiška E:Večk Vez [ребёнок, которому уже можно давать поручения] / Kind, das so gross ist, dass man es Sachen zu erledigen senden kann. son kučt ḱijava moĺiška E:Vez (I231) Es ist so gross, dass es einen aufgetragenen Weg gehen kann.
kučokšnoms E:Mar Bug Kozl (Frequ. zu kučoms) [посылать, отправлять] / senden, schicken. [kučokšni͔ḿim] moń [muśḱeḿe] E:Mar (18) Sie sandte mich um zu spülen [um Wäsche zu waschen]. saldat[‑]v́ijńe kučokšnoś son pugačoń kundamo E:Bug (V236) Er sandte ein Kriegsheer Pugatschow zu fangen. iḱeĺej valne͔ ravod́e kučokšnoś E:Kozl (I341) Ravode schickte die Kunde voraus.
kučĺems E:Kočk (Frequ. zu kučoms) [посылать, отправлять, заставлять ходить] / senden, schicken, gehen lassen. a nalḱi uĺićav kat́ušań kučĺiźe (VII64) Sie schickte Katjuscha nicht auf die Spielstrasse.
kučńems E:Mar Kad Večk NSurk, kučńemks E:VVr (Frequ. zu kučoms) [посылать, отправлять] / schicken, senden. vaĺmado vaĺmas ti͔ń kučńiŋḱ E:Mar (1158) Ihr sandtet [sie] von Fenster zu Fenster (nach ihnen) aus. tuvańa ‒‒‒ ašot końovt a kučńit́ E:VVr (II515) Weisse Papiere [= Briefe] werden dort nicht gesendet. kučńit́, kučńit́ ḱize͔-valt E:Večk (II278) Du schicktest und schicktest Sommerbotschaft. kučńit́, kučńit́ ḱize͔va, ḱize͔[‑]valot toń pačkoćt́ E:NSurk (II480) Du schicktest und schicktest im Sommer, deine Sommerworte trafen ein.
kučńevks E:Mar [посланник] / Sendling, Gesandter.
kuč́ńekšne͔ms E:Mar (Frequ. zu kučńems).
*kučśəms (: kuč́śa·n, -i) M:P Atjur (Frequ. zu kučəms) [посылать, отправлять] / senden, schicken. jakuń kučśijᵪ́t́ oću ḱi laŋks razbojńekə̑ks M:Atjur (VIII354) Man will Jaku als Räuber an den Hauptweg fortsenden.
*kučśəvəms (: kučśev́i) M:P (Refl.-Pass. zu kučśəms) [мочь посылаться] / gesandt werden können.
kučəvəms M:P Čemb (Refl.-Pass. zu kučəms) [мочь посылаться] / gesandt werden können. koza kučta·nza, kučuva·t (kučə̑va·t) M:P (IV759) Wohin sie dich sendet, dorthin bist du gesandt. son af kučəmsta daŕa kučəv́i M:Čemb (IV260) Wenn man Darja wegschickte, geht sie nicht [Sie kann nicht geschickt werden].
kučovks E:Mar Večk Sap, kučuvks E:Al ― kučefks M:Sel [посланник] / Sendling, Gesandter (E:Mar Večk Sap Gor); послание, посылка / Sendung (E:Mar); [вертящееся куриное яйцо] / ein von selbst rollendes Hühnerei, das der Hexenmeister in den Hof eines, dem er Schaden zufügen will, senden kann (M: Sel). mon sonze͔ marto kučiń kučovks E:Mar Ich schickte mit ihm eine Sendung. oᵪ kukuška ĺevksḱe, aśka kučtan kučovksoks E:Mar (1226) O, Kuckuck, mein Junge, geh, ich will dich als Sendling schicken! ńišḱe-pazoń t́ejt́eŕze͔, v́eŕe pazoń kučovkszo E:Sap [Tochter des Nischke-pas, Gesandte des Vere-pas].
kučuvksḱe E:Gor Al (Dem. zu kučuvks) [посланничек] / Sendbote. kučuvksḱet́ jaḱit́ sondze͔ ḿäĺgandzo E:Al (VII132) Boten gehen ihm nach.
kučor E:Mar Atr Sob NSurk (Gen. E:Mar ‑i͔ń) ― kuč́er M:P (Abl. -dä) [кучер] / Kutscher. vana ḿińeḱ kučoroś ḱise͔nde͔ moĺi E:NSurk (III309) Nun, unser Kutscher geht ihn holen. — [Russ. кучер].
1kuda ChrE E:Mar Ba Kal StSosni Kut ― kuda· ChrM M:P Alk Sel [сват] / Freiwerber, Brautwerber; [родственный по браку] / der durch Heirat Verwandte, Verschwägerte (ChrE M); [кто-нибудь из родственников мужа или жены] / jmd. von der Sippe des Mannes od. der Frau, der od. die von anderem Geschlecht ist als der od. die Betreffende (M:Alk); [обр. женщины (девушки) к мужчине (или парню) одного возраста] / Anr. der Frau (bes. des Mädchens) für eine gleichaltrige Mannesperson u. umgekehrt (M:P); поезжанин / der am Hochzeitszuge Beteiligte (E:Ba). kudańeń lad́i stoĺ ekše͔s E:Mar (1136) Dem Brautwerber geziemt es auf den Platz hinter dem Tisch (sich zu setzen). uš kudat jaḱit́ [ḿeĺganzo] E:Mar (110) Freier fahren nach ihr. jutḱińese͔ kudat ḱišči͔t́. – tarakatne͔ E:Mar (231) In dem Mittelraume tanzen Werbeleute. – Die Tarakanen (Kakerlaken). svad́baś ašarc, svatne͔[‑]kudat́ńe tuśt́ eś kuduvast E:Kal (2137) Die Hochzeit war vorbei: das Hochzeitsgeleite war auseinandergefahren. ozafńińʒ́e son kudanʒo E:Kut (V328) Sie liess ihre Brautwerber sich [an den Tisch] setzen. | at́ä-kuda· M:P, ät́ä-kuda M:Kr [отец жениха] / Vater des Bräutigams. | ava-kuda· M:P, ava-kuda M:Kr [мать жениха] / Mutter des Bräutigams. | kud-ava E:Mar ― kud-a·va M:Sučk Mam [мать жениха] / Mutter des Bräutigams (= svaᵪa) (E:Mar); [жена свата] / Frau des Brautwerbers (kuda) (M: Sučk). [ḿiń] svaᵪa [ḿeĺga] moĺt́anok, kud(a)[‑]ava [ḿeĺga] tutanok E:Mar (1112) Wir werden nach [zu] der Freiwerberin fahren, wir werden nach der Brautwerberin uns aufmachen. aj, kud[‑]a·va, kud[‑]a·va, para [v́iźkstśä uĺəza] M:Mam (IV529) Brautführerin, Brautführerin, du solltest dich recht schämen! | kud-a·vań ṕäŕaka M:Sučk [пирог, принесённый матерью жениха в подарок в дом невесты] / Pirogge, die die Mutter des Bräutigams als Geschenk ins Brauthaus bringt u. auf den Tisch setzt. | kuda-baba M:Alk [мать невестки] / Mutter der Schwiegertochter. | kuda(ń) ĺiv́t́ića E:Mar [провожатая сватов / Begleiterin der Werbeschar]. | kudań provoži͔ća E:Mar [провожатая сватов] / (eine der) Begleiterin(nen) der Werbeschar. | kudań pŕaka E:NSurk Is [большой свадебный пирог] / eine grosse Pirogge, die zwei Tage vor der Hochzeit im Hause des Bräutigams gebacken wird u. die mitgenommen wird, wenn man sich zum Brauthaus begibt (eine kleinere Pirogge heisst ava-lovso [“Muttermilch”]). | kuda·ń t́išä M:Čemb [? папоротник] / ? Farnkraut. | naŋks(ḱä)-kuda· M:P [молодой родственник мужа, заходящий за молодой женой в дом мужа] / der Junge (ein Verwandter des Mannes, gew. ung. 15jährig), der mit dem Schwiegervater die junge Frau von ihrem Elternhaus, wohin sie nach der Hochzeit zu Besuch gegangen ist (s. pot̀ams: potaftə̑m-ila·), ins Haus des Mannes zurückholt (die junge Frau schenkt ihm dafür ein schönes Tuch). | oću kuda· M:Sučk (= pokš kuda E:VVr Večk). | pokš kuda E:Mar Ba VVr Večk Is [“большой сват”] / “Gross-Brautwerber” (E:Mar: gew. der Vater des Bräutigams; E:VVr Večk: Brautwerber, der mit dem Vater des Bräutigams die erstmalige Brautfahrt (lad́amo) macht u. schon früher inoffiziell um das Mädchen wirbt; E:Ba: aus dem “Hauptwerber” [pokš kuda] wird dann der Hochzeitsmarschall [iḱi·ĺga jaḱi·ća od. uŕi·d́iv́] auf der Hochzeit; E:Is: “Hauptwerber”, gew. der Taufpate des Bräutigams; er führt den Bräutigam in die Kirche, geht aber nicht ins Brauthaus). — Tat. kӫdå.
kudi͔ńe E:Kut (Dem. zu kuda) [сват, сваха / Brautwerber(in)]. dova ardi͔ sońć iḱeĺej, kudi͔ńenʒe͔ si͔ń ḿeĺganʒo (V328) Die Witwe selbst fährt voran, die Brautwerber hinter ihr her.
kudaĺ E:SŠant [женское имя] / ein Frauenname.
kudaĺa [E:?Večk] [старинное (? мужское) имя ребёнка, рождённого во время свадьбы] / ein alter Name [? Männername], der gegeben wurde, wenn das Kind während der Hochzeit geboren wurde.
kuda·lams E:Kažl ― kuda·lams M:Čemb Sel Pimb [сватать(ся)] / (um ein Mädchen) werben (M:Pimb: erstmalig, vorläufig werben; das endgültige Werben [lad́ams] findet vier Tage danach statt; die Eltern der Braut folgen dann der Verwandtschaft des Bräutigams in sein Haus vastə̑ń varǯama [“um die Stätte zu beschauen”], drei Tage darauf findet die Hochzeit, suvad́ba, statt). kə̑da ńi tuś tuga·ńäźä kuda·lama, sojń śäv́əźä tugańäźń uda·lama M:Sel (IV489) Als mein jüngerer Bruder ging um zu werben, hatte mein Bruder Glück. — Kas. kӫdåla.
kudalaštums ~ kuda·laštᴉ͐ms E:Drak ― kuda·laštə̑ms M:Sel [сватать(ся)] / werben (M:Sel: śt́əŕt́ksa um ein Mädchen). kuda·lašti͔ iŋksə̑nza koźä [jäŕḿi·laś] M:Sel (IV81) Der reiche Järmila wirbt um sie. — [Aus einem türk. Refl. ? *kudalaš‑].
2kuda: čeŕ-ku·da E:Atr [волосатик] / Wasserkalb (Gordius aquaticus) (= čeŕ-guj E:Mar Večk, čeŕ-gu E:VVr).
kudad́e E:Večk SŠant [назв. местности] / ein Ortsname; [назв. межи (в песнях)] / Name einer Feldmark (in Liedern). paŕśt́e joftasi͔ź kudad́eń pakśanʒo, paŕśt́e kortavsi͔ź kudad́eń v́iŕenʒe͔ E:Večk (I146) Man sagt, die Feldmark von Kudade sei gut, man spricht, der Wald von Kudade sei gut. ton tujat[‑]moĺat, ańd́amo, kudad́ej, kudad́eń pakśań, ańd́amo, sajeme E:SŠant (I154-5) Du gehst nach Kudade, Andjamo, um die Feldmark von Kudade zu nehmen, Andjamo.
kuda·j (pat́äj) M:P [старинное мокш. мужское имя] / ein alter moksch. Männername.
kudo ChrE E:Mar, kudu E:Hl, kuda [E:?Ba] (Nom. Pl. kudu·t) ― kud ChrM M:Pš [дом, жилая комната] / Haus, Wohnstube, (E:Mar auch:) [ножны] / Scheide. v́eŕet́[‑]alot moń kudom E:Mar (1228) Mein Haus hat zwei Stockwerke. | kudoso E:Mar, kudusu E:Hl, kudusa E:Kal ― kuca M (Iness.) [в доме, дома] / im Hause, zu Hause. [ḿeks], ṕeńeŕva, borzojt́ńi kudusut? E:Hl (182) Warum, Schwägerin, sind die Windhunde zu Hause? kutsa·t-[eĺi śeft́em] ka·ŕ-[at́ä]? M:P (IV856) Bist du zu Hause, Alter mit den Sieb-Bastschuhen? | kudosto E ― kucta M (El.) [от дома, из дому] / vom Hause, aus dem Hause. | kudos E:Mar, kudus E:Kal, kudᴉ͐s E:Kažl ― kuc M (Ill.) [в дом] / ins Haus. kudos vani͔, a poc a sov́i. – ḱeŋkši͔ś E:Mar (239) Es blickt in die Stube, aber hinein tritt es nicht. – Die Tür. kudodo kudos [jakśt́eŕe at́akš ḱŕińd́avt́ńi]. – požari͔ś E:Mar (238) Von Haus zu Haus hüpft ein roter Hahn. – Die Feuersbrunst. kudus tonadi͔ E:Kal Wird zahm [“Gewöhnt sich ans Haus”]. kudus tonaftan E:Kal Ich zähme. tuśt́ eŕama katkań kudᴉ͐s E:Kažl (2151) Sie gingen zusammen in die Stube des Katers, [um da zu leben]. | kudov E:Mar, kudoj E:VVr, kudoŋ E:Atr, kuduv E:Kal, kudu E:Kažl ― kudu M (Lat.) [домой] / nach Hause. pačku·ć kudo·j E:VVr (III268) Er kam nach Hause. | kudova E:Mar, kuduva E:Kal ― kudga· (fast wie kə̑dga·) M:Pš (Prol.) [дома, в родном доме / zu Hause, in Haus u. Hof]. jakaś[‑]pakaś kudova E:Mar (230) Es ging hin und her im Hause. svatne͔[‑]kudat́ńe tuśt́ eś kuduvast E:Kal (2137) Das Hochzeitsgeleite war auseinandergefahren, [jeder nach seinem Hause]. | al-kud M:P Sučk Ur, al-kə̑d M:Pš [яичник] / das Säckchen, in dem sich die Eier der Vögel bilden (M:P); [мошонка] / Hodensack (M:Pš Sučk Ur). | arlań-kud M:Pš кабак (тайное слово) / Schenke (Geheimw.). | aštoń kudo E:Večk, aštᴉ͐ń kuda E:Ba, aštuń kud E:Šokša [тайник, убежище невесты от сватьев] / Versteckplatz der Braut, das Haus von Verwandten, in dem die Braut sich vor den Leuten des Bräutigams versteckt, wenn diese sie zu holen kommen (E:Večk Ba); [прядильная комната / Spinnstube (E:Šokša)]. pokš aštuń kutsa v́eĺi[‑]ṕeśe aj ašśt́ v́et́e [sti͔ŕt́] E:Šokša (VII452) In einem grossen Haus am Dorfende waren fünf Mädchen. | ašt́ə·ń gu·d M:Jurtk посиделки / Stube, in der die Jungen ihre abendlichen Vergnügen abhalten [Spinnstube]. | ava-kudo E:Mar ― avańä-kud M:Sučk маточник / Zelle der Mutterbiene (M:Sučk: die die Mutterbiene selbst macht [vgl. sarks]). | ftalda kud M:P [надворная жилая изба] / “Hinterstube”, Hofstube (deren Fenster auf den Hof gehen; vgl. iŋgəĺd́ä kud [unten]). | id́en (id́əń) kud (ku̥d) M:P [послед] / Nachgeburt (bei Frauen; ḿelks bei Tierweibchen). | iŋǵeĺd́ä kud M:P, iŋgəĺd́ä kud M:Mam [передняя комната (окнами на улицу)] / Vorderstube (deren Fenster auf die Strasse gehen). | jarci͔ń kudo E:NSurk [трактир / Wirtshaus, Haus, wo man isst] (als Par.-Wort zu śiḿiń kudo [Schenke, Haus, wo man trinkt]). | ḱäv́-kuda E:Ba ― ḱev-kud (‑gud) M:P Čemb Temn Sel, ḱev-gə̑d M:Sučk [? станок для ручных жерновов / ? Gestell für die Handsteine (Handmühle)]. | ḱev-kud-ugə̑l M:P, ḱev-gud-ugol M:Pš [угол ручной мельницы] / Handmühlen-Ecke, wo die Handmühle ihren Platz hat (Par.-Wort mə̑rga-ugə̑l [Verschlag-Ecke]). | ḱev-kud-užə M:P Temn, ḱev-kud-uža M:Čemb id. polańac ašči ḱev[‑]gud[‑]užesa M:Temn (VIII296) Seine Gattin steht in der Handmühle-Ecke. | kud-akśalks E:Kal (Lok. kud-akśala, El. kud-akśalsta, Lat. kud-akśalu) [подполье, подвал] / Raum unter der Diele. | kudo-alks E фундамент [дома] / Grundlage, Fundament des Hauses. | kud-alńä M:Sel (Dem.) [место под домом / Raum unter dem Hause]. kud[‑]alńasa sarasḱäńä (IV637) Unter dem Hause habe ich Hühner. | kud-ava E хозяйка / Hausfrau, Wirtin. | kud-azoro ChrE E:Mar Bag Večk SŠant, kud-azor E, kudi͔ń azi͔ri͔ś E:Petr ― kud-a·zə̑r ChrM M:P Pš хозяин дома / Hausherr, Hauswirt. | kud-azor-ava E:?Mar ― kud-a·zə̑r-ava ChrM, kud-azə̑r-a·va M:P хозяйка / Hausfrau, Wirtin. | kudo-boka E:Večk, kudu-bo·ka E:Ba заваленка / eine kleine Erdaufschüttung an der Strassenseite der Dorfhäuser, gew. geglättet, auch mit Rasen belegt, zum Sitzen. | kudoń ćiŕkun E:Večk, kudu·-ćiŕḱi·n ~ kuduń ći·ŕkun E:Ba ― kud-ćiŕkun M:Sučk сверчок / Hausgrille, Heimchen. | kudo-či E(allg.) ― kud-ši M(allg.) [(meist nur eine Wortverbind., deren beide Glieder par. dekliniert werden) родной дом, родная усадьба / Haus und Heim, Haus und Hof]. kadi͔t́ kudot[‑]či͔t́ E:Mar (166) Du verliessest Haus und Heim. sovaś kudos – sovśeś čis E:Vez [Er trat ins Haus (er trat auf den Hof)]. v́et́amak kuduv-čińiv́ (od. ‑čiv́) E:Ba [Bringe mich nach Hause]! koda si͔ŕgakšnoś f́edor kudov[‑]čiv E:Večk (I43) Als Fedor nach Hause aufbrach. pačkəć kuduv-šiv M:Kr [Er kam nach Hause]. navkaźəń ćeb́äŕʿt́ kudə̑nzə̑n[‑]šinzə̑n M:Kr (IV311) Navka hat ein schönes Haus. | kud-ši-azə̑r-ava (kud-ži-azə̑r-ava) M:P [(myth.) владелица, хозяйка родного дома, дух-покровительница местожительства / Herrin über Haus und Hof, Schutzgeist der Wohnstätte] (in Zaubersprüchen). | kudoń-čiń pas E:VVr ― kud-ši-pavas (kud-ži-bavas) M:P Pš Šad, kudə̑ń-ši-pavas M [бог родного дома / Gott des Hauses und des Hofes]. kudoń-čiń pas, ḱeŕiń-šočkoń pas, koŕḿińec E:VVr [Gott des Hauses und des Hofes, Gott der Rinde und der Balken, Ernährer(?in)] (wird auch kudoń ḱiŕd́i [Herrscherin über das Haus] u. ńiĺe užoń pas [Gott der vier Ecken] genannt). kud-ši-pavas koŕməĺəć, jurʿt-azə̑r-ava matuška M:Šad [Gott des Hauses und Heimes, Ernährer(?in), Herrin der Wohnstätte, Mütterchen!] (wird gebetet, wenn man eine neue Wohnung bezieht). | kudoń-čiń purni͔ća E:Mar [добрая хозяйка] / gute Haushälterin. | kudoń-čiń vanomo E:Mar [посещение родственниками невесты дома жениха / der Besuch der Verwandtschaft der Braut im Hause des Bräutigams, den diese unmittelbar nach der endgültigen Werbung zusammen mit den Brautwerbern macht, “das Besehen des Hauses und Hofes”] (= vasta-varǯamo [vastə̑ń varǯama] M). | kudi͔ḱ̀eĺks ~ kude͔ḱ̀eĺks ChrE, kude͔ḱeĺks E:Mar ― kudə̑ŋgəĺ ChrM M:P, ku·diḱi·ĺks M:Prol, kud́ikəĺks M:Jurtk, kudə̑kə·ĺks M:Ur сени / Vorhaus, Vorstube, Vorzimmer. ḿiń v́ed́ paŕśt́e v́eŕǵezi͔ńt́ kavańińeḱ, v́eśe kude͔ḱeĺkse͔ńekak ṕśḱiźiźe E:Mar (2117) Wir haben ja den Wolf gut verpflegt, sogar unser Vorhaus hat er vollgedreckt! | kudi͔ḱeĺe E:Mar Kal Večk ― kudiḱiĺə M: Prol, kudiŋ́ǵəĺä ~ kundi·ŋǵəĺä ~ kud́iǵəĺä ~ kutt́iŋ́ǵəĺä M:Sel (Lok.) [в сенях] / in der Vorstube. kudi͔ḱeĺe ejkakšḱet́ E:Mar (1236) In der Vorstube sind Kinder. ku·diḱiĺə ašši M:Prol [Er ist im Vorhaus]. | kude͔ḱeĺd́e E:Mar (Abl.) [из сеней] / aus, von der Vorstube. raŋǵi kude͔ḱeĺd́e E:Mar (281) Er schreit von der Vorstube hinein. | kude͔ḱeĺej ~ kude͔ḱeĺev ~ kudi͔ḱeĺev E:Mar, kudi͔ḱeĺej E:VVr (Lat.) [в сени] / in die Vorstube. praś kudi͔ḱeĺev E:Mar (1234) Er fiel in die Vorstube. sovat kude͔ḱeĺev E:Mar (2122) Du trittst hinein in die Vorstube. [konań] čačti͔, śeḱeń babuškaś kude͔ḱeĺej jorci͔ E:Mar (2104) Wen sie gebiert, den wirft die Hebamme in die Vorstube. svato·śt́ kudi͔·ḱeĺej sov́i·ńeḱ E:VVr (II328) Wir traten in den Flur des Schwagers. | kudiḱeĺks-ḱeŋkš E [дверь сеней, наружная дверь] / Tür des Vorhauses, Aussentür. | kudo-javamo ~ kudoń javamo E:Mar [топка избы / das Heizen der Stube]. kudo[‑]javams a roboti͔ (260) Während [die Stube] geheizt wird, ist es nicht beschäftigt. | kudoń javamo-škańe E:Mar [во время топки / zur Zeit des Heizens]. | kudu-ju·r E:Kad [родная усадьба] / Haus und Heim. joma·ś si͔nst kudu-ju·rs Sie haben ihr Haus und Heim verloren (wird von Menschen gesagt, die vollständig heruntergekommen sind, so dass sie kein Haus mehr haben). | kud-jurə̑m M:Pš Čemb Sel Sučk (= jurə̑m) [родственник со стороны отца, племянник / männl. Verwandter von Seiten des Vaters, Neffe (falls dieser nicht in demselben Hause wohnt) u. ein noch entfernterer Verwandter, so weit Verwandtschaft gerechnet wird]. kud-ju·rə̑mə̑tska juma·ś M:Pš [Seine (ihre) männliche Verwandtschaft von Seiten des Vaters ist ausgestorben]. soń juma·ś kud-ju·rə̑mə̑cka M:Čemb Ihm ist auch sein Geschlecht ausgestorben. mon kulə̑ń-d́ä·ŕan kud-jurə̑məźä juma·j M:Sučk Sterbe ich, so erlöscht mein kud-jurə̑m (wird gesagt, wenn im Hause kein männliches Familienmitglied mehr am Leben ist). | kudo-jurt E:Mar, kudu-ju·rʿt E:Ba ― kudə̑-ju·rʿta M:Sučk [место (разрушенного) дома] / Platz eines (schon verfallenen) Hauses (E:Mar); “где двор и дом” / Platz des Hauses, Grundstück, Haus und Hof. | kudo-jurt-ava E:Večk MKka, kudo-jurʿt-a·va E:Ba ― kud-jurʿt-ava M:Gor [владычица (дух-покровительница) дома] / Beherrscherin des Hauses (Schutzgeist) (= kudoń ḱiŕd́i E:Kad). kudoń ḱiŕd́i kudo-jurt-ava matuška E:Večk Herrscherin über das Haus, Kudo-jurt-ava, Mütterchen! kud-jurʿt-ava koŕməĺəć M:Gor [Kud-jurt-ava, Ernährerin!]. | kudń kanaŕe·jka M:Sel [(домашняя) канарейка] / [zahmer] Kanarienvogel. | kudo-ḱeŋkš E:Mar ― kud-ḱeŋkš ChrM, kudə̑-ḱeńčks M:Čemb [наружная дверь] / Haustür. | kudu-ḱev́ E:Kad [ручной жёрнов] / Stein der Handmühle. | kudoń ḱiŕd́i E:Mar VVr Večk, kuduń ḱiŕd́i E:Hl [дух-покровитель дома / Schutzgeist des Hauses; домохозяин / Hauswirt]. vaj kudoń ḱiŕd́iś, d́edanok, vaj kudoń pokši͔ś, d́edanok E:Mar (1116) O, Väterchen, du Beherrscher des Hauses, o, Väterchen, du Hausältester! vaj pat́eń kudoń ḱiŕd́ize͔, vaj pat́eń jurtovojeze͔ E:Mar (1114) O, Beherrscher (od. ? Beherrscherin) des Hauses unserer Schwester, o, Hausgeist unserer Schwester! | kud-kəŕʿks M:P, kudə̑-ḱiŕʿks M:Sučk [воробей домовый] / Haussperling. | kudo-końa E:Mar [конёк, щипец] / Dachfirst, Giebeldreieck. koso ṕiśmar [ḿeĺavti͔]? trošań kudo[‑]końaso (1224) Wo grämt sich der Star? Am Dachfirste des Troscha. | kudo-końäń paća E:Mar [рейка конька на крыше / Winddiele, Kranzleiste] (= kuduń pla·tok E:Ba, kudə̑-pa·ćä M:P). | kudo-końaks E:SŠant Ba, kudo-końakš E:Večk MKly [конёк] / Dachfirst (E:Večk MKly Ba); [фронтон дома] / Hausgiebel (E:SŠant). kudo-końaksos poŋgavtan si͔ŕńeń nal E:SŠant (I258) Am Hausgiebel hänge ich einen goldenen Pfeil auf. samkań kudo-końakšsto vačkoć śijań bajaga E:Večk (II213) Vom Dachfirste von Samkas Hause schlug eine silberne Glocke. kozo śańav aško purnakšnoś? śupavoń kudo[‑]końakšos E:MKly (VII4) Wo richtete die Schwalbe das Nest auf? An dem Hausgiebel eines Reichen. | kud-końńä M: Sučk, kə̑d-gońńä· M:MdJurtk [конёк] / Dachfirst. | kudu-kŕi·ška E:Ba ― kud-kŕiška M:P Sučk [крыша дома] / Hausdach (E:Ba M:Sučk); [? стреха] / ? Traufdach (M:P). | kud-kuna M:Kr Katm [? чердак / ? Dachboden]. kud-kunə̑sa kuĺäńä M:Kr [Auf dem ? Dachboden ist eine Taube]. kosa kuĺka·ń ṕizəńanzə̑n? koźä aĺokšət́ kud-kunə̑sə̑t, śupav aĺokšət́ kud-potmarsə̑t M:Katm [Wo hat die Taube ihr Nest? Auf dem ? Dachboden des reichen Aljoksch, auf dem Dachboden des reichen Aljoksch]. | kudo-kunčka E:Mar [середина избы / Mitte der Stube]. kudo[‑]kunčkaso ṕiže͔ fata. – nolgoś (238) Inmitten der Stube ein grünes Tuch. – Der Rotz. | kudu-ku·śt́ima E:Ba ― kud-kućəma·t (‑kə̑ćəma·t) [Pl.] M:P [приставная лестница на крышу] / Leiter, die aufs Dach führt (E:Ba); [шесты в конце дома для предохранения соломенной крыши от ветра] / behauene Stangen am Hausgiebel längs des Dachrandes, die mit Schnüren festgebunden werden u. eine Beschädigung des Strohdaches durch den Wind verhindern sollen (M:P). | kud-laŋgo E крыша / Hausdach (= v́eĺks). | kud-luv M:Pš, kudə̑ń luv M:P Kr Saz [досл.: “число домов” / wörtl.: “Hauszahl”]. kud-lu·vəcḱä juma·ś M:Pš [Sein Haus ist aus der Zahl der Häuser des Dorfes verschwunden] (wird von jdm. gesagt, der kein Haus mehr hat, der es z.B. verkauft hat). moń t́aza juma v́eĺəsta kudə̑ń luvə̑źä [M:?Saz] (IV3) [Möge mein Haus nicht aus der Zahl der Häuser des Dorfes verschwinden!]. | kudo-morga E:Mar NBajt StMokl, kudu-mo·rga E:Ba [место между челом печи и противоположной стеной] / Raum zwischen der Vorderseite des Ofens u. der gegenüberliegenden Wand (E:Mar [?Ba]); [изба / Stube] (= kudo) (E:StMokl); [домашний очаг] / Haus und Heim (E:NBajt). a noldatan kudo-morks E:StMokl (V84) Ich lasse dich nicht ins Haus. | kudu-mu·kᴉ͐r E:Ba ― kud-mə̑kə̑r M:P дверная стена / Türwand (E:Ba); [задняя стена, стена напротив двери] / Hinterwand, in der altert. kud (Stube) die Wand gegenüber der Tür (vgl. ḱeŋkš-śt́ena Türwand) (M: P). | kudoń numolo E:Mar, kudo-numolo E:VVr ― kudə̑ń numə̑l M [кролик] / Kaninchen; [домашний заяц] / zahmer Hase (E:Mar). | kudo-oźas E:Atr Ba Večk [воробей домовый] / Haussperling (= kudə̑-ḱiŕʿks M:Sučk). | kudə̑ń ṕerḿe·č M:P [домашний голубь] / zahme Taube, Haustaube. | kuduń pla·tok E:Ba [тамбур] / Winddiele (= kudo-końäń paća E:Mar). | kudoń pokš E:Mar [старший дома] / Hausältester. | kudo-potmar ChrE E:Mar Atr Večk Is, kudu-po·tmar E:Ba, kudi͔-potmar E:Ork, kudu-potnar E:Kal ― kud-po·tmar M:P, kud-bo·tmar M:Pš Ur, kud-potmar M:Aleks [Katm] Sučk Prol, kə̑d-motma·r M:Jurtk чердак, подволока / Boden (auf dem Hause), Hausboden, Oberboden. | kudo-potmo E:Mar MKly, *kudu-potna E:Šir ― kud-potma M:Kr [внутренность дома] / das Innere des Hauses; (E:Šir:) [полный дом / ein Hausvoll, eine Stube voll]. kudo[‑]potmozo čopuda E:Mar (1216) Das Innere seines Hauses war finster. kudo-potmo ṕešt́azo E:MKly Möge er das Hausinnere füllen! kud-potmə̑sə̑nə̑k M:Kr In unserem Hausinneren, in unserem Hause. | kudo-ṕŕa ChrE E:Mar Večk ― kud-pŕä (kud-bŕä·) M:P Sučk [верхняя часть дома] / der obere Teil des Hauses, Oberboden (ChrE E:Večk); подволока, чердак / Dachboden (E:Mar M:Sučk); [крыша] / Dach (E:Mar M:P). kud[‑]pŕasa kalma[‑]kranč koknaj M:P (IV713) Krächzt auf dem Dachfirst des Hauses ein Rabe. kuca šači, kud[‑]pŕav kuli͔. – kačamś M: P (IV638) Wird im Hause geboren, stirbt auf dem Hausdach. – Der Rauch. | kudu-pŕa-iĺij E:Ba ― kud-pŕä-iĺi M:P переметина / Stange(n) auf dem Strohdach zum Festhalten des Strohes (= matə̑rks M:Sučk). | kud-pŕä(‑bŕä)-olgă M:P [балка, стропило] / Dachbalken, Dachsparren. | kud-bŕä·ńä [M:Mam], kudə̑ń pŕäńä [M:P], kuda-pŕäńä M:Bar (Dem.) [? крыша дома / ? Hausdach; глава дома, хозяин / Haupt des Hauses, Wirt]. pŕasə̑t [vaźńät́śä] kud[‑bŕä·ńät́śä] [M:Mam] (IV607) Die Mütze auf deinem Kopf [wird] dein Hausgiebel [sein]. pratḱäj, fḱäńäĺəń, kudə̑ń pŕäńäĺəń [M:P] (IV389) Ich war, Bruder, das einzige, ich war Herr über den Hof. [fḱäńät́śəń], aĺakaj, [kudə̑ń pŕä·ńät́śəń, ḱińd́i] kadi͔t́, [ḱińd́i nad́ijafti͔t́]? [M:?Pš] (IV592) Dein einziges (Kind), Vater, den (dereinstigen) Wirt deines Hauses, wem hast du ihn überlassen, wem hast du ihn anvertraut? ə̑ŕv́äńakaj, kod́iit́ mońń vaśuźeń, mońń vaśuźeń, f́ḱäńäźeń, kuda[‑]pŕäńäźeń M: Bar (VIII286) Schwiegertochter, wo hast du meinen Vasju hingebracht, meinen Vasju, mein einziges Kind, das Haupt meines Hauses? | kudə̑ń pŕafks M:Pš [старший дома / Hausältester]. t́ata iźǵəĺd́ä, vaj ton, kudə̑ń pŕafks (IV19) Kichere nicht, du, Hausälteste! at́o·kš ṕečkat, kudə̑ń pŕafks kuli͔ M (IV730) Schlachtest du [im Traum] einen Hahn, wird der Herr des Hauses sterben. | kudoń pŕavt E:Mar Sob Bug, kudoń pŕaft E:Večk, kudu·ń pŕaft [E:?Ba] [домохозяин] / Hauswirt, Oberhaupt des Hauses, Hausältester (E:Mar Večk). ńej kudoń ṕŕavti͔ś pokščanok E:Mar (1116) Alterchen, du Oberhaupt des Hauses! śe kudoń pŕavtoś son stoĺńe tarǵi E:Bug (V58) Dessen Oberhaupt richtet einen Festtisch her. araś śumuŕǵeń kudoń pŕavtozo E:Sob (VII286) Sjumurge hat keinen Wirt im Hause. | kud-suv (-zuv) M:Pš: kud-suvə̑tsḱä (‑zuvə̑tsḱä) mašt́ś Sogar sein k.-s. ist zu Ende (wird gesagt, wenn einer ganz allein [ohne Familie] u. ohne Haus und Heim dasteht, also vielleicht eig.: Sogar der Rauch seines Hauses ist weg). | kudə̑n śiĺed́i M:P [сверчок домовый] / Hausgrille, Heimchen. | kudə̑ń štama-t́išä M:Pš [растение для мытья пола и стен] / eine Pflanze, mit der man Fussböden u. Wände wäscht. | kud-t́ogə̑n M:Pš, kud-t́o·kšḱä M:Jurtk [конец конька крыши] / Ende(n) des Dachfirstes. | kud-ugol E:Mar ― kud-ugə̑l M:P [угол дома, избы] / Hausecke, Stubenecke. | kudo-undoks E:Mar [внутренность дома] / das Innere des Hauses. | kud-užă ChrM M:P [угол избы] / Stubenecke. | kud-vani͔ M:P домосед / Stubensitzer, Stubenhocker. | kudo(ń) vanom E = kudoń-čiń vanomo. | kud-vəŕ(?ä) M:P Pš (Gen. -əń) [родня, род, включая и женщин] / Sippe, Geschlecht (= jurə̑m), einschliesslich der Frauen. śä śoŕaś ḿiń kud-v́eŕeŋḱeń, ḿeńd́e·ńek kud-v́eŕ(ä) M: P [Jener Mann ist aus unserer Verwandtschaft, unser Verwandter] (wird von einem ebenso nahen Verwandten wie jurə̑m gesagt). śä avaś śävf ḿiń kud-v́eŕestə̑nə̑k M:P Jene Frau ist aus unserer Sippe genommen (verheiratet) worden. ḿiń kud-vəŕstə̑nə̑k ĺəśfa·t M:Pš Du stammst von unserem Stammhof (aus unserer Sippe). t́at uda, kud-vəŕ rabo·tak M:Pš Schlafe nicht, arbeite fürs Haus! śeḿb́ä rabo·tada kud-vəŕńä M:Pš Arbeitet alle fürs Haus! | ḿekš-avań kudo E:Mar Večk маточник / Zelle der Mutterbiene (= ḿekš-avań kundo E:VVr, ḿekšeń avań ṕize͔ E:Atr). | mona-kudo E:Mar [мошонка] / Hodensack (die Hautfalten)]. | moša-kə̑d M:P id. | nupə̑ń-kud M:Kr [сарай для сохранения мха] / Hütte od. Schuppen zur Aufbewahrung des Mooses. | ṕätna-kud ~ ṕäna-kud M, ṕä(t)na-kud ~ ṕätna-gə̑d M:P, ṕätna-gud M:Pš, ṕätna-gə̑d M:Sučk, ṕäna-kud M:Sel Pimb Ur [печь] / Ofen (s. ṕeńada). | b́ed́ĺe·j-gu·d M:Jurtk улитка с рожком / Schnecke mit Gehäuse. | ṕejeĺ-kudo E:Mar Večk, ṕäiĺ-ku·da E:Ba ― ṕejəĺ-kud M:P Čemb Sučk [ножны] / Messerscheide (vgl. mošna). | ṕeŕńä-kud(ńä·) M:P [проходная будка пчельника] / Hütte zum Bewachen des Bienengartens. | ṕeščeń kudo E:Is [зелёная оболочка, в которой растут орехи] / die grüne Hülle, in der die Nüsse wachsen. | ṕiva·ń ṕid́i·ma-ku·da E:Ba ― ṕiva·-kə̑d M:P ?Kr [пивная, пивоварня] / Brauhaus, Bierbrauerei. | pondo-mukoroń kudo E:Is [паутина] / Spinnennetz, Spinngewebe. | rakań kudo E:Mar Večk ― raka-kud M:P Pš Sučk раковина / Schnecke, Muschel(schale) (gross u. flach) (= rakań kundo E:VVr, raka-kunda· E:Kad Kal). | roštuvań kudo E:Mar ― roštə̑vań gu̥d M:P, roštə̑vań gud M: Pš, roštə̑vań kud M:Kr [рождественская изба для танцев] / Weihnachtsstube, Stube, wo man sich zu Weihnachten zwei Wochen lang versammelte, um zu tanzen. | skotnoj kudo E:Večk, skotnoj ku·da E:Ba [хлев (также для людей)] / Viehhütte (in der zur Winterzeit Kälber, Lämmer u. Schafe gehalten werden; es gibt darin einen Ofen (eine Feuerstätte); auch Menschen wohnen darin). | suks-kudo E:Gor, suks-ku·da E:Ba ― suks-kud M:Sučk [скорлупа улитки] / Gehäuse od. Schale der Schnecke (Muschel) (= raka-kudo) (E:Gor); ? улитка / [Schnecke, ? Muschel] (E:Ba M:Sučk). | suṕŕatka‑kudo ~ suṕŕatkań kudo E:Večk Ba [прядильная комната / Spinnstube, Haus od. Stube, wo sich die Mädchen u. Weiber (an Winterabenden) zum Spinnen u. gemeinschaftlich mit der männl. Dorfjugend zu Gesang u. Tanz versammeln (russ. супрядка)]. | suṕŕatka-kudoń moro [E:?Večk ?Ba] [песня, воспеваемая в прядильной комнате / ein Lied, das man in der Spinnstube zu singen pflegt]. | sur-kudo E:Mar ― sur-kud ~ sur-kə̑d ~ sur-ku̥d M:P, sur-kə̑d M:Pš, sur-gud M:Ur [напёрсток] / Fingerhut. saś tuvo ṕit́eŕste͔, sońć v́eśe ti͔kajeź. – sur[‑]kudoś E:Mar (254) Es ist ein Schwein von Petersburg gekommen, es ist ganz und gar zerstochen. – Der Fingerhut. | svad́ba-kud M:Kr [дом, где справляют свадьбу / Hochzeitshaus]. | śuva-kudo E:Mar Večk Ba ― śəva·-kud ~ śəva·-kə̑d M:P мякинница / Spreukammer, Kaffkammer (= śuva-kardo) (E:Večk Ba M:P); лукошко, где держат мякину / Korb, worin man Spreu aufbewahrt (E:Mar). sońć [t́iŋǵe‑]ṕiŕeška, a t́eńazo śuva[‑]kudoška E:Mar (215) Sie selbst ist von der Grösse einer Tennenumzäunung, ihr Schamglied aber ist von der Grösse eines Spreukorbes. | toro-kudo E:Mar, toro-kuda E:Ba ― torə̑-kud M:Sučk [ножны] / Degenscheide. | troks kudă E:Ba [жилой дом, построенный (?) поперёк улицы] / [?] quer über die Strasse gebautes Wohnhaus. | t́it́äń kudo E:Mar, t́it́ań kudo E:Večk Jeg [отчий дом] / Vaterhaus (Par.-Wort avań kudo Mutterhaus). | uĺićäń kudo E:Mar [изба сельской общины] / Stube der Dorfgemeinde (als Par.-Wort zu zbor-kudo). | vatrakši͔ń kuda E:Kažl ― v́ätrakš-kud M:Čemb, vatrakšə̑ń kud (gud) M:Jurtk раковина / (flache, runde) Muschel(schale), Schnecke(nhäuschen) (= raka-kunda E:Kad). | zbor-kudo E:Mar [комната, изба для сельских сходок] / Volksversammlungsstube. vaj iśak jaḱiń, ańuš, zbor[‑]kudos (126) Ach, Anjuscha, gestern war ich in der Volksversammlungsstube.
kudoška E:Mar [величиной с дом, с избу] / so gross wie ein Haus od. eine Stube. kudoška, kavška, suĺejeze͔ araś. – macti͔ś (239) Gross wie eine Stube, gross wie zwei (Stuben), es hat keinen Schatten. – Die Vorratsgrube.
kudovtomo E:Mar [бездомный] / jmd., der kein Haus hat, ohne Haus ist. kona puti͔ pojiń kudo, śe [ḿeŕeze͔]: kudom araś, śe [ḿeŕeze͔]: kudovtoman (120) Wer ein espenes Haus erbaut, der spreche: Ich habe kein Haus, der spreche: Ich bin ohne Haus. mon a ḱeĺman kudovtomojak (2115) Ich werde auch ohne Haus nicht erfrieren.
kudoń E, kuduń E:Ba ― kudə̑ń M:P, kudń M:Sel (Gen.) домашний / häuslich, Haus- (E); zahm, Haus- [von Vögeln u. anderen Tieren] (M:P).
kudońće E домашний / häuslich, Haus-.
kudi͔ńe E:Mar Hl (Dem. zu kudo) [домик] / Häuschen. araś ńej sovams kudi͔ńet́ E:Mar (1220) Da wirst du kein Haus zum Eintreten haben. v́äĺis kaduvś putuź kudi͔ńim E:Hl (180) Im Dorfe blieb mein erbautes Häuschen. | ḿekšeń avań kudi͔ńe E:Atr маточник / Zelle der Mutterbiene (= ḿekš-avań uŕśḱe E:Is). | v́iŕ-kudi͔ńe E [избушка в лесу] / Waldhütte.
kudi͔ŋǵe E:Kal, kudi͔ŋǵä E:Kažl (Dem. zu kuda) [домик] / Häuschen. moĺśt́[‑]moĺśt́ si͔ń, muśt́ kudi͔ŋǵe E:Kal (2128) [Sie] gingen und gingen, sie fanden ein Häuschen. panda[‑]ṕŕasa kudi͔ŋǵist E:Kal (184) Auf einem Hügelgipfel ist ihr Häuschen.
kudi͔ks‑: kudi͔ks-alks E:VVr [подполье сеней] / Raum unter der Diele des Hausflurs. | kudi͔ks-ṕe E:VVr [место перед крыльцом] / Raum od. Platz vor der Aussentreppe (= kuśt́ima-ṕe). | kudi͔ks-ṕeńe E:VVr (Dem.) id. kudi͔·ks-ṕeńe·zi͔t́ ḿiń si͔·ńeḱ (II328) Wir kamen vor deine Aussentreppe.
kə̑˳dńɛ· ChrM, kudnä· M:P, kudńä· ~ kə̑dńä· M:Pš (Dem. zu kud) [избушка, хижина, футляр] / kleine Stube, Hütte, Futteral, (M:P auch:) [четырёхугольник в пёстрой ткани] / Viereck im bunten (karierten) Tuch (ein solches Tuch wird kudnä·ŋ-kudnäŋ gotf genannt). | kudnä-mastə̑r M:P [пол] / Fussboden (= ḱijaks). | ḿeš-kə̑dńa· M:P, ḿekš-ku·dńä M:Ur [пчелиный сот] / Honigwabe (= čakšḱe E:Mar). | v́iŕ-kudńä· M [избушка в лесу] / Waldhütte.
kud́ŕa ChrE E:Mar VVr SŠant ― kud́ŕɛ· ChrM, kud́ŕä· M:P (Gen. -ń, Nom. Pl. kud́ŕa·t) [локон, кудри] / Locke, Haarlocke; [вышивка] / eine Stickerei oberhalb der eĺźiŕe-Stickerei, (M:P auch:) [свилеватый] / maserig (= kundra·). surksoks [ḿeńče͔ź] kud́ŕanzo E:Mar (1228) Ringförmig ist seine [des Hammels] krause Wolle gebogen. surksḱet́[‑]surksḱet́ sonze͔ ńej kud́ŕanzo E:SŠant (I262) (Wie) Ringlein waren seine Locken. | kud́ŕä·-pŕä-pona M:P [кудрявый] / lockenhaarig, der Lockenhaarige. [ḿišə̑ń] mat́ŕonaś, kud́ŕä·[‑pŕä-ponaś] [M: Kr] (IV118) Mischas Matrjona, die mit Lockenhaar! | kud́ŕä·-šä·jäŕńä [M:P] id. mon šat́šft́an [t́et] śora [kšńi-kot́šḱeŕä ḱev‑]kasma, [ṕeŕf kud́ŕä·-šä·jäŕńä] (IV858) Ich werde dir einen Sohn gebären, der eiserne Fersen, einen steinernen Scheitel, ringsum lockiges Haar hat. | kud́ŕat t́ejems E:Mar [завивать] / kräuseln. — Russ. кудри.
kud́ŕińe E:VVr (Dem. zu kud́ŕa). si͔ŕńe-v́ec navań kud́ŕińeń (II327) Ihr, meine mit Goldwasser gefärbten Locken!
kud́ŕɛ·ńɛ ChrM (Dem. zu kud́ŕɛ·).
kud́ŕav E:Mar Gor Škud Kočk Bug Večk ― kud́ŕaw M:P, kud́ŕau̯ M:Sel, kud́ŕa·v M:Sučk [курчавый] / lockig; [кудрявый] / lockenhaarig; [свилеватый] / maserig; [густолиственный] / laubreich, dichtbelaubt. v́id́e ḱiĺej, uŕakaj, kud́ŕav ḱiĺej E:Mar (116) Eine gerade Birke, Schwägerin, eine laubreiche Birke. vaj kud́ŕav ṕekše͔s v́eška polańt́ [kalḿiźe] E:Mar (152) In der [?] Krone einer dichtbelaubten Linde begrub sie den kleinen Ehemann. v́id́e ḱiĺejńeś, [kud́ŕav] čuvti͔ńeś toń paro polat E:Škud (VII302) Die gerade Birke, der dichtbelaubte Baum, ist deine gute Gattin. ašo ḱiĺejńe, [uŕakaj, kud́ŕav] ḱiĺejńe E:Kočk (VII66) Eine weisse Birke, Schwägerin, eine dichtbelaubte Birke. | kud́ŕav čuvtoń E:Mar [свилеватый] / aus Maserholz gemacht. | kud́ŕa·u̯ bŕä M:Sel [кудрявый / lockenhaarig, der Lockenhaarige]. | kud́ŕav-vad́ŕav E:[Bug] Večk [кудрявый / lockenhaarig]. vaj kud́ŕav[‑]vad́ŕav, toń ćora[‑]t́akaś son uĺi [E:Bug] (V350) Dein Sohn wird ein Lockenhaar sein. šačtak ćora[‑]t́aka, [kud́ŕav-vad́ŕav] uĺeze͔ E:Večk (II129) Du sollst einen Knaben gebären! Er soll lockiges Haar haben!
kud́əŕgə̑də̑ms M:Pš [завиваться, кудрявиться] / sich krausen, lockig werden.
kud́əŕgə̑ftə̑ms M:Pš [завивать] / kräuseln.
*kud́ŕä·jams (: kud́ŕä·jäj) M:Sel [становиться густолиственным, кустистым, растрёпанным] / dichtbelaubt, buschig, struppig werden.
kufə̑ldə̑ms M:P (?Kr) (M:Kr = lažadə̑ms) [тосковать / sich nach etw. sehnen]. v́eĺä ṕäĺi kukə̑ŕd́a·n, śorat́ńəńd́i (ćorat́ńəńd́i) kufə̑ldan [Ich kuckucke nach dem Dorfe hin, ich sehne mich nach den Burschen].
kuga· E:Ba ― kuka· M:Čemb [камыш, тростник, ситник] / Schilf, Simse, Binse (rund, von der Dicke eines Fingers). — Russ. [куга́, кука (< kas. kuɣa, kirg. Radl. koɣa usw.)], ? kas. kakə̑, tschuw. ᵪu̬ᵪə̑.
kuᵪńa E:Mar [кухня] / Küche. — [Russ. кухня].
kuj ~ guj ~ ḱju ~ ḱijov ChrE, guj E:Mar Atr Večk Ba Nask (Gen. E:Mar ‑iń, Nom. Pl. ‑t́), kuj E:Kal Kažl [?Jeg], ku E:VVr, ḱijov E, ḱju E:Is StŠant (Nom. Pl. ‑tne͔), kju E:Kozl NSurk Vez (Gen. E:NSurk ‑voń) ― kuj ChrM M:P Pš Kr Gor Čemb Sel (Nom. Pl. M:P Pš kušt́, M:Kr Gor Sel kuᵪ́t́), guj M:Sučk [змея] / Schlange. karmaś gujiś ĺiśeḿe moŕäńt́ ejste͔ E:Mar (287) Die Schlange fing an, aus dem Meere hervorzukommen. uĺi iśt́amo mastor laŋkso źv́eŕ: konań susḱi, śet́eś a ṕičḱi. – kujiś E:Mar (264) Es gibt ein solches wildes Tier in der Welt: wen es beisst, der genest nicht. – Die Schlange. kuᵪ́ńe uskuma ḱisi͔st tajaskadi͔t́ E:Kal (2136) Die Schlangen auf ihrem Weg sind betäubt. | ašo guj E:Mar Ba [?Gor] белая змея / weisse Schlange [? eine bes. Art]. gujeń ḱiŕd́i ašo guj, gujeń ińazor [E:?Gor] (III117) Herrscher über die Schlangen, weisse Schlange, Schlangenkaiser! | blud́i-kju E:Vez Kozl блудящая [змея] / umherwandernde [? kriechende] Schlange. puvan ‒‒‒ raužo kjuvoń ḱeĺd́e, śormav kjuvoń ḱeĺd́e, blud́i kjuvoń ḱeĺd́e, ṕešks-kjuvoń ḱeĺd́e, ḱiŕgov[‑]pŕa[‑]kjuvoń ḱeĺd́e (III118) Ich heile durch Blasen ‒‒‒ von der Zunge [= vom Biss] der schwarzen Schlange, von der Zunge der bunten Schlange, von der Zunge der umherwandernden Schlange, von der Zunge der Blindschleiche, von der Zunge der Natter. | čej-guj [E:Gor] [болотная змея] / Sumpfschlange. | čeŕ-guj E:Mar Večk, čeŕ-gu·j E:Ba, čeŕ-gu E:VVr, čeŕ-ku·da E:Atr, čeŕ-gi͔·j E:Kad, čeŕ-ḱijov E:SŠant, čeŕ-kju E:Is, šäjäŕ-guj E:Nask [волосатик] / Wasserkalb (= čeŕ-ku·da E:Atr). | ińe guj E:Mar, ińä guj E:Nask, ińe kju E:Kozl SŠant NSurk [большая змея (? дракон)] / grosse Schlange [? Lindwurm]. [parḿiščańt́] ṕŕaso ińe guj, koli͔ guj, [parḿiščańt́] laŋkso ińe guj, ĺiv́t́i guj E:Mar (138) Auf dem Gipfel des dicken Baumes ist eine grosse Schlange, eine verderbliche Schlange, auf dem dicken Baume [ist] eine grosse Schlange, eine fliegende Schlange. ińä guj, pokš (pogž) guj, [ǵigəŕ]-pŕa[‑]gu·j, noru[‑]guj E:Nask (III119) Grosse Schlange, grosse Schlange, Natter, Getreide-Schlange! | ińekuj M:Sel [прострел] / Hexenschuss. | ḱiv́ǵeŕ-pŕa-guj E:Mar, ǵiǵeŕ-ṕŕa-guj E:Gor, ǵiǵer-ṕŕa-kuj [~ ǵigəŕ-pŕa-gu·j] E:Nask, ǵi·ǵiŕ-pŕa·-guj E:Ba, guǵeŕ-ṕŕa-kuj E:Kad, ḱiŕgov-pŕa(-bŕa)-guj E:Večk, ḱiŕgov-pŕa-kju E:Is Jeg Vez ― kujgə̑rə̑š-pŕa-guj M:Sučk уж / Natter, Ringelnatter. | koli͔ guj E:Mar [?Gor], kolä͔ guj E:Nask [жалящая (? ядовитая) змея] / verderbliche Schlange (E:Mar); [вредная змея] / schädliche Schlange [? Giftschlange] (E:?Gor Nask). | guj-kal E:Večk, guj-gal E:Ba, kuj-gal ~ kuj-ga·l E:Kal, ḱjuvń kal E:Is ― kujə̑ń kal (gal) M: P, kujń kal (gal) M:Čemb Sel, gujə̑ń kal M:Sučk Prol вьюн / Bartgrundel, Schmerle (Cobitis); (E:Ba M:P:) [змеевидная рыба] / ein schlangenartiger Fisch. | kjuvoń ḱeĺ E:Vez, gujiń ḱeĺ E:Sarat [змеиный укус / Schlangenbiss (eig.: “Schlangenzunge”)]. puvan kjuvoń norov-ḱeĺd́e, raužo kjuvoń ḱeĺd́e E:Vez (III118) Ich heile durch Blasen von der Getreidezunge der Schlange, von der Zunge der schwarzen Schlange. gujiń ḱeĺd́e korʿtaftuma E:Sarat Zauberspruch gegen Schlangenbiss. | kuj-gə̑rə̑š ChrM M:P, kuj-gə̑rə̑·š M:Jurtk, guj-gə̑rə̑š M: Čemb Kiš (kuj + korə̑š) [домовой, гном] / ein zwerghaftes, zauberhaftes Wesen, das seinem Besitzer fremdes Gut bringt, Heinzelmännchen (entspricht dem fi. para, dem estn. puuk) (M:P: schafft seinem Besitzer alles, was er will, selbst wenn das Gut in einer steinernen Kiste aufbewahrt wird; es wird so geschaffen, dass man drei Monate unter der Diele ein Hühnerei in der Achselhöhle brütet; es hat die Gestalt eines kleinen Kindes od. einer Puppe, ist sichtbar nur seinem Wirte; es muss jede Nacht in Arbeit gehalten werden; wenn es nicht genug Arbeit hat, beginnt es wieder Gut u. Geld von seinem Besitzer zu jdm. anderen zu tragen). moń [uĺišt́] kuj[‑gə̑rə̑žńä, fḱäś] kandi͔ kudu, [ombə̑t́śeś] kandi͔ kutsta. – [śeĺe·kaś] də̑ [kaše·ĺś] [M:P] (IV651) Ich habe (Hab und Gut tragende) Heinzelmännchen, das eine trägt nach Hause, das andere trägt vom Hause fort. – Die Branntweinflasche und der Rucksack. kuj-gə̑rə̑žks aštši M:P Ist wie ein Heinzelmännchen (wird von einem diebischen Menschen gesagt). b́äźijan korʿtafsə̑st, guj[‑]gə̑rə̑žń šamasə̑st M:Kiš (VIII424) Ich verwirre mich mit ihrem Gespräch, mit ihren Zwerggesichtern. | kuj-gə̑rə̑š-pŕa-guj M:Sučk уж / Natter, Ringelnatter [Volksetymologie, s. ḱivǵeŕ: ḱiv́ǵeŕ-pŕa-guj]. | kuń kut́maks E:VVr, guiń ku·tmavks E:Ba, kjuvoń kutmo·vks E:Is ― kujəń kə̑tma·fks M:P Čemb Saz, kujəń gə̑tma·ks M:Ur [змеиная пещера] / Stelle, wo die Schlangen sich für den Winter verstecken, Schlangenhöhle. | guj-laśḱe E:Večk [съедобное растение] / eine essbare Pflanze. | gujiń oj E:Mar [змеиное масло] / Schlangenbutter [als Heilmittel in Märchen]. | gujəń orda M: Sučk [змеиное гнездо / Schlangenhöhle] (= kujəń kə̑tma·fks M:P usw.). | guj-paŋgo E:Gor, guj-pa·ŋga ~ gujiń pa·ŋga E:Ba ― guj-pa·ŋga ~ gujəń paŋga M: Sučk, kujəń pa·ŋga M:Pš шампиньон / Champignon (= navoz-paŋgo) (E:Gor); масляник / Butterpilz (Boletus) (M: Sučk); [гриб, растущий в сыром погребе, навозе и т. д.] / irgendein Pilz, der im feuchten Keller, in Mist usw. wächst (M:Pš). | gujiń počko (bočko) E:Mar, gujeń počko [E:?Večk], kuń počko [E:?VVr], gujiń počka E:Ba, kjuvoń počko E:Is ― kujəń počkə M:P, gujəń počkă M:Sučk коровка (? коровик) / Engelwurz, Brustwurz [коровик = (nach Pawl.) Kuhpilz (Boletus bovinus)] (E:Mar); ужевильник / irgendeine Pflanze (E:Ba Is M:P Sučk). | kumb́ŕa E:Mar Večk, kumbŕa· E:Atr VVr, kumŕa· E:Ba Kad ― kumbŕä· M:P Pš Čemb Sučk (< kujiń ṕŕa “Schlangenkopf”) ужовка / eine Art Muschel. | kumbŕä·n čotkat M:P [ожерелье с ужовками] / Zierband aus aufgezogenen Muschelschalen]. | kumbŕä·-pŕä-t́išä M:Pš (Bars.) ромашка / Kamille, Johannisblume. | kumbŕińe E:Mar (Dem.) id. laŋgovtomo kumb́ŕińan (1174) Ich bin einer geborstenen Muschelschale gleich. | kujəń pula M [змеиный хвост] / Schlangenschwanz. | gujəń pupa·ft E:Nask ― kujəń pupaf M:P, kujń pupaf M:Temn [змеиный укус] / Schlangenbiss. gujəń pupa·ftta puva·ma E:Nask (III119) Heilen durch Blasen von Schlangenbissen. | gujeń pupamo E:Gor, kjuvoń pupamo E:Kozl Vez id. gujeń pupamodo kortaftuma E:Gor (III116), kortaftuma kjuvoń pupamodo E:Kozl (III117), kjuvoń pupamodo E:Vez (III118) Zauberspruch gegen Schlangenbisse. | kujiń śeĺǵä E:Kad, kujńń śeĺǵe E:Kal [змеиная слюна] / Kuckucksspeichel, die speichelartige Flüssigkeit, die auf Grashalmen zu finden ist (= nolga·zń śeĺǵä ~ nolga·zń śivf́ M:Sel). | guj-śeśḱe E:Gor Večk, guj-śe·śḱä E:Ba ― kujəń śäśḱä M:Pš комар / eine grosse Stechmücke(nart). | kui·ń todo·v (dodo·v) E:Kad ― kujəń todu M:Pš, gujəń todu M: Sučk улитка с рожком / Muschel, Schnecke (klein, spiralförmig), Muscheltier mit Häuschen. | kujəń to·duńä M:Ur (Dem.) id. | guj-t́ešt́e (-d́ešt́e) E:Večk, guj-t́ešt́e E:Bag [падающая звезда] / Sternschnuppe, Sternfall. ḿeńeĺc pojavaś guj[‑]t́ešt́e E:Bag (VI128) Am Himmel ist ein Unstern (‘Schlange-Stern’) erschienen. | kuń t́ikše E:VVr, guj-t́ikšä E:Ba [какое-то растение] / eine Pflanze (E:VVr: змейка / Zitter-, Flitter-, Hasengras; E:Ba: дягилёк / Grausilge) (= guj-laśḱe E:Večk). | ĺəft́e·j gu·j (kuj) M:Jurtk черепаха / Schildkröte. | ĺiv́t́i guj E:Mar [летучая змея] / fliegende Schlange. | ĺomks-guj E:Mar ?Gor Ba медяница / Blindschleiche (= ĺomo·ń guj E:Ba). | norov-guj E:Gor, noruv-guj [~ noru-guj] E:Nask [“житная змея” (? ядовитая змея) / wörtl.: “Getreide-Schlange”, ? Giftschlange, s. III118 Anm. 1]. | ńet́ka·z-gujńä· M:Jurtk (Dem.) [ящерица] / Eidechse. | ožo-pŕa-guj E:Mar Gor Večk Is уж / Natter. | pakśa-guj [E:?Gor] [змейка] / Feldschlange. | ṕekše-guj E [wohl irrt. anst. ṕešks-guj] медяница / Blindschleiche. | ṕešks-guj ChrE E:Mar Gor Večk, ṕežgz-gu·j E:Ba, ṕešks-ku E:VVr, ṕešks-kju E:Is Vez, ṕäšks-guj E:Nask ― ṕäšks-kuj M:P Pš, ṕäšks-guj ~ ṕäžgz-guj M:Sučk медник, медница, медяница / Blindschleiche (ChrE E:Mar VVr Gor Ba Večk Is M:P Sučk); уж / Natter (E:Nask); [какая-то жёлтая, небольшая змея (не медница)] / eine gelbe, zieml. kleine Schlange(nart) (nicht Blindschleiche) (M:Pš). | ṕiže guj E:?Gor, ṕižä guj E:Nask [зелёная змея] / grüne Schlange [? eine bes. Art]. | ravžo guj E:Mar, ravžo kju E:Kozl, raužo kju E:Vez ― ravža (ravǯa) kuj M:P, ravǯ́ə kuj M:Pš чёрная змея / Otter, Kreuzotter, Viper (E:Mar M:P Pš). | śeŕä-pŕä-kuj M:P Čemb Sel, śeŕə-ṕŕä-kuj M:Pš уж / Natter (M:P Čemb Sel); медница / Blindschleiche (M:Pš). | śormav guj E:Nask, śormav kju E:Kozl Vez ― śormav kuj M:Pš [“пёстрая змея” (? гадюка обыкновенная)] / “bunte Schlange”, [? Kreuzotter]. | t́ešt́ä-kuj ~ t́äšt́ä-kuj E:Kažl [прострел (? падающая звезда)] / Hexenschuss (Sternschnuppe, ? Sternfall) (vgl. guj-t́ešt́e E:Večk [oben]). | v́äd́-guj E:?Gor [водяная змея] / Wasserschlange. | v́ejkse͔ ṕŕaso guj E:Mar [девятиглавая змея] / neunköpfige Schlange [Drache, Lindwurm]. | v́iŕ-guj E:?Gor [лесная змея] / Waldschlange.
gujńe E:Mar ― kujnä· M:P (Dem. zu guj, kuj) id. | ńet́ka·z-gujńä· M:Jurtk [ящерица] / Eidechse.
kuja ChrE E:Mar Ba, kuja ~ kuja· E:Kad ― kujɛ· ChrM, kujä· M:P Sel (Nom. Pl. kuja·t) [жир, шпик] / Fett, Speck, (E:Kad auch:) [сало] / Talg, (M:P auch:) [жирное мясо] / fettiges Fleisch; [жирный, сальный] / fett, fettig; [полный, толстый] / beleibt, dick. ḱed́[‑]kunčkasom kuja purcos kujavtan. – šče͔ŕeś suŕeńt́ marto E:Mar (235) In meinem Handteller mäste ich ein fettes Schwein. – Die Spindel mit dem Faden. v́eśeḿed́e ḿeźe śeᵪ kuja? – mastori͔ś E:Mar (270) Was ist das Fetteste von allem? – Die Erde. t́eŕńi kuja ĺeḿt́eḿe. – kuśĺäś E:Mar (262) Es schaukelt sich ein fettes, aber schmalzloses Ding. – Der Mehlbrei. maźi (-i͔) laŋgə̑t śelmə̑nzə̑n. kujä· laŋgə̑t käd́ənzə̑n M:Katm (IV73) Seine Augen sehen schön aus, seine Hände sind dick. [ḿiŕd́əń] pabo·j ṕińəń kujä M:P (IV700) Eine Tracht Prügel (von seiten) des Mannes, Hundsfett (d.h.: nichts). | kuja-paŋgo E:Gor Is, kuja-pa·ŋga E:Ba дорогой гриб / “teurer (wertvoller) Pilz” (= bojaroń dorogoj ǵŕip) (E:Gor); маслёнок / Schmalzling, Butterpilz (Boletus luteus) (= gujəń paŋga M:Sučk) (E:Ba Is). | kuja-suks E:Mar Večk [дождевой червь] / Regenwurm. | kuja-śeĺeźeń E:Mar [жирный селезень / eine Pferdekrankheit]. | kujä·-śiv́el M:P [шпик, жир] / Speck, Fett.
kujińe E:Vez (Dem. zu kuja) [? жир / ? Fett; ? жирный / ? fett]. | śed́ej-kujińem E:Mar [милый, дорогой, любимый] / Liebchen, Herzliebchen.
kujäńä [M:P] (Dem. zu kujä·) [жирный, сальный] / fett, fettig.
kujav E:Mar Atr VVr, kuja·v E:Kad [жирный, толстый] / fett, feist (E:Mar: nur von Tieren, vom Menschen kuja).
kujalgadoms E:Mar Večk, ? *kuja·lgadums E:Kažl [полнеть] / fett werden. tokasa, kujalgadi͔; a tokasa, toščalgadi͔. – ce͔vkaś E:Mar (262) Ich rühre es an, es wird fett; ich rühre es nicht an, es wird nicht fett [eig.: es wird mager]. – Die Spule (des Spinnrockens). ä͔ka varǯatadi͔ź, śt́iŕiŋgi͔n[‑]tśori͔ŋgi͔n, kuja·lgadi͔d́ä aj araś E:Kažl (III233) Lasst mal, mein Mädchen und mein Junge, ich sehe nach euch, ob ihr fett geworden seid.
kujalgavtoms E:Mar [откармливать] / fett machen, mästen.
kujamoms E:Mar [толстеть / fett werden].
kujams ChrE E:Mar Gor ― kuja·ms M:P Ur [толстеть, полнеть] / fett, dick werden. sac [kajiḿiź] kujamo E:Mar (1166) Sie setzten mich in den Garten hin, auf dass ich dick werde. ḿeks a kujat E:Mar (242) Warum wirst du nicht fett? moń uĺi uča·ńäźä, sońć šari͔, sońć kujä·j. – kšt́iŕś M (IV650) Ich habe ein Schaf, es dreht sich (und) wird (dabei) fett. – Die Spindel.
kujavtoms E:Mar Bug, kujaftoms E:Sob ― kuja·ftə̑ms M:P (Kaus. zu kujams) [откармливать] / mästen. ḱed́[‑]kunčkasom kuja purcos kujavtan. – šče͔ŕeś suŕeńt́ marto E:Mar (235) In meinem Handteller mäste ich ein fettes Schwein. – Die Spindel mit dem Faden. eś pŕam kujaftan E:Sob (VII328) Ich mache mich dick(er). ḱiśḱest[‑]pukšost si͔ń kujavti͔t́ E:Bug (V518) Sie [Die Bojaren] lassen ihren Bauch und ihre Lenden fett werden. | kujavti͔ alganǯe·j E:Is [толстым делающий демон болезней / fett machendes alganǯej (Krankheitsdämon)].
*kuja·fńəms (: kuja·fńan) M:P (Frequ. zu kuja·ftə̑ms).
*kuja·fńəkšńəms (: kuja·fńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu kuja·fńəms).
kujar ChrE E:Mar ― kuja·r ChrM M:P Sel [огурец] / Gurke. maćej[‑]alška goŕńića, ṕeškśe potmozo lomańd́e. – kujari͔ś E:Mar (242) Ein Zimmer so gross wie ein Gänseei, sein Inneres voll von Menschen. – Die Gurke. | di͔n-kujar (‑gujar) E:Is тыква / Kürbis. | durak-kujar E:Mar Atr VVr Ba Večk ― dura·k-kuja·r M:Sučk id. | kala·da kuja·r M: Jurtk id. | kuja·rks ašči M:P [продолговатый, яйцевидный, овальный] / länglich, eiförmig, oval, “gurkenförmig” (z.B. Stein) ([?] als Präd.). | kuja·r-ko·dor [E] ― kuja·r-kotə̑·r M:Jurtk [стебель огурца] / Gurkenstengel, Gurkenranke, Stiel der Gurke (der Blüte u. der Frucht). | kuja·r-kodrə̑ks M:P, kuja·r-kodə̑rks M:Čemb [стебель огурца] / Stiel der Gurke (der Blüte u. der Frucht) (Gurkenranke = kuja·r-b́ĺet́e·ń) (= kuja·r-ńet́ks M:Sučk). | kuja·r-ńet́ks M: Sučk id. | kujar-ṕiŕe E [огуречное поле / Gurkengarten (? Gemüsegarten), ? Gurkenbeet]. | kuja·r-b́ĺet́e·ń M:Jurtk [стебель огурца] / Gurkenstengel, Gurkenranke. | kukuń ku·jar E:Ba [плод “кукушечьего огурца”] / Frucht der kukuń t́ikšä -Pflanze [“Kuckucksgurke”]. | pokš kujar E:Kad, pokš kujar ~ pokš kuja·r E:Kal тыква / Kürbis. | v́ed́-kujar E:Gor, v́ed́-kujar (‑gujar) E:Večk “водяной огурец” [? касатик] / “Wassergurke” (? Schwertlilie, Iris) (E:Gor); [плод растения v́ed́-kujar-lopa] / Frucht von v́ed́-kujar-lopa (v́ed́-gujar-lopa) (E:Večk). | v́ed́-kujar-lopa E:Večk [какое-то водное растение] / eine Wasserpflanze; ? водяной огурец, лопушиный огурец, лопушник / [? Schwertlilie (Iris)], Seerose, Wasserrose (Nymphaea). — Tat. kə̑jar.
kuja·rnä M:P (Dem. zu kuja·r) id.
1kujä E:Ba (= kuŕä M:P Čemb) [складный / stattlich, wohlgestaltet (M:P); сильный, коренастый, плотный / kräftig, untersetzt, gedrungen, nicht gross (M:Čemb)]. — [Vgl. kuja].
kujmaka E:Mar, kujmak E:Kažl, kajmaka E:Petr, kajma·ka E:Večk, kajva·k E ― kujma·k M:P дрочёна / kleiner Kuchen aus Hirse, Eiern, Milch (E:Mar); [пирог, помазанный яйцом] / Kuchen, mit Ei bestrichen (E:Večk); пшённые блинчики / kleine Fladen aus Hirse (E:Kažl); ватрушка / [Quark-, Käsekuchen] (E:Petr); [ржаной блин] / Fladen, aus Roggen, kleiner als pač́a (M:P). maśińćasta [t́ejńekšne͔śt́] “kajmakat” (v́iška pačalkśit́) E:Petr (VIII158) In der Butterwoche pflegte man Quarkpiroggen (kleine Pfannkuchen) zu bereiten. — Tat. kajmak (TLM, Nr. 57).
kujma·kəńä M:P (Dem. zu kujma·k).
kujḿe E:Mar Atr Sob Kad Večk, kujḿe· E:Is, kujḿä E:Nask, kujḿä· E:Ba (Nom. Pl. kujmu·t) ― kujmä ~ kujḿe ~ kujvä̆ M:P, kujv́ä̆ M:Pš Čemb, kujḿä M:Mam Sučk, kujmə M:Prol, kujḿä· M:Ur (Nom. Pl. kujḿət), kujmə̑· ~ kujma· M:Jurtk (Nom. Pl. kujmə̑·t) короб, корзина из лубка / grosse Schachtel, grosser Korb aus Lindenbast (E:Ba [M:?Ur]: [почти в сажень длиной, продолговатый, закруглённый в углах] / beinahe klafterlang, länglich, an den Ecken abgerundet; E:Mar Večk M:P: [прошитый] / genäht; E:Večk Ba M:P [?Ur]: [для хранения муки] / zum Aufbewahren Mehl, Korn); (E:Sob: veralt., gew. pargo). | ŕäps-kujḿä M:Katm [корзина (для) репы] / Rübenkorb, ein Korb Rüben. | surə̑-kujḿä M:Katm [корзина (для) проса] / Hirsekorb, ein Korb Hirsekörner. — Tat. kӫ̈jmä Wagendecke, Wölbung (vgl. Wagenkorb).
kujvəńä· M:P (Nom. Pl. kujvəńa·t), kujməńä M (Dem. zu kujv́ä, kujḿä) [корзинка (дов. маленькая, из древесной коры)] / Korb (zieml. klein, immer aus Baumrinde).
*kujvəńä·ńä (: kujv́eńä·ńä) M:P (Dem. zu kujvəńä·).
kujmuškadoms E:VVr ― kujvə̑škə̑də̑ms M:Pš Čemb, kujmə̑škadə̑ms M:Prol скоробиться / sich krümmen, sich werfen, schief werden (M:Čemb: [напр. лопата] / z.B. Spaten).
kujt́əḱ M:Pš [плохой, бедный, жалкий, достойный сожаления / schlecht, arm, elend, erbärmlich]. kujt́əkst(a) e·ŕäj Er lebt arm od. elend od. erbärmlich (wird von einem sehr armen Menschen gesagt).
1kuka·ms M:Tamb Sel [приставать, прилипать] / an od. auf etw. hängenbleiben (etw., was hinaufgeworfen wird).
kuka·ftə̑ms M:Sel (Kaus. zu kuka·ms) [метнуть вверх, подбросить] / hinaufschleudern, hinaufwerfen, hochwerfen.
kuka·fńəms M:Sel (Frequ. zu kuka·ftə̑ms) [бросать, метать вверх] / (wiederholt) etw. hinaufwerfen; [махать, подбрасывать вверх] / aufwärts schwenken, schwingen (z.B. die Mutter das Kind auf ihren Armen).
kukaŕu·kama: kukaŕu·kama-dolga M:Čemb [одно из длинных хвостовых перьев петуха / “Singfeder”, eine von den langen Schwanzfedern des Hahnes] (= v́ižni͔ tolga E:Večk, ḱiḱiŕa·ma-to·lga E:Ba, kukəŕa·ma-tolga M:P Čemb, kukəŕd́a·ma-tolga M:Sučk). — [Vgl. russ. кукаре́кать].
kuḱeŕams E:Večk Kad [кричать кукареку] / krähen. — [Vgl. kuk̀o: kukoŕd́ems].
kukə̑ŕa·ms M:P [Pš] Čemb Sučk (Iter.) id. sarazś kukə̑ŕä·j, śä kuca kuli͔ uĺi M:P (IV712) Wenn die Henne kräht, wird im Hause jemand sterben.
kukəŕa·ma M:Pš [одно из длинных хвостовых перьев петуха / “Singfeder”, eine von den langen Schwanzfedern des Hahnes]. | kukə̑ŕa·ma-tolga M:P, kukəŕa·ma-dolga M:Čemb id.
kukə̑ŕa·kšńəms M:P [Sučk ?Čemb] (Frequ. zu kukə̑ŕa·ms) [кричать кукареку] / krähen (Hahn).
1kukəŕd́ams M:Jurtk [кувыркнуться] / einmal Purzelbaum schlagen, einen Purzelbaum machen.
kukəŕa·ms M:Jurtk (Frequ.) [кувыркаться] / Purzelbäume schlagen.
kukə̑ŕəńd́ams M:Jurtk [кувыркнуться] / einmal Purzelbaum schlagen, einen Purzelbaum machen.
kukə̑ŕəńd́akšńəms M:Jurtk (Frequ.) [кувыркаться] / Purzelbäume schlagen (= kukə̑ŕams).
kukla E:Mar Večk Ba, kukula E:Is ― kukla· M:Pš Sučk Jurtk, kukĺa· [? kukla·] ~ kukə̑l M:P [кукла] / Puppe. kukə̑lka, kukə̑lka, kukə̑l pajar-alaša [M:Mam] (IV440) Püppchen, Püppchen, du puppengleiches Bojaren-Pferd! — Russ. кукла.
kukli͔ńe E:VVr (Dem. zu kukla). kuvaka se͔ĺńet́ ḱišt́i kukli͔ńem ĺed́ńekšne͔ś (II339) Lange Fasern hat meine tanzende Puppe geschnitten.
kukuĺńe E:VVr [Dem. zu *kukuĺ, ? kukula]. vaĺma-laŋgoń kukuĺńem (II381) Meine Puppe am Fenster.
kukla·ńä M:P Pš (Dem. zu kukla·). stame·dnajəń kukla·ńä [M:P] (IV452) (Sie ist wie) eine Puppe aus Stamet. mon ĺišńəĺəń od śt́əŕńä·t́ńəń ‒‒‒ pajarə̑ńd́i kuklańaks M:Pš (IV199) Ich brachte die jungen Mädchen heraus ‒‒‒ wie Puppen für Bojaren.
kukə̑lka M:P [куколка / Püppchen]. kukə̑lka kukə̑lka, kukə̑l pajar-alaša (IV440) Püppchen, Püppchen, du puppengleiches Bojaren-Pferd! — [Russ. куколка].
kuk̀o ~ kuk̀ov ChrE, kuko E:Mar Kočk (Gen. -ń), kuko ~ kuku· E:Atr (best. Nom. kuku·ś), kuka E:Ba (Nom. Pl. kuku·t, best. Nom. kukuś), kukov E:Večk (Nom. Pl. kukoft ~ kukut), kukov E:Kozl (best. Nom. kukuś), kuku E:MKly Kažl SŠant, *kuku(?v) E:Gor (Nom. Pl. kukut ~ kukuft), *kukuv E:Sob (Nom. Pl. ‑t), *kuku E:Škud Gol StZach (Transl. ‑ks) ― kuk̀u ChrM, kuku M:P Vert Čemb Sučk (Gen. M:P ‑və̑ń, Transl. ‑ks, Nom. Pl. ‑ft) [кукушка] / Kuckuck. pasto·mo ku·ko kuko·rdi͔ E:Atr (II499) [Da] ruft ein unglücklicher Kuckuck. tundoń kukov ćećań muiźe E:Večk (II32) (Da) fand ein Frühlingskuckuck die Blume. čokšńe pozda kukoft kukordi͔t́ E:Večk (II10) Spät abends rufen die Kuckucke. uš kosi͔ńeń, braci͔, kukut kukurdi͔t́ E:Večk (II61) Wo, Brüder, rufen die Kuckucke? vaj pŕa[‑]ṕese͔nʒe͔ kukov kukordi͔ E:Kozl (I270) Ihm zu Häupten ruft ein Kuckuck. vaj kukuś uĺi t́iŕiń avazo E:Kozl (I270) Der Kuckuck ist seine liebe Mutter. pajstomo kuku eź sakšnok E:MKly (VII36) Der arme Kuckuck war nicht angekommen. tundoń kukot ‒‒‒ kukordi͔t́ E:Kočk (VII58) Die Frühlingskuckucke rufen. kukut kukurdi͔t́ E:Gor (VII174) Die Kuckucke rufen. vaj ćokuft, kukuft si͔nst purnakšni͔ź E:Gor (VII226) Nachtigallen und Kuckucke sammelten sie. ṕičce͔ńt́ kukuvt kukurdi͔t́ E:Sob (VII308) Im Kiefernwald rufen die Kuckucke. tundoń kukuks mazi͔ ćokovks a mon kukurdan E:StZach (VII154) Ich rufe (und singe) wie der Frühlingskuckuck, wie die schöne Nachtigall. vaj v́äjḱeń kučik kukuks E:Škud (VII262) Sende das eine (Junge) als Kuckuck. va·lćḱiń ku·kuks kuku·kśńan E:Gol (VII414) Ich rufe wie ein Morgenkuckuck. ĺemft́əḿä šabaś kukuks araj M:P [Ein ungetauft (gestorbenes) Kind verwandelt sich in einen Kuckuck] [vgl. IV711]. onctə̑n t́ijev́śt́ kud-kučkaznə̑k kolma kukuft M:Atjur (VIII356) In meinem Traum waren mitten in unserer Stube drei Kuckucke. | kuku-bašmak E:Bag [“кукушечий башмак” (растение)] / “Kuckucksschuh”, eine Pflanze, die Blüte schuhförmig (= kukuškań kota E:Večk). | kukuń kotat (Pl.) E:Gor (bot.) кукушкины башмачки / “Kuckucksschuhe” [? Frauenschuh, Marienschuh (Cypripedium)]. | kukuń ku·jar E:Ba [плод “кукушечьего огурца”] / Frucht der kukuń t́ikšä -Pflanze, “Kuckucksgurke”. | kuku-lokšă (-lo·kšă) M:Sar [какое-то растение / “Kuckuckspeitsche”, eine Pflanze] (= ḱena M:Pš). | kuku-lopa M:P (bot.) [какое-то растение / eine Pflanze] (= kośḱäĺ-t́išä M:Sar); s. lop̀a: kuku-lopa. | kuku-lopa-t́išä M:P [ландыш майский] / Maiglöckchen, Maiblume (Convallaria majalis). | kukov-ĺevks(ḱe) E:Večk [кукушонок] / Kuckuckjunges, junger Kuckuck. | kukuń poŋks E:Ba [“кукушечьи брюки” (соцветие растения) / “Kuckuckshose”], Blüte der kukuń t́ikšä -Pflanze. | kukuń t́ikše E, kukuń t́ikšä E:Ba [какое-то растение, дрёма (на нём растут огурчики)] / irgendeine Pflanze, “Kuckucksblume” (daran wachsen kleine “Gurken”, darum heisst die Frucht kukuń ku·jar [“Kuckucksgurke”], die Blüte heisst kukuń poŋks [“Kuckuckshose”]) (E:Ba).
kuḱińe E:MKly (Dem. zu kuku) id.
kukovńe E:Večk, kukuvńe E:Gor ― kukuńä· M:P Kr Saz Sel Pičep (Dem. zu kukov, kukuv, kuku) id. kuz[‑]čuftońt́ pŕaso, avakaj, kukovńe E:Večk (II74) Im Wipfel des Fichtenbaumes, Mutter, (sass) ein Kuckuck. kukuvńet́ńeń maŕinźe E:Gor (VII228) Er nahm die Kuckucke wahr. [tunda·ń] kukuńa·ks mon kukśa·n M:Kr [= Saz] (IV483) Ich rufe wie ein Frühlingskuckuck. kukuńä·ś kuka·j, ḱeluńäś ĺuka·j [M:Sel] (IV336) Der Kuckuck ruft, die Birke weht. kolmi͔ćet́ ĺemńac soń kukuńä M:Pičep (VIII266) Der Name des dritten ist Kuckuck.
kuku [M:Kr] [ку-ку! (подраж. кукованию кукушки) / kuckuck! (den Ruf des Kuckucks nachahmendes Wort)]. “kuku, kuku, [t́śora ḿäs juksta·majt́]?” (IV887) “Kuck, kuck, junger Mann, wie hast du mich vergessen?”.
kə̑k̀a·ms ChrM, kuka·ms M:P Čemb Sel Sučk куковать / kuckuck rufen. [t́śeŕkav] kŕozt pŕas [valkś śt́iŕś] kukuks, i karmaś kuka·ma [M:Kr] (IV887) Auf dem Kreuze der Kirche liess sich das Mädchen als Kuckuck nieder und begann zu rufen. kukuńä·ś kuka·j, ḱeluńäś ĺuka·j [M:Sel] (IV336) Der Kuckuck ruft, die Birke weht.
kukoŕd́ems E:Mar, kukordoms E:Atr Večk Gor Sob Kočk StZach Kozl Sulli SŠant, kokordoms E:Ba ― kukə̑ŕd́əms M:P, kukə̑rdə̑ms M:Ins Kuld Vert, kukə̑ŕd́a·ms ~ kukəŕd́a·ms M:Sučk куковать / kuckucken, kuckuck rufen (= kuku·kśńᴉms E:Ba, kukuvamks E:VVr) (E:Mar Atr Gor Sob Kočk StZach Večk Kozl SŠant Sulli M:P Ins Kuld Vert); [пускать трель (соловей) / trillern, schlagen (von der Nachtigall) (E:Ba)]; [? кричать кукареку] / [?] krähen (E); [запеть (петух)] / [auf]krähen (Hahn) (M:Sučk). ińe kuko kukoŕd́i E:Mar (229) Ein grosser Kuckuck kuckuckt. vaj kukušḱińeś, kuva jaḱi, kukurdi͔ E:Mar (168) Der Kuckuck, wo er auch sich bewegt, kuckuckt er. pasto·mo ku·ko kuko·rdi͔ E:Atr (II499) [Da] ruft ein unglücklicher Kuckuck. kukut kukurdi͔t́ E:Gor (VII174) Die Kuckucke rufen. ṕičce͔ńt́ kukuvt kukurdi͔t́ E:Sob (VII308) Im Kiefernwald rufen die Kuckucke. tundoń kukot ‒‒‒ kukordi͔t́ E:Kočk Sulli (VII58) Die Frühlingskuckucke rufen. tundoń kukuks, mazi͔ ćokovks a mon kukurdan E:StZach (VII154) Ich rufe (und singe) wie der Frühlingskuckuck, wie die schöne Nachtigall. čokšńe pozda kukoft kukordi͔t́ E:Večk (II10) Spät abends rufen die Kuckucke. vaj pŕa[‑]ṕese͔nʒe͔ kukov kukordi͔ E:Kozl (I270) Ihm zu Häupten ruft ein Kuckuck. kukuška laco, uk avakaj, kukurdi͔t́ E:SŠant (I462) Wie der Kuckuck, Mutter, rufen sie. ćokoft ćokorde͔t́, kuš ćokorde͔t́, kuš kokorde͔t́, äś morost more͔t́ E:Ba (VII434) Die Nachtigallen singen, sie singen bald froh, bald traurig, sie singen ihre eigenen Lieder. tunda·ń kukuńa·ks kukə̑rdi͔ M:Kuld Er ruft wie ein Frühlingskuckuck. kolmə̑ćä maŕĺɯńasa tunda·ń kuku kukə̑rdi͔ M:Vert (IV342) Auf dem dritten Apfelbaum ruft der Frühlingskuckuck.
kukəŕd́a·ma‑: kukəŕd́a·ma-tolga M:Sučk [одно из длинных хвостовых перьев петуха / “Singfeder”, eine von den langen Schwanzfedern des Hahnes] (= v́ižńi tolga E:Večk, ḱiḱiŕa·ma-to·lga E:Ba, kukəŕa·ma M:Pš, kukəŕa·ma-tolga M:P Čemb, kukaŕu·kama-dolga M:Čemb).
kukoŕkšńems ~ kukoŕkšne͔ms E:Mar, kukoŕkšne͔ms E (Frequ. zu kukoŕd́ems, ? kukordoms) [куковать] / kuckucken, (mehrmals od. wiederholt) kuckuck rufen.
kukorctoms E:Večk NSurk (Kaus. zu kukordoms) [оплакивать как кукушка / wie ein Kuckuck klagen]. valne͔tńe satost ‒‒‒ oĺaks-čińem kukorctoms E:Večk (II468) Die Worte sollen hinreichen, ‒‒‒ über meine Freiheit zu klagen wie ein Kuckuck.
kukurgadoms E:Mar, kukorgadoms E:Večk [прокуковать] / (einmal) kuckuck rufen, zu kuckucken anfangen. v́iŕ ṕeĺejd́ak kukušḱińe kukurgać E:Mar (170) Auch gegen den Wald hin kuckuckt[e] der Kuckuck.
kuku·kstams E:Ba Večk ― kuku·kstams M: Sučk (Mom.) [прокуковать] / (einmal) kuckuck rufen (= kuka·kstə̑ms M:Pš).
kuka·kstə̑ms M:Pš (Mom.) [прокуковать] / (einmal) kuckuck rufen (= kuku·kstams E:Ba Večk M:Sučk).
kukukśńᴉms ~ kuku·kśńᴉms ~ kuku·kśńims E:Ba Gol, kuku·kśńims E:Večk ― kuku·kśńims M:Sučk (Iter.) [куковать] / kuckucken, (wiederholt) kuckuck rufen. čo·kšńeń ćo·kovks ćoko·rdan, va·lćḱiń ku·kuks kuku·kśńan E:Gol (VII414) Ich singe wie eine Abendnachtigall, ich rufe wie ein Morgenkuckuck.
kukśəms M:P Kr Saz Čemb (Frequ. zu kuka·ms) [куковать] / kuckucken, mehrmals, wiederholt kuckuck rufen. [tunda·ń] kukuńa·ks mon kukśa·n M:Kr <Saz> (IV483) Ich rufe wie ein Frühlingskuckuck. kadi͔t́ ‒‒‒ tunda·ń kukuńa·ks, aĺakaj, [kukśeḿä] [M:?P] (IV593) [Du hast ihn,] Vater, als Frühlingskuckuck zurückgelassen, um zu rufen.
*kukśəkšńəms (: kukśekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kukśəms).
kuka·źəvəms M:?P (Inch. zu kuka·ms) [закуковать / zu kuckucken anfangen].
kukoĺ E:Mar (Gen. -iń) [куколь полевой] / Ackerrade (Githago segetum Desf.). v́e posudaso ńiĺeŋǵeḿeń ojt́. – kukoĺiś (268) In éinem Gefäss vierzig Öle. – Die Ackerrade. | kargə̑ń kukə̑l M:P [дикий горох] / wilde Erbse (kleiner als die kultivierte Erbse) (= kargə̑ń snav). — [Russ. куколь].
kukoš E:Mar (Gen. kukoži͔ń, Prol. kukožga), kukuš E:Večk, kūkuš E:Ba ― kukə̑š M:Sučk кукиш / Zeigefinger [der vorgestreckte Zeigefinger, Feige (zum Spott)]. — Russ. кукиш.
kukošḱe E:Mar (Dem.).
kukškadoms E:Mar, kukškadmoks E:VVr, kukška·d́ims ~ kukškad́ᴉms E:Ba, kokškadᴉ͐ms E:Kažl, kokuškadums E:Kal ― kokškə̑də̑ms M:Čemb Sel, kokškə̑də̑ms ~ kukškə̑də̑ms M:Ur, kukə̑škə̑də̑ms ~ kukə̑škadə̑ms M:Sučk, kopškə̑də̑ms M:P, kokškə̑də̑ms ~ kopškə̑də̑ms M:Pš присесть, притаиться / sich krümmen, sich niederhocken (z.B. Hase, wenn er bang ist, Vogel, Mensch); [рухнуть, свалиться, скорчиться, свернуться в клубок] / sich zusammenkauern, sich niederkauern (um nicht gesehen zu werden), sich ducken (auch vorwärts, vgl. lańd́ams); [садиться, скрываться] / sich niedersetzen, sich verbergen, sich verstecken (E:Mar Ba Kal Kažl M:P Pš Čemb Sel Sučk Ur); [посетить мимоходом, сходить осматривать, заглянуть] / jdn. im Vorbeigehen besuchen, bei jdm. vorbeischauen (= kušta·d́əms M:Pš) (E:VVr).
kukə̑škə̑tkšńəms M:Sučk, kopškə̑tkšńəms M: P (Iter.).
kukškajems E:Mar, kukškajemks E:VVr, kukška·ims E:Ba (Frequ.) [приседать на корточки, корчиться] / sich zusammenkauern, sich niederhocken (um nicht gesehen zu werden) (E:Mar Ba); [мимоходом посещать, ходить осматривать, заглядывать] / jdn. im Vorbeigehen besuchen, bei jdm. vorbeischauen (E:VVr).
kukšon ~ kuvšin E:Mar, kukšiń E:VVr, kukšin E:Večk, kukši·n E:Ba, kukši·ń E:Kažl ― kukšən M:P Sučk, kukši·n M: Sel Jurtk кувшин / Krug, Gefäss, eine Art tönerne Kanne mit Handgriff, Krug (aus Ton), [bauchiges Gefäss mit Griff u. Schnabel]. vaj ṕižeń kukšin kulumań ḱece͔nʒe͔ E:Večk (I133) Einen ehernen Krug hat der Tod in der Hand. [kajäś] kukšents tustt M:Mam (IV891) Er warf in einen Krug Hefe. makśś taŋga pŕämudri͔ v́əśəĺi·saś kafta bražńi kukši·tt M:Sel (IV817) Die allweise Vaselisa gab (ihm) noch zwei Maischkrüge. — Russ. кувши́н.
kukšəńńä· M:P (Dem.).
kukuĺd́ams (kuku·ĺd́ams) E:Ba ― kukə̑ĺd́a·ms M:Sučk Ur Jurtk (Mom.) [кувыркнуться] / [einmal] Purzelbaum schlagen, einen Purzelbaum machen.
kukuĺkšńims E:Ba ― kukə̑ĺkšńəms M:Ur (Frequ.) [кувыркаться] / Purzelbäume schlagen.
kuku·ĺams E:Ba ― kukə̑ĺams ~ kukə̑ĺa·ms M:Sučk, kukə̑ĺams [M:Ur ?Jurtk] (Iter.) id.
kuku·rka M:Jurtk [шишка (сосны, ели)] / Zapfen, Apfel (der Kiefer, der Fichte). — [Vgl. koko·ška]. — [? Russ. коку́рка].
kukuŕgadoms E:Mar Večk Is, kukuŕgadmoks E:VVr, koki͔ŕgadums E:Kad ― kukə̑ŕgə̑də̑ms ~ kukə̑·ŕgə̑də̑ms M:Ur, kukə̑·ŕgə̑də̑ms M:Jurtk [корчиться, согнуть спину] / sich krümmen, seinen Rücken krümmen (= kokə̑ĺgə̑də̑ms M:P, kopə̑ŕgə̑də̑ms M:Pš) (E:Mar Kad Večk Is M:Ur Jurtk); съёжиться / sich zusammenziehen (z.B. Huhn) (E:VVr). | kukuŕgadoź E:Mar [сгорбившись] / gekrümmt.
? kukuŕakšnoms E:Jeg ? коверкать / ? verbiegen, ? krümmen.
kukuška E:Mar SŠant [кукушка] / Kuckuck. ńej uśḱeŕejńe kukuškań andi͔źe E:Mar (168) Die Bachstelze ernährte den Kuckuck. | kukuškań kota E:Večk [какое-то растение (соцветие имеет форму обуви), ? венерин башмачок] / irgendeine Pflanze, “Kuckucksschuh” (die Blüte schuhförmig) [? Frauenschuh (Cypripedium)]. | kukuška-ĺevksḱe E:Mar (Dem.) [кукушонок / Kuckuckjunges]. — [Russ. куку́шка]. — [Vgl. kuk̀o].
kukušḱińe E:Mar VVr (Dem. zu kukuška) id. vaj kukušḱińeś, kuva jaḱi, kukurdi͔ E:Mar (168) Der Kuckuck, wo er auch sich bewegt, kuckuckt er.
kukuvamks E:VVr [куковать] / kuckucken, kuckuck rufen (= kukukśńᴉms E:Ba, kukordoms E:Večk). — [Russ. кукова́ть].
kulaga E:Mar [кулага] / säuerlicher Mehlbrei (wird während der Fastenzeit gegessen). botaj ej laŋks ṕśḱiźeś. – kulagaś (227) Botaj hat auf dem Eise Durchfall gehabt. – Der Mehlbrei. — Russ. кула́га.
kula·gańä M (Dem.) [саламата] / eine Speise. ḱiǵä· jotaj avańä, ḱäcə̑nza kula·gańä. – šaba marʿt(a) avaś (IV631) Den Weg entlang geht eine Frau mit einer Kulagaspeise in der Hand. – Die Mutter mit einem Kinde.
kulak E:Mar ― kula·k M:Čemb Sel, klok M:P [кулак] / Faust. šät soń laŋgə̑zə̑nza [veŕǵä·t́ś] kloksa [M:P] (IV765) Er hat sie vielleicht auch mit Fäusten angefallen. — Russ. кула́к.
kulakḱe E:Mar (Dem.) id.
kulakška E:Sob ― klokška M:P [размером с кулак] / so gross wie eine Faust. ku·lakškat, mo·kšnaškat ko·muĺa ši·škanzo E:Sob (VII364) Gross wie Fäuste sind die Hopfenzapfen. soń klokškas [pajget́śt́ śeĺmə̑nzə̑n] [M:Mam] (IV9) Ihre Augen schwollen gross wie Fäuste.
klokə̑ńä M:P (Dem.).
kula·ćka E:Atr [кулак] / Faust. — [Russ. кулачо́к; кула́чка].
kulcun E:Večk Is [плесень] / Schimmel.
kulcə̑·nf M:Ur id.
kufcə̑ńəjaf M:Prol id.
kulsuńijams E:Is, kunsuĺijams (: kunsuĺian) E:[Jeg], kunsuĺijamks E:VVr ― kə̑fcəńəja·ms M:Sučk, kufcə̑ńəja·ms M:Prol, kulcə̑ni͔·jams M:Ur, kufsə̑·ńijams M:Jurtk плесневеть, заплесневеть / schimmeln, verschimmeln (E:Jeg M:Prol Ur Jurtk); [плесневеть, портиться] / schimmlig werden, verderben (E:VVr M:Sučk; E:VVr: [молоко, слабое пиво] / Milch, Dünnbier; M:Sučk: z.B. der Brei, wenn er stehen bleibt u. hart wird). — [Vgl. kuncu·lums (unten)].
kuncu·lums E:Ba плеснеть / schimmeln, verschimmeln, schimmlig werden.
kuldor E:Večk [подраж. стуку] / Geklapper nachahmendes Wort. kuldor-kaldor paŕet́ (II280) Dein Kleiderkasten klingt hohl.
kuldordoms E:Mar Atr, guldordoms (: guldurdan) ~ kuldordoms E:Atr, guldordoms E:Kozl Jeg, guldordomks E:VVr, kuldu·rdums E:Ba ― kuldə̑rdə̑ms ~ kə̑ldə̑rdə̑ms M:P, kuldə̑rdə̑ms M:Pš Sučk Ur, guldə̑rdə̑ms M:Čemb ворковать / girren, gurren, rucksen (Taube; E:Atr VVr: od. Birkhahn) (E:Mar Atr VVr Ba Jeg M:P Pš Čemb Sučk Ur), (M:P auch:) [хрипеть, трещать] / röcheln, schnarren (dem Gurgeln gleich, z.B. die Kehle eines Sterbenden, auch überh. beim Gurgeln); [бурчать (живот)] / knurren (Magen). śed́ej[‑]grut́ce͔nʒe͔ guĺka guldordi͔ E:Kozl (I270) Auf seinem Herzen gurrt eine Taube. ṕekəźä kə̑ldə̑rdi͔ M:P Mein Magen knurrt. — Vgl. tat. (Budag.) guldurdamak клюхтать (индейский петух).
kuldə̑·rka M:Ur [? дикий голубь] / ? Holztaube, Hohltaube.
kuldurgadoms ~ kuldorgadoms E:Mar, kuldurgadoms E:Ba [начать ворковать (голубь)] / zu gurren anfangen (Taube). kov kuldurgać[‑]kaldurgać? v́eĺe ṕeĺev kuldurgać E:Mar (1232) Wohinaus girrte sie? Sie girrte nach dem Dorfe hin.
kə̑ldu·rkstə̑ms M:P (Mom.) [(раз) ворковать] / (einmal) girren, gurren, rucksen.
kə̑ldu·rksńəms M:P (Iter. zu kə̑ldu·rkstə̑ms) [ворковать] / girren, gurren, rucksen.
kə̑ldə̑rftə̑ms M:P, galdə̑rftə̑ms M:Sučk [полоскать] / gurgeln.
kə̑ldə̑rfńəms M:P (Frequ. zu kə̑ldə̑rftə̑ms) id.
*kə̑ldə̑rfńəkšńəms (: kə̑ldə̑rfńekšńa·n) M:P (Frequ. zu kə̑ldə̑rfńəms).
*kə̑ldə̑rtftə̑ms (: kə̑ldə̑rtfta·n) M:P (zweifaches Fakt.) [заставлять, велеть полоскать] / gurgeln lassen, heissen (z.B. ein Arzt).
kulo E:StDemk Bug Večk Bag Vez, kula E:Petr ― kula (St. kulə̑-) M:P Pš Mam Sp Sel Temn Prol умерший / tot; труп / Verstorbener, Leiche. kaśkas kulonza kaiź E:StDemk (VII172) Seine Leiche warfen sie in den Raum unter der Diele. śejak uĺńeś kulo katkań końd́amo E:Bug (V484) Auch der seinige war wie eine tote Katze. vaj kulo ĺića t́e učaĺań saiźe E:Bug (V300) Totenblässe kam auf Utschaljas Gesicht. ińe pando laŋkso kulo lomańeń lovažat E:Večk Auf einem grossen Hügel gibt es Gebeine von verstorbenen Menschen. paŕak saś sońenʒe͔ kulosto E:Vez (III71) [Vielleicht ist] (die Krankheit) von einem Verstorbenen [gekommen]. ćora[‑]t́akaś eŕav́e ‒‒‒ kula se͔ŕeń kalḿićaks E:Petr (VIII204) Ein Sohn soll der sein, ‒‒‒ der Verstorbene begräbt. t́ɯžä· oš, akš(a) oš, esə̑nz(a) eŕäj kula pa·jar. – alś i lefkśś M (IV683) Eine gelbe Stadt, eine weisse Stadt, darin wohnt ein toter Bojar. – Das Ei und das Küchlein. usipa·ĺnav [putśt́] kula lomań M:Mam (IV890) Ein gestorbener Mensch wurde in die Kapelle gebracht. t́azk maca kulə̑ćəń M:Pš (IV437) Ich lege deine Leiche hierher. kulə̑nts kadə̑źä [ot́śu] kanda vakss M:Sel (IV110) Er liess ihre Leiche neben einem grossen umgestürzten Baum. soń kulə̑ks azə̑nćt́ t́eŕäń aĺäńanc M:Temn (VIII278) Man erzählte, sein lieber Vater sei gestorben. kula ṕiĺgə̑zə̑n anə̑klajt́ M:Temn (VIII396) Mach sie fertig meinem Leichnam an die Füsse! ma·d́an ḱit́ la·ŋks, ku·lə̑ks t́i·jsa pŕäźəń M:Prol (IV836) Ich lege mich auf den Weg und stelle mich tot! [t́iś] taga kulə̑ks [M:Mam] (IV845) Er tat wieder, als ob er tot wäre. | *əŕv́ä·ń kulă M:Sel [вдовец] / Witwer. | kula-ćatkă M:Sel уголь без огня / “tote” (erloschene) Kohle. | ṕińä-kulă M:Sel [падаль собаки] / Hundsaas. | *kuloń ṕiŋǵe E:Večk [время лежания трупа на возвышении] / Zeit, die die Leiche im Hause aufgebahrt ist. možot saś kuloń ṕiŋkste͔ Vielleicht ist [die Krankheit] zu der Zeit gekommen, als die Leiche in der Stube lag. | kulo-put́ ChrE E:Bug NBajt [путь смерти / Todesweg]. kulo[‑]put́et́ uĺeze͔! E:Bug (V108) Möge dich der Teufel holen (‘Der Todesweg werde dir zuteil’)! | kula-si͔və̑ĺ M:Sučk [падаль] / Aas, Luder. | kul-uča·ń śeĺḿä(‑ńet́ks) M:Sučk [голубика] / Rauschbeere (Rauschbeerstrauch). | kulă-v́ed́ M:Sel [смертельная вода] / Todeswasser (in Märchen). | kulə̑-v́iźks [M:Mam] [“смертельный стыд”] / “Todesschande”. kulə̑[‑v́iźkstśä uĺeza] (IV530) Du solltest dich tot schämen! moĺʿt́ada [aĺi] af, kulə̑[‑v́iźksḱä·źeń v́iźd́eḿä] (IV548) Kommt ihr oder nicht die Todesschande mit mir zu erleiden? | kulosto E:Bag (Adv.) [мёртво] / tot. kuli͔t́[‑]d́eŕaj kulosto, eŕat[‑]d́eŕaj živojste͔, ńeik ḿińek śuk[‑]pŕanok! (VI130) Ob du ganz verstorben bist, oder ob du (noch) am Leben bist, siehe unsere Verbeugungen!
kulə̑ńä M:Sel Temn (Dem. zu kulă) [труп] / Leiche. maźi kulə̑ńa·ts t́ija·ks kučka·sa [M:Sel] (IV264) Ihre schöne Leiche (lag) mitten auf der Diele. oᵪaj, sońć ašči ṕäĺes kulə̑ńä M:Temn (VIII322) Ach, (dann) ist sie schon (vor Arbeit) halbtot.
kuloms ChrE E:Mar Kal Večk Jeg, kulu·ms E:?Ba, *kulə̑ms E:Nask ― kulə̑ms ChrM M:P Pš Sp Sel [умирать] / sterben, (E:Mar auch:) [получить эпилептический припадок] / einen epileptischen Anfall haben (die F. des Prät. werden aus dem frequ. Verb kulokšnoms gebildet: kulokšnoś Er hatte einen epileptischen Anfall). kona·ta kulə̑ś pakśa·s E:Nask (II522) Wer auf dem Felde gestorben ist. kulə̑ś vača ṕäkt́ä E:Nask (II523) Er ist vor Hunger gestorben. mońᵪ́t́iḿiń si͔ń kuli͔t́ vačuda E:Kal (2130) Ohne mich werden sie des Hungers sterben. t́ät́ši kulə̑mda vandi͔ kulə̑k M:P Lieber als heute stirb morgen! koza pə̑tə̑ma·ń [aĺäźä], eza kə̑lə̑ma· juma·ma [M:Mam] (IV880) Wohin mein Vater mich bestimmt hat, da soll ich sterben, da soll ich umkommen. | v́inas kuloms E:Večk [умирать от водки] / am Branntwein sterben.
kuli͔ ChrE E:Mar Atr VVr Petr Kal Večk Kozl ― kuli͔ M:P Sučk [умерший, покойный] / tot, Gestorbener, Verstorbener; [труп] / Leiche. vaj ton iĺak jakavto kuli͔ lomań mastorga! E:Mar (1176) O, lass sie nicht der Toten Reiche (d.h. die Gottesäcker) besuchen! kuli͔ks uĺat, pari͔jakaj, sodatan E:Atr (II44) (Dann) weiss ich von dir, ob du sterben wirst, Schwägerin. eŕźa·-v́era·ń kuli͔·t́ńe E:VVr (III156) Ihr Verstorbenen ersänischen Glaubens! v́eśe ńe v́eĺet́ńe [kalmśiśt́] kuli͔st v́e kalma azi͔rc E:Petr (VIII72) Alle diese Dörfer haben ihre Toten auf ein und demselben Friedhof begraben. karguś šašś boks i t́ijiv́ś kuli͔ks E:Kal (2143) Der Kranich ging beiseite und stellte sich tot. ton v́eśi kuli͔ laŋkso pokšat E:Večk Du bist Oberhaupt aller Verstorbenen. śiśem ijet kuli͔ maro čovoŕaź uĺńiń E:Kozl [Ich bin sieben Jahre unter den Toten (unter die Toten gemischt) gewesen] (sagte eine Zauberin namens ivaša-baba in Koslowka). śä kuca kuli͔ uĺi M:P (IV712) In dem Hause wird jemand sterben [eig.: wird eine Leiche sein]. matś ḱit́ laŋks i t́iś kuli͔·ks M:Sučk (IV840) Er legte sich auf den Weg und stellte sich tot. | əŕvä·ń kuli͔ M:P [вдовец] / Witwer. | kuli͔ń-eŕiń saft (zaft) E:Večk, kuli͔ń-eŕiń savt E:NSurk [умопомешательство от покойника] / eine von einem Verstorbenen gekommene Krankheit, die den Verstand verwirrt (E:Večk); wenn die Frau zu spät kommt, um die Leiche zu waschen u. zu kleiden, od. wenn sie diese ihre Arbeit schlecht macht, bekommt sie, wenn jmd. sie deswegen tadelt, kuli͔ń-eŕiń savt, d.h.: sie erkrankt selbst od. ihr sterben Kinder od. sie wird unfruchtbar; ebenso, wenn in der Gedächtnisfeier des Verstorbenen jmd. getadelt wird (E:NSurk). | kuli͔ń pora E:Petr [“время умерших” после шести недель / “Zeit der Verstorbenen”, die Zeit von sechs Wochen nach dem Todesfall, während der die Verstorbenen im Hause verweilen]. kuli͔ń porasta (kota ńed́ĺas) ḱijakst a [t́eńćńet́] (VIII248) Während der “Totenzeit” (die bis zum Sechswochen-Gedächtnisfest andauert) wird der Fussboden nicht gekehrt. | kuli͔ń tarka [E] [место лежания трупа] / Stelle, wo der Leichnam lag.
kuli͔ća E:Mar VVr Af Večk [умерший, труп (после погребения)] / Toter, Verstorbener (nachdem er begraben worden ist, davor ulov) (E:Večk); [покойный, покойник (до погребения)] / Toter, Gestorbener (nur vor dem Begräbnis) (E:Mar). v́inado kuli͔t́śäńt́ kuvalt saś E:Mar Er ist wegen des am Branntwein Verstorbenen gekommen. eŕźań v́erań kuli͔ćat E:VVr (III157) (Ihr), Verstorbene ersänischen Glaubens! paŕak uĺi v́inado kuli͔ćaŋk E:Af (III159) Vielleicht habt ihr (unter euch) am Branntwein Gestorbene.
kuloń E:Mar [мёртвый] / tot. kavto ĺeĺam vaśkamom mon kučovĺiń ‒‒‒ kuloń numoloń purnamo (1194) Meine zwei Brüder, meine Verzärtler hätte ich gesandt, ‒‒‒ um tote Hasen zu sammeln.
kuloź E:Mar [умерший, покойный (после погребения)] / Gestorbener, Verstorbener (nachdem er begraben worden ist).
kulov E:Mar [покойный, труп] / Verstorbener, Leichnam. — [Vgl. kulə̑f M (unten)].
kulə̑f [M:Mam] [умерший, покойный] / Toter, Verstorbener. moń uĺišt́ akańä, šifńəń javśəsi͔ńä, kulə̑fńəń af. – śäśkś M (IV650) Ich habe [ältere] Schwestern, sie beweinen Lebende, Verstorbene aber nicht. – Die Mücke. lazksńəńd́i vaĺmat kadə̑ndi͔št́ kulə̑fńəńd́i vanə̑ndə̑ms M (IV725) In den Särgen lässt man Fenster zurück, damit die Toten hinausschauen können. [kuĺi] af kulʿtsə̑ntsa·mak kulə̑f uĺat [M:Mam] (IV880) Gehorchest du mir nicht, so wirst du sterben.
kulomo E:Jeg, kulomo ~ kuluma E:Mar, kuluma E:Petr Bug Bugur ― kulə̑ma· M:P (Gen. -ń) смерть / Tod, Sterben; [смертельный] / tödlich, Todes-. ḿeźe kulomodo ḿejĺe jakst́eŕgadi͔? – rakaś E:Mar (242) Was ist es, das nach dem Tode rot wird? – Der Krebs. ravžo kulomońeń alstamak! E:Mar (1180) Sage mich dem schwarzen Tode zu! pazi͔ńt́ ejste͔ v́iši͔ńe, ińazorońt́ ejste͔ pokš. – kulumaś E:Mar (249) Geringer als Gott, grösser als der Kaiser. – Der Tod. ḿeźeń robotamoś ṕeḱ staka? – kulumaś E:Mar (243) Was für eine Arbeit ist die schwerste? – Das Sterben. kulumat-eŕamut potafti͔t́ E:Petr (VIII230) Der Tod wird weggetrieben. kulumajak son a kuli͔, ṕičkamojak a ṕičḱi E:Bug (V130) Er stirbt nicht gerade, aber wird auch nicht gesund. vaj kulumańgak gŕešnoj učaĺa a kuli͔, son ṕičkamońgak pajstomo kaka a ṕičḱi E:Bugur (V300) Die arme Utschalja stirbt nicht des Todes, (aber) das unglückliche Kind erholt sich auch nicht richtig. [kadə̑majt́] komadə̑ń kulə̑mu [M: Mam] (IV44) Du hast mich zurückgelassen, dass ich hinfalle und sterbe. | kol-kulomo E:VVr, kol-kuluma E:Bug [жалкая, злая смерть] / schlimmer Tod. koda· sajsa· uŕi·ńem kol-kulo·moń vaĺǵejeśt́, kol-joma·moń šuḿi·ńeśt́ E:VVr (II342-3) Wie kann ich, meine Schwägerin, wie bei dem schlimmen Tode singen, wie bei dem schlimmen Sterben klagen? kol[‑]kuluma muinʒat! E:Bug (V504) Möge dich ein böser Tod finden! | kulomo-či E:Mar [день смерти] / Sterbetag, Todestag. | kulə̑m-eŕam-ṕäĺʿt́ M:Sel [смертный наряд] / Leichengewand, das schon im voraus verfertigt wird. | kulə̑mă-kuĺä M:P [известие о смерти] / Todesbotschaft. | kulumo-orma E:Atr [смертельная болезнь] / tödliche Krankheit. | kuluma-t́ikše͔ E:Mar, kuluma-t́ikše E:SŠant [ядовитая, “смертельная” трава] / ein giftiges Kraut, “Todeskraut”. | kə̑lə̑m-va·stă M:Kr [место смерти] / Sterbeort.
kulumavtomo E:Mar [бессмертный] / unsterblich.
kulokšnoms E:Mar MKly SŠant ― kulə̑kšńəms M:P (Frequ. zu kuloms, kulə̑ms) [умирать] / sterben. uš samozonzo [ḿiḱilaj] kulokšnoś E:Mar (142) Ehe sie herankam, starb Mikila. karc kulokšnoś ŕev́eń ĺevkse͔ze͔ E:MKly (VII26) In der Hürde starb des Schafes Lamm. śeḱe ormasośt́ mokšo kulokšnoś E:SŠant (I331) Der Mokschane starb an eben dieser Krankheit. razbo·jńəḱ šavə̑źä sońńä, son kulə̑kšńəś M:P Ein Räuber prügelte ihn durch, er starb.
*kulćems E:NSurk ― *kulśəms [M:Mam] (Frequ.-Iter. zu kuloms, kulə̑ms) [умирать, быть при смерти, бороться со смертью] / sterben, im Sterben liegen, mit dem Tode ringen. tońt́ ḿeźet́ uĺi iśt́a v́eśe počeśt́ kŕisat́ńe kulćeź E:NSurk (III325) Was hast du für ein Mittel, beinahe alle Ratten sind gestorben? son kulśi [M] Er liegt im Sterben, ringt mit dem Tode. moń kosta [kulśiᵪt́ ed́ńä·ńä]? [M:Mam] (IV149) Warum sterben meine Kinder?
kulći: kulći orma E:Atr [падучая болезнь, эпилепсия] / Fallsucht, Epilepsie.
kulćića E:Mar [эпилептик] / eine Person, die an Epilepsie od. Krampf leidet, fallsüchtige Person, Epileptiker.
kulćev́t́ems E:Mar (Fakt. zu kulćems) [убивать (многих)] / töten (mehrere Lebewesen).
kulovtoms E:Mar [?Jeg], kuloftoms ChrE E:Večk, kuluftums E:Šokša ― kulə̑ftə̑ms ChrM M:P (Kaus. zu kuloms) [уморить, заставлять умирать, убивать (напр. ядом)] / sterben lassen, umbringen, töten (z.B. mit Gift). trudaś anttanzat, a nuźaksi͔ś vačodo kulovtanzat E:Mar (276) Die Arbeit nährt dich, die Faulheit aber lässt dich Hungers sterben. si͔ń i skot́ina kulofti͔t́ i lomań E:Večk (III166) Sie bringen sowohl Tiere als Menschen um. ḿiń aj moĺd́ama ‒‒‒ lomańiń kuluftuma E:Šokša (VII470) Wir gehen, ‒‒‒ um Menschen zu töten. eŕźäń śt́əŕńä· maźińä, ufa·sa, kulə̑fca· [M] (IV617) Ein ersänisches Mädchen, ein schönes, blase ich es, töte ich es. šiś šačfci͔ńä, šiś avaŕfci͔ńä, šiś kulə̑fci͔ńä. – jäj[‑śurə̑t́ńä] [M] (IV676) Die Sonne gebiert sie, die Sonne macht sie weinen, die Sonne tötet sie. – Die Eiszapfen.
kulovtomo E [умерщвление] / Tötung; [смертельный] / tödlich.
kuloftokšnoms E:Večk (Frequ. zu kuloftoms). son kaž vastanʒo kuloftokšni͔źe (I245) Sie tötete (damit) ihren schlimmen Mann.
*kulə̑f́ńəms M:P Pičep (Frequ. zu kulə̑ftə̑ms). t́äjńt́ kulə̑f́ńä škafkanzə̑n-tŕafkanzə̑n M:Pičep (VIII378) Lasst nicht ihre Kinder (Leibesfrüchte) sterben!
1kulov ~ kuloŋ ChrE, kulov E:Mar VVr Večk Is Jeg, kulov ~ kuluft E:?Ba, kuluv E:Kal Kažl ― kulu ChrM M:Prol, kuluw M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. kuluft), kulu· M:Ur Jurtk (Nom. Pl. M:Ur ‑ft) пепел, зола / Asche. roźiś ḿeŕi: v́id́imak moń kulovs da porastom! E:Mar (277) Der Roggen spricht: säe mich in die Asche, aber nur zu meiner Zeit! śeḿb́e t́iŋḱ kuduś v́eĺif́t́e kuluvks E:Kal (2137) Euer ganzes Haus wird sich in Asche verwandeln. son śeśńe kulufńiń ḱeb́d́inze͔ tusta ṕeĺks E:Kal (2137) (Der Wind) erhob diese Asche zu einer dichten Wolke. | kulu-ǵe·zga M:Ur [осадок щёлока] / Bodensatz der Lauge. | gulu-kud ~ kulu·-gud M:Čemb, kul-gud M:Sp, kul-gud ~ gul-gud M:Sel, kul-gə̑d M:Pimb горнушка / kleine Nische links (für den vor dem Ofen Stehenden rechts) von der Ofenmündung, Kohlenloch, Aschenloch. | gul-gud-śed́af M:Sel [жесть] / “Blech”. | kə̑lu-gu·r M:Pš, kulu-gur M:Čemb (? k. + kuro) [куча золы] / Aschenhaufen (M:Čemb); староверец / Altgläubiger [vgl. russ. куловер u. türk. quluɣur, qulɣur (ein Schimpfw.: негодяй, дрянной)] (M:Pš Čemb). nado·b́jät́ńä meźamə̑t? kulu[‑]gu·rə̑ń kuluńat M:Čemb (IV440) Welches sind die Arzneien? – Asche vom Aschenhaufen. | kulov-ĺej E:Mar Bag, kuluv-ĺi·j E:Kad [?Kažl] ― kə̑lu-ĺäj M:Pš [белый пепел] / Flockasche (z.B. an der Spitze eines angebrannten Kienspanes, Asche des verbrannten Strohes) (E:Mar Kad M:Pš); [пепел соломы] / Asche des Strohes (E:Kažl). ḿeśt́ kadov́it́ kulov[‑]ĺejt́ńe, varma ḿeĺga noldi͔ŋka E:Bag (I418) Was an Flockasche bleibt, das lasst mit dem Winde (verwehen)! | kulov-ĺejńe E:NSurk (Dem.). vaj čuvto[‑]koŕeŋga dubrovań kulov[‑]ĺejńeze͔ (I359) Bis zu den Wurzeln der Bäume (ging) die Flockasche der Wiese. | kulov-pańd́a E:Bug [? куча золы / ? Aschenhaufen]. a kudonok a čińek v́eśe tolne͔s si͔ń pultaź, kulov[‑]pańd́aks si͔ń t́ejeź (V236) [Es gab] unsere Häuser nicht (mehr), alle hatten sie mit Feuer niedergebrannt, (alle) hatten sie zum Aschenhaufen gemacht. | kulu-pa·r [M:P] [пар от золы] / Aschendunst (der entsteht, wenn man auf die Asche pisst) (Der Mordwine fürchtet es, auf die Asche zu pissen, es sei denn, sie ist auf der Strasse u. viele Jahre alt, denn davon – so glaubt er – entsteht die Steinkrankheit. Ebenso uriniert er nie auf eine Feuerstätte, wo sie auch sein mag, im Wald od. auf der Wiese. [?] Vielleicht ist dies ein Rest des Feuerkults). [śä] kulu-pa·rś [t́et́kə̑nza] (IV512) Möge dieser Aschendunst dir Reissen verursachen! | kulbə̑s M:P Pš (Gen. kulbə̑zə̑ń), kə̑zbə̑l M:P, kuzbə̑l M:Kr, kulbə̑znä ~ kə̑lbə̑znä· ~ kə̑zbə̑lnä· M:P, kə̑zbə̑lńä· M: Kr, guzbulńä M:Temn (Nom. Pl. guzbulńat), kulbə̑zńä M:Sučk, kulbə̑sḱä M:Alk [?P] (kulu + ṕiza) горнушка / Kohlen- od. Aschenloch (neben dem Herde eines mordw. Ofens). kafta tolʿt kulbə̑zu af [kadə̑ndi͔št́], kutś ḱəŕv́ä·źi M (IV726) Zwei Feuer lässt man nicht im Aschenloch, (sonst) fängt das Haus Feuer. [śäŕet́] kə̑lbə̑zńa·zə̑nə̑k, kivot́! [M:Mam] (IV512) Du hast bis an unser Aschenloch gepisst. | kulbə̑s-pŕä M:P печурка / Nische im Ofen oberhalb des Herdes zum Aufbewahren von allerlei Sachen. | kulov-puĺ E:Večk, kuluv-puĺ E:Petr, kulov-puĺńe E:Bug (Dem.) [пыль золы] / Aschenstaub. paśiba sakšni͔d́e ušti͔ń bańazi͔ni͔k moda[‑]čeĺḱeŋk šĺama, kuluv[‑]puĺiŋk saiḿe! E:Petr (VIII120) Dank dafür, dass ihr in unsere geheizte Sauna gekommen seid, um euren Erdenstaub wegzuwaschen, um euren Aschenstaub zu entfernen! karmaś toloń puvamo, kafto vani͔ śeĺḿenʒe͔ kulov[‑]puĺńe ḱeŕińʒ́e E:Bug (V434) Er begann das Feuer anzublasen, (aber) seine zwei sehenden Augen wurden von Aschenstaub geblendet (getrübt).
kulovǵe E:VVr (Dem. zu kulov) [пепел] / Asche.
[?] kuluwńä· M:P, kuluńä· M:Pš (Iness. kuluńa·sa), kuluńä M:Sel (Iness. kuluńa·sa) (Dem. zu kulu) id. nado·b́jät́ńä meźamə̑t? kulu[‑]gu·rə̑ń kuluńat [M:?P] (IV440) Welches sind die Arzneien? – Asche vom Aschenhaufen.
kuĺ E [куль / Mattensack]. — Russ. куль.
1kuĺa ChrE E:Mar Atr Ba Kad Večk SŠant ― kuĺɛ· ChrM, kuĺä· M:P Pš Čemb Sučk Ur слух / Gerücht; [весть, известие] / Botschaft, Nachricht. kuĺat kutšan E:Mar Ich sende Nachrichten (Botschaften). vasoldoń kuĺat, avakaj, kuĺatoćt́ E:Večk (II80) Gerüchte von fernher sind gehört worden, Mutter. mon paro kuĺa mon jovtan tońd́e E:SŠant (I85) Ich erzähle dir [eine] gute Botschaft. maŕiń ‒‒‒ mon a part kuĺat ńej E:SŠant (I58) Ich hörte schlimme Gerüchte. vasolga tukšnoś kuĺazo E:SŠant (I283) Weit gedrungen ist [verbreitete sich] ihr Leumund. mon [pradnə̑ń maŕäń] kuĺasnə̑n [M] (IV864) Ich habe eine Kunde über meine Brüder gehört. | kulə̑mă-kuĺä M:P [известие о смерти] / Todesbotschaft. — Vgl. kuĺems.
kuĺä·nä M:P (Dem.).
kuĺa·ksams M:P Vert Kul Kr Mam Saz Čemb [справляться, осведомляться, оглядываться] / sich erkundigen, nachfragen, sich nach etw. umsehen, sich umhören (z.B. nach einem verlorengegangenen Besitz). vaśat[‑]polat v́ešəńd́an, pŕastə̑n šäjäŕʿt́ kuĺa·ksan M:Kul (IV48) Ich suche einen Ehemann, ich höre herum nach dem Haar von meinem Kopfe. tuś ‒‒‒ vaśäń[‑]polań [v́ešəńd́əḿä], eŕäj jalgań kuĺa·ksama M:Vert (IV115) Sie ging ‒‒‒ nach einem Ehemann zu suchen, nach einem Lebensgefährten sich umzuhören. t́ata kuĺa·ksa [eŕama·ńäźəń] [M:Mam] (IV283) Frage mich nicht nach meinem Leben! ton kuĺa·ksaka moń juma·m(a)[‑]aram(a) šińä·źəń M: Mam (IV310) Warte darauf als auf meinen Sterbetag! kuĺa·ksada, jalgańäńä, juma·m[‑]aram slavańäźəń! M:Saz (IV486) Hört an, meine Freundinnen, die Nachricht von meinem Zugrundegehen! kuĺa·ksan alašaźń M:Čemb Ich frage nach meinem Pferde. — [Vgl. kuĺems].
kuĺa·ksakšńəms M:P Kr (Frequ. zu kuĺa·ksams) [справляться, осведомляться, оглядываться] / sich erkundigen, nachfragen, sich umsehen. t́at [kuĺa·ksakšńä ‒‒‒ eŕamańäźəń] M:Kr (IV549) Erkundige dich nicht ‒‒‒ nach meinem Leben!
kuĺa·ksaftə̑ms M:P (Fakt. zu kuĺa·ksams).
kuĺa·ksafńəms M:P (Frequ. zu kuĺa·ksaftə̑ms).
1kuĺä M:P (Nom. Pl. kuĺat), guĺä̆ M:Čemb Sel (Nom. Pl. guĺət́) голубь / Taube. | guĺəń paćäńäj M:Sel [“голубиное крылышко” (ласк. слово)] / “Taubenflügelchen” (Kosew.). — Russ. гуля.
kuĺäńä M:P Kr ?Saz, kuĺəńä M:Pš Aleks, guĺäńä [M:?Sel] (Dem. zu kuĺä, guĺä) голубь / Taube. akažəń uĺəńäś śät́av kuĺäńäś M:Kr (?Saz) (IV140) Akashs Ulju, die sanfte Taube. vaĺmä laŋksa [kuĺäńä] [M:Mam] (IV415) Am Fenster (sitzt) eine Taube. vaĺmä laŋksa uĺəńä, ḱäcə̑nza śät́av kuĺəńä. šaba[‑]vani͔ś i šabaś M (IV684) Am Fenster (sitzt) Ulja, in der Hand eine sanfte Taube. – Die Kinderwärterin und das Kind. korʿńəkšńəĺəń śt́iŕʿńəń marʿta śät́av kudə̑ń kuĺəńaks M:Pš (IV199) Ich sprach mit den Mädchen wie eine sanfte Haustaube. śät́av kuĺəńaks aran M:Aleks (IV183) Ich verwandle mich in eine sanfte Taube. ᵪrolań uĺä·ńäś kudń guĺäńä·ś [M:?Sel] (IV336) Chrolas Ulja, die Haustaube!
*guĺiŋǵä (Dem.): ḿäčiń guĺiŋgum E:Kažl голубчик, голубушка / (mein) Täubchen.
kuĺu M:P (Nom. Pl. ‑ft), kuĺu M:Mam (Dem. zu kuĺä) голубь, [голубок] / Taube, Täubchen. moń [uĺi narmə̑ńńäźä, jakśt́əŕ] pašmaksa jakaj. – kuĺu M (IV648) Ich habe einen Vogel, er geht in roten Schuhen. – Die Taube. af śäft́ä poĺu, af śäft́ä kuĺu M:Lemd (IV71) Ich nehme dich nicht [zur Frau], Polja, ich nehme dich nicht, Täubchen! — [Vgl. guĺo].
kuĺɯńä M:Pš (Dem. zu kuĺu) [голубь, голубок] / Taube, Täubchen. ḱeldań uĺɯńäś śät́av kuĺɯńäś (IV403) Keldas Ulju, die sanfte Taube!
kuĺems ChrE, kuĺᴉms E:Kažl, *kuĺams E:SŠant ― kuĺəms ChrM M:P Sel Pimb, koĺa·t (2. Sg. Präs., nur diese F. im Gebrauch; das Verb kuĺə- gibt es nicht, anst. dessen wird maŕa- gebraucht) M: Sučk [слышать] / hören. mazi͔ vajǵeĺze͔ maŕasi͔, mazi͔ ĺeb́ed́eń kuĺasi͔ E:SŠant (II66) [Er] vernimmt (auch) seine schöne Stimme, hört (auch) den schönen Schwan. da śt́epḱe, kuĺaś ańd́amo, ṕeḱ vad́ŕa E:SŠant (I149) Eine Steppe, so hörte Andjamo, ist sehr schön. son otśu azə̑rś kuĺəźä, što ṕeḱi M:Sel (IV806) Der Kaiser erfuhr, dass sie schwanger war. kuĺəźä mamats M:Pimb (IV797) Ihre Mutter hörte es.
kuĺi [M:Kr] (Part.) [слышащий] / hörend. eśt́inza aram śomań kuĺic aš (IV79) Sjoma glaubt, dass niemand ihn höre.
kuĺińä M:Sel (Dem. zu kuĺi) id. oj aš kuĺińats, daŕɯń ńäjińats (IV80) Es gibt niemanden, der sie hört, der Darju sieht.
? kuĺəma· M:[Mam] Atjur (Verbal-N.) [слушание / das Hören]. [v́ed́ potmakst́i ḱevńaks] jordamań, af [ṕiĺeń kuĺemu śeĺm] af [ńäimu] [M:Mam] (IV544) Er hat mich wie einen Stein auf den Grund des Wassers geworfen, dahin, bis wohin kein Ohr hört, kein Auge sieht. makśt́ä ‒‒‒ ṕiĺä̆ af kuĺemu, śeĺḿä̆ af ńäjemu M:Atjur (VIII366) Ich werde dich fortgeben, ‒‒‒ bis wohin kein Ohr hört, bis wohin kein Auge sieht.
kuĺakšnoms E:SŠant (Frequ. zu kuĺams). vasoloń tarkat son sakšnoś, bašḱiŕ-mastorsto kuĺakšnoś. vaj śupav bašḱiŕ son a saś (I221) (Aber dann) aus weiter Ferne kam [er], vom Baschkirenland, hiess es. Ein reicher Baschkire kam.
kuĺńᴉms E:Kažl ― kuĺəńd́əms M:P Kr [Mam] Kars Sel (Frequ. zu kuĺᴉms, kuĺəms) [слышать] / hören. di͔ i ĺija·t [kuĺńasaḿiź] moń, si͔t́ moń kunda·ma E:Kažl (III300) Und auch andere werden mich hören und kommen mich festzunehmen. vəd́ kuĺəńd́əźä ḿišań urə̑s vańkańäś M:Kars (IV367) Mischas Vanjka, der Verwaiste hörte ihn. sojń kuĺəńd́əźä [t́ŕäjńats‑]aĺäńats [M:Sel] (IV81) (Aber) ihr Ernährer, ihr Vater hörte sie. kuĺəńd́əźä-maŕśəkšńəźä M:Kr [Er hatte gehört, er hatte vernommen]. mon lama valnä iŋksə̑t [kuĺəńd́əń] [M:Mam] (IV398) Ich habe deinetwegen viele (böse) Worte gehört.
*kuĺəŋkšńəms (: kuĺeŋkšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kuĺəńd́əms).
*kuĺńd́əvə̑ms M:Temn (Refl.-Pass. zu kuĺńd́əms). kuĺńd́evə̑d́ä koźasta, d́iva, kuĺńevə̑d́ä [? kuĺńd́evə̑d́ä] slavnajsta (VIII404) Ihr seid reich gelobt worden, ihr seid trefflich gelobt worden!
kuĺatoms E:Večk (Pass.) [становиться слышным, известным, слышаться / hörbar werden, laut werden, gehört werden]. vasoldoń kuĺat, avakaj, kuĺatoćt́ (II80) Gerüchte von fernher sind gehört worden, Mutter.
kuĺavoms E:Mar Gor Kozl SŠant ― kuĺəvəms (: kuĺevan, -i ~ kuĺiv́i) M:P (Refl.-Pass. zu kuĺems, kuĺəms) [слышаться] / zu hören sein, verlauten. ḿäźeń uftḱe, paro rakšaj, kuĺav́i? E:Gor (VII230) Was für ein Getöse ist zu hören, (mein) gutes Pferd? šumne͔ maŕav́i, kŕikḱe kuĺav́i E:SŠant (I348) Man hört Laute, man hört Rufe. toso maŕav́i, ńej kuĺav́i, lomań[‑]ojḿe ńej avaŕd́i E:SŠant (I88) In ihr [In der Tonne] kann man hören, dass eine Menschenseele weint. ḿeźd́ińeń eŕḿej eŕeḿej kuĺav́i? E:Kozl (I403) Was soll Eremej vermögend machen? kuĺev́eza moń kulə̑ma kuĺä·ńäźä M:P Möge meine Todesbotschaft laut werden!
kuĺukš M:Šad [слышный, внятный, понятный, ? громкий / hörbar, vernehmbar, vernehmlich, ? laut]. užä· vajǵäĺ kurksə̑nza, kuĺukš valńat ḱäĺsə̑nza [Er hat eine wohlklingende Stimme im Munde, deutlich lautende Worte auf der Zunge].
kuĺica E:Večk Ba [пшеничный пасхальный хлеб] / ein Weizenbrot, in Form einer armenischen Mütze, das von den Ersänen zu Ostern gebacken wird. — Russ. кули́ца.
kuĺik E:Mar кулик / Schnepfe. | pakśa-kuĺik E:Večk Ba [? кроншнеп / irgendein Vogel, ? Brachschnepfe (gross)]. | v́ed́-kuĺik E:Večk, v́äd́-kuĺik E:Ba [вид бекасиных / irgendeine Schnepfenart] (E:Večk: gross; E:Ba: klein). — Russ. кули́к.
kum E:NSurk ― kum M:Prol [кум, крёстный] / Gevatter, Pate. eŕt́eń ḱiŕd́i eŕt́ajeń ‒‒‒ kumondo kumando E:NSurk (III179) Paten, Patinnen Ertjajs, des Beherrschers des Fluches! ei, kum, ḿe·źdə̑ jarca·t? M:Prol (IV837) Heda, Gevatter, was frisst du? — [Russ. кум].
kumkaj M:Prol (Anr.) id. vaj, kumka·j, voĺä·ćə, užo· jofta·n ṕäḱ o·ću nužda·źəń (IV838) Ach, Gevatter, wie du willst, wart, ich erzähle meinen grossen Kummer.
kuma E:NSurk ― kuma· M:Sučk Prol [кума, кум] / Gevatterin, Gevatter. eŕt́eń ḱiŕd́i eŕt́ajeń ‒‒‒ kumondo kumando E:NSurk (III179) Paten, Patinnen Ertjajs, des Beherrschers des Fluches! ei, kuma·, [ḿeźd́ä] jarʿcat? M:Sučk (IV840) Heda, Gevatter, was frisst du? kuma·, ḿeśt́ ko·rtat? M:Prol (IV838) Gevatter, was sprichst du? — [Russ. кума́].
kuma·ńäj M:Sučk Prol (Anr.) id. ńäft́ḱä kuma·ńäj! M:Prol (IV838) Zeig mal, Gevatter!
kumać E:Mar NSurk SŠant ― kuma·ć M:P Kr Mam, guma·ć M:Čemb [кумач] / Kumatsch (ein rotes, baumwollenes Zeug). kumaćce͔ stroćäź ruŋǵińet́ E:Mar (1140) Mit Kumatsch [ist] deine Gestalt geschmückt. kumaćt́[‑]kumaćt́ ḱeṕit́i E:NSurk (II469) (Farbig) wie Kumatschzeug geht es [das Morgenrot] auf. uk mazi͔ kumać sonze͔ ńej ĺićazo E:SŠant (I260) Er hatte ein Gesicht (wie) schöner Kumatsch. iva·nə̑ń tamańäś lavə̑čnaj kuma·ć šamańäś M:Mam (IV306) Ivans Tama, die ein Antlitz (wie) Kaufläden-Kumatsch hat! | guma·ć-paĺä M:Čemb Kars [Sel], kuma·ć-paĺä [M:Mam] [кумачная рубашка] / Hemd aus Kumatsch. kota ḱeĺəsa guma·ć-paĺasa M:Kars (IV208) [Sie geht] in einem Leinenhemd von sechs Tuchbreiten. [v́et́ä ḱeĺesa kuma·t́ś‑]paĺasa [M:Mam] (IV211), [v́et́ä] ḱeĺəsa guma·t́ś[‑]paĺasa [M:Sel] (IV235) (Sie geht) in einem Hemde aus Kumatsch von fünf Tuchbreiten. — [Russ. кума́ч].
kumašńiḱ E:Mar [кумачник] / Baumwollzeug. paro kumašńiḱ panarot (1206) Gutes Baumwollenzeug ist dein Hemd. — [Russ. кума́чник].
kumarav ~ kormarav ~ kormalav ~ komarav ~ ḱirmarav ChrM, kumarav E:Mar (Gen. -iń), kuma·rav E:Šokša, kormarav E:Atr, komarav E:VVr, komarau̯ ~ komarav E:Kažl, komara·v E:Kad, kormalav E:MKly Is Jeg, ḱirmalav E:Gor, ḱirmalau̯ E, ḱirmalav ~ ḱirmarav E:Večk, ḱirmara·v E:Ba, kə̑rmarav E:Nask ― kumba·rav ~ kə̑rmara·v ChrM, kumba·ra M:P Pš, kə̑mbara·v M:Čemb, kə̑rmara·v M:Sel Sučk Prol, kə̑rmarav M:Temn, kə̑rmala·v M:Ur, kə̑rmala·v ~ kə̑rma·la·u̯ M:Jurtk репейник / Klette. a ṕed́i kumaravks mon ṕed́iń E:Mar (1194) Ich habe mich (an diese Stelle) nicht wie die sich anhängende Klette angehängt. ḱirmalavoń čapkasat, śä·jeĺeń ḱäd́eń čubasat E:Gor (VII108) Du hast eine Mütze (scharf wie) aus Kletten, du bist im Pelze (scharf wie) aus Igelfell [d.h.: Du bist so furchtbar, dass ich dir nicht nahe zu kommen wage]. kormalavoks, ruśkaj[‑]aĺkaj, pŕan t́ejan E:MKly (VII14) Ich verwandle mich, Bruder Rusja, in eine Klette. | ḱiskań kumarav E:Mar, ḱiskań kormarav [E:?Atr] (bot.; = v́ed́-nal E:Mar) [? печёночник / ? Bruchwurz], aber erst im älteren Wuchse. | kə̑mbara·v-koŕäń M: Čemb репейник / Klette (die Pflanze). | kə̑rmara·v-ksnav M:Sučk репей / Klette (Frucht). | ḱirmarav-lopa E:[?Večk] ― kə̑rmarav-lopa M:Temn [лист лопуха] / Klettenblatt. ńuŕaḿńät́ esa ḱərmarav[‑]lopań nulańä M:Temn (VIII316) In der Wiege ist eine Windel aus Klettenblatt. | ḱirmarav-ńet́ks E:Večk, kormalav-ńet́ks E:Is ― kə̑mbara·v-ńet́ks M:Čemb, kə̑rmara·v-ńet́ks M:Sučk репейник / Klette (Pflanze), Klettenstengel, Klettenstrauch. | tatarə̑ń kumba·ra M:P [меньший вид лопуховых] / eine kleinere Klettenart.
kumba·rańä M:P (Dem. zu kumba·ra) [лопух] / Klette.
kumaža E:Mar Gor Sl (Gen. E:Mar -ń), komaža· E:Kad, komaža E:Kal Kažl Šokša, pumaža E:Kad Večk коленка / Knie, (E:Mar auch:) [задняя часть коленки, подколенная впадина] / der hintere Teil des Knies, Kniekehle. kumažava rudazga E:Sl (VII142) Im Schlamm bis an die Knie. śeŕd́at komažada śid́ v́eŕga E:Šokša (VII442) Du bist krank oberhalb der Knie [d.h.: Du bist schwanger]. komažasa čeḿiŕd́eź E:Šokša (VII452) (Sie war) auf Knien vollgestopft. | komaž-alks E:Kal [задняя часть коленки, подколенная впадина] / der hintere Teil des Knies, Kniekehle. | kumaža-pŕa E:Mar [Hl], pumaža-pŕa E:Kad Večk [колено, коленная чашка] / Knie, Kniescheibe. kaftu kundi͔ ḱed́em kumaža[‑]ṕŕas puti͔ńźi E:Hl (1162) Meine beiden greifenden Hände legte er auf die Knie.
kumaži͔ńi E:Mar [?Hl] (Dem. zu kumaža).
1*kumbo E:Sar Pyrma ― komba M:P Pš (Gen. kombə̑ń), kumba M:Ur (Gen. kumbəń), kumba· (Nom. Pl. kumbə̑·t) ~ kumbə̑· M:Jurtk [кочка в болоте] / Erdhöcker im Sumpf (wo ein Baumstumpf vermodert u. mit einer Erdschicht u. Gras bedeckt wird) (M:Pš); зыбь / weiche, aus vermodertem Pflanzenstoffe bestehende Stelle, in die der Fuss einsinkt, Bebeland; кочка, плывучий островок / Erdhöcker im Wasser (im Flusse, im See), auf dem Wasser schwimmende (wogende) kleine Insel (M:Jurtk); [? торфяное болото] / ? Torfmoor (M:Ur). | kumb-ava E:Sar (Pyrma) etwa: [“мать волн”] / “Wogenmutter” (Par.-Wort zu v́ed́-ava Wassermutter). vaj kumb[‑]avańeń, ejd́em, jofti͔t́eń (VII76) Ich habe dich, mein Kind, der Wogenmutter gewährt. | ĺepə-ko·mba M:Pš [кочка в болоте / Erdhöcker im Sumpf]. ĺepə-kompńəń laŋga jotak Geh hindurch von Erdhöcker zu Erdhöcker springend! | šäj-komba M:P Pš [осоковая кочка, травяная кочка, моховой бугорок] / aus Riedgras bestehender Höcker, Rasenhügel, Bülte, Mooshöcker (M:Pš). kat́i šud́i ĺäj koŕ tomba, tombańät́ laŋksa šäj-komba, kombańät́ ala v́ed́-ava M:P [Wenn auch (da) ein fliessender Fluss, eine strudelnde Tiefe (ist), schwimmt auf der Tiefe ein Grashügel, (weilt) unter dem Grashügel die Wassermutter].
kombə̑ńä M:P (Dem. zu komba). kat́i šud́i ĺäj koŕ tomba, tombańät́ laŋksa šäj-komba, kombańät́ ala v́ed́-ava [Wenn auch (da) ein fliessender Fluss, eine strudelnde Tiefe (ist), schwimmt auf der Tiefe ein Grashügel, (weilt) unter dem Grashügel die Wassermutter].
kombə̑lks M:Kuld [травяная кочка, бугорок] / Grashügel, Erdhöcker, Bülte. soń kombə̑lks algat janńanzə̑n [Seine Stege gehen unter den Bülten her] (sagt die jurʿt-ava [Jurtenmutter] von ihrem Sohn). — [Vgl. kombə̑fks (unten)].
‑kombə̑fks: ĺeṕä̆-kombə̑fks M:Sučk [маленький ольшаник] / kleines Erlengebüsch, das von den Samen éines Baumes herstammt (etwa 5-6 Bäume). — [Vgl. kombə̑lks (oben)].
kumbamks E:VVr [колыхаться] / schwabbeln; [отливать] / schillern (z.B. der Schweif eines wohlgenährten Pferdes); [плескаться] / schwappen (z.B. Wasser im Gefäss usw.). kumbaź kumb́i “Es schwabbelt schwabbelnd” (Geschwür, wenn man es drückt).
kumbol: kumbol ḿeŕńems E:Jeg [колыхаться / wogen]. kumbol [ḿeŕńe·ś] kaŕe·jeń laŋgo·zo (II547) Der Leib des Braunen wogte.
kumboldoms E:Mar Večk Sulli, ? *gumboĺd́ems (: gumboĺd́i) ~ ? *kumboĺd́ams E:MKly, kumbu·ldums ~ kumbuldᴉ͐ms E:Ba, kumbuldams E:Kal SŠant Šokša, kumbuldams ~ *kombuldams (: kombuldi͔) E:Jeg, kopᴉ͐ldums E:Kažl ― kombə̑ldə̑ms M:P Temn [волноваться, волнуясь двигаться, пениться, течь] / wogen, in wogender Bewegung sein, wogend strudeln (z.B. Flutwasser von der Stärke eines Stromes im Frühjahr, Wasser im Winde), fliessen; [бить ключом, вытекать] / quellen, hervorquellen (E:Mar Ba Večk Kal Kažl M:P); [переливаться] / überfliessen (von Flüssigkeiten); [блестеть] / schillern (vom Körper der Tiere) (E:Mar Ba Kažl Večk); [светиться, блестеть] / leuchten, glänzen (E:Kal Jeg); [скакать галопом] / galoppieren (E:Kažl M:P); (fig.) [бежать туда и обратно, заниматься везде всевозможными делами и тем важничать] / hin und her rennen, sich überall u. mit jeder Sache beschäftigen u. sich dadurch wichtig tun (M:P). paro ĺišḿe uĺeze͔: v́ed́ks gumboĺd́i langozo E:MKly (VII8) Es soll ein gutes Ross sein: sein Leib soll wie Wasser wogen. v́ed́ks kumboldi͔ kaŕejeń laŋgozo E:Sulli (VII92) Wie Wasser wogt des Braunen Rücken. v́ed́ kumboldi͔ laŋgozo E:Večk (I111) (Wie) Wasser wogt sein Rücken. vaj v́ed́ kumbuldi͔ mazi͔ laŋgozo E:SŠant (I495) (Wie) Wasser wogt sein schöner Rücken. śiaks kombuldi͔ [ḱińa·ĺ v́ed́eźe] E:Jeg (II562) Es [Das Feld] hat den silbern sich schlängelnden Kinjalj-Fluss. kujks kombə̑ldə̑jᵪ́t́ rakšańekə̑ń pulə̑ńasna M:Temn (VIII408) Wie Schlangen schlängeln die Schweife unserer Pferde. ḿeks t́iŕkov pŕeś kumbuld́e E:Šokša (VII440) Warum flimmert der Kirchturm? | kumbu·ldᴉ͐ź ardu·ms E:Ba ― kombə̑ldə̑ź ardə̑ms M:P [ездить, скакать галопом] / im Galopp fahren, galoppieren. kumbu·ldᴉ͐ź ardä E:Ba Schaukelt hin und her (beim Galopp), [(das Pferd) galoppiert].
kombafkstə̑ms M:P Pš [переливаться, перекипать] / überfliessen, überkochen (Wasser im Topf u. dgl., wenn es ringsum über den Rand sprudelt).
kombə̑lkšńəms M:P (Frequ. zu kombə̑ldə̑ms) [вытекать, бурлить] / hervorquellen (z.B. Wasser durch ein ins Eis gemachtes Loch), wallen; [скакать галопом] / galoppieren.
kombə̑lf: kombə̑lf ardə̑ms ~ kombə̑lfsa ardə̑ms M:Čemb [скакать, ездить галопом] / galoppieren, im Galopp fahren. — (Vgl. kopul).
kombə̑lftə̑ms M:P (Kaus. zu kombə̑ldə̑ms) [заставлять волноваться] / zum Wogen bringen, wogen machen.
2kumbo E:Bug [?Is] SŠant [украшение праздничного пояса] / eine Verzierung an paro karks [“Festgürtel”, Lendentuch der mordw. Frauen], sie wird aus Ziermünzen (Metallblättchen), Glasperlen u. Kristallzapfen gemacht u. dann später angenäht (E:Bug ?Is); [? недоуздок] / ? Halfter (E:SŠant). koĺćaźńe sodoź son śijań kumbo, vaj śijań kumbo, son mazi͔ pansḱe E:SŠant (I498) An den Ring ist ein silbernes Halfter gebunden, ein silbernes Halfter, ein schöner Zaum.
kumbodoms E:Is ― kumbə̑də̑ms M:Sučk Ur [закрывать пчелиные соты воском] / die Bienenzellen mit Wachs schliessen. — [Vgl. kundo: kundodoms].
kumpol E:Mar (Gen. -i͔ń) ― kumpə̑l M:P [купол (церкви)] / Kuppel (der Kirche). — [Russ. купол].
kumuᵪa ~ kumuᵪa· E:Večk Bug, kumuᵪa· E:Atr, kumu·ᵪa E:Ba, kumoka ~ kumoka· E:VVr, kumoka E:Is лихорадка / Fieber. śiśem ijeń son kumuᵪań końd́amo E:Bug (V204) [Die Heirat ist] einem siebenjährigen Wechselfieber gleich. — [Russ. кумоха́, комуха́].
[kuncoloms] kuntsoloms ~ kuns̀oloms ~ kultsonoms ChrE, kuncoloms ~ kulconoms E:Mar Večk, kuncoloms E, kunsolomks ~ kulsonomks E:VVr, kunsoloms E:SŠant, kunsoloms [~ kuncoloms] E:Jeg, kuncu·lums E:Ba, kuncoĺems E:Is, kulco·noms E:Atr, kulconoms E:Gor, kulʿcunu·ms E:Kad, kulʿcᴉ͐nᴉ͐ms ~ kulʿcᴉ͐nums E:Kažl ― kulʿtsə̑ndə̑ms ChrM M:P Pš Čemb Sel Sučk, kulcə̑ndə̑ms M: Prol, kulcə̑·ndə̑ms M:Ur, kunsə̑·ldə̑ms ~ kulsə̑·ndə̑ms M:Jurtk [слушать, прислушиваться, подслушивать] / anhören, zuhören, horchen; [слушаться] / gehorchen. kuncoli͔ḱ, avaj, vaĺǵejem E:Mar (1202) Lausche, Mutter, meiner Stimme! paro valtne͔ń vad́ŕa kuncolomsak E:Mar (276) Gute Worte ist es schön auch (nur) zu erlauschen. ᵪoźajini͔ś kuncoli͔źe koźejkanzo E:Mar (2106) Der Herr gehorchte seiner Frau. son i kunsoli͔ ḿeśt́ korti͔t́ ḱiĺd́eḿende͔ E:VVr (III275) Und er hört zu, was seine Tiere sprechen. ćokuvńet́ńeń kulconoś E:Gor (VII228) Er hörte den Nachtigallen zu. eśśe kuncolo oᵪot́ńiḱ utḱińeń E:Večk (I356) Der Jäger hörte nicht auf die Ente. ton kunsoloka, ravž-ava, mon kortan E:SŠant (I263) Hör zu, du, schwarzbraunes Weib, ich spreche. kučoź śeń kuncolomo, kona t́eŕtci͔ńʒ́e E (III204) Sie sind geschickt, um dem zu gehorchen, der sie ruft. ot́śu [aĺǵävəźəts] poᵪaŕam laŋksa son [kulʿtsə̑ntsi͔ńä] [M:Mam] (IV100) Ihr ältester Schwager belauscht sie vor der Kellertür. vaj [t́äd́ats] śudufś kulʿtsə̑ndi͔ [M:Kr] (IV153) Ihre Mutter, die arme, lauscht. esta-[ńi] son [kulʿtsə̑ndaźä eŕźäń] śorat́ [M:Kr] (IV380) Da gehorchte sie dem Ersänen. — Vgl. kuĺems.
kuncoli͔ E:Mar ― kulʿcə̑ndi͔ M:Čemb [послушный] / gehorsam (E:Mar); слышащий / wahrnehmend, hörend, ? gehorsam (M:Čemb). | a kuncoli͔ E:Mar [непослушный] / ungehorsam.
kuncoli͔ća E:Mar Večk [послушный] / gehorsam. śeks [oᵪa·ń] ṕek v́ečḱi·ĺiź, son ṕek kunco·li͔ća uĺńeś E:Večk (III316) Sie liebten Ocha sehr, weil er sehr gehorsam war. | a kuncoli͔ća E:Mar [непослушный] / ungehorsam.
kulconomo [E:?Mar], kuncoluma E:Bug [слушание, послушание / das Zuhören, das Gehorchen, Gehorsam]. pŕev́ej v́ečḱi kuncoluma, pŕevt́eḿe kortamo E:Bug (VI230) Ein Vernünftiger liebt das Gehorchen, ein Unvernünftiger das Befehlen (‘Sprechen’).
*kuncolokšnoms E:Večk, ? *kunsoĺekšne͔ms E:Is ― *kulʿcə̑ŋkšńəms M:P (Frequ. zu kuncoloms usw.) [слышать, слушаться] / hören, gehorchen. kuncolokšni͔źe t́iŕiń t́et́azo E:Večk (I449) Ihr lieber Vater hörte auf sie. kunsu·ĺikšni͔t́ si͔ŕe at́a·ń E:Is (I71) Sie gehorchen dem Alten. kašta·n-at́ät́ńəń kulʿcə̑ŋkšńi M:P [Er gehorcht (? hört zu) den Dorfältesten (Dorfrichtern)].
[kunčka] kuntška ~ kunška ChrE, kunčka E:Mar Atr Ba, kuńška E:VVr, kunška E, kumška E:Kal ― kučka· ChrM M:P, kučka M:Čemb, kunčka M:Sučk, kunška M:Prol, kuńčka M:Ur, kunška· M:Jurtk [середина] / Mitte. koŕeńeze͔ ponav, kunčkazo sanov, ṕŕazo ojev. – [kańśt́iś] E:Mar (237) Seine Wurzel ist behaart, seine Mitte zähe, sein Kopf ölig. – Der Hanf. kučka·c maźi (mazi͔), ṕeŕfə̑c ponav. – ińəźiś M (IV639) Ihre Mitte ist rot, ihre Umgebung behaart. – Die Himbeere. | kuntškas̀o ChrE, kunčkaso E:Mar Jeg, kumškasa E:Kal ― kučka·sa ChrM M:P (Iness.) [в середине, посреди] / in der Mitte, mitten in; [средний] / mittlere, mittelste (z.B. Pferd in der Troika). kunčkaso tol i v́ed́ E:Mar (242) In der Mitte Feuer und Wasser. v́iŕińt́ kunčkaso pokš tumo E:Mar (164) In der Mitte des Waldes [wächst] eine grosse Eiche. v́iŕeńt́ kunčkaso da pokš poĺana E:Jeg (194) Inmitten des Waldes [ist] eine grosse Wiese. śiśiḿ ṕŕasa kaŕazt kardazt kumškasa eŕḿiĺ pokšt śiśiḿ kośt́irʿt načku tumuń ṕeŋḱ E:Kal (2136) Der siebenköpfige Karjas hatte in der Mitte des Hofes sieben [grosse] Scheiterhaufen aus feuchtem Eichenholz. vatškut́ kuntškasońt́ E:Mar Schlage das mittlere. | kučka·sta M:P (El.) [из середины] / mittenher. | kučkastə̑ś M:P [средний] / was sich in der Mitte befindet, das mittlere. | kuntškas ChrE, kunčkas E:Mar ― kučka·s M:P (Ill.) [в середину] / in die Mitte, mittenhin. boćkaś vajaś moŕäńt́ kunčkas E:Mar (2105) Die Tonne sank in die Mitte des Meeres hinab. stoĺińt́ ńiĺ(e) ugolonzo, ńiĺ(e) ugolga poǵŕiv́ńi, kunčkazonzo ǵŕiv́ińńiḱ! E:Mar (1136) Der Tisch hat vier Ecken, [lege] auf den vier Ecken je ein Zehnkopekenstück, auf seine Mitte ein Grivnik! | kunčkava E ― kučka·va M:P, kučkava M:Sp (Prol.) [посредине] / mitten entlang; пополам / mittendurch. kučka·vańä śəńd́əma·jt́ M Du hast mich mitten entzweigebrochen. | ab́e·d-kučka· M [полдень / Mittag]. | ab́e·d-kučka·sta M:P [в полдень, среди дня] / um die Mittagszeit, mitten am Tage. | ab́e·d-kučka·da M:Sel id. | či͔ń kunčka E:Hl ― šiń kučka· (~ šin kuč́ka·) M:P (Gen. ‑ń) [обеденное время] / Mittagszeit, (M:P auch:) [полдень, юг] / Mittag, Süden. | či͔ń kunčkava E:Hl ― šiń kučka·da M:Kr [в полдень] / um die Mittagszeit. valcḱi martu jaḱi ńiĺi ṕiĺksi͔, či͔ń kunčkava kaftu ṕiĺksi͔ E:Hl (266) Am Morgen geht es auf vier Füssen, am Mittag auf zwei Füssen. | kardas-kuńška E:VVr [середина двора / Mitte des Hofes]. | ḱed́-kunčka E:Mar Hl, ḱed́-kunčka (‑gunčka) E:Večk, ḱed́-ku·nčka E:Ba ― ḱäd́-kučka· M:P Čemb, ḱäd́-kučka M:Sel ладонь / Handteller, innere Handfläche. ḱed́[‑]kunčkasom kuja purcos kujavtan. – šče͔ŕeś suŕeńt́ marto E:Mar (235) In meinem Handteller mäste ich ein fettes Schwein. – Die Spindel mit dem Faden. ḱed́[‑]kunčkazuŋk putusi͔ E:Hl (222) [Er] wird es in die Mitte eurer Hand legen. | ḱijaks-kunčka E:Mar ― ḱija·ks-kučka· M:Kr [середина пола / Mitte des Fussbodens]. ḱijaks[‑]kunčkaso ašo eŕǵe. – śeĺǵeś E:Mar (235) Auf der Mitte des Bodens eine weisse Perle. – Der Speichel. | ḱija·ks-kučka·sa M:Kr [посредине пола] / mitten auf der Diele. | kudo-kunčka E:Mar [середина избы / Mitte der Stube]. kudo[‑]kunčkaso ṕiže͔ fata. – nolgoś (238) Inmitten der Stube ein grünes Tuch. – Der Rotz. | kučka·-kavəśḱä M:P [котёл в середине двора] / ein in der Mitte befindlicher Kessel (= Erdkeller in einem Rätsel). | kunčka-kuro E:Mar Bug ― kučka-kura M:Sel (Gen. ‑ku·rəńń) [середина, центр (села)] / Mitte (des Dorfes). kunčka[‑]kuros, śupav roc E:Mar (112) [Sie wurde verheiratet] in die Mitte (des Dorfes), in eine reiche Familie. | kučka-lavća M:P [? среднее стропило / ? mittlerer Sparren]. | kučk-ojd́äj ~ [?] kučka-od́äj M: Čemb [“ловец” (в игре в салки)] / “Fänger” (in dem Fangspiele). | kunčkaso praksta M:Sučk [средние обмотки] / der mittlere von den im Winter gebrauchten drei Beinwickeln (s. notks). | kumška·-sur E:Kad ― kučka·-sur ~ kučka·-sə̑r M:P, kučka-sur M:Sel [средний палец] / Mittelfinger, langer Finger. | kunčkaso sur E:Večk Is, kunčkasă (kunčka·sa) sur E:Ba Sučk id. | kunčka-tarka E:Mar середина / Mitte, Mittelpunkt. | kučka-vaks M, kučka·-vaks ~ kuč́ka·-vaks M:P, kunčka·-vaks M:Sučk [пядь] / Abstand zwischen den Spitzen des Daumens u. des Mittelfingers [als Mass]. | *kunčka-v́id́ E:Mar Kozl, kunška-v́id́ E:SŠant [середина, средняя часть, центр] / Mitte, mittlerer Teil, Mittelpunkt. v́e ṕeze͔ tumoń, v́e ṕeze͔ ṕekše͔ń, kunčka[‑]v́id́eze͔ śt́eŕvań. – ṕivci͔maś E:Mar (268) Das eine seiner Enden ist von Eichenholz, das andere von Lindenholz, seine Mitte von einem Aase. – Der Dreschflegel. kunčka[‑]v́ice͔ molod́ec E:Mar (166) In der Mitte [der Stube ist] ein braver Bursch. kunčka[‑]v́ice͔nze͔ caŕevoj kabak E:Mar (142) In seiner [des Dorfes] Mitte [ist] eine kaiserliche Schenke. mazi͔ tarkaśt́ kunška-v́id́est kavtov lazi͔ḱ ńej E:SŠant (II6) Die schönste Stelle spalte in der Mitte in zwei Teile! | kuntška-v́id́ga ChrE E:Mar Kozl (Prol.) [в середине, посредине] / in der Mitte, mitten. kunčka[‑]v́id́ga uklat sajińźe E:Mar (1132) Bis an die Mitte wurden sie [die Piroggen] hart wie gestähltes [?] Eisen [? klitschig]. alga saiźe poĺanań čud́i v́ed́, kunčka[‑]v́id́ga dubrovań pali͔ tol E:Kozl (I361) Da erfasste unten die Wiese fliessendes Wasser, da erfasste in der Mitte die Wiese brennendes Feuer. | pakśa-kunčka E:Mar ― pakśä-kučka· M [середина поля / Mitte des Feldes]. uštumas kajasi͔, pakśa[‑]kunčkas jorci͔. – čakši͔ś E:Mar (265) Man schiebt es in den Ofen, man wirft es mitten auf das Feld. – Der (tönerne) Topf. pakśä[‑]kučka·s popt́ mandə̑ts [śt́aftf]. – pokə̑ntś M (IV657) In die Mitte des Feldes ist der Stock des Popen hineingesteckt. – Der Nabel. pakśä[‑kučka·ńä] (-ava) ḱəŕńä·ńä ḱevəŕkšńi M (IV657) Mitten auf dem Felde rollt ein Knäuelchen. | *ṕəŕf-kučka· M [середина двора / Mitte des Hofes]. [ṕeŕf‑]kut́ška·sa [śeŕeń] stolba (IV659) Mitten auf dem Hofe ist ein kupferner Pfahl. | se͔d́-kunčka E:Hl [середина моста / Mitte der Brücke]. pokš se͔d́[‑]kunčkas usḱiźi (178) Er schleppte sie mitten auf eine grosse Brücke. | śt́eṕ-kunčka E:Mar [середина степи / Mitte der Steppe]. uᵪ bud́i god́avat, ĺeĺakaj, ‒‒‒ ton śt́eṕ[‑]kunčkava moĺemd́e (1220) Weh, wenn du etwa, Brüderchen, ‒‒‒ mitten durch die Steppe gehen wirst. | uĺćä·-kučka· M [середина улицы] / Mitte der Strasse. uĺćä·[‑]kučka·sa ḱeluńat ozafńəft́. – śt́iŕʿńä (IV683) Mitten auf der Strasse (sind) Birken gepflanzt. – Die Mädchen. | v́eń kunčka E:Mar ― v́eń kučka· M:P [середина ночи, полночь] / Mitte der Nacht, Mitternacht. | v́eń kunčkava E:Mar ― v́eń kučka·da M:P в самую полночь / mitternachts, um Mitternacht. v́eń kunčkava jakaś salamo E:Mar Um Mitternacht ging er stehlen. v́eń kučka·da śt́äś M:P Um Mitternacht stand er auf. | v́iŕ-kunčka E:Mar Hl ― v́əŕ-kučka· M [середина леса] / Mitte des Waldes. vaj pokš v́iŕ[‑]kunčkas strojakšnoś E:Mar (170) Inmitten eines grossen Waldes wurde es [das Dorf] erbaut. v́iŕ[‑]kunčkasu poza[‑]paŕ. – kotkodavuń ṕizi͔ś E:Hl (272) Inmitten des Waldes ist ein Dünnbierfass. – Der Ameisenhaufen. v́əŕ[‑]kučka·sa at́äńä, [ḿäšt́əvanza] karuft jakašt́. – ńeškś M (IV690) Mitten im Walde ein Alter, die Fliegen laufen auf seiner Brust. – Der Bienenstock.
kuč́kań M:P [находящийся в середине] / sich mitten befindend.
kuntšḱińe ChrE, kunšḱińe E:Mar, kunčḱińe E:Bag (Dem. zu kunčka) [середина] / Mitte. v́e ṕes vačḱińʒ́e paĺanʒo, omboće ṕes rućanʒo, už kunčḱińeze͔st sońć ozaś E:Bag (I297) An das eine Ende (in die Wiege) legte sie ihre Hemden, an das andere Ende ihre Hemdgewänder, dazwischen setzte sie sich selbst.
kučka·ńä M:Sel (Dem. zu kučka) [средняя часть] / Mittelstück [? Mitte].
kunčkaks E:Mar [находящееся в середине, самое центральное] / was sich in der Mitte befindet, das allermittelste. samaj suśiḱiń kunčkaksi͔ń (1122) Sie [Diese Pirogge] ist aus dem allermittelsten des Mehlkastens [d.h.: von bester Qualität].
1kunda M:An (Gen. kundə̑ń) лукошко / Korb (aus Holzspänen, Birkenrinde). — [Tschuw. ku̬nᴅə̑].
kundams ChrE E:Mar Gor Škud Kal Večk Kozl Vez NSurk SŠant ― kundams [kunda·ms] ChrM M:P Kr Ur [схватывать, хватать] / anfassen, ergreifen (ChrE E:Mar Kal ChrM); [крепко держаться, прилипнуть] / sich an etw. festhalten, haftenbleiben, klebenbleiben (E:Mar M:P); [ловить, поймать] / fangen (ChrE E:Mar Kal ChrM M:P); [предпринимать, приниматься, начинать] / unternehmen, anfangen, beginnen (ChrE E:Mar Kal ChrM M:Ur); [стремиться] / streben (E:Mar); [соглашаться] / einwilligen (E:Mar). kundi͔ja ńeŕd́e E:Mar (1234) Ich fasste ihn am Schnabel. sońć ḱećt́eḿe; kundi͔ńd́eŕeś, a [ḿeńśt́ev́i]. – kumarav́iś E:Mar (256) Selbst ist es handlos; wenn es (aber) angefasst hat, kann es nicht abgelöst werden. – Die Klette. si͔ŕe nogajiś [kundi͔ḿim] E:Mar (18) Der alte Nogajer ergriff mich. t́akam avaŕd́i lavś ṕikse͔s kundaź E:Mar (144) Mein Kind weint an der Wiegenschnur sich festhaltend. eŕźät́ńe a umok ruzi͔ń v́eras kundaśt́ E:Mar [Die Ersänen nahmen kürzlich den russischen Glauben an]. nat́ kundama pokščań[‑]babań kojs[‑]v́eras E:Mar (1158) Offenbar muss ich den Sitten, Gebräuchen der Voreltern folgen. [ḿeźejak] kundi͔d́e kot́? E:Mar (2121) Habt ihr denn irgend etwas erlegt? kundan tov moĺeḿe E:Mar [Ich willige ein, dahin zu gehen]. a kundan starostaks od. starostań t́evs E:Mar Ich will nicht Dorfschulze werden od. das Amt des Dorfschulzen annehmen. ḱijak eź kundak martonzo kudoń t́ejeḿe E:Mar (2115) Niemand wollte mit ihm ein Haus bauen. son kundi͔ze͔ ŕiv́iźt́ E:Kal (2134) Er fing den Fuchs. vatt kundatadi͔ź t́iŋḱ E:Kal (2130) Sieh, sie packt euch! davajt́e kundatama, konańi sate͔ iḱiĺak moĺims? E:Kal (2129) Lasst uns losen, wer zuerst an die Reihe kommt! ŕiv́iźś kundaś salmadunza jarʿcama E:Kal (2145) Der Fuchs begann den Brei zu essen. davaj kundatan ḿiń alužoks E:Kozl (I51) Lass (ihn) uns zum Geliebten nehmen! śed́ejeń kundaź jakazo! E:Vez (VI192) Möge er beklommenen Herzens gehen! sokas, śuros kundazo E:NSurk (II119) Er soll Pflug und Pflugsterze ergreifen! kundakaja ‒‒‒ gŕivazon E:SŠant (I392) Fasse meine Mähne! mon kavto ḱed́eń śeze͔j kundasi͔ń E:SŠant (I317) Ich halte meine zwei Hände daran fest. śeze͔ kundi͔ńźe kavto ḱed́enze͔ E:SŠant (I317) Er fasste es mit seinen beiden Händen an. kunda·n ṕeŕimazə̑n M:P Ich umarme ihn. pŕäźä kunda·mań M:P Der Kopf schwindelt mir, der Kopf ist mir benommen. kšńisa kunda·n M:P Ich beschlage mit Eisen. [t́äd́äńats śed́iəń] kunda·ź M:Kr (IV84) Ihre Mutter (sagt) gebrochenen Herzens. | ĺem kundams ChrE E:Mar Vez ― ĺem kunda·ms M:P поминать покойника / eines Verstorbenen Gedächtnis begehen, gedenken, den Namen jds. erwähnen, anrufen, sich an jdn. wenden. kundaś pazi͔ń [ĺeḿenze͔] E:Mar (1126) [Er] hat den Namen des Gottes genannt. užo kundasa t́e škańe mon šḱińeń avań [ĺeḿenze͔]! E:Mar (1202) Warte, ich will um diese Stunde die Mutter, die Erzeugerin, anrufen! | ṕeks kunda·ms M:P [забеременеть] / schwanger werden. | pratks kunda·ms M:P Kr [Mam] [подружиться] / sich befreunden. kunda·n bratks soń marʿtanza M:P Ich schliesse Brüderschaft mit ihm. [śävəźä soŋ́ǵä] i kunda·śt́ pratks [M: Mam] (IV851) Er nahm auch ihn mit und sie gesellten sich zu einander wie Brüder. kunda·śt́ pratks M:Kr Sie befreundeten sich miteinander wie Brüder. kunda·ś koź [aĺä] marʿta pratks [M:Mam] (IV892) Er hatte sich zu reichen Männern gesellt. | ṕŕevs (od. pŕävńes [Dem.]) kundams E:Mar Škud [последовать совету] / jds. Rat befolgen (sonze͔ seinen) (E:Mar); [принимать решение / einen Beschluss fassen] (E:Škud). ḿäźeń pŕävńes mon kundi͔ń? E:Škud (VII220) Was für einen Beschluss habe ich gefasst? | v́ärs-śiv́əĺs kunda·ms M:P [(п)оправляться] / sich erholen, “an Blut und Fleisch fassen”. v́ärs-śiv́əĺs kunda·n Mein Gesundheitszustand verbessert sich.
kundi͔ E:Hl ― kunda·j M (Part.) [хватающий, берущийся, ловящий / fassend, greifend, ergreifend, fangend]. kaftu kundi͔ ḱed́em kumaža ṕŕas puti͔ńźi E:Hl (1162) Meine beiden greifenden Hände legte er auf die Knie. | kali͔ń kundi͔ E:Mar [рыболов, рыбак] / Fischfänger, Fischer. | kəŕʿks-kunda·j M:P [ястреб-перепелятник] / Finkenhabicht, Sperber. | ĺeḿeń kundi͔ E:Vez [поминающий покойного] / einer, der das Gedächtnis eines Verstorbenen begeht, “Angreifer(in) des Namens”. ton ĺeḿeń kundi͔ uĺt́aja! (I233) Du sollst mein Gedächtnis begehen! | narməń-kundaj M:P [птицелов] / Vogelfänger.
kundi͔ća (Part.): kali͔ń kundi͔ća E:Mar [рыболов] / Fischfänger. juti͔t́ moŕäńt́ ezga kali͔ń kundi͔ćat (2106) Auf dem Meere fahren Fischfänger vorüber.
kundań E (Part.) [“схваченный, взятый”] / “ergriffen”, “genommen”. | *kundań čufta E:StDemk [жребий, палка для жребия] / Losstock, Stock zum Losen. kajado [ejd́ńem], ti͔ń kundań čuvca (VII186) Werft, meine Kinder, den Losungsstab. | kunda·ń duga· M:Kars [любимый] / Geliebte(r). ompćä b́eglajńäś kunda·ń duga·źä (IV251) Der zweite Flüchtling ist mein Geliebter.
kundamo ChrE E:Mar, kunda·mu [E:?Hl], kunda·ma E:Ba ― kunda·ma ChrM M:P Sel Sučk (Gen. M:P -ń, Nom. Pl. M:Sel ‑t) [ручка, рукоятка] / Handhabe, Griff (z.B. an der Tür; M:P: z.B. die Stelle des Bleuels, an der man ihn in der Hand hält) (ChrE E:Mar ChrM M:P Sučk); ? скобка / ? Krampe, ? Klinke, ? Henkel (E:Ba); [Pl.] [перила (в мостике)] / Geländer (am Stege) (M:Sel); [ловля, охота] / Fang, Jagd (E:Mar). | ćeŕepkaś kundamo marto E:Mar [горшок с ручкой] / Topf mit Griff. | kaluń kundamu E:?Hl (Gen. ‑ń) [рыболовная снасть] / Fischfanggerät. | ḱeĺiiń kunda·ma E:Kal ― ḱeĺiiń kunda·ma M:[?]Sel [снасть для ловли тетеревов] / Fanggerät für Birkhühner. | ḱeŋkš-kundamo E:Mar, ḱeŋkš-kundama E:Petr, ḱäŋkš-ku·ndama E:Ba ― ḱeŋkš-kunda·ma M:Pš [дверная ручка] / Türgriff, Handhabe an der Tür. i tese͔, i toso. – ḱeŋkš[‑]kundamot́ńe E:Mar (230) Sowohl hier als dort. – Die (beiden) Türgriffe. štasi͔ź ḱeŋkš[‑]kundamut́ńiń-gak E:Petr (VIII230) Auch die Türgriffe werden gewaschen. | kundamo-kolotka E:Mar [ловушка] / Falle. | sabĺań kundamo [E:?Mar] [эфес] / Degengriff. | soka·ń kunda·ma E:Ba (Nom. Pl. kunda·mut) ― soka-kunda·ma M:P [рукоятка сохи] / Pflugsterz. | toroń kundamo E:Mar, toroń kunda·mo E:Ba ― torə̑n gunda·ma M:Sučk [эфес сабли] / Säbelgriff.
kunda·mańä [M:Pš] (Dem. zu kunda·ma) [хватание, получение / das Ergreifen, Erhalten, Bekommen]. makst [prosańd́i] v́ärs[‑śivəĺs kunda·mańä, udə̑ma·ńä aštsəmańä] (IV784) Lass Prosa an Blut und Fleisch zunehmen, gib (ihr) Schlaf und Wachsein!
kundamka E:VVr SŠant [дверная ручка] / Türgriff (E:VVr); [ручка ворот] / Griff des Tores (E:SŠant).
*kundakšnoms E:Večk NSurk ― kunda·kšńəms M:Kul (Frequ. zu kundams) [хватать, браться] / fassen, ergreifen. kafto ṕeĺd́e najkoń kundakšni͔ź E:Večk (I46) Man ergriff Najko von zwei Seiten. uš kavto jondo mat́ŕoń kundakšni͔ź E:NSurk (I40) Sie ergriffen Matrjo von zwei Seiten. moń kunda·kšńəmań M:Kul Er ergriff mich.
*kut́ńemks [< *kuntńemks] E:VVr, kut́ńims E:Kad Šokša ― *kuńńəms M:Temn (Frequ. zu kundams) [хватать] / fassen (E:VVr); начать / beginnen, anfangen (M:Temn). baĺasi͔·ńevat kut́ńi·ńeḱ E:VVr (II328) Wir fassten deine Geländer. baĺasi͔ńeva kut́ńid́e E:VVr (II365) Ihr fasstet mein (Treppen-)Geländer. t́ora luvskak son eź kut́ńiḱ E:Šokša (VII440) Sie gesellte sich nicht mit Männern. aš ḿeźä nolgač́ńems, kuńńema rabotams M: Temn Es gibt keinen Anlass zum Faulenzen, man muss zu arbeiten anfangen.
*kut́ńevt́emks E:VVr (Fakt. zu kut́ńemks) [заставлять хватать] / fassen lassen. jalgan kut́ńevt́iŋ́ḱ ḱed́-ṕed́e (II366) Lasst meine Freundinnen (einander) die Hände fassen!
kuńt́śems ChrE E:Mar Gor Večk Kozl Vez NSurk, *kuńćims E:Hl ― *kunćəms M:P Čemb (Frequ. zu kundams) [схватывать, хватать] / anfassen, ergreifen; [ловить] / fangen; [предпринимать, начинать] / unternehmen, anfangen, (E:Gor auch:) поминать / sich an etw. erinnern, an etw. denken, Gedächtnis begehen. moń lavś[‑]či͔ŕeze͔m t́et́kam eź kuńće E:Mar (148) Mein Väterchen ergriff nicht den Rand meiner Wiege. ḱed́ńed́e ḱed́ńes kuńćid́e E:Mar (1158) Ihr fasstet einander an der Hand. kuńćan, ṕŕanzo a makssi͔ E:Mar (262) Ich versuche es zu fangen, es lässt sich nicht fangen. ṕiksḱe v́eĺd́e si͔ń kuńćit́ E:Mar (1166) Sie packen ein Seilchen an. kolmo lomat́ i kuńćit́ id́eḿenze͔ E:Mar (287) Drei Männer nahmen es auch auf sich, sie zu retten. čeŕ-pulodo kuńćisi͔ E:Gor (VII98) Es versucht [sie] am Haarzopf zu fassen. t́eḱet́ńeń äjse͔ ĺećńiḿiź, ńeḱet́ńeń äjse͔ kuńćiḿiź E:Gor [Eben dieser wegen haben sie sich meiner erinnert, eben dieser wegen haben sie mich ergriffen]. ḱed́t́e ḱed́s si͔ń kuńćiśt́ E:Hl (1160) Sie ergriffen einander an der Hand. son v́iŕej moĺi ‒‒‒ ḱeĺejńet́ kuńći E:Večk (II40) Sie geht in den Wald, ‒‒‒ fängt Birkhühner. taratto tarac son kuńćeź kuńći E:Kozl (I344) Im Greifen greift er von Ast zu Ast. źńaroće ije kalt kuńćat? E:Vez (I15) Wieviele Jahre fängst du (schon) Fische? moń maro-ĺi kuńćat? E:NSurk (III327) Du willst mit mir [zu ringen] beginnen? pula[‑]ṕed́ä kunćəsi͔ [M:Kr] (IV222) Er fasst sie am Zopfe. sur[‑]pŕäńada kunćəsa·mań M: Lemd (IV172) Er will mich bei den Fingern fassen. [ańt́śak kuntśək mod́ińä narmət́t́], štobə̑ satə̑st [ĺišt́eməzt] [M: Mam] (IV858) Fange nur für mich Vögel (soviel), dass sie für dein Fortführen hinreichen! äźəm laŋga laśkəńd́i, vaĺmada vaĺmas son kunći M:Kars (IV261) Es läuft auf der Bank, es greift von einem Fenster nach dem anderen.
kuńćeḿe-: kuńćeḿe-šapka E:Is [“ловильная шляпа” / “Fanghut, -mütze”], ein Fanggerät für Hermeline u. Nerze (Sumpfottern): auf dem Boden war ein Reifen u. daran waren sechs Ruten angebracht, die so gebogen waren, dass sich die Spitzen oben (zeltförmig) vereinigten; um die Mitte dieser Vorrichtung war eine Schnur gebunden u. daran waren so viele Schlingen befestigt, dass die Räume zwischen den Ruten voll von ihnen waren; von der Spitze des “Zeltes” hing ein Fleischköder herab.
*kunćəkšńəms (: kunćekšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kunćəms).
kundatoms E:Mar Bug Vez SŠant, kunda·tums (3. Sg. Prät. kunda·ti͔ć) E:Kal (Pass. zu kundams) [хвататься, ловиться] / ergriffen werden, gefangen werden; [останавливаться, застрять] / stocken, steckenbleiben. ḱeĺeze͔ kundati͔ E:Mar Er wird stumm. ḱeĺeze͔ kundatot́ś od. kundat́ś E:Mar Er wurde stumm. ḱizna mori͔, a [t́eĺńa] ḱeĺeze͔ kundati͔. – kukuškaś E:Mar (236) Es singt im Sommer, aber im Winter wird es stumm. – Der Kuckuck. kundatozo ḱeĺeze͔ [E:Bug] (VI182) Möge seine Zunge feststecken bleiben. kundatoć kurkso ḱeĺeze͔ [E:Bug] (V472) Ihm stockte die Zunge im Munde. kundatoć pańi v́eslazo E:Vez (I15) Sein ruderndes Ruder blieb stecken. v́enš-ṕiŕazo lotkatoć, v́esla-ṕeze͔ kundatoć E:SŠant (I17) Der Bug des Bootes blieb stehen, das Ruderende blieb stecken. v́et́ś kunda·te͔ E:Kal Das Wasser wird von einem Eishäutchen bedeckt. toń a b́eŕańga ĺeḿet́ kundati͔ [E:Bug] (V60) Dein Name wird nicht zum Bösen gerufen. vaj kona[‑]kona t́evńeste͔ńt́ už si͔nstkak ĺemńest kundati͔t́ E:Bug (V120) Bei irgendeiner Sache (einem Opfergebet) werden doch ihre Namen genannt.
kundatokšnoms E:NPyrma StMokl (Frequ. zu kundatoms) [хвататься] / ergriffen werden, gefasst werden; [останавливаться] / stocken. kundatokšnoś od aĺań v́eslazo E:NPyrma (VII74) Dem jungen Manne blieb sein Ruder stecken. kundatokšnoś sonʒo kurkso ḱeĺeze͔ E:StMokl (V222) Ihre Zunge im Mund stockte.
*kundavoms E:Mar ― *kunda·və̑ms M:P (Refl.-Pass. zu kundams) [(мочь) хвататься, задерживаться] / ergriffen werden (können), festgenommen werden (können). mastor laŋga jaḱi, ḱec a kundav́i. – śejeĺiś E:Mar (241) Es geht auf der Erde, mit der Hand kann es nicht ergriffen werden. – Der Igel. t́ä alašaś t́ožd́äńasta kunda·v́i M:P Dieses Pferd kann leicht gefangen werden od. Dieses Pferd kann man leicht fangen.
kunda·fks M:P Pš [полная горсть, горсточка] / eine Handvoll; [зародыш зерна] / Anfang eines sich bildenden Korns im wachsenden Getreide. | jäfks-kunda·fks ChrM M:P Pš [? жертвенный дар, ? первая жертва / ? Opfergeschenk, ? etwa ‘Erstlingsopfer’]. [ḿiń] makstama jäfks[‑]kunda·fks M:Pš (IV742) Wir geben das Opfergeschenk.
kundaftoms ChrE E:Atr Bag, kundavtoms E:?Kozl ― kunda·ftə̑ms M:P (Fakt. zu kundams) [заставлять хватать] / ergreifen lassen. ḱed́eze͔ń kundaft śijań b́ĺiduška E:Atr (I140) Lege auf meine Hand einen silbernen Teller! si͔ń ḱeče[‑]pulos kundafti͔ź E:Bag (I282) Man liess sie den Kellenstiel ergreifen. ḿeń robotas, si͔ŕe nogaj, kundavsa E:Kozl (I207) Zu welcher Arbeit, alter Nogajer, bestimme ich ihn?
kundavtovoms E:StMokl (Refl.-Pass. zu kundavtoms) [(мочь) быть вынужденным начинать что-н.] / genötigt werden (können), dazu gebracht werden (können), etw. anzufangen. eś kundavtovt ṕiśi jamńeń ṕid́eḿe (V206) Sie liess sich nicht nötigen, heisse Suppe zu kochen.
kunda·fńəms M:P (Frequ. zu kunda·ftə̑ms).
*kunda·fńəkšńəms (: kunda·fńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu kunda·fńəms).
kundo E:Mar Večk Is (Gen. -ń), kunda E:Ba Kal Kažl, kunda E:Kad (Nom. Pl. kuntt), kunda (Gen. kunduń) ~ kunda· (Nom. Pl. -t) E:Kal, kuno E:Mar Večk Is Nujk, kuna E:Ba ― kunda M:P Sel Ur (Gen. kundə̑ń), kuna M:P Pš Kr Bold Čemb Vert An Temn [крышка] / Deckel (E:Mar: der eigens für einen Behälter gemacht worden ist, sowohl lose als fest; E:Večk Is: [съёмная крышка] / loser Deckel bei Tonnen u. dgl.; M:Ur: loser Deckel einer aus Lindenrinde gemachten Schachtel namens parga od. (E:Kad M:Ur) eines hölzernen Gefässes namens paŕ), (E:Kal auch:) [мембрана] / Geburtshaut (Membran, die das Kind, Füllen, Kalb noch während des Geburtsvorganges umhüllt); [парник] / Mistbeet; [дупло] / der hohle Klotz, der auf die Pfähle um die Windmühle gesteckt wird, wenn man die Mühle am Sterz herumzudrehen beginnt, u. um den sich dann das beim Drehen benutzte Seil wickelt (E:Ba); [нижняя часть ствола дерева, на которой образуется живица, сок] / die dicke Schicht unten am Baumstamme (der Eiche, der Birke), die aus rinnendem Baumsaft entsteht; sie wird von Zauberern als Arznei gebraucht (M:P). tašto paŕ, od kundo. – modaś di͔ lovś E:Mar (261) Ein alter Trog, ein neuer Deckel. – Die Erde und der Schnee. | aŕʒ́ä-kundă M:Čemb [крышка сундука] / Kistendeckel. | kapsta-kundo E:Atr Bug Nujk, kapsta-kunda E:Kad Kal Hol “Sl” парник для капусты / Mistbeet für Kohl. kapsta[‑]kundo alov sov́i, kapsta[‑]pŕa sai E:Bug (VI204) Man tritt aufs Kohlbeet, nimmt einen Kohlkopf. | ḱed́-kundo [E:Mar] ― ḱäd́-kună M:Temn [внутренняя сторона локтя / innere Seite des Ellbogengelenks]. ḱäd́[‑]kunə̑znza śävś kolma v́ejᵪ́ksə̑t panarńä M:Temn (VIII316) Sie nahm unter den Arm dreimalneun (27) Hemden. | ḱelu-kunda M:Sandr [сделанная топором зарубка в берёзе] / eine mit der Axt in den Birkenstamm gehauene Kerbe, in der der Birkensaft rinnt (sich sammelt); daraus saugen die Kinder ihn dann mit Röhren (ĺud́i). | ḱeńeŕ-kundo E:Mar, ḱeńd́iŕ-kunda (‑gunda) E:Kal (Nom. Pl. ‑kunt), ḱäńd́ᴉŕ-kunda E:Kažl (Gen. ‑kundᴉ͐ń) ― ḱeńəŕ-kună M:P Bold Vert Kr Čemb [охапка] / ein Armvoll (E:Mar Kal); [локтевой сгиб] / Ellbogenbeuge, Ellbogenkehle (M:P Čemb). vaj śijäń ḱät́kskac ḱeńəvań ḱeńəŕ-kunə̑sə̑nza M:Bold [Ihren silbernen Armring hat Keneva an ihrem Arme]. [ḱeńəŕ]-kunə̑sa [kańińäźä] M:Kr (IV538) Du meine, die du mich auf deinen Armen getragen hast. ḱeńäŕ[‑kunə̑sə̑nza kujgə̑rə̑ń ḱept́ərńac] M:Vert (VIII468) Sie hat am Arme einen Korb aus Birkenrinde. | kud-kuna M:Kr Katm [? чердак / ? Dachboden]. kud-kunə̑sa kuĺäńä M:Kr [Auf dem ? Dachboden ist eine Taube]. kosa kuĺkań aškə̑ńanzə̑n? koźä mokšət́ kud[‑]kunə̑sə̑t M (IV321) Wo ist das Nest der Taube? Im Dachraum des reichen Mokschanen. | ḿekš-avań kundo E:VVr маточник / Zelle der Mutterbiene. | paŕ-kundo E:VVr [крышка деревянного сосуда] / Deckel eines hölzernen Gefässes namens paŕ. | rakań kundo E:VVr, raka-ku·nda ~ raka-kunda· E:Kad (Nom. Pl. -ku·nt), raka-kunda· ~ raka-kunda E:Kal (Nom. Pl. -t) [(большая плоская) раковина] / (grosse flache) Muschelschale, Muschel. | śeĺḿe-kuno E:Mar Večk Is Nujk, śeĺḿe-kundo E:Jeg, śeĺḿi-ku·na ~ śäĺḿä-ku·nda (Nom. Pl. ‑kunt) E:Ba, śeĺḿi-kunda E:Kad (Nom. Pl. ‑kundu·t), śeĺḿi-kunda ~ śeĺḿe-kunda (Nom. Pl. -kunt) E:Kal, śeĺmᴉ͐-kunda E:Kažl ― śeĺmə̑-kuna M, śeĺḿä-kuna M:P, śeĺḿä-kuna ~ śeĺmə-kuna M:Pš (Nom. Pl. -kunə̑t), śeĺḿä-kuna M:Čemb (Nom. Pl. -kunə̑t), śeĺḿə-kuna M:An (Gen. -kunə̑ń), śeĺmə-ku·n M:Ur (Nom. Pl. -kunt) веко / Augenlid (E:Mar Kal Kažl Jeg M:Pš Čemb); [глазная впадина] / Augenhöhle; [? зрачок] / [?] Augenstern (E:Mar); [место под уголком глаза] / Stelle unter dem Augenwinkel (M:Pš); [уголок глаза] / Augenwinkel (E:Kad Večk M:P Ur); [уголок глаза и бровь] / Augenwinkel u. Augenbrauen (M:An); бровь, брови / Augenbraue(n) (E:Ba Is). śeĺme[‑]kun(o) alga vani͔ćat E:Mar (1136) Unter den Augenlidern senden sie ihre Blicke hervor. | t́išä-kunda M:P Kr: śeĺgä-nolga d́äd́äńäńkəń ańćak ḱiŕńəsi͔, t́išä-kunda avańäńkəń ańćak ṕäkśńəsi͔ M:Kr [Nur Spucke und Rotz (des Zauberers) hält unsere Mutter (unter den Lebenden) zurück, nur Kräuter und Birkenwasserschicht halten unsere Mutter (vom Totenreich) ab]. t́išəsta[‑]kuncta, pratḱäj, iĺa·tfan M:P (IV390) Ich bin (nur) durch Zauberkraut und Baumsaft, Bruder, (am Leben) geblieben. t́išəsta[‑]kuncta śuduf lazu·rńä iĺa·tfḱä M:Saz (IV3) (Nur) von Gräsern und Birkensaft ist der arme Lasur am Leben geblieben.
kundi͔ńe E:VVr ― kunə̑ńä· M:P (Dem. zu kundo, kuna): ḱeńeŕ-kundi͔ńe E:VVr [локтевой сгиб] / Ellbogenbeuge, Ellbogenkehle. čevt́e ḱeńeŕ-kundi͔ńem (II517) Meine weiche Armbiegung.
kundə̑ks M:Čemb Ur [крыша (сундука и корзины)] / Deckel (der Kiste u. des Korbes).
kundodoms E:Mar ― kundə̑də̑ms M:Ur [покрывать крышкой] / mit einem Deckel bedecken; [закрывать пчелиные соты воском] / die Bienenzellen mit Wachs schliessen. ḿed́-so·taś (-zo·taś) ku·ndə̑tf (nə̑lta·) M:Ur Die Honigwaben sind mit Honig gefüllt worden. — [Vgl. kumbodoms; kuńǯ́əd́əms].
kundra· M:P Pš (Gen. -ń), kundra M:Temn (Nom. Pl. -t) [свилеватый] / maserig (z.B. Birkenholz, allerhärteste Stelle, wo die Schichten im Zickzack laufen) (M:P Pš); кривой, согнутый / krumm, gebogen (M:Temn). | kundra śura trakśḱä M:Temn [криворогая корова (тёлка)] / krummhörnige Kuh (Färse).
kundra·ńä M:P Pš (Dem. zu kundra·).
-kunə̑r: ḱäd́-kunə̑r M:P Pš Kr Mam [локоть (внутренняя сторона)] / Ellbogen (die innere Seite) [wohl eine Kontam.: ḱäd́-kună + ḱeńəŕ]. muškə̑ń vožjanzə̑n [ḱäd́]-ku·nə̑rsə̑nzə̑t M:Mam (IV284) Er hat einen Hanfzügel an seinem Arme [am Ellbogen].
kunə̑tf [Part. zu einem unbel. Verb *kunə̑də̑ms]: kunə̑tf al M:Vert [яйцо, насиженное курицей] / Ei, welches die Henne schon angebrütet hat. — [Vgl. kundo: kundə̑də̑ms].
kuŋgra (Nom. Pl. -t) [~ kruŋgra] M:Temn круглый / rund. tosa-ńi štaj kruŋgra ŕäṕśḱä son šamańanc (VIII346) Dann wäscht sie sich das Gesicht, das (wie) eine runde Rübe ist.
kunst ~ kunct E:Mar Večk, kunst E:Atr Ba, kunct E:Bug, kunt E:VVr, kunᵪ E:Kal, kunf E:Kažl ― kuntf M:P Čemb Temn, kunf M:Sučk Prol Jurtk Ur (Adv.) [навзничь, на спине, на спину] / rückwärts, rücklings, auf dem (den) Rücken [wo?, wohin?]. kunct baba puzańa. – kši͔[‑]očkoś E:Mar (240) Rückwärts (liegt) eine dickbäuchige Alte. – Der Brottrog. kə̑ĺi kuntf praj (kši), af pars M (IV727) Wenn das Brot mit der Rückseite [Unterseite] nach oben fällt, bedeutet das nichts Gutes. | kunct-komado E:Bug Večk [навзничь, носом, растянувшись, во всю длину, кувырком] / “auf Nacken und Nase”, längelang, der Länge nach, kopfüber. a paro aŕćićan kunct[‑]komado ešḱik E:Bug (VI68) Schlage den Übelgesinnten kopfüber nieder! ḿeńeĺ jožos ḱeṕed́ik, kunct[‑]komado ešḱik E:Bug (VI94) Hebe sie zum Himmel empor, schlage sie Hals über Kopf nieder! vaj kunct[‑]komado ešḱinʒat E:Bug (V90) Möge es dich Hals über Kopf (auf die Erde) werfen! a paro aŕćiń ešḱik kunct[‑]komado E:Večk (II160) Den Übelgesinnten schlage kurz und klein!
kuntfkä· M:P (Dem. zu kuntf).
kuńams E нырнуть / tauchen, eintauchen, untertauchen.
kuńćems E (Frequ. zu kuńams).
1kuńä E:Kažl (Nom. Pl. kuńat) ― kuńä M:Sel (Gen. kuńəń) ревнивый / eifersüchtig. kuńä avat́ńəń t́ɯŕfńəma [M:Sel] (IV240) Die eifersüchtigen Frauen zum Zanken zu bringen. — [? Türk., vgl. (Radl.) tar. sag. koib. künä, tel. kǖnü, osm. ǵönü ~ ǵünü Neid, Eifersucht (vgl. TLM, Nr. 80)].
kuńav M:Čemb [ревнивый] / eifersüchtig.
kuńəkstə̑ms M:Čemb Sel ревновать / eifersüchtig werden. kuńəksta·n soń laŋgə̑zə̑nza M:Sel Ich bin eifersüchtig auf ihn.
kuńᴉĺams E:Kažl ― kə̑ńəĺams M, kəńəĺa·ms M:P ревновать / beneiden, eifersüchtig (auf jdn.) sein. kuńiĺan sońd́anza E:Kažl Ich bin eifersüchtig auf ihn. ḱeńeĺa·n (kəńəĺa·n) soń (avaźen) (śä aĺät́ marʿta, śä aĺät́i) M:P Ich bin ihretwegen (wegen meiner Frau) eifersüchtig (auf den Mann). — Türk., vgl. misch. könele usw. (TLM, Nr. 80).
*kəńəĺa·ma (: ḱeńeĺa·ma, Gen. -ń) M:P [ревность] / Eifersucht.
*kəńəĺa·ftə̑ms (: ḱeńeĺa·ftan, -i͔) M:P (Kaus. zu kəńəĺa·ms) заставить ревновать / jdn. dazu bringen, eifersüchtig zu werden, eifersüchtig machen.
kuńǯəd́əms (: kuńǯed́a·n, -i) M:P, kuńǯ́əd́əms M:Pš, kuńžəd́əms M:Levši, kuńǯəd́əms M:Sel, kunǯəd́əms M:An брусить (nach Bars.) / die Honigwaben mit Wachs schliessen (Bienen) (M:P Pš An); наполниться / sich (an)füllen (M:Levši). ṕäškəd́əst ńeškńä ḱeŕd́ä pŕas, kuńžəd́əst ḿet́t́ä ḱeĺəd́e ḱeĺs M:Levši [Mögen die Bienenstöcke sich füllen von der Rinde (? Flugbrett aus Rindenstreifen) bis zur Spitze, mögen sie sich ringsum mit Honig füllen!]. — [Vgl. kundo: kundodoms].
kuńǯət́ks ~ kuńǯetks ~ kunǯət́ks M:P, kuńǯ́ət́ks ~ kuńǯ́ətks M:Pš уза / Stopfwachs, Bienenharz (mit dem die Bienen ihre Waben deckeln) (M:P); [крышка (деревянного сосуда)] / Deckel (eines hölzernen Gefässes namens paŕ); [круглая берестяная коробка для хранения мёда, масла и т. п.] / runde Schachtel aus Birkenrinde, worin Honig, Butter u. dgl. aufbewahrt wird (rundes Gefäss aus Birkenrinde, mit hölzernem Boden; wird zum Tragen der Milch u. dgl. verwendet) (M:Pš). | al-kuńǯət́ks (al-kuńǯətks) M:P [кожа мошонки] / Haut des Hodensacks, die übrigbleibt, wenn das Tier beschnitten worden ist.
*kuńǯət́kšńəms (: kuńǯetkšńa·n, -i) M:P (Frequ.).
kuńića E:Kažl куница / Marder. — Russ. куни́ца.
kuparas ~ kuporos E:Mar (Gen. -i͔ń) [кипарис] / Zypresse. | kuparos-čuvto E:Mar, kupaŕis-čuvto E:VVr id. kuparos[‑]čuvtoń stoĺ ekšsat E:Mar (1188) [Du sitzt] hinter einem zypressenen Tische. kupaŕis-čuvtoń tavatksso E:VVr (II319) Mit einem Deckel aus Zypressenholz. — [Russ. кипари́с, купаре́с].
kupaŕisoj E:Kozl [кипарисовый / zypressen]. ḿińek čuftonok kupaŕisojt (I62) Unsere Bäume sind Zypressen. — [Russ. купаре́совый].
kupaŕi·sovoj E:VVr, kupaŕisovoj ~ paŕisovoj E:SŠant (Adj.) [кипарисовый] / zypressen, Zypressen-, aus Zypresse. kupaŕi·sovoj ḱe·čkaz-pa·lkam E:VVr (III211) Meine Angelrute ist aus Zypresse. kupaŕisovoj ton gropḱe t́ejt́a E:SŠant (I316) Mache einen Sarg aus Zypresse! — [Russ. купаре́совый].
kuparos E:Mar ― kupara·s M:Sel [купорос] / Vitriol. — [Russ. купоро́с].
kupa·ŕla E:?Kažl Kal (Nom. Pl. -t) мотыга / Hacke, Haue.
kuṕeć E:Mar NBajt, kuṕec [E:MKka] ― kuṕe·ć M:P Pa купец / Kaufmann. ḿejĺe si͔ń śupalgaćt́, kuṕećeks t́ejev́śt́ E:Mar (2103) Da wurden sie reich, wurden Kaufleute. už ḿiń lomat́ńe ḿiń eŕʒ́ań kuṕećt́ E:NBajt (II46) Unsere Männer sind ersänische Kaufleute. saranskoj eŕźa, saranskoj kuṕec [E:MKka] (I332) Ersäne aus Saransk, Kaufmann aus Saransk! aĺakaźä laćəsamań, t́äd́akaźä makśśəsamań ‒‒‒ kuṕe·ćəńd́i məšča·nə̑ńd́i M:Pa (IV52) Mein Vater will mich verheiraten, meine Mutter will mich weggeben. ‒‒‒ An einen Kaufmann, an einen Bürger. | kuṕe·ć-ćora M:Čemb [сын купца] / Kaufmannssohn. — Russ. купе́ц.
kuṕećḱe E:Mar Večk Kozl (Dem. zu kuṕeć) id. son udalakšnoś bogdašḱe kuṕećḱeks E:Kozl (I168) Bogdaschke taugte gut zum Handelsmann.
kupĺenaj M:Temn [? купленный / ? das Gekaufte]. f́ḱä šiŕesə̑nza oźazə̑ń rotnajś, oma šiŕesə̑nza slobdań kupĺenajś (VIII312-4) An ihrer einen Seite hat sie den Kompanieführer von Ozjaz, an ihrer anderen Seite einen Kaufmann der Landstadt [? das in der Landstadt Gekaufte]. — Russ. купленный.
kupuńd́amks E:VVr накрыться / sich bedecken, sich verhüllen, sich um-, einhüllen.
kupuńd́ams E:Kad [кувыркнуться] / éinen Purzelbaum machen, schlagen. — [Vgl. kupuŕd́ams; pup̀oŕd́ems].
kupuńkstams E:Kad id.
kupuńksni͔ms ~ kupuńksnams E:Kad (Iter. zu kupuńkstams) [кувыркаться] / Purzelbäume machen, schlagen.
kupuŕd́ams E:Kad Kal (Mom.) [кувыркнуться] / éinen Purzelbaum machen, schlagen; [спотыкаться] / stolpern, straucheln. — [Vgl. kupuńd́ams; pup̀oŕd́ems].
kupuŕams E:Kad Kal (Iter. zu kupuŕd́ams) [кувыркаться] / Purzelbäume machen, (mehrmals) Purzelbaum schlagen; [спотыкаться] / stolpern, straucheln.
kupuŕakšnums E:Kal (Frequ. zu kupuŕams).
kupuŕd́akšnums E:Kal (Frequ. [Iter.] zu kupuŕd́ams).
kuraj [M:P Kr] [личное имя] / ein Personenname. fḱä salda·tkańäś kurajt́ maruńac [M:P] (IV247) Die eine der Soldatenfrauen ist Kurajs Maru. vaj suka·ś, suka·ś kurajt́ marfańac [M:Kr] (IV79) Ach, die Hündin, die Hündin, Kurajs Marfa!
kurat E:Gor форма / Gestalt. śe ḱäŕasi͔, śe potafci͔ ‒‒‒ ustafctonʒo, kuractonʒo (III153) Diese schlägt, diese vertreibt [die Krankheit] aus dem Körper, aus der Gestalt. — Russ. аккура́т.
kurč E ― kə̑rʿč M:P хворост / Reisig; [отбросы] / Auswurf. | kurtšt-kartšt (Pl.) ChrE E:Vez, kurč-karč E:Mar Ba Večk, kurʿčt-karʿčt (Pl.) E:Kažl ― kə̑rʿč-kə̑rʿč M:Pš хворост [и всякого рода отбросы] / Reisig u. allerlei Abfall (im Walde). jaḱiń kurči͔ń-karči͔ń purnamo E:Mar [Ich ging Reisig sammeln]. aŕda, praci͔, kə̑rʿčəń[‑]kə̑rʿčəń kočkama M:Pš (IV436) Kommt, Brüder, Reisig sammeln! son tuś kurči͔ńeḱ-karči͔ńeḱ E:Mar Er fuhr mit Sack und Pack ab. kurčt puvan, karčt puvan E:Vez (III88) Ich blase allen Auswurf heraus. numᴉ͐la kurʿčt[‑]karʿčt alu ḱekšś E:Kažl (2152) Der Hase versteckte sich im Reisig. kurʿčnᴉ͐ń[‑]karʿčnᴉ͐ń alda ĺiśś numᴉ͐la E:Kažl (2152) Aus dem Reisig kam der Hase hervor. — Vgl. karčo.
kurčov-karčov E:Mar Večk, kurču-karču (? kurčuv-karčuv) E:Ba (Adj.) [хворостяной (лес)] / voll von Reisig (Wald).
kurda·d́ims [~ ? kə̑rda·d́ims] E:Kal ― kə̑rda·d́əms M:P Jožka Čemb [вышивать (зигзагообразную) вышивальную модель, подшивать] / ein (zickzackförmiges) Stickmuster sticken, heften (E:Kal M:P Čemb); [жертвовать, посвящать] / opfern, widmen (M:Jožka). kə̑rda·t́t́, kə̑rda·t́t́ [anderswo: kr̥da·t́t́], d́äd́akańäj, kə̑rda·ń [anderswo: kr̥dań] kormańat, šḱiĺt́t́ä-azta, d́äd́akańäj, oću paĺäźəń M:Jožka [Opfere, opfere, Mütterchen, Festspeisen, widme, versprich, Mütterchen, mein Festhemd!]. — [Vgl. ḱirda].
kə̑rda·t́ks M:P Alk Čemb Sučk [какая-н. вышивка] / eine Stickerei; [синяя вышивка] / ein mit blauem Garn ausgeführtes Muster in einer Stickerei namens maći-ḱenǯə (M:P Čemb Sučk).
kə̑rda·t́ksḱä M:P (Dem. zu kə̑rda·t́ks).
kurda·t́f ~ kə̑rda·t́f́ E:Kal ― kə̑rda·t́f M:Pš Čemb [(зигзагообразная) вышивка] / eine (zickzackförmige) Stickerei.
kurdu-murdu E:VVr [мужское имя] / ein Männername (Name eines Mannes, der beim Sprechen mit den Achseln zuckt u. sich auch sonst übermässig lebhaft benimmt).
kurə̑ń: kurə̑ń to·l M:P Saz [яркий, бездымный огонь, ровное пламя] / lichtes, rauchloses Feuer, ununterbrochenes, lichterlohes Flammen. jurna·j tolńas jordaĺəmajt́, kurə̑ń tolńas kajäĺəmajt́ M: Saz (IV480) Du hättest mich in loderndes Feuer werfen sollen, du hättest mich in helles (?) Feuer werfen sollen.
kurgo ChrE E:Mar Hl VVr Jeg, *kurgă (St. E:Kal kurgu-, E:Kažl kurgᴉ͐‑) E:Kal Kažl ― kurgă ChrM M:P (Gen. M:P kurgə̑ń, Nom. Pl. kurkt), kurga· (: moń kurgə̑·źä) [M:?Sel] [рот, отверстие рта, дыра] / Mund, Mundöffnung, Loch (M:P: z.B. am Ende des beim Kämmen des Flachses verwendeten Sitzbrettes (lapa-potmaks), in das der Stiel des Flachskammes (lapa) hineingesteckt wird). kolmo ṕejt́ kurksonzo E:Mar (216) [Sie hat drei Zähne in ihrem Munde]. toń kurksto pazi͔ń ṕiĺes E:Mar (2105) Von deinem Munde (gehe dieses Wort) in das Ohr Gottes! a kurgut́i eź ṕećkat́ E:Kal (2130) In den Mund aber geriet kein einziger Tropfen hinein. t́et́kaj valust kurksust si͔ńst E:Hl (180) Das Wort ‘Väterchen’ ist in ihrem Munde. poruči͔k mori͔· kurgo· moro·so E:Jeg (192) Der Lieutenant singt laut ein Lied. kurkso·-susko·moń maksi͔·ńem E:VVr (II520) [Du mein,] der du mir Bissen in den Mund gabst. | avńa-mact-kurgo E:Večk [жерло овинной ямы] / Darrengrube, von wo aus die Darre geheizt wird. | boćka-kurgo E:Mar ― poćḱä-kurgo ~ poćḱä-ku·rga M:P, boćḱä-kurga M:Sel, poćḱä-kurga M жерло [отверстие для втулки (бочки)] / Loch am oberen Ende der Tonne (wird mit einem Spund (paŋks) verschlossen; dadurch wird auch das Wasser in die Tonne gegossen). | kamə̑š-kurga M:Pš [беззубый старик (старуха)] / zahnlose(r) (Alte(r)), dessen (deren) Lippen eingefallen sind. | kaśka-kurgo E [отверстие для входа в подвал] / Öffnung, wodurch man von draussen her in den Raum unter der Stube (kudo) gehen kann. | kaštomo-kurgo E [устье печи] / Ofenloch, Ofenmündung. | ḱeĺi kurga (ḱeĺi kə̑rga) M:P разиня / “Breitmäuliger”, Gaffer, einer, der Maulaffen feilhält. | kurgo-boka E:Atr VVr Večk Is [уголок рта] / Mundwinkel. | kurgo-ḿeńeĺ E:Mar VVr Večk Jeg, kurgu-ḿä·ńeĺ E:Ba, ki͔rgi͔-ḿe·ńiĺ E:Kad ― kurgă-ḿeńəĺ M:Sučk нёбо, горло / Gaumen. | kurgă-nardafkst [Pl.] M [объедки, остатки пищи] / Reste der Speise od. des Futters, Abfall. | kurgă-nardafkskat [Pl.] M (Dem.) id. | kurgă-ńiĺʿks M:Čemb [нёбо] / Gaumen. | kurgo-potmo E:Mar Večk ― kurgă-potmă M:Sučk, kurgə̑-po·tma M:Sel [полость, внутренность рта] / Mundinneres, Mundhöhle; [глоток (напр. воды)] / ein Mundvoll (z.B. Wasser). | kurgo-ugol E:NSurk, kurga-u·gul E:Ba [уголок рта] / Mundwinkel. | kurg-u·žă E:Kad ― kurg-užă M:P, kurgă-uža M:Čemb Sučk, kurg-u·ža M:An, kurg-u·ža M:Ur (Gen. ‑užə̑ń), kurgə̑š M:Pš (Gen. kurgə̑žəń) [уголок рта] / Mundwinkel. | ḿešče-kurga E:Kad (Gen. ‑kurguń), ḿešče-kurga ~ ḿešče-kurga· E:Kal [подложечная впадина] / Herzgrube (E:Kal); [какая-то вышивка] / eine Stickerei (E:Kad). | ńiźəl kurgə̑ M:P [гримасник / Grinser]. | oža-kurgă E:Ba [пройма для рукава] / Ärmelloch. | ṕeńa-ku·rga ~ ṕińa-kurgu E:Kad ― ṕätna-kud-kurgə̑ M:P, ṕäna-kud-kurgə̑ M:Sel, ṕätna-gə̑d-kurgə̑ M:Sučk [устье печи] / Ofenmündung, Seite, wo das Ofenloch sich befindet (E:Kad); чело / Ofenloch (M:P Sel Sučk). | ṕińa-kurgun vaŕa E:Kad [чело] / Ofenloch. | ṕit́eŕ-kurgo E:Večk [щель кошелька / Öffnung des Geldbeutels]. | pokš kurgo E:Mar VVr [болтун, хвастун] / “Grossmaul”, “Grossmäuliger”. [ḿiń] pokš kurgońeń pańci͔ńeḱ (1122) Wir backen sie für die grossen Münde. | suśik-kurgo E [отверстие закрома] / Öffnung des Getreidekastens. | śed́i-kurga· E:Kal [подложечная впадина] / Herzgrube. | šiŕəm-kurga M:P [косоротый (ругат.)] / “Schiefmündiger”, jmd. mit schiefem, schief gezogenem Munde (Schimpfw.). | tuvə̑ń kurgă M:Sučk [(bot.) донник / Steinklee, Honigklee, Melilotus]. | uštuma-kurgo E:Mar чело / Stelle oberhalb des Ofenloches (uštuma-vaŕa), Ofenloch. ṕiĺenze͔ araśt́, ṕiĺǵenze͔ araśt́, śeĺḿenze͔jak araśt́. – uštuma[‑]kurgoś (250) Es hat keine Ohren, es hat keine Füsse, noch hat es Augen. – Die Ofenöffnung. | kurgo aftoms E:Atr Kal Kažl, kurgaftoms E:Večk, kurga·ftoms E:Ba, kurgaft́ims E (Mom.) [зевнуть, разинуть рот] / (einmal) gähnen, den Mund aufsperren. a oftuś kurgunza afti͔ze͔ E:Kal (2148), ofta kurgᴉ͐nza aftᴉ͐źä E:Kažl (2148) Aber der Bär sperrte seinen Rachen weit auf. | kurgo afĺems E:Atr, kurgafńems E:Večk, kurga·fńems E:Ba (kurgo + afńems) (Frequ.-Iter. zu kurgo aftoms, kurgaftoms) [зевать] / (mehrmals) gähnen.
kurgə̑ńä· E:Nask ― kurgə̑ńä· M:Pš Sučk, kə̑rgə̑ńä· M:P (Nom. Pl. kə̑rgə̑ńat) лепёшка / eine Art Kuchen (Pfannkuchen) (E:Nask); [ржаной пирог на поминках] / eine bei den Gedächtnisfeiern der Verstorbenen gegessene Pirogge aus Roggen (= kopša, ist aber mit Brei (jam) gefüllt) (M:P Pš); лепёшка с кашей наружу / ein Fladen mit Brei bedeckt (M:Sučk).
*kə̑rgə̑ńä·ńä (: kə̑rǵeńä·ńä) M:P (Dem. zu kə̑rgə̑ńä·).
kurǵińi E:Hl, kurǵi·ńä E:Nask (Dem. zu kurgo, kurga) [ротик] / Mund (E:Hl); [хлебушек] / ein kleines Brot (E:Nask). ti͔ŋḱ kurǵińizi͔ŋḱ ḱäṕid́isi͔ E:Hl (222) Er wird es in euern Mund heben.
kurgoks E:SŠant, kurgu·ks E:Ba, kuŕks E:Is ― kurgə̑ks M:P Sučk [намордник] / Maulkorb, Maulband (aus Igelfell, wird ans Maul des Füllens gebunden, damit die Mutter es nicht mehr saugen lässt) (E:Ba Is SŠant M:Sučk); сетка / Kopfzeug, Kopfschutz, mit dem der Bienenzüchter sich (seinen Kopf) vor Bienenstichen schützt, Netz des Bienenzüchters (M:P). — [Vgl. kurkst (unten)].
kurgə̑ksḱä M:P (Dem. zu kurgə̑ks).
kurgə̑fks M:P Sučk [намордник] / Maulkorb, Maulband (aus Igelfell, wird ans Maul des Füllens gebunden, damit die Mutter es nicht mehr saugen lässt).
kurkst (Pl.) E:Mar Kad, kuroks (kuro·ks) E:VVr, kurvoks E:Is, kruks E:Kal (Nom. Pl. ‑t), kŕuks ~ ḱŕukst (Pl.) E:Kažl, ḱŕukst (Pl.) E:Šokša Šir (< *kurgoks) узда / Zaum (E:Is: оброть, недоуздок / Zügel ohne Gebiss, Halfter). pŕastᴉ͐nza kŕuksᴉ͐nza kajafti͔ń E:Kažl (III293) Ich nahm ihm das Zaumzeug vom Kopfe. i· vazu·ń ḱŕuksnä͔· t́iᵪ́si͔ź [E:Šir] (II444) Und machen daraus einen Halsriemen für Kälber. | kaŕ-kuroks E:VVr, kaŕ-kurvoks E:Is SŠant ушник / Strippe am Bastschuh. | kurks-v́id́ḿä E:Kad повод / Zügel (des Pferdes); [вожжа] / Lenkriemen. — [Vgl. kurgoks (oben)].
kuro·ksḱe E:VVr (Dem. zu kuroks) [удила / Gebiss]. prozu·ḿentḱet́ šĺii·ńesk, ḿišu·rań šuksḱe· kuro·ksḱesk (II386) (Wie) Posamente sind ihre Geschirre, (wie) eine Schnur aus Silberzwirn sind ihre Gebisse.
krukstams E:Kal, kŕuksta·ms E:Kažl [взнуздывать, обуздать / zäumen, Zaumzeug anlegen (E:Kal)]; [привязывать бечёвками] / mit Schnüren anbinden, festbinden, die Beine (Füsse) mit kŕuksta·mat (untere Bastschuhschnüre) umbinden.
kŕuksta·ma E:Kažl (Nom. Pl. -t) [бечёвки лаптей] / Bastschuhschnur, die (untere(n)) Bastschuhschnür(e).
kurgu·źi M:Sel, kurgu·zaj M:Sučk [кургузый] / kurzschwänzig, stutzschwänzig (Pferd, Kuh, Hund usw.). — Russ. [кургу́зый].
kurk̀a ChrE, kurka E:Mar Kal ― kurka· M:P Sel (Gen. -ń) индюшка / Truthahn, Truthuhn, Truthenne. sońć gorbun tuvoška, nolgozo ĺiś čuŕkaška. – kurkaś E:Mar (255) Selbst ist es von der Grösse eines buckligen Schweines, sein Rotz ist (in einem Klumpen) so gross wie eine Zwiebel herausgekommen. – Die Truthenne. | kurka-ĺäm M:Temn [суп из индейки] / Truthuhnsuppe. kə̑da af v́eŕendat, kajan kurka[‑]ĺäm (VIII342) Wenn du daran nicht glaubst, werde ich (dir) Truthennensuppe einschenken. | kurka·-paćä M:P [? мясная тряпка или крыло индюка (ласк. слово) / ? “Fleischlappen des Truthuhns”, ? “Truthuhnsflügel”] (ein Kosew.). | kurkań stada E:Kal [стая индеек / Truthuhnschar]. — Tat. kurka, kӫ̈rkäo (< pers.) (TLM, Nr. 81).
kurka·ńä M:P (Dem.).
kurma·n E:Atr [короб на санях или тележке для провоза угля] / Korb auf dem Schlitten od. Karren, der beim Fahren der Kohle gebraucht wird. — [Tschuw. (P.) ᵪə̑rman, kə̑rman].
kurməś ~ kurmə̑ś ChrM, kurmə̑ś M:P Sel Sučk (Gen. kurmə̑źəń), kurməś [~ kurmə̑ś] M:Šad, kurmə̑s M:Čemb [полная горсть] / Handvoll; [количество, вмещаемое в руку] / die Menge, die man in die Hand nehmen kann (z.B. Münzen, Korn, auch wachsendes Getreide beim Ernten, die Menge, die der Ernter in seine Hand nehmen kann, bevor er sie in die entstehende Garbe auf den Boden legen muss) (M:P Sel Sučk ?Čemb); [рука, ладонь] / Hand, Handteller (M: Čemb). v́id́əta·ma kurmə̑źsa, kočkatama komə̑rsa M:Šad [Wir säen (das Korn) mit vollen Fäusten aus, wir ernten (es) armweise]. ńed́ikaškaĺʿt́ pot́anzə̑n, pajart́ kurmə̑zs ńat solaśt́ [M:?Čemb] (IV222-3) Gross wie Melkeimer waren ihre Brüste, in den Händen des Bojaren schmolzen sie auf. | kərməź-la·ŋga [M:P] [полная горсть] / eine hohle Hand voll, Handvoll. [kə̑rməź]-la·ŋga [modańäźä] (IV516) (Nur) Fingerspitzen voll (brauche ich) Erde über mir. | kurmə̑ś-potma M:P [горсть / das Handinnere, die hohle Hand]. | kurmə̑ś sal M:P [полная горсть соли] / eine Handvoll Salz. | kurmə̑ś salmə̑ks M:P [полная горсть иголок] / eine Handvoll Nadeln. | vaśəń kurmə̑ś M:P, vaśəń gə̑rmə̑ś M:Pš [(полная) пригоршня] / doppelte hohle Hand voll, Gäspe.
kurmə̑śḱä M:P Sel Sučk ?Čemb (Dem. zu kurmə̑ś).
kurmə̑šta·ms ~ kə̑rmə̑šta·ms M:P Čemb Sel (Mom.) зажать в кулак / zusammenpressen, drücken, quetschen, in seine Faust pressen (kurmə̑źzə̑n (Ill.) in meine Hand), (M:P auch:) [сжимать руку, кулак] / die Hand, die Faust ballen (klokə̑źəń, ḱäd́eźəń meine Faust, meine Hand). mon alt́ kurməś-po·tmə̑zə̑n kə̑rməšta·jńä M:P Ich presste das Ei in meine Hand (Faust). — [Vgl. kə̑rməś u. tscher. (P.) kurmə̑ž, kormə̑ž, kə̑rmə̑štem, kormə̑štalam].
kə̑ŕməša·ms M:P (Iter. zu kə̑rmə̑šta·ms) [давить, жать, сжимать] / quetschen, drücken, zusammenpressen.
kurmuš E:Ba, kurmuž E:Bag ― kə̑rmə̑š M:Pš, kurmə̑·š M:Jurtk [группа 10-15 домов] / eine Gruppe von 10-15 Häusern (E:Ba); квартал, часть деревни] / Dorfviertel (E:Bag); [часть домов на той же улице (по обеим сторонам)] / Teil von den an derselben Strasse (zu beiden Seiten der Strasse) gelegenen Häusern; an einer Strasse gibt es gew. zwei od. drei k. (M:Pš Jurtk). — Russ. курмы́ш [wohl aus dem Mordw.].
kurmuškadoms E:Mar Večk, kurmuška·doms ~ *kurmuškadᴉ͐ms (? -dums) E:Ba, kuŕmuškadoms E:VVr, kurmuškadums E:Kad, kurmᴉ͐škadᴉ͐ms E:Kažl ― kə̑rmə̑škə̑də̑ms M:P, kə̑rmə̑škə̑də̑ms ~ kə̑rmə̑·škə̑də̑ms M:Jurtk, kurmə̑škadə̑ms M: Pš, kurmə̑škə̑də̑ms M:Sučk Ur [корчиться, стягиваться, бросаться] / sich krümmen, sich zusammenziehen, sich werfen (z.B. Brett, wenn es sich in der Mitte hebt od. senkt, so dass es krumm wird, od. Birkenrinde, wenn sie sich [beim Brennen] zusammenrollt). (v́)iǵińi·t́ ṕeᵪ́ńä kurmuška·tst E:Kad [Die Zacken des Weberkamms sind verdreht worden].
kurmuškavtoms E:Mar (Kaus. zu kurmuškadoms).
kurnu·soj: kurnu·soj sudo E:Atr [курносый] / Stupsnasiger, Stülpnasiger. — [Russ. курно́сый].
kuro E:Mar Večk Is NSurk Af, kura E:Ba ― kur M:P Bold Jurtk, kură M:Kuld Kr, kura M:Sel Sučk (Gen. kurəńń), kura M:Ur (Gen. kurə̑ń) [куст] / Strauch, Busch (E:Mar); [кустарник / Gebüsch, Gesträuch] (E:Mar Ba M:P); [ягодник (место, где растёт много ягод, а также грибов)] / eine Menge (von Beeren, Pilzen) (M:P); порядок / eine der beiden Häuserreihen einer Strasse od. Gasse, Linie (E:Večk Is NSurk Jurtk); [часть, участок улицы (по обеим сторонам)] / Strassenteil, -abschnitt (beide Seiten) (M:Čemb); [конец, сторона (деревни)] / Ende, Seite [? Hälfte] (des Dorfes) (M:Sel Sučk); [часть, квартал деревни] / Dorfteil, “Dorfviertel” (z.B. das Dorf Urjum (urə̑m) teilt sich nur in drei kuras; vormals, wenn der Pächter der Schenke die Dorfgemeinde mit Branntwein bewirtete, wurde dieser Dorfteil nach Dorfteil (kura) getrunken, ebenso der Branntwein des Pächters des Fischereigewässers) (E:Ba M:Ur). mon muń ksti͔ń, paŋgə̑ń kur M:P Ich habe eine Menge Erdbeeren, Pilze gefunden. t́asa lama kurda! M:P Hier gibt es viele Beeren (sagt der Beerenpflücker, wenn er einen beerenreichen Platz findet). iĺa nolda šabrań[‑]kuroń i v́eĺeń[‑]śadoń azmań domovńiḱ E:NSurk (III31) Lass keine in böser Absicht kommenden Stubenhocker aus dem benachbarten Dorfviertel, aus dem Dorfe kommen! iĺa jaka šabrava[‑]kurova E:Af (III33) Geh nicht zu Nachbarn! pakśasta narotś učəma, kurə̑da kurə̑s v́ät́əma, kudə̑da kudə̑s putə̑ma M:Kuld [Man muss die Leute vom Feld erwarten, sie von Dorfteil zu Dorfteil führen, von Haus zu Haus bringen]. vaj ifḱä kudə̑c uĺćä· uĺća·sa, v́eĺä kučka·sa koźä kurə̑sa M:Kr (IV203) Sein eines Haus (lag) an der Hauptstrasse, in der Mitte des Dorfes, im reichen Dorfteil. kuru ĺiśiᵪ́t́ od śt́əŕńä·t́ńä, kurńä·t́ mazə̑pti͔ᵪ́t́ M:Bold (Sir.) Wenn die jungen Mädchen auf die Strasse gehen, verschönern sie die Strasse. eŕe·j kunška·sa ku·rsa M:Jurtk Er wohnt mitten im Dorfe. | ala kura M:Sučk, alda kură M:Sel (Gen. kurə̑ńń) [нижняя сторона села] / unteres Ende des Dorfes. | če͔j-kuro E:Mar [заросль камыша] / Binsendickicht. | kaĺ-kuro ChrE E:Mar Večk, kaĺ-kură E:Ba [(круглый) ивняк] / (rundes) Weidengebüsch. | kunčka-kuro E:Mar Bug ― kučka-kura M:Sel [середина, центр (села)] / Mitte (des Dorfes). uš kunčka[‑]kuros, śupav roc E:Mar (112) [Sie wurde verheiratet] in die Mitte (des Dorfes), in eine reiche Familie. kunčka[‑]kurov mon moĺan E:Bug (V370) Ich gehe in den mittleren (Dorf)teil. a v́eŕe ṕese͔, samaj kunčka[‑]kuroso E:Bug (V414) Nicht im oberen (Dorf)ende, eben im mittleren (Dorf)teile. | kuri͔ń-kuri͔ń E:Petr ― gə̑rń-gə̑rń M:Čemb Sel, gə̑rń-gi͔rń M:Temn кругами / in Kreisen, Gruppen (E:Petr); [пустынный, огромный] / öde, ungeheuer gross (z.B. Feldmark, Steppe) (in Märchen) (M:Čemb Sel). ḿejĺe narode͔ś ojśet́ buka[‑]osks [lugańt́] laŋks kuri͔ń-kuri͔ń (eŕva kuri͔ńt́iń oze͔t́ ḱeḿeń kudi͔t) E:Petr (VIII86) Darauf setzen sich die Leute in (nach) Dorfteilen (Gruppen) [in jeder Gruppe setzen sich zehn Familien (‘Häuser’)] auf der Ochsenopfer-Wiese nieder. | gə̑rń-gə̑rń pakśä M:Sel, gə̑rń-gi͔rń pakśä M: Temn, gə̑ri͔ń-gə̑ri͔ń pakśä M:Bar пустая, громадная [межа] / öde, ungeheuer grosse Feldmark. vaj gə̑ri͔ń[‑]gə̑ri͔ń pakśä kučkasa, pakśä kučkasa pargu ḱeluńä M:Bar (VIII292) Mitten in einer ungeheuren Feldmark, mitten in der Feldmark (wächst) eine dichtbelaubte Birke. gə̑rń-gi͔rń pakśä! pakśät́ kučkasa ṕäšä M: Temn (VIII382) Eine ungeheuere Feldmark! Mitten in der Feldmark (wächst) eine Linde. | gə̑rń-gə̑rń śt́ep M:Čemb [пустая, громадная степь] / öde, ungeheuer grosse Steppe. | kuz-kuro E:Večk Bag [еловая роща] / kleines Fichtengehölz. | ṕäšks-kur M:P [куст орешника] / eine Gruppe von Nussbäumen, die aus den Samen eines u. desselben Baumes gewachsen zu sein scheint. | ṕe-kuro E, ṕä-kuro E:Sob конец (села) / Ende (des Dorfes). t́e ṕä[‑]kurosońt́ mońćiń końd́amo st́iŕ araś E:Sob (VII320) In diesem Dorfteil gibt es kein mir gleiches Mädchen. | tumo-kuro E:Mar [дубрава] / Gruppe von Eichen. | t́ikše͔-kuro E:Mar [пучок, охапка травы] / Grasbüschel. | uĺća-kuro E:Večk Is, uĺća-kura E:Ba [улица, средняя часть улицы] / “beinahe dasselbe wie uĺća”, Strasse, der mittlere Abschnitt der Strasse (in der Mitte des Dorfes). son uĺća-kurova jaḱi E:Is Er geht auf dem mittleren Stück der Strasse (= mitten auf der Strasse). ćeŕkavś uĺća-kuroso E:Is [Die Kirche ist an der Mitte der Strasse]. | v́äŕd́ä kura M:Sel (Lat. kuru), *v́äŕd́ä kur(?ă) M:Kr [верхний конец села] / das obere Dorfende. iĺät́ jakań v́äŕd́ä kuru a mon nalʿkə̑ma M:Kr [Gestern abend ging ich in das obere Dorfende, um zu spielen]. v́äŕd́ä kurga v́eĺä-ṕeǵä ujəsud jotaś M:Kr [Am oberen Dorfteil, am Ende des Dorfes flog ein ujəsud (= eine Art freundlichgesinnte Hexe) vorüber]. | v́eĺe-kuro E:Večk Ba [средняя часть села] / der mittlere Teil des Dorfes. — [Vgl. kas. (Radl.) 1kura u. 2kura].
kuri͔ńe E:Mar Petr (Dem. zu kuro) [кустик] / Strauch (E:Mar); рощица / kleiner Hain (E:Petr). ḿeĺga pańij kuri͔ńiḿ E:Petr (VIII20) (Du) mein hinter (mir her) aufwachsender Hain! | kaĺ-kuri͔ńe ChrE E:Mar [ивняк] / Weidengebüsch. | ṕiŕe-kuri͔ńet́ (Pl.) E:Mar [созвездие, восходящее с запада] / ein von Westen her aufgehendes Gestirn [zwei Kreise, der kleinere mitten im grösseren].
kuŕńa E:Atr (Dem. [? < kuri͔ńe] zu kuro) [группа деревьев] / eine Gruppe von Bäumen. | kaĺ-kuŕńa E:Atr [ивняк] / Weidengebüsch. | ḱiĺeŋ́-kuŕńa E:Atr [березняк] / Birkenhain. | kuz-kuŕńa E:Atr [еловая роща] / Fichtengehölz. | ṕiče-kuŕńa E:Atr [сосновый лесок] / Kiefernwäldchen.
kurnä M:P, kurńä· M:Bold (Dem. zu kur). kuru ĺiśiᵪ́t́ od śt́əŕńä·t́ńä, kurńä·t́ mazə̑pti͔ᵪ́t́ M:Bold (Sir.) Wenn die jungen Mädchen auf die Strasse gehen, verschönern sie die Strasse.
kurakš E:Ba ― kura·kš M:Sučk [небольшая группа деревьев, кустарник] / eine kleine Gruppe von Bäumen, Gebüsch. | kaĺ-ku·rakš E:Ba ― kaĺ-kura·kš M:Sučk ракитник / Weidengebüsch. | ḱiĺej-kurakš E:Ba ― ḱelu-kura·kš M:Sučk [березняк] / Birkengruppe (12-15 Bäume, viel kleiner als kura) (E:Ba); [берёзовый кустарник] / Birkengebüsch (M:Sučk). | ṕičä-kura·kš M:Sučk [небольшой сосняк] / eine kleine Gruppe von Kiefern.
kurodoms E:Mar SŠant Jeg, kurodmoks E:VVr, kuru·dums E:Ba, kurdu·ms E:Kad, kurᴉ͐dᴉ͐ms E:Kažl, grudums E:Kal ― kurə̑də̑ms M:P Jurtk, gurə̑də̑ms M:Čemb Temn [поймать] / erhaschen (E:Mar VVr Ba Kad Kal Kažl Jeg); [притеснять, нападать] / jdn. bedrängen, überfallen (E:Mar); [хватать] / angreifen (M:Čemb); [изнасиловать] / mit Gewalt den Beischlaf vollziehen (E:Mar M:P); [пригнать] / zusammentreiben (M:P: z.B. das Vieh), irgendwo hineintreiben, in die Enge treiben (M:P Jurtk); окружить / umringen, umschliessen, einschliessen (E:SŠant Kažl). toń krugom-jondo rozbojńik kuruttadi͔ź E:SŠant (I155) Du wirst ringsum von Räubern gefasst werden. uk a noldasi͔ ŕižojeń kurodmo E:SŠant (I393) Er lässt den Fuchs nicht (die Hirschkuh) treiben. mon i ńej noškstan sur[‑]eŕźa kurutca E:SŠant (I392) Ich laufe los, Sur-Ersäne, und treibe sie in die Enge. mon śä lomańt́ śut́śəms kurə̑di͔ńä M Ich stürzte auf ihn los, um ihm zu fluchen. kurə̑tsa· ṕikśems M:P Ich nehme mir vor, ihm eine Tracht Prügel zu geben (dagegen kann man z.B. nicht sagen: kurə̑da·n jakams). kucta ajd́asə̑, kardu gurə̑cə̑ M:Temn (VIII304) [Eine von den Schwiegertöchtern] treibt sie vom Hause hinaus, jagt sie in den Kuhstall. trakśt́ kurə̑·tk kalda·ss M:Jurtk Treibe die Kuh in den Kuhstall!
kurdu·kšnums E:Kad ― kurə̑tkšńəms M:P (Frequ. zu kurdu·ms, kurə̑də̑ms) [запирать] / einsperren, einschliessen (M:P).
kuroĺems E:Mar, *kuruĺims E:Petr (Frequ. zu kurodoms) [хватать, притеснять, гнаться] / jdn. angreifen, bedrängen, jdm. nachsetzen (E:Mar); загонять / zu Schanden fahren, reiten, hetzen (E:Petr). a skot́enani͔k kuruĺiḿe karmat sakšnuma? E:Petr (VIII170) Bist du gekommen, um unser Vieh hinauszutreiben?
kuroĺekšńims E:Mar (Frequ. zu kuroĺems) [хватать, притеснять, гнаться] / jdn. angreifen, bedrängen, jdm. nachsetzen.
*kurə̑tftə̑ms M:P (Fakt. zu kurə̑də̑ms).
*kurə̑tfńəms M:P (Frequ. zu kurə̑tftə̑ms).
1kurok [E:?Mar] ― kuro·k M:Sel [курок] / Flintenhahn. son aftə̑źń kaft́śḱä svolʿńəń ezda kuro·kńəń M:Sel (IV824) Er spannte an den beiden Flintenrohren den Hahn. — Russ. [куро́к].
2kurok ChrE E:Mar Kal Večk Is, kuru·k E:Kad Ba ― kurə̑k ChrM M:Pš (Adv.) [быстро, скоро] / schnell, bald, (E:Mar auch:) (Adj.) [быстрый] / schnell. va si͔ kurok śiśem ṕŕaso guj se͔v́eḿem E:Mar (2122) Sieh, bald kommt eine siebenköpfige Schlange, um mich aufzufressen. kurok posolks si͔ń ašči͔t́ E:Mar (1172) Sie dienen als schnelle Botinnen. vaśäńäźä kurə̑k jakaj pəĺgəńä·źä M:Pš (IV583) Mein Mann, du mit schnell gehenden Beinen! | śed́e kurok E:Mar, śeda kuruk E:Kažl, śiᵪ́ kurok E:Kal [как можно быстрее] / so schnell wie möglich. śed́e kurok [śt́äśt́] di͔ tol puvaśt́ E:Mar (295) Sie standen so schnell wie möglich auf und bliesen das Feuer auf. numᴉ͐la śeda kuruk tuś E:Kažl (2152) Der Hase ging schnell fort. tatar-avaś ḿeĺganza, varkśijś śiᵪ́ kurok koksti͔je ezdi͔nze͔ E:Kal (2145) Die Tatarin [stürzt] hinter ihr her, aber die Krähe hüpft schnell von ihr weg. | kuruksta E:Kal Petr ― kurə̑ksta M:Ur (El.-Adv.) вскоре / bald darauf, rasch, schnell. son kuruksta kajinze͔ oŕʿčatni͔ń v́et́t́es E:Kal (2135) Er warf rasch seine Kleider im Wasser ab. kuruksta kuli͔ś oška[‑]at́aś E:Petr (VIII74) Der Oschka-Alte starb bald danach.
kurokoń E:Večk (Adj.) [быстро сделанный] / schnell gemacht, schnell getan. t́e kurokoń t́ev Dieses ist eine bald gemachte Arbeit, diese Arbeit ist bald getan.
kurokḱe E:Bug (Dem. zu kurok) [(очень) быстро / sehr, recht] schnell. ton kuvat́ učit́, kurokḱe saik (V64) Du hast lange gewartet, nimm schnell!
kurə̑kə̑ńä· M:P Kr Temn (Dem. zu kurə̑k) (Adv.) [? очень быстро / ? sehr schnell, ? recht schnell]. kurə̑kə̑ńä, kudańeḱä, śada kurə̑k! M:Temn (VIII408) Schneller, unsere Brautwerber, schneller!
kuropatka E:Mar ― kə̑rə̑pa·tka ~ krapa·tka M:P (Gen. -ń) куропатка / Rebhuhn. — [Russ. куропа́тка].
kurštal E:NSurk [мужское имя] / ein Männername.
kurva E:Mar Večk Bag ― kurva M:P курва / Hure. kodat kurvat t́ejt́eŕest? E:Mar (1128) Was für Huren sind ihre Töchter? [dosad́iḿiź] kurvaso E:Mar (1138) Sie haben uns mit dem Namen “Huren” gescholten. a vaj śt́akaja, kurva, śt́akaja E:Bag (I279) Stehe auf, Hure, stehe auf! | kurv-a·va M:P, kurv-ava M:Kr [курва, блудница] / Hure, Hurenweib. | ku·rva-ä·ĺd́ä M:P [курва, “курва-кобыла” (ругат.)] / Hure, “Hurenstute” (Schimpfw.). — Russ. курва.
kurv́ińe E:Večk (Dem. zu kurva) id. kurv́ińeń kurvat t́ejt́eŕt́ Huren der Huren (d.h.: Grosse Huren) sind die Mädchen [von dem u. dem Dorfe].
kurv́išt́a E:Večk ― kuŕv́ä·ša M:P Pš Kr Temn курва / Hure. si͔nst kurv́išt́ast paḱize͔ E:Večk (II217) Es ist ihre Hure, die ihn [den Speicher] besucht. jagań uĺa·šaś uĺćä·ń kuŕv́ä·šaś M:Pš (IV102) Jagas Uljascha, die Strassenhure! f́odə̑rń uĺašaś, uĺćäń kuŕv́äšaś M:Temn (VIII318) Fjodors Uljascha, die Strassenhure! [ĺiśt́ä] uĺa·šaj, [ĺiśt́ä uĺt́śä·ń kuŕv́ä·šaj] [M:Kr] (IV279) Komm heraus, Uljascha, komm heraus, Strassendirne! — [Russ. курвище].
kurvams ChrE E:Is [пылать, пылая гореть] / lodern, lodernd brennen. da poĺa·naśńe pali͔ to·l pali͔, pali͔ to·l pali͔, kurv́i to·l kurv́i E:Is (I100) Auf der Wiese brennt ein brennendes Feuer, brennt ein brennendes Feuer, lodert ein loderndes Feuer.
kurv́i ~ ḱirv́i ~ ḱiŕv́i E:VVr ― kəŕvə M:Ur (Part. zu kurvams, *ḱirvams) [пылающий / lodernd]. avakaj, kurv́i jakśt́eŕǵem E:VVr Mütterchen, du meine mit glühender Röte (an den Wangen). | ḱiŕv́i tol E:Mar Ufa, ḱirv́i tol E:Gor, ḱirvᴉ͐ to·l E:Ba, kurv́i tol E:VVr Večk Is ― kəŕvə to·l M:Ur [блуждающий огонёк] / Irrlicht, Irrwisch (auf dem Erdboden brennend); [выжигание весной прошлогодней травы] / Feuer, mit dem man absichtlich im Frühjahr das vorjährige Gras abbrennt (E:Mar Večk Is); [пылающий, сильный огонь] / loderndes, mächtiges Feuer (E:VVr Ba [Ufa]). mat́t́an kurv́i toli͔ńeń E:VVr (II404) Ich lösche das lodernde Feuer aus. udalgam noldaś ḱirv́i tol E:Gor (VII104) Er hat hinter mir loderndes Feuer losgelassen [d.h.: hat mich in eine Zwangslage gebracht]. da poĺa·naśńe pali͔ to·l pali͔, pali͔ to·l pali͔, kurv́i to·l kurv́i E:Is (I100) Auf der Wiese brennt ein brennendes Feuer, brennt ein brennendes Feuer, lodert ein loderndes Feuer. kəŕvə to·lə̑ń ko·ńd́ama M:Ur Ist einem lodernden Feuer gleich (sagt man von einem hitzigen Menschen).
kurv́iks E:Večk Is [? kurv́i + ‑ks od. ? Transl. zu kurv́i] [обжигаемое / was verbrennen sollte]. už t́eḱe pali͔ks, avakaj, saldatsvaś, vaj t́eḱe kurv́iks, koŕmakaj, ńekructvaś E:Večk (II81) Das, Mutter, ist der Soldatendienst, der verbrennen möge, das, Ernährerin, ist der Rekrutendienst, der lodernd brennen möge.
ḱirvaźems E:Mar, ḱirva·źems E:Večk, ḱirva·źᴉms E:Ba, kurva·źems E:Atr NSurk, kurva·źḿeks E:VVr, *kurvaźems (: kurvaźan) E:Jeg Bug, kraźi·ms E:Kad Kažl ― kəŕv́ä·źəms M:P Pš, kəŕv́ä·zəms M:Ur, kəŕv́e·źəms M:Jurtk [загораться] / sich entzünden, (E:NSurk Bug auch:) [зажигать] / anzünden (E:NSurk). muško· sakalon kurva·źit́ E:VVr (III306) Mein Wergbart fängt Feuer. a či-pas kurvajś valdosto pali͔ śv́ečando E:NSurk (II472) Der Sonnengott zündete sein hellbrennendes Licht an. pazne͔ kurvajsi͔ valdo śv́ečanʒo E:Bug (V60) Er zündet (zur Ehrung) des Gottes (vor dem Heiligenbild) seine helle Kerze an. mäńiĺś kraźś E:Kažl Es ist das Nordlicht zu sehen (“Der Himmel hat Feuer gefangen”). kafta tolʿt kulbə̑zu af [kadə̑ndi͔št́], kutś ḱəŕv́ä·źi M (IV726) Zwei Feuer lässt man nicht im Aschenloch, (sonst) fängt das Haus Feuer. af [ḿäŕǵi] ḱəŕv́ä·źəmd́ä, kačadə̑mda M:Pš (IV750) Er hat ihm verboten aufzuflammen und zu rauchen.
ḱirvajkšne͔ms E:Mar Vez, kurvajkšne͔ms E:Bag (Frequ. zu ḱirvaźems, kurvaźems) [зажигать, загораться] / anzünden, sich anzünden. ḿińeḱ uĺi ṕiže͔ maze͔ ćoranok, śed́ejeze͔ ḱirvajkšńi. – samovari͔ś E:Mar (244) Wir haben einen kleinen hübschen Knaben, sein Herz pflegt aufzulodern. – Die Teemaschine. si͔ń eśt́ ḱirvajkšne͔ valdo śv́ečińest E:Vez (I335) Sie zündeten ihre leuchtende Kerze nicht an. vaj pokš pakśava jutamsto, už v́eśe pakśaś valdomkšnoś, son v́eśe pakśaś kurvajkšne͔ś E:Bag (I281) Als sie durch die grosse Feldmark ging, erhellte sich die ganze Feldmark, erstrahlte die ganze Feldmark.
ḱirvaśt́ems ~ kurvaśt́ems ~ kraśt́ims ChrE, ḱirvaśt́ems E:Mar Škud, ḱirva·śt́ems ~ ḱiŕvaśt́ems E:Večk, ḱirva·śt́ems E:SŠant, ḱiŕvaśt́ems E:Hl, ḱirva·śt́ᴉms ~ ḱirva·śt́ems E:Ba, kurvaśt́emks ~ kurva·śt́emks E:VVr, kurvaśt́ems E:Atr, kurva·śt́ems E:NSurk, kraśt́i·ms E:Kad, kraśt́ims E:Kal, kraśt́ᴉms ~ kraśt́ums E:Kažl ― kəŕv́ɛ·śt́əms ChrM, kəŕv́ä·śt́əms M:P Sel, kəŕv́e·śt́əms M:Jurtk (Kaus. zu ḱirvaźems usw.) [зажигать] / anzünden. śeste͔ ḱirvast́ińk vaj od́ižińem E:Škud (VII246) Zündet dann meine Kleider an! ḱiŕvaśt́it́ tol E:Večk Sie machen Feuer an. pazuś ḱiŕvaść v́ät́i ce͔lkovojiń śv́ečanzu E:Hl (1154) Der Gott hat sein Fünfrubels-Licht angesteckt. kurvaśt́iŋk valdo śv́ečińeŋk E:SŠant (I295) Zündet eure helle Kerze an! ton ńeń ṕeŋḱńiń kraśt́ims kraśt́it́, a kuluvks si͔nst puvśims at maštat! E:Kal (2137) Diese Scheite hast du wohl verbrannt, aber ihre Asche vermagst du nicht auseinanderzuwehen! tolte͔s kraśt́t́adi͔ź t́iŋḱ E:Kal (2135) Mit Feuer wird er euch verbrennen! kańńəś laŋgə̑zə̑st karʿčt, i ḱəŕv́ä·śt́əźń karʿčńəń M:Sel (IV811) Er trug Reisig auf sie und zündete das Reisig an.
ḱirvaśt́eń E:Mar (Part.) [зажжённый] / angezündet. ḱirvaśt́eń śv́eča valdova (1112) Von einem angezündeten Lichte beleuchtet [Im Lichte der angezündeten Kerzen].
kraśtf E:Kažl (Part.) [зажжённый] / angezündet. ä͔sta si͔ń mońäń makśśt́ kraśtf fana·ŕ (III298) Sie gaben mir dann eine angezündete Laterne.
kraśt́ima E:Kal [(Verbal-N.) зажигание / das Anzünden]. v́ẹ kraśt́ima č́ẹv́iŋǵist (184) [Sie haben] ein einziges Spänchen zum Anzünden (des Feuers).
kuŕvaśt́ekšńems E:SŠant (Frequ. zu kurvaśt́ems) [зажигать] / anzünden. eź kuŕvaśt́ekšńe valdo śv́ečanzo (I328) Er zündete seine leuchtende Kerze nicht an.
kurvaśĺems E:Atr, kurvaśĺemks E:VVr (Frequ. zu kurvaśt́ems).
ḱirvaśt́ńems E:Mar, ḱiŕvaśńems E:Večk, kurvaśńems E:SŠant Kuz, kraśńims E:Kad ― kəŕv́ä·śńəms M:P, kəŕv́ä·śt́ńəms M (Frequ.-Iter. zu ḱirvaśt́ems usw.) [зажигать] / anzünden. ḱiŕvaśńińek valdo śv́ečanok E:Večk (II161) Wir haben unsere leuchtenden Kerzen angezündet. eśśe kurvaśńe valdo śv́ečanzo E:SŠant (I331) Er zündete seine leuchtende Kerze nicht an. pazne͔ kurvaśńeś polazo śv́ečińe E:Kuz (V160) Seine Frau zündete vor dem Heiligenbild (‘Gott’) eine Kerze an.
*kəŕv́ä·śńəft́əms (: ḱiŕv́ä·sńeft́an, -i) M:P (Fakt. zu kəŕv́ä·śńəms).
*kəŕv́ä·śt́ft́əms (: ḱeŕv́ä·st́ft́an, -i) M:P (Fakt. zu kəŕv́ä·śt́əms) [заставлять зажигать] / anzünden lassen.
kurvo E:Večk Is [прошлогодняя трава] / vorjähriges Gras. | kurvo-pulo E:[Večk Is] [место с прошлогодней травой / eine Stelle, wo es viel vorjähriges Gras gibt; пук прошлогодней травы / Büschel von vorjährigem Gras]. — [? Vgl. kurvams].
1kuŕ M:P (Gen. -əń, Nom. Pl. ‑ʿt́), kuŕä M:Sel Sučk (Gen. kuŕəń) [гнездо белки или куницы] / Nest des Eichhörnchens od. des Marders. | tuvə̑ń gu·ŕ M:Ur [место лежания свиней в лесу] / Liegeplatz od. Lagerstätte der Schweine im Walde.
kuŕńä· M:P (Dem. zu kuŕ).
2kuŕ E:Kal Kad ― guŕ-guŕ M:Čemb: kuŕi·sä͔ nalʿkśims E:Kad [играть в прятки] / Versteck spielen. | ḱekše͔ń (ḱekšiń) kuŕise͔ nalkśims E:Kal id. | paćeń kuŕise͔ nalkśims E:Kal [играть в жмурки] / Blindekuh spielen. | guŕ-guŕ nalʿkśəms M:Čemb id. — [Vgl. 1koŕä].
*kuŕińä, *guŕińe (Dem. zu *kuŕ, *guŕ): kuŕińi·sa nalkśᴉms E:Ba, guŕińese͔ nalkśems E:Večk [играть в прятки] / Versteck spielen.
*kuŕəńä· (Dem.): kuŕəńa·sa nalʿkśəms M: Sučk [? играть в прятки / ? Versteck spielen; ? играть в жмурки / ? Blindekuh spielen].
guŕḱińe: guŕḱińese͔ nalkśems E:Atr [играть в прятки] / Versteck spielen.
kuŕak-baba E:Bag [имя одной из колдуний с. Багана] / Name einer der Zauberinnen des Dorfes Bagana.
1kuŕams E:Kažl, kuŕamks E:VVr курить / Rauch machen, rauchen, räuchern, beräuchern. ladonce͔ kuŕa·ź E:VVr (III211) [Meine Angel ist] mit Weihrauch beräuchert. lado·ń kuŕa·moń kača·mga E:VVr (II397) Im Rauche des Weihrauchs. — [Russ. кури́ть].
kuŕakstomks E:VVr (Mom. zu kuŕamks) [курить (трубку и т. д.)] / rauchen (Tabak in der Pfeife usw.).
kuŕä M:P Čemb (Gen. kuŕəń) складный, жирный / stattlich, wohlgestaltet (fett) (von Menschen u. Tieren; = kujä E:Ba).
*kuŕəńä· (: kuŕenä·) M:P (Dem.).
[kuŕća] kuŕt́śa ChrE E:Mar Kal Večk Bug Is, kuŕśa ~ kuŕśa· E:VVr, kuŕśa E:Ba Jeg, kuŕśa· E:Atr ― kəŕʿt́śɛ· ChrM, kəŕʿćä· (Gen. -ń, Nom. Pl. kəŕʿća·t) ~ [?] kəŕća- M:P, kə̑ŕʿćä· M:Pš, kuŕća M: Prol, kuŕśă M:Jurtk [коромысло] / Tragstange, Schulterjoch zum Wassertragen. son sońćinze͔ v́ed́-paŕt́ ḱit́ boks arafti͔ze͔, di͔ kuŕćanza ḱeb́d́iź varkśijt ḿeĺga E:Kal (2145) Das Weib stellte die Eimer am Wege beiseite und (lief) mit gehobener Wassertrage hinter der Krähe. kuŕćaks ḿeńd́iŋ(k) se͔ŕenʒe͔ E:Bug (VI202) Krümmt ihren Körper zu einer Tragstange! kuŕćanok moĺit́ pupoŕkšne͔ź E:Večk (II270) Stolpernd gehen (wie von selbst) unsere Schulterjoche. i ša·və̑ź ku·ŕćasə̑ vəŕga·st́ M:Prol (IV838) Und sie schlugen den Wolf mit den Tragestangen. | kəŕʿćä·-pulə̑t (Pl.) M:Mam [? крюки с бечёвками на коромысле / ? Haken mit Stricken am Schulterjoche]. | kəŕʿćä-t́äšt́ə (‑t́äšt́t́) M:P, kəŕʿćä·-t́äšt́ä ~ kəŕʿćä·-t́äšt́t́ [Pl.] M:Pš [большая Медведица] / der Grosse Bär (Gestirn) (M:P Pš); [Орион] / Orion.
kəŕʿćä·ńä M:P (Dem. zu kəŕʿćä·) [коромысло] / Schulterjoch.
kuŕćińe E:Mar (Dem. zu kuŕća) [коромыслецо] / Wassertrage.
kuŕćakst E:Mar Večk, kuŕćakst ~ kuŕća·kst E:Ba, kuŕśakst E:Is, kuŕʿća·kst E:Kad (Pl.) [большая Медведица] / der Grosse Bär (Gestirn). | kuŕśaks-paŕ ~ kuŕćaks-paŕ E:VVr, kuŕśakst-paŕkst (Pl.) E:Is [большая Медведица] / der Grosse Bär. | kuŕʿća·ks-t́äštt́ (Pl.) M:Sučk, kuŕśaks-t́ešt́ä· M:Jurtk [? большая Медведица] / der Grosse Bär (M:Jurtk); [? Орион / ? Orion] (M:Sučk).
kuŕʒ́e E:Mar (Gen. -ń, Nom. Pl. kuŕćt́), kuŕʒ́e E:Večk, kuŕźe E:Atr Is, kuŕʒ́a· E:Ba (Nom. Pl. -t) ― kuŕʒ́ä M:An, kuŕʒ́ä̆ M:Sučk, guŕʒ́ä̆ M:Ur [чёрная вышивка] / eine schwarze Stickerei (am Hemdschoss oberhalb des Besatzes am Saume (śuks); E:Mar: überall am Hemde). | ḿej kuŕʒ́e E:Mar Večk, ḿev́-v́id́ev́ kuŕźe E:Is [(красная) вышивка (на подоле рубашки)] / eine Stickerei (am Hemdschosse oberhalb der kuŕʒ́e-Stickerei, rot).
1kuŕe·ń M:[P] Kr землянка [(в качестве жилища)] / Erdhütte (als Wohnung). | alaša-vanə̑m-kuŕe·ń (? -n) M:Kr [Mam] [сторожка для табунщиков] / Erdgrube der Pferdehirten. moń [aĺäźä] ‒‒‒ alaša-vanə̑m [kuŕe·ntsa] [M:Mam] (IV145) Mein Vater ist ‒‒‒ in einer Erdgrube für Pferdehirten. — Russ. куре́нь (mong.-kalm. куріен, курен ‘ограда’).
2-kuŕe·ń: kaĺ-kuŕe·ń M:Čemb Kars [ивняк] / Weidenstrauch. ḱi-ulə̑sa kaĺ-kuŕe·ń, kaĺ-kuŕe·ńt́t́ pŕasa śormav kuj M:Kars (IV320) Auf der Wegscheide (stand) ein Weidenstrauch, oben auf dem Weidenstrauch (war) eine bunte Schlange. — [Vgl. koŕeń].
kuŕga·dams M:Pš [остаться обделённым] / seinen Teil nicht bekommen, nichts (ab)bekommen. v́ina·da kuŕga·daś Er bekam keinen Branntwein.
kuŕga·daftə̑ms M:Pš (Fakt.-Kaus.) [обделить] / jdm. seinen Teil nicht geben, nichts (ab)geben.
kuŕik M:Temn (Nom. Pl. kuŕiḱt́) крюк на крыше для поддержания концов жердей / Haken auf dem Dache zum Festhalten des Firstbalkens. — [Vgl. kŕuka].
kuŕinka E:Večk Is StDemk, kuŕinka ~ kuŕi·nka E:Ba, kuŕiŋka E:NSurk, guŕiŋḱe [? guŕiŋka] E:MKka ― kuŕi·nka M: Sučk, kuŕinka M:Prol Jurtk [часть деревни, села] / Teil des Dorfes, Dorfteil, die Häuser einer u. derselben Strasse, Dorfviertel (E:Večk); порядок / Häuserreihe, eine der beiden Häuserreihen einer Strasse od. Gasse (E:Is NSurk M:Sučk Prol); [участок улицы] / Strassenteil, ‑abschnitt (M:Jurtk); [сосед] / Nachbar (E:MKka). šabrań kuŕiŋkań osudoń E:Večk (III148) [Nehmt ihm weg das Schreien,] das von der von den Nachbarvierteln des Dorfes verursachten osud [-Krankheit] gekommen ist! t́e kuŕinkaso [mońćiń końd́amo śt́iŕ] araś E:StDemk (VII148) In diesem Dorfteil gibt es kein mir gleiches Mädchen. jofńeḱ šabrava[‑]kuŕinkava E:Ba (VII406) Gib es den benachbarten Dorfteilen kund! paŕak praś kavto jondoń šabrań[‑]guŕiŋkań [E:MKka] (III62) Vielleicht ist er an irgendeiner Stelle in einem der beiden benachbarten Dorfteile hingefallen. — [Vgl. kurmuš; kuro].
kuŕńik ~ kuŕńiḱ E:Mar, kuŕńik E:Večk Bag, kuŕńi·ḱ E:Atr, kurńi·ḱ E:Ba, kuŕńuk E:Kal ― kuŕĺəḱ ~ kuŕĺek M:P, kuŕńəḱ M:Sučk курник на свадьбе / Hochzeitspirogge (E:Mar: [пшеничный или ржаной пирог] / Pirogge aus Weizen od. Roggen mit Füllung aus Eiern, Brei usw., die die Brautwerber (kuda) am Hochzeitstage, wenn sie die Braut zu holen kommen, den Frauen des Brauthauses mitbringen; den Männern muss man eine Pirogge namens lukša bringen), (M:P auch:) [блюдо, пирог из пресного теста] / ein Gericht, Pirogge aus ungesäuertem Teig, das mit Massholderbeeren (čivkt) gefüllt wird; (M:Sučk:) [вообще праздничный пирог, с начинкой из калины] / im allg. eine Festpirogge gefüllt mit eingekochten Massholderbeeren. paća poco kuŕńiḱ kandan E:Mar (1236) In einem Tuche werde ich die Hochzeitspirogge bringen. ton pazoś pokšat, ĺeḿeze͔t́ pokš kuŕńik E:Bag (VI128) Du bist der grösste (‘grosse’) Gott, für dich sei (diese) grosse Pirogge. — Vgl. alt. kürnek (kürümek) пирог с мясом. — [Russ. курник].
kus E:Mar [вкус] / Geschmack. — Russ. вкус.
kusna, kusnoj E:Mar [вкусный, приятный на вкус, лакомый] / schmackhaft, wohlschmeckend, lecker. — [Russ. вкусный, вкусно].
kusa·ŕ M:P Pš [гусар] / Husar. — Russ. гуса́р.
kusa·ŕńä M:P Pš (Dem. zu kusa·ŕ) id. śemb́(ä) kusa·ŕʿńä, ńä śudufńä, kudga· suvśəśt́, fḱä kusa·ŕńäś, škajəń śudufś, ašəź suva· M:Pš (IV328) Alle Husaren, diese Unglücklichen, gingen in die Häuser, einer der Husaren, der Gottverfluchte, ging nicht.
kusa·ŕjuška M:Pš [гусар] / Husar. v́eĺət́i saśt́ śada ṕäĺä kusa·ŕjuška (IV328) In das Dorf kamen ein und ein halbes Hundert Husaren. — [Russ., vgl. гуса́ришка].
kuska E:Mar Nask [кусок, глоток] / Stück, Mundvoll. moń ṕŕazom kuska praś, ṕŕev́emdak v́eĺäśkaćt́ E:Mar (2101) Auf meinen Kopf fiel ein Stück, sogar mein Verstand wurde verworren. mon ḱečḱe·ŕt́t́an i tapa·tan ḿelkᴉ͐j kuskań ṕäs E:Nask (III254) Ich stosse dich und schlage dich ganz in kleine Stücke. | kši͔-kuska E:Mar [кусок хлеба] / Brotbissen. v́e kši͔[‑]kuskaso saldat[‑]polk andovĺiń (2104) Mit einem Bissen Brot würde ich ein Soldatenregiment ernähren. | si͔v́eĺ-kuska E:Mar [кусок мяса] / Fleischstückchen. — [Russ. кусо́к].
kusta·ŕ M:Sel [куст] / Strauch, Busch. — Russ. [куста́рь].
kuś E:Kal (Gen. kuźəń) ― kuś M:[?]Pimb [ребёночек, грудной ребёнок (ласк. слово)] / kleines Kindchen, Säugling (Kosew.). pańčḱ kuś kamkaj, pańčḱ kuś mamkaj! M:Pimb (IV803) Öffne, kuś kamkaj, öffne, kuś mamkaj [Öffne, Kind, Essendes, öffne, Kind, Liebes od. Mütterchen]. — [Hier liegt offensichtlich ein Missverständnis seitens der Gewährsperson vor: in einer Variante aus M: Čemb lautet die entsprechende Stelle: pańčk, pańčk, uśkə̑mk̀aj, pańčk, pańčk, pajgə̑mk̀aj (“ĺept”/ Namen)].
kuśḱäńä M:Gor (Gen. -ń), kuśḱä·ńä M: Sučk хомяк / Hamster (Cricetus frumentarius) (M:Gor); щенок / junger Hund, Hündchen, Welpe (M:Sučk).
kuśĺa E:Atr Večk, kuśĺa E:Mar (Gen. kuśĺäń, Nom. Pl. ‑t), kuśĺat (Pl.) E:Kozl StŠant, ḱe̥śä·ĺ [E:?Kal] ― kśäĺ ChrM M: P Čemb, kəśä·ĺ M:Sel, kəśe·ĺ M:Jurtk кисель / Mehlbrei (E:Kozl: кисель из овсяной муки как тесто, кушают как студень / Brei aus Hafermehl, teigartig, wird wie Gallert (Sülze) gegessen; M:P: [кисловатая каша из крахмала] / säuerlicher Brei aus Stärkemehl). t́eŕńi kuja ĺeḿt́eḿe. – kuśĺäś E:Mar (262) Es schaukelt sich ein fettes, aber schmalzloses Ding. – Der Mehlbrei. kuśĺan se͔v́i (z-) bab́ińet́ńeń lužaftovĺiń mon E:Večk (II4) Ich hätte die Brei fressenden alten Weiber traurig gestimmt. ĺodoń kuśĺat son kajaś E:StŠant (III200) Sie hat Mehlbrei aus Eis hingestellt. vaĺm(ä) ala kalo·da, esə̑nza kśäĺ lakaj. – šalʿkś i nolkś M (IV684) Unter dem Fenster ist ein Trog, darin kocht Brei. – Die Nase und der Rotz. tosa id́ńä·t́ńä jarʿtsaᵪ́t́ kəśä·ĺd́ä i loftsta M:Sel (IV836) Da essen die Kinder Mehlbrei und Milch. | kuśĺa-v́ed́ E:Večk (Dem. -v́ed́ńe) ― kśäĺ-v́ed́(ńä) M:P [сечка для лошадей] / Brühfutter des Pferdes (poet.); [кашица] / Mehlbrei [zum Befesten der Farbe] (M:P). [kśäĺ-v́ed́ńasa, əŕv́äńakaj, šäŕməd́əńźä] [M: Mam] (IV575) In Mehlwasser, Schwiegertochter, hat sie (deine schwarze Farbe) befestet. | pəńəm-kśä·ĺ M:P [каша из овсяной муки / Hafermehlbrei]. — Russ. кисе́ль.
*kśäĺńä (: ḱ(i)śä·ĺńä) M:P (Dem. zu kśäĺ) [кисловатая каша из крахмала] / säuerlicher Brei aus Stärkemehl.
kuśĺińe E:Kozl (Dem. zu kuśĺa(t)) [кашка из овсяной муки] / Hafermehlbrei. śiśem bĺidat kuśĺińest (II137) Sie haben sieben Teller voll Hafermehlbrei.
1kuš E:Večk Ba [подраж. лёгкому шуму] / ein leises Geräusch nachahmendes Wort. a kuš a kaš E Es lässt sich kein Laut vernehmen.
kušak E:Mar, kuša·k E:Ba ― kuša·k M:P Čemb Gor Vod [пояс, кушак] / Gurt, Gürtel (M:P: ein im Basar gekaufter Gürtel). sajiźe di͔ kušaks narošnoj ṕŕanzo buto puv́iźe E:Mar (294) Er tat und stellte sich, als ob er sich mit Fleiss erhängt hätte. ṕižä· kuša·k ‒‒‒ karksa·kšni͔ń E:Ba (I172) Ich hätte mich mit einem grünen Gürtel umgürtet. maźi kuša·kə̑c ćorat́ ṕeŕfkanza M:Vod (IV206) Der Mann hat einen schönen Gürtel um. | ĺevšəń kuša·k M:Čemb [пояс из липового лыка] / Gürtel aus Lindenbast. — Russ. куша́к.
kušakḱe E:VVr Večk (Dem. zu kušak) id.
kuša·kə̑ńä M:P (Dem. zu kuša·k) id.
kušańjä M:Sel Vert [кушанье] / Essen, Speise. son śemb́əńd́i morkšt́ putńəś i fśakaj kušańjä i v́ina M:Sel (IV832) Er stellte allen Tische und allerlei Essen und Branntwein hin. ńäń kuṕećeńd́i, koźe aĺeńd́i, ńäń jarcamańd́i-kušeńeńd́i M: Vert (VIII440) Sie sind für Kaufleute, für reiche Leute zur Speise. — [Russ. кушанье].
kušḿi·k M:P, košḿi·k M:Čemb, kšmi͔ga [M:?Kr] (Adv.) [гоп!, вдруг, сразу, мигом] / wutsch!, hops!, auf einmal, sofort, in einem Nu, in einem Husch (M:P: z.B. aus der Sicht verschwinden). kušḿi·ḱ tuś śed́ alu M:P Wutsch geriet er unter die Diele (sagt man, wenn jmd. durch die Dielenluke fällt). orta laŋksa muži·k, pŕasə̑nza šli͔·k, ortat́ alga [kušḿi·k.] – at́o·kšś [M:?P] (IV656) Am Tor ein Bauer, er hat einen Baschlik auf seinem Kopf, in einem Husch geht er unter dem Tor hindurch. – Der Hahn. pabat́ pŕasa šli͔ga, ortat́ alga kšmi͔ga [M:?Kr] (IV429) Das Weib hat auf dem Kopf einen Baschlik, (sie lief) auf einmal unter das Tor hin.
kušńima E:Jeg улыбка / Lächeln.
kušt-: kušt-kašt E:Kad [всякого рода дрянь, ветошь, рвань] / allerlei Schund, Trödel, Plunder.
kušta·d́əms M:Pš [стягиваться, корчиться] / sich zusammenziehen, sich krümmen.
kuštaftoms E:Večk возбудить, [натравить] / (auf)hetzen, anstiften, anreizen; [усмирить, уговорить, (пере)убедить] / das Gemüt eines anderen durch Zauberkünste günstig stimmen (z.B. die Frau ihren Mann, der sie früher schlecht behandelt hat), besänftigen, überreden. ḿiń iḱeĺe paŕśt́e eŕińek, ńej kuštafti͔ź moń laŋks Wir lebten früher in guter Eintracht, aber nun haben die Leute (mit ihrem Geschwätz) ihn gegen mich aufgehetzt. son ḿiŕd́enʒe͔ tago kuštafti͔źe Sie hat ihren Mann wieder besänftigt.
kuštafńems E:Večk (Frequ.).
kutma ~ kutma· (Nom. Pl. -t) E:Kad Kal Kažl подоплёка, [подкладка рубашки] / Hemdfutter, Leinwandfutter des Bauernhemdes (von der Schulter über die Brust u. den Rücken).
kə̑tma·ks M:An [подкладка рубашки] / Hemdfutter.
kə̑tma·fks M:Sel id.
kə̑tma·fkstə̑ms M:Sel [подбивать (рубашку)] / (ein Hemd) füttern.
kutma·vks E:Ba, kutmovks E:Is ― kə̑tma·fks M:P [змеиная пещера] / Schlangenhöhle. kona kujś lomań susḱi, śäń kə̑tma·fkst́i af ṕəŕma·saź M (IV711) Eine Schlange, die den Menschen beisst, wird nicht in die Schlangenhöhle aufgenommen. | kuń kut́maks E:VVr, guiń ku·tmavks E:Ba, kjuvoń kutmo·vks E:Is ― kujəń kə̑tma·fks M:P Čemb Saz, kujəń gə̑tma·ks M:Ur id.
kutmoldoms E:Mar Atr Večk ?Sob, kutmu·ldums E:Ba ― kə̑tmə̑ldə̑ms M:P Čemb Temn [вертеться, извиваться, изгибаться] / sich drehen, sich winden, sich schlängeln (z.B. Schlange, Mensch, wenn ihn ein Floh plagt od. eine Wanze beisst od. wenn er geschlagen wird) (E:Mar Večk Ba M:P Čemb); шевелиться / sich bewegen, sich rühren (E:Atr M: Temn). vaj gujks kutmuldi͔, v́äd́[‑]ava, laŋgozo E:Sob (VII312) Wie eine Schlange, Wassermutter, schlängelt sein Leib. moń kujks kə̑tmə̑ldə̑ĺ moń pə̑lə̑ńä·źä M:P [Wie eine Schlange schlängelte sich mein Schweif] (spricht das Pferd). kujks [kə̑tmə̑ldi͔št́] roŋgə̑ńasna [M:?Kr] (IV500) Wie Schlangen krümmen sich ihre Körper.
kə̑tmə̑lkšńəms M:P (Frequ. zu kə̑tmə̑ldə̑ms).
kutmolgadoms E:Mar Večk, kutmulgadoms E:Jeg, kutmu·lgadoms E:Ba ― kə̑tmə̑lgə̑də̑ms M:P Čemb [начинать извиваться, н. изгибаться] / sich zu winden anfangen, sich zu schlängeln anfangen; (E:Jeg:) [шевелиться] / sich bewegen.
kə̑tmə̑lgə̑ftə̑ms M:P (Fakt. zu kə̑tmə̑lgə̑də̑ms) [заставлять извиваться, з. изгибаться] / jdn. sich winden, krümmen machen (z.B. durch Prügeln).
kutmurdams ChrE E:Mar SŠant, kutmu·rdams E:Ba, kutmurda·ms E:Kad, kutmordams E:Večk ― kə̑tmə̑rda·ms M:P Sučk Temn, kutmə̑rda·ms M:Patra обнять / umarmen (E:Mar Večk SŠant), (E:Mar auch:) [виться, закутываться] / sich schlingen, sich wickeln; [? жать рукой] / ? mit der Hand drücken (E:Ba); [сжимать в руке] / in der Hand, Faust zusammenpressen (M:P); [давить, прессовать, мять] / drücken, pressen, quetschen (M:Sučk Patra). maze͔ t́ejt́eŕ kutmurdan E:Mar (168) Ich umarme das schöne Mädchen. ḱirganzo ṕeŕka tapardaś, ḱirganzo ṕeŕka kutmurdaś E:Mar (164) Sie wickelte sich um seinen Hals, sie wand sich um seinen Hals. pŕakań pańi kutmordi͔ń, kutmordi͔ja, pali͔ja E:Večk (II131) Ich umarmte eine Piroggenbäckerin, ich umarmte und küsste sie. i kutmurdasa mon otamanośt́, palasa E:SŠant (I158) Ich werde den Ataman umarmen, ich werde ihn küssen. ḱäd́əźəń kunda·j ṕińəś, surńəń kutmə̑rda·j M:Patra (IV95) Er ergreift meine Hände, der Hund, er drückt meine Finger. pə̑rdaźä, kə̑tmə̑rdaźä, śaka ladə̑zi͔nza t́ijeźä M: Temn (VIII386) Er sammelte und drückte sie (mit Händen) und machte sie (in denselben Zustand), wie sie gewesen war.
kə̑tmə̑rks M:P Kr Sel, kutmə̑rks M:Vert [полная горсть] / eine Handvoll, soviel man in die Hand nehmen kann (M:Sel: z.B. Stroh, nicht aber Körner), (M:P auch:) [сжатое в руке] / etw. was in der Faust zusammengepresst ist. moń [kə̑tmə̑rksškańä roŋgə̑ńäźä] M:P (IV516) (Nur) eine Handvoll gross ist mein Körper. kə̑tmə̑rksškańä, əŕv́ä·ńakaj, roŋgə̑ńäćä M:Kr So gross wie eine Handvoll, Schwiegertochter, ist dein Körper. ḱi laŋksa čäŕäka, esə̑nza kutmə̑rks, śemb́əńd́i tutkə̑tks. – śejəĺś [M:?Sel] (IV630) Auf dem Wege eine Kugel, darin eine Handvoll, allen ein Ekel. – Der Igel. toń kutmi͔rkškańe, kĺä, rongańäćä M:Vert (VIII482) (Wie) eine Handvoll hast du den Körper.
kutmurksḱe E:Petr (Dem. zu *kutmurks) [горсточка (чего-н.)], обнимание / “Umarmung” [richtiger: eine Handvoll, ein Bisschen]. čit́ ḱeńeŕńe, v́et́ vaksḱe, v́eń kunčkava kutmurksḱe, kačama alga kši[‑ṕečt́ḱe]! (VIII176) Des Tages eine Elle, des Nachts eine Spanne, zur Mitternacht ein Fingerspitzen-Mass, unter dem Einheizungsrauch (am Morgen) die Höhe einer (dünnen) Brotscheibe!
kutmuŕams E:Mar, kutmu·ŕams E:Ba, kutmuŕa·ms E:Kad, kutmoŕams E:Bug Kozl ― kə̑tmə̑ŕa·ms M:P Sučk (Iter. zu kutmurdams usw.). od t́ejt́eŕeńt́ kundasa, v́e ṕeĺej mon mańasa, kutmoŕasa, nalkavsa E:Bug (V364) Ich fange ein junges Mädchen und locke sie beiseite, ich umarme sie und mache sie geneigt zum Spielen. son vaksḱeze͔nʒe͔ maćt́iḿim, vaj kutmoŕiḿim, palćiḿim E:Bug (V276) Sie liess mich neben sich niederlegen, sie umarmte und küsste mich. śese͔ kutmoŕado, śuvoŕado E:Kozl (III96) Dort umarmt und drückt einander!
kutmurdakšnoms ChrE E:Mar (Frequ. zu kutmurdams) [обнимать, обхватывать] / umarmen, umschlingen. [kaĺiń] krugom tapardakšnoś, [kaĺiń] krugom kutmurdakšnoś E:Mar (176) Er [Der Hopfen] umwand die Weide, er umschlang die Weide.
kut́a·fks M:Pš [длинный прут] / langes Reis, Rute. — [Vgl. kut́a·na].
1kut́aksńems E:Mar [бегать качаясь, пошатываясь] / schaukelnd laufen.
kut́a·ma E:Jeg [назв. деревни] / Name eines Dorfes. v́eĺi·ńeń paro· slavno·j kut́a·ma (192) Das gute Dörfchen, das herrliche Kutjama! kut́a·ma[‑v́eĺe·s moĺe·kšne͔ś] (II555) Er ging ins Dorf Kutjama.
kut́ams E:Atr Večk Vez [щекотать] / kitzeln. čit́ kut́aź kut́ado, v́et́ raźd́aź raźd́ado! E:Vez (VI192) Kitzelt ihn ununterbrochen (‘kitzelnd’) bei Tag, reisst ihn ununterbrochen (‘reissend’) bei Nacht! — [Vgl. kut́ka·ms].
kut́aksĺems ML(E) E:Atr (Frequ. zu *kut́akstoms) [щекотать] / kitzeln; [? ласкать] / [?] liebkosen (der Hund) (E:Atr).
kut́aksńems E:Mar (Frequ. zu *kut́akstoms) [ласкать] / liebkosen.
kut́avtomks E:VVr (Kaus. zu *kut́amks) [щекотать] / kitzeln.
kut́a·na M:Pš долговязый / lang aufgeschossen (hoch u. schmächtig). | kut́a·na lomań M [высокий и худой человек, “долговязый хам, грубиян”] / hochaufgeschossener Mensch, “langer Rekel”. — [Vgl. kut́a·fks].
kut́ec: iĺiiń kut́ec E:Kad [кутец, верша из ивовых прутьев в устье плотины] / Fischreuse aus Weidenruten, die an die Mündung des Wehres gesetzt wird. — Russ. [куте́ц].
kut́eŕma·n E:Večk ― kət́əŕḿä·ń M:P [кутерьма / Durcheinander, Wirrwarr]. narodoś kut́eŕma·n moĺi E:Večk Das Volk geht kreuz und quer, ohne jede Ordnung. | kət́əŕḿä·ń lomańd́ä [M:?P] [огромная толпа людей] / eine ungeheure Menge von Menschen. | v́eńeĺkse͔ś kut́eŕma·n [E:Večk] [отвратительная погода] / allerschlimmstes Wetter (Schnee, Schneegestöber). — [Vgl. russ. кутерьма́; türk. ? kütür(mä)].
kut́iĺomńe: kut́iĺomńese͔ nalkśems E:Mar [играть в кувырканье, кувыркаться] / ein Spiel spielen, in dem die Spielkameraden nacheinander Purzelbäume schlagen.
kut́ka·ms E:Ba [щекотать] / jdn. kitzeln. — [Vgl. kut́ams].
kot́kəd́əms M:P Čemb [бояться щекотки / kitzelig sein].
*kot́kət́kšńəms (: kot́ḱet́kšńan, -i) M:P (Frequ. zu kot́kəd́əms).
kut́ka·ftᴉ͐ms ~ kućt́a·ms E:Ba, kućt́ams E:Mar Bug Večk Sel [?Jeg], kut́f́t́ams E:Kal ― kot́f́t́əms ML(M), kot́ft́əms M:P Čemb, kot́(ḱə)ft́əms M:Sel, kot́kə̑ftə̑ms M:Sučk, kə̑tka·ftə̑ms M:Prol Ur Jurtk (Kaus. zu kut́ka·ms) [щекотать] / kitzeln (tr.). kućt́an E:Mar Jeg, kut́f́t́an E:Kal, kot́f́t́an ML(M) Ich kitzele. čit́ kućt́aź kućt́ado, v́et́ raźd́aź raźd́ado! E:Bug (VI202) Kitzelt (sie) ununterbrochen (‘kitzelnd’) bei Tage, reisst (sie) ununterbrochen (‘reissend’) bei Nacht. ṕekalksḱenʒe͔ kućt́asi͔ E:Bug (V510) Er kitzelt sie am Unterleib.
kot́f́ńəms M:P (Frequ. zu kot́ft́əms).
*kot́fńəkšńəms M:P (Frequ. zu kot́fńəms).
kut́ᵪt́avoms ML(E), *kut́ᵪ́t́avoms (: kut́ᵪ́t́avan) E:Kal, *kućt́avoms (: kućt́avan) E:Mar, *kut́t́avoms (: kut́t́avan) E:Jeg (Refl.-Pass.) [чесаться] / kitzeln (intr.).
*kućkavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu einem unbel. Verb *kućkams [vgl. kut́ka·ms]). kućkav́i Es kitzelt.
kućkavtoms E:Mar [щекотать] / kitzeln (tr.).
*kućkavtovoms E:Mar (Refl.-Pass. zu kućkavtoms). kućkavtov́i Es kitzelt.
kut́-kut́ E:Mar VVr Večk Ba ― kut́-kut́ M:Pš Čemb Ur, kut́ä-kut́ä M:Sučk (Interj.) [подзыв(ание) собаки, щенка] / Ausruf, mit dem man junge Hündchen (M:Čemb: den Hund) herbeiruft, herbeilockt.
kut́əna M:Ur [подзыв(ание) собаки] / Ausruf, mit dem man einen ausgewachsenen Hund herbeiruft. — [Vgl. kut́-kut́ (oben)].
kut́a E:Mar Večk Ba ― kut́ä M:P (Gen. -ń, Nom. Pl. kut́at), kut́ä M:Sučk [собака, гавка (детское слово)] / Hund, Wauwau (Kinderw.). — [Vgl. russ. кутя́].
kut́aka E:Mar [собачка (детское слово) / Hund (Kinderw.).
kut́ka E:Mar VVr Večk Jeg ― kut́ka M:P [собачка (детское слово)] / Hund (Kinderw.) (E:Mar Večk M:P); кутёнок / junges Hündchen (E:VVr Jeg). — [Vgl. russ. кутька].
kut́äńä M:P (Dem. zu kut́ä) [щенок] / junges Hündchen, Welpe.
kut́əŕ M:P (Gen. -əń) [щенок] / junges Hündchen, Welpe.
kut́əŕńä· M:P (Nom. Pl. kut́əŕńa·t) (zweifaches Dem.) [щенок] / junges Hündchen, Welpe. moń [uĺišt́ kut́əŕńä·ńä, v́eĺəń] mə̑kə̑rʿt [nolśišt́. – eźəmś] M (IV651) Ich habe Hündchen, sie lecken die Ärsche des Dorfes. – Die Bank.
kut́u M:Pš Čemb, kut́u M:P (Gen. ‑wə̑ń, Nom. Pl. ‑ft) [собака] / Hund (M:P); [щенок] / junges Hündchen, Welpe (M: Pš Čemb ?An); [подзыв(ание) собаки] / Ausruf, mit dem man einen ausgewachsenen Hund herbeiruft (M:?Pš ?An). | kut́u-ĺefks M:P [Kr] [щенёнок суки] / Wurf einer Hündin (M:P); [щенок] / Hündchen, Welpe (M:Kr). kosa kut́u-[ĺe·fks], vanntsa [M:Kr] (IV859) Wo ist das Hündchen, ich will es sehen. | v́äž-kə̑t́u M:Kr [щенок] / kleines Hündchen. v́äž[‑]kə̑t́u [ḱiźefńesi͔ t́äŕants] (IV861) Das kleine Hündchen bittet seine Mutter. — Vgl. tschuw. kə̑ǯə̑gə̑, kə̑ǯə̑k, alt. kučuk щенок.
kut́uńä· M:P Pš (Dem. zu kut́u) [щеночек] / junges Hündchen, Welpe. | v́äž-kut́uńä· M:Kr id. jakaj [peŕfḱä, avaŕd́i, v́äž-kə̑t́uńats ḿeĺganza] (IV860) Sie geht auf dem Hofe umher, und weint, ihr Hündchen (lief) hinter ihr her.
kut́o·v E:Sam ― kut́u M:P Čemb Temn (Nom. Pl. M:P -ft, M:Temn -t) [соцветие, серёжка лиственных деревьев] / Blüte, Kätzchen der Laubbäume (im Frühjahr) (M:Temn: серёжка берёзы / Kätzchen der Birke). — [Vgl. ćućov; kuvt́ol; 1t́ut́u; 2ut́u].
kut́olka E:VVr Is [серёжка (деревьев)] / Kätzchen (der Bäume); [бисерная серьга у женщин] / ein aus Glasperlen gemachtes Ohrgehänge (Ohrschmuck) bei Frauen; [кисточка в сетке для волос у женщин, в форме серёжки лиственных деревьев] / eine dem Kätzchen der Laubbäume ähnliche Troddel am Haarnetz der Frauen (E:VVr); [кисточка на праздничном головном уборе, поясе или набедренной повязке] / eine Troddel an der Festhaube (paro soroka), am Festgürtel od. Lendentuch (paro karks) (E:Is). śt́okla·-ruso·vojt́ kut́o·lkan E:VVr (II356) Aus Quasten besteht mein Ohrschmuck. | ḱiĺej-kut́olka E:VVr [серёжка берёзы] / Birkenkätzchen. ḱiĺej-kut́olkat suri͔ńe (II517) (Wie) Birkenkätzchen [sind] deine Finger.
kut́uńä· M:P Čemb Temn (Nom. Pl. kut́uńa·t) (Dem. zu kut́u) [соцветие, серёжка лиственных деревьев] / Blüte, Kätzchen der Laubbäume. taradi͔nza naŕadə̑nza, kut́uńanza uśkə̑ńanza M:Temn (VIII258) Ihre Zweige sind ihr Schmuck, ihre Kätzchen ihre Busenketten.
kut́uńä·ńä M:P (zweifaches Dem.) id.
kuu̯kstams E, kufkstams E:Kal, kufśt́a·ms E:Kad, kukstams E:Is ― kufkstə̑ms M:P Čemb Jurtk, kufksta·ms M:Sel (Mom.) [вздохнуть, застонать, охнуть, произнести жалобным голосом] / seufzen, einen Seufzer ausstossen, aufstöhnen, ächzen, einen Klagelaut ausstossen.
kukśĺems E:Is (Frequ. zu kukstams) [вздыхать] / seufzen.
kufksnams E:Kal ― kufkśńəms ~ kufksńəms M:P Sel (Iter. zu kufkstams, kufkstə̑ms) [стонать, вздыхать, охать, произносить жалобным голосом] / stöhnen, seufzen, ächzen, Klagelaute ausstossen.
kufksńəkšńəms M:P (Frequ. zu kufkśńəms) [вздыхать, стонать / seufzen, stöhnen].
kuvt́śems ChrE E:Mar, kufćems ~ kufći·ms E:Atr, kuvśems E:Večk Vez, kuvśemks E:VVr, kufći·ms E:Ba, kufśi·ms E:Kad ― kuft́śəms ChrM M:P Sel Prol, kufśəms M:Jurtk охать (больной), [стонать, вздыхать, произносить жалобным голосом, хныкать, вопить] / stöhnen, ächzen, seufzen, Klagelaute ausstossen, wimmern, jammern (z.B. bei heftigem Schmerz). sońć karmaś kuvćeḿe E:Mar (2121) Sie fing an zu ächzen. apak se͔ŕet́ kuvći, jomavkstomo v́ešńi. – sarazi͔ś E:Mar (225) Stöhnt ohne krank zu sein, sucht ohne verloren zu haben. – Die Henne. avaj, a kuvśat, a stońat E:VVr (II518) Mutter, du stöhnst, du seufzest nicht mehr. maŕasa karmaś kudo[‑]jurt[‑]avaś vaj staḱińeste͔, alušt, kuvśeḿe E:Vez (V198) (Da) höre ich, Kudo-Jurt-ava begann, Freunde, schwer zu seufzen. ofto kuvśeź[‑]marnoź tuś v́iŕeńt́e E:Vez (III336) Stöhnend und jammernd begab sich der Bär nach dem Walde. pakśasa [kuft́śi] garbu·n[‑]at́äńä. – sokaś [M: Sel] (IV657) Auf dem Felde seufzt ein buckeliger Alter. – Der Pflug.
kuvśića E:NSurk [свинья (тайное слово)] / Schwein [“Stöhner”] (Geheimw.).
kufćəkšńəms M:P (Frequ. zu kufćəms) [стонать, охать, произносить жалобным голосом, хныкать, вопить] / stöhnen, ächzen, Klagelaute ausstossen (z.B. bei heftigem Schmerz), wimmern, jammern.
kuvćeźev́ems E:Mar, kuvśeźev́ems E:Večk, *kuvśeźev́ems (: kuvśiźivan) E:Jeg (Inch.) [застонать] / zu stöhnen anfangen (E:Mar); (Mom.) вздохнуть / aufseufzen, einen Seufzer ausstossen (E:Večk).
kuvćev́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu kuvćems) [нечаянно вздохнуть / unabsichtlich stöhnen, einen Seufzer ausstossen].
*kuvćińʒ́ems E:Sob [стонать / stöhnen]. utom alo ravžo tuvo apak se͔ŕet́ kuvćińd́źi (VII118) Unter dem Speicher grunzt vor Gesundheit ein schwarzes Schwein.
1kuva- E ― kuva-, kə̑va-, kə̑˳va·-, kva- M (Nominalst.):
kuvaka (kuvak̀a) ChrE E:Mar Večk ― kə̑˳va·k̀a ChrM, kvaka M:P, k(ə)va·ka M, kuva·ka M:Prol, kua·ka M:Jurtk [длинный, долгий] / lang. iḱeĺćet́ńe nuŕḱińet́, udalćet́ńe kuvakat. – numoloś E:Mar (229) Die Vorderen kurz, die Hinteren lang. – Der Hase. | kuvaka jovks E:Mar ― kə̑˳va·k̀a jofks ChrM, kvaka jofks M: P Mam, kuvaka jofks M:Čemb [сказка, басня] / Märchen, Fabel. | kuvaka kaŕasḱe E:Mar [длинноспинный] / Langrückiger (in einem Rätsel). | kuvaka skaḿija E:Mar [скамейка для сидения] / Sitzbank. | kuvaka ulo E:Mar (Adj.) [с длинным подбородком] / langkinnig. kuvaka ulo, ḿeńd́äń sudo. – ṕeščuvtoś (240) Mit langem Kinn, mit gebogener Nase. – Der Spleissenhalter.
kuvakasta ašči M:Sel [продолговатый] / länglich.
kuva·kaza M:Čemb id.
kuvaḱińe E:Mar (Dem. zu kuvaka) [длинноватый, продолговатый] / lang, länglich. sońć v́ešḱińe, v́ečḱev́iks, kuvaḱińe, valańińe, a sońć v́eśe mastor maze͔lgavti͔. – salmuksi͔ś (258) Es ist klein, lieblich, lang, glatt, die ganze Welt aber verschönert es. – Die Nähnadel. | kuvaḱińeń końd́amo E:Mar [продолговатый, овальный] / länglich, länglichrund, oval.
kuvšti͔ M:P Čemb, kuvkšti͔ M:Ur [дов. длинный, продолговатый] / etwas lang, zieml. lang, länglich (M:P Čemb Ur), (M:P auch:) (komp. F.) [немного длиннее] / etwas, ein wenig länger. t́ä śada kuvšti͔ gajśäń koŕas [M:?P] [Dieser ist etwas länger als jener].
kuvalga E, kvalga E:Kažl ― kuva·lga ~ kvalga M, kvalga M:P, kolga M:Sel Temn (? Prol. zu kuvalmo, kuvalma) через / durch, längs, entlang, von, über; [из-за] / wegen. ńejan tako·datt kolma lomat́t́, kranda·zsa ozada moĺit́ uŕa·ma čiŕᴉt́ kvalga E:Kažl (III294) Da sehe ich einige drei Leute, in einem Wagen sitzend, am Rande des Gebüsches entlangfahren. meźəń kolga jakat? ‒‒‒ af [tśeb́äŕń] kolga M:Sel (IV828) Warum gehst du? ‒‒‒ Einer schlechten Sache halber. ava-kudat́ kolga M:Temn (VIII406) Über die Brautwerberin-Frau.
kuvalmo ChrE, kuvalma E:Mar Hl VVr Gor Ba Petr Škud Bug Večk Is Bag Kozl Vez NSurk StMokl SŠant Jeg Ta ― kuvalma M:Ur, kvalma ChrM M:P Kuld Vert Gor, kuva·lma M:P [in prolat. Funktion; vgl. laŋgo u. laŋga] [вдоль, через] / entlang, längs, durch; [согласно, по, из-за] / gemäss, nach, wegen; [о] / von, über. moĺt́anok, ĺeĺej, uĺićäńt́ kuvalma E:Mar (1222) Wir gehen, Bruder, die Strasse entlang. kuvalmat se͔ŕem kasokšnoś E:Mar (1206) An dich geschmiegt wuchs meine Gestalt auf. a śuroń kuvalma (od.: kuvalt) son koźav E:Mar Nicht an Getreide ist er reich. udumań kuvalma (od.: kuvalt) a muŕńet́anzat E:Mar Nicht des Schlafens wegen tadelt sie dich. uĺićäńt́ kuvalma si͔ń valkśt́ E:Hl (1162) Die Strasse entlang stiegen sie herab. čovan[‑]šaškurdan kuvalmat E:VVr (II518) Ich bewege mich unruhig neben dir. son śupav[‑]koźav ćorań kuvalma E:Škud (VII240) Er ist reich, vermögend an Söhnen. tońä·t́ eńa·ldan jakśt́i·ŕä ska·lᴉ͐ń kuva·lma E:Ba (VII394) Ich bete zu dir für die rote Kuh. ṕenčeń [purnamuńt́] kuvalma v́eśe t́e guĺajamuńt́iń ḿeŕet́ “ṕenčeń purnama” E:Petr (VIII60) Der Löffel-Sammlung wegen wird das ganze Besuchen “Löffel-Sammlung” genannt. mon avuĺ toń kuvalma t́e [vaĺǵijńińt́] śeŕǵetca E:Petr (VIII14) Nicht deinetwegen lasse ich diese Stimme heraus. varšti͔ń kuvalman, ruz[‑]ava laco orčaźan E:Bug (V350) Ich schaute mich an, ich bin wie eine Russin gekleidet. mon kuvalmat mad́iĺiń E:Bug (V454) Ich legte mich neben dich. mon tonadi͔ń kuvalmast E:Bug (VI206) Ich habe nach ihnen gelernt. sonʒo kuvalma, ńej bojar[‑]avaks v́eĺavtat E:Bug (V350) Seinetwegen wirst du zu einer Bojarin werden. eś tukšno f́edor uĺćań kuvalma E:Večk (I43) Fedor ging nicht die Strasse entlang. tuś ošov eś t́ev́enze͔ kuvalma E:Večk Er ging in die Stadt wegen eigener Angelegenheiten. ᵪot́ [avaŕt́t́aja] ton b́eŕäń polat kuvalma E:Večk (II109) Weine doch über deine untaugliche Gattin! araś ṕiže t́aḱińeze͔, kuvalmanʒo kasi͔ńeze͔ E:Večk Er hat kein kleines Kind, keinen, der neben ihm heranwüchse. ej [si͔ń] udala·kšnośt́ mazi͔· ĺića·ń kuva·lma E:Is (I159) Schön ist ihr Gesicht. už kuźi, valǵi son kuvalmanʒo E:Bag (I32), uš kuźi, valǵi kuvalmando E:?NSurk (I36) Sie klettert an ihm hinauf und hinab. moĺi eŕuma pokš ḱiń kuvalma E:Kozl (I404) Erjuma geht den Hauptweg entlang. pandoń kuvalma kafto ḱed́enʒe͔ E:Kozl (I270) (Ausgestreckt) längs des Berges (liegen) seine beiden Hände. vaj duḿiń[‑]aŕćiń mon eś kuvalman E:Vez (V198) Ich bedachte bei mir (mein Leben). toń kuvalma v́iźd́an paro lomańd́e E:StMokl (V210) Ich schäme mich deinetwegen vor guten Leuten. moĺan jakan kazan ošoń kuvalma E:SŠant (I463) Ich gehe und streife durch die Stadt Kasan. lamo t́ela kuvalmast si͔nst čud́i E:SŠant (I152) Viele Leiber treiben über sie hin. uk araś ḿińek, polaj, kuvalma kasi͔ḿek E:SŠant (I257) Wir haben, Gatte, keines, das für uns aufwächst. śiśem ijeń kuvalma kona mońe jofti͔źe t́e eŕamońt́ E:Ta (V196) Sie wahrsagte mir vor sieben Jahren dieses Leben. son moń kuvalma ṕek paroĺ E Sie war mir (gegen mich) sehr gut. ḱiźəftäśt́ it́̄ ku̥valma M:P Fragt nach dem Kinde! toń kvalmat lama nuža·da ńäjəń M:P [Deinetwegen habe ich viel Not erlitten]. moń kvalman soń ḱeĺksaź M:P (IV646) Um meinetwillen wird sie geliebt. šäjərś jarʿcamanc kvalma tufkst́i moĺi M:P (IV706) Wegen ihrer Fresslust geht die Maus in die Falle. af urma·ń kvalma, avakaj, avaŕd́an M:Kuld Nicht der Krankheit wegen, liebe Mutter, weine ich. esta ńi tuś uĺćä· kvalma M:Vert (IV115) Da ging sie auf die Strasse. äźəm kvalma polaza [M:Gor] (IV318) (Da lag) seine Gattin auf der Bank. | či͔ń kuvalma E:Mar, či͔ń kuvalma ~ či͔ń kuvalmu E:Hl, čiń kuvalma E:Ba, čiń kuvalmo E:Večk [весь день] / den ganzen Tag hindurch (ṕeŕt́ wird nicht gebraucht (E:Hl)). pogodańe[‑]buŕäńe či͔ń kuvalma, ṕiže͔ dugaj, moĺima E:Mar (1214) Zur Zeit des Unwetters, Gestöbers, den ganzen Tag musst du, kleiner Liebling, wandern. či͔ń kuvalma si͔ń dumaśt́ jalgat́ńi E:Hl (1162) Den ganzen Tag hindurch sannen sie, die Freundinnen. čiń kuvalma uĺćasa E:Ba Sie ist tagsüber auf der Strasse. | ḿeźeń kuvalma E:Večk SŠant Jeg почему? / warum?, wozu?, in welcher Hinsicht? ḿeźeń kuvalma sodav́i E:Večk (V240) Woran erkennt man? surgutoń pakśań ḿeźeń kuvalma, t́et́kaj, ton sajsak E:SŠant (I473) Wozu nimmst du, Vater, die Mark Surgut? [ḿeźeń] kuvalma ruzoń v́i ašči͔? E:Jeg (196) Warum sitzt die russische Schar da? [ḿeźeń] kuva·lma [v́eĺe·ś] ṕeḱ paro·? E:Jeg (192) In welcher Hinsicht ist das Dorf so gut? | śeḱeń kuvalma E:Jeg [именно потому] / eben darum. śeḱeń kuvalma· poruči͔k ašči͔· (192) Eben darum verweilt der Lieutenant [da]. | śeń kuvalma E:Večk ― śäń kvalma M [поэтому] / deswegen. śeń kuvalma a[‑]j[‑]avaŕćsa E:Večk (II87) Darum mache ich es nicht weinen.
kvalmańɛ ChrM, kvalmańä M:P Pš Sar Patra (“Dem.” zu kvalma) [вдоль, через] / entlang, durch; [из-за] / wegen. uĺćä kvalmańä jotaj M:P Er geht die Strasse entlang. komĺ(ä)[‑]avaś jakaj uĺćä· kvalmańä M:Pš (IV18) (Da) kommt die Hopfen-Mutter die Strasse entlang. uĺćä· kvalmańä moraźńä jotaś M:Kr (IV350) Er ging spielend die Strassen entlang. t́iŋǵä ftalgańä, ĺäjńät́ kvalmańä M:Sar (IV180) Hinter Tennen, den Fluss entlang. vaj v́ed́ kvalmańä ujəńd́išt́ M:Patra (IV23) Sie fahren das Wasser entlang. ḿeźəń kvalmańä vara šnamańäś? M Warum (wodurch) ist Vara (Barbara) so berühmt?
kuvalmo E:Mar Is Jeg ― kvalma (Gen. kvalmə̑ń, Nom. Pl. kvalmə̑t) ~ k(ə̑)valma M:P, kvalmə̑ M:Alk Temn, kuvalmə̑ M: Sel [длина, протяжение, рост] / Länge, Ausdehnung, Wuchs, (E:Is Jeg M:P Alk Sel Temn auch:) [вышивка на спине морд. женской рубашки] / eine Stickerei (M:P: auf dem Rücken des Hemdes der mordw. Frauen). kuvalmozo śt́enado [śt́enas] E:Mar (240) Seine Länge (erstreckt sich) von Wand zu Wand. kvaka kvalmə̑ts M:P Es (eig.: Seine Länge) ist (zu) lang. ńuŕʿḱä·ńä kvalmə̑ts M:P Es (eig.: Seine Länge) ist (zu) kurz. jäĺd́ä laŋksa šĺäjat, af muškə̑ń, af šnań. – kvalmə̑t́ńä M (IV621) Auf der Stute das Geschirr, nicht aus Leinen, nicht aus Riemen. – Die von oben nach unten gehenden Stickereien am Hemd. borə̑zdaškat əŕv́ä·ńäźńń kuwa·lmə̑nza M:Sel (IV492) So lang wie die Pflanzenfurchen sind die Rückenstickereien meiner Braut. vaj zaŕä[‑]t́äššt́ńä kvalmə̑nza M:Temn (VIII332) (Wie) Morgensterne [sind] ihre Stickereien. | kota kuvalma M:Kr, kot kuva·lma M:Čemb [праздничная рубашка с шестью вышивками на спине] / Festhemd mit sechs Rückenstickereien. laŋgə̑zə̑nza ščaś kota kuvalma laŋgə̑ń ščamańanc M:Kr Sie zog sich ihr Oberhemd mit sechs Rückenstickereien an. | kuvalmo-kasi͔ E:SŠant (poet.) [ребёнок (“растущий в длину”)] / Kind (“Höhewachsendes”). | ož́ä-kuva·lmă M:Čemb [вышивка вдоль рукава] / Stickerei längs des Ärmels.
kuvalm(o)so E:Mar, kvalmᴉ͐sa E:Kažl, kuvamso E:VVr ― kvalmə̑sa M:P (Iness.) [в длину, длиной, по длине] / in der Länge, von der Länge, (E:VVr auch:) [вдоль] / entlang, längs. mon sonze͔ kuvalmsan E:Mar Ich bin von seiner Grösse. ḿiń sonze͔ marto v́e kuvalmsotaŋk E:Mar Wir sind von gleicher Grösse. mon soń kvalmə̑sə̑nzan M:P Ich bin von seiner Grösse. ašči eźeḿiń kuvamso E:VVr [Liegt auf der Bank (eig.: die Bank entlang ausgestreckt)]. kuva kučan šuḿińeń? mazi͔ poŕatkań kuvamso E:VVr (II347) Wo lasse ich meine Klage hören? – In der (ganzen) Länge der schönen Häuserreihen. ḱäńᴉŕ[‑]pakaŕ kvalmᴉ͐sa mukᴉ͐ŕ E:Kažl (III296) Ein ellenbogenlanger [ellenlanger] Klotz. | surə̑ń kvalmə̑sa M:Pš [длиной с палец] / fingerlang. | vaks kvalmə̑sa M [длиной в одну пядь] / spannenlang.
kuvalms E:Kozl, kuvams E:VVr, kvalmus E:Kad, kuvalmus E:Kal ― kvalmə̑s M: Kr, kuva·lmə̑s M:Čemb Kars Sel, kuvalmə̑s ~ kvalmə̑s M:Temn (Ill.) [вдоль] / entlang; [из конца в конец] / von einem Ende bis zum anderen, (E:Kozl auch:) [в длину] / in die Länge. se͔ŕńes[‑]kuvalms kastasi͔ńʒ́e E:Kozl (I127) Er zieht sie zu Wuchs und Grösse auf. son mać eźeḿiń kuvams E:VVr [Er legte sich (ausgestreckt) auf die Bank]. sakalʿni͔ń kuvalmus čud́iś E:Kal (2130) Den Bart entlang floss es. uĺćä kvalmə̑s moraźńä jotaś M: Kr [vgl. IV350] Er ging spielend die Strassen entlang. moŕät́ kuva·lmə̑s sud́ńa·t[‑]karabĺat M:Kars (IV386) Auf dem Meere [fahren] Schiffe, Fahrzeuge. uĺćäń kuva·lmə̑s kšt́əź jotaś M:Sel Er ging tanzend die Strasse entlang. oću ḱit́ kvalmə̑s vaj da saldak saj M:Temn (VIII296) Den Hauptweg entlang kommt ein Soldat. uskśek t́ijakśt́ kuvalmi͔s M: Temn (VIII306) Schleppe sie den Fussboden entlang!
kuvalt ChrE E:Mar Sar Večk Is Bag Kozl Kočk Vez SŠant, kuvalʿt E:Ba, kuvalk E:MKka [alter Lat.: kuvalmo + ‑k] [вдоль, возле, относительно, через, по, из-за, о] / entlang, längs, an, in Bezug auf, durch, nach, wegen, von, über. [jakśt́eŕe] at́akš že͔ŕd́äń kuvalt či͔jńi. – če͔v[‑]toli͔ś E:Mar (230) Ein roter Hahn läuft eine Stange entlang. – Das Feuer an der Spleisse. [ḿiń] v́eĺeń kuvalt moĺińeḱ, [ḿiń] poŕatkań kuvalt ardi͔ńeḱ E:Mar (1114) Wir sind durch das Dorf gekommen, wir sind die Hausreihe entlang gefahren. eźem[‑]ṕŕäń kuvalt se͔ŕeze͔ E:Mar (116) Auf dem Bankende liegt sein Körper der Länge nach ausgestreckt. v́eńeń kuvalt, v́eńeń ṕeŕt́ ‒‒‒ sornoń śed́ejse͔ ašči͔ma E:Mar (1214) Die ganze Nacht, die Nacht hindurch ‒‒‒ [musst du] mit zitterndem Herzen wachen. a śuroń kuvalt son śupav E:Mar (146) Nicht an Getreide ist er reich. udumań kuvalt (od.: kuvalma) a muŕńet́anzat E:Mar Nicht des Schlafens wegen tadelt sie dich. vaj godoń kuvalt kuĺa se͔ŕeĺeś E:Kočk (VII60) Das ganze Jahr hindurch siechte Kulja. už pokš ḱiń kuvalt tataroń ćorań umanzo E:Večk (I459) Am Hauptwege (liegen) die Ackerstücke des Tatarenjungen. ružijat kuvalt, od ʒ́ora, mon valgan E:Večk (I367) Ich steige, junger Mann, an deiner Flinte herab. mon v́iźd́an sonzo kuvalt E:Večk Ich schäme mich seinetwegen. da rovońt́ ku·valt, ṕiže· duga·j, kolt śt́a·vĺeź E:Is (I161) Längs der Gräben, kleine Schwester, sind Stangen aufgestellt. ćućovoń kuvalt ḿed́ńeze͔ koĺǵi E:Bag (I31) Die Triebe entlang fliesst sein Honig. eźem[‑]pŕań kuvalt se͔ŕet́ v́eńt́ika E:Bag (I277) Strecke deinen Körper vorn auf der Bank aus! toń uŕvat ašt́i eźem-pŕań kuvalt E:Bag (I278) Deine Schwiegertochter liegt [ausgestreckt, gestorben] vorn auf der Bank. ṕikse͔ńt́ kuvalt kuźit́ ńišḱe-pazne͔ E:Kozl [Sie stiegen das Seil entlang zu Nischke-pas hinauf]. ružijat kuvalt, od ʒ́ora, valtamak E:Kozl (I362) Lass mich, junger Mann, an deiner Flinte herabsteigen. ḱińeĺeń kuvalt sonʒo noldi͔źe E:Vez (I241) Die Kinelj [den Kinelj-Fluss] abwärts liess sie ihn (treiben). śe v́ed́ńeńt́ kuvalt, avakaj, nud́ej[‑]puli͔ńe E:Vez (II71) Am Wasser hin, Mutter, (zieht sich) ein Röhricht. vana uśt́a saś [? tońet́] proščeńijań v́ešńeḿe čulkśet́ima-ormań kuvalt E:Vez (III121-2) Sieh, Ustja ist zu dir gekommen, um Genesung vom Gliederreissen zu erbitten. lugań kuvalt mazi͔ kaĺńenze͔ E:SŠant (I151) Auf den Wiesen (wachsen) ihre schönen Weiden. mon gŕekḱes sov́iń tońt́ kuvalt E:SŠant (I294) Ich habe mich gegen dich versündigt. a mon [tujekšni͔ń uĺićań] kuvalk E:MKka (II108) Ich begab mich die Strasse entlang. ružijat kuvalk, oᵪot́ńiḱ, mon valgan E:MKka (I368) An deiner Flinte, Jäger, steige ich herab. | ḿeźeń kuvalt E:SŠant, ḿäźiń kuvalʿt E:Ba почему? / warum?, weshalb? ton ḿeźeń kuvalt tujat? E:SŠant Warum begibst du dich fort? son ḿeźeń kuvalt (~ kuvalma) śudovt eŕuma ostroks poŋkś E:SŠant (I408) Warum ist der unglückliche Erjuma ins Gefängnis geraten? ḿäźiń kuvalʿt eńaldä͔? sov́ä eŕḿeń kuvalma E:Ba (VII412) Worum betet er? Um einkommendes Gut. | kuvaltak E:Mar [kuvalt + -kak] [даже вдоль] / sogar entlang. sakalom kuvaltak čud́eś, a kurgozom eź joravt (2123) Sogar meinen Bart entlang strömte er [der Branntwein], in meinen Mund aber geriet er nicht.
kvalmə̑ńä M:P (Dem. zu kvalma) [вышивка на спине морд. женской рубашки] / Stickerei auf dem Rücken des Hemdes der mordw. Frauen. | ož́ä-kvalmə̑ńa M: Sel [вышивка вдоль рукава] / Stickerei längs des Ärmels.
kuvaŋks E:Mar (nur in: pona-kuvaŋks), kuva·lks E:Atr, kuvamks E:Večk, kuva·nks E:Ba ― kuva·nks M:Prol, kuva·ŋks M: Sučk, kua·ŋgs (: pona-kua·ŋgs) [< *kuvalmks] M:Jurtk [связка, свёрток] / Flausch. | pona-kuvaŋks E:Mar, pona-kuva·lmks ~ pona-kuvalks E:Atr, pona-kuvamks E:VVr Večk Kozl, pona-kvamks E:Kad, pona-ku·vanks E:Ba ― pona-kuva·ŋks M:Sučk, pona-kua·ŋgs M: MdJurtk [шерстяные очёски] / Wollflausch; (E:Mar:) [свёрток, связка] / Wickel, Bündel (gross).
kuvaŋksḱe E:Mar ― kua·ŋgsḱä M:Jurtk (Dem. zu kuvaŋks, kua·ŋgs): pona-kuvaŋksḱe E:Mar ― pona-kua·ŋgsḱä M: MdJurtk [ворс, ворсинка] / Wollflausch.
kuvat́ ChrE E:Mar Kal SŠant, kuva·t́ E:Kad ― kuva·t́ M:Čemb Sel Sučk, kuvat́ ~ kə̑va·t́ M:P [долго] / lange. eᵪ, kuvat́ udov́iń! E:Mar (2123) Eh, lange habe ich geschlafen! kuvat́ at kuvat́ krauĺeś son E:Kal (2134) Mochte er lange gelauert haben oder nicht. kuvat́ at kuvat́ eŕeśt́ E:Kal (2128) Sie lebten einige Zeit [”lange oder nicht lange”]. eᵪ́ ščakaj, kodam(a) kuvat́ udə̑ń! M:Sel (IV821) Ach, Grosstante, wie lange ich geschlafen habe!
kuvat́s E:Mar Ba Večk MKka ― kə̑va·t́s M:P Kr, kuvat́s M:Temn [kuvat́ + Ill. -s] [долго], надолго / lange, für eine lange Zeit. čokšne͔jak kuvat́s a ašči͔ E:Mar (160) Abends wacht sie nicht lange. kuvat́s a san E:Mar Ich werde lange nicht zurückkehren. kuvat́s a kuvat́s udokšnoś E:MKka (II56) Er schlief eine Weile. kə̑va·t́s lakaj śakańäźä M:Kr Mein Topf wird lange kochen. šobdava [kuvat́s] śiń udə̑jᵪ́t́ M:Temn (VIII266) So schlafen sie morgens lange.
kuvat́sḱe E (“Dem.”) [id.]. eŕak kuvat́śḱe Lebe [recht] lange!
kuvat́ḱe E:Večk Sob (Dem. zu kuvat́) [долго, надолго] / lange, auf lange Zeit. a kuvat́ḱe, t́et́akaj, sovan putoń kudozoŋk E:Večk (II252) Nicht auf lange Zeit, Vater, betrete ich euer gebautes Haus. a kuvat́ḱes, jalgakaj, t́äńek kadnuvkšni͔ ńej E:Sob (VII254) Nicht lange (Lebenszeit), Freundin, bleibt uns nun übrig.
kuvalgadoms E:Mar Kad Večk ― kə̑va·lgadə̑ms M:P, *kuva·lgadə̑ms M:Katm [удлиняться, становиться длиннее (день, лицо)] / lang, länger werden (z.B. Tag, Gesicht, wenn der Mensch mager wird). ĺitsam kuvalgat́ś E:Mar Mein Gesicht wurde lang (infolge Abmagerung). už kuvalgadi͔t́, bratci͔, čińenʒe͔ E:Večk (II57) Die Tage werden länger. son śemb́əńd́i śukə̑ńä·ś, son śemb́əńd́i kuva·lgatś M:Katm (IV74-5) Sie verneigte sich vor allen, sie richtete sich auf vor allen.
kuvalgavtoms E:Mar, kuvalgaftoms E:Petr ― kwalgaftə̑ms [~ kə̑va·lgaftə̑ms] M:P, kuwalgaftə̑ms M:Sel (Fakt.-Kaus. zu kuvalgadoms usw.) [наставлять, удлинять (напр. брюки)] / fortsetzen, verlängern (z.B. die Hose). iĺaḿiź uča kuvaka t́eĺeń aščeḿe, nuŕka koct puloń kuvalgaftoma E:Petr (VII208) Erwartet mich nicht, dass ich den langen Winter verbringe(n käme), dass ich das kurze Gewebe verlängere. [v́et́ kəŕəntsa·jńä, v́et́ ńuŕʿka·lgaftsajńä, šit́ kə̑va·lgaftsajńä. – kaŕksńä] [M:P] (IV689) Für die Nacht wickle ich sie zusammen, für die Nacht mache ich sie kurz, für den Tag mache ich sie lang. – Die Bastschuhschnüre.
*kwalgafńəms M:P (Frequ. zu kuva·lgaftə̑ms) [наставлять, удлинять] / verlängern, fortsetzen.
kwalgaftftə̑ms M:P (Fakt. zu kwalgaftə̑ms) [заставлять продлевать, з. удлинять / verlängern lassen, fortsetzen lassen].
kuvan: kuvan-pas E:StSed [“князь-бог”, назв. божества / “Fürst-Gott”, Name einer Gottheit, die in einem vor dem Säen des Sommerkorns begangenen Opferfest (osks staka pazne͔, kan-pazne͔, kuvan-pazne͔) angebetet wird]. kan[‑]paz, kuvan[‑]paz, mastoroń ḱiŕd́it́, mastoroń kandi͔t́ (VI86) Kan-pas, Kuvan-pas, Herrscher über die Erde, Träger der Erde! šḱi[‑]paz, [t́ŕi‑]paz, kan[‑]paz, kuvan[‑]paz, vanodo dušmando[‑]koldo, jakst́eŕe ṕiśi toldo (VI88) Erschaffende Götter, nährende Götter, Kan-pas, Kuvan-pas, schützt uns vor bösen Zauberern, vor dem roten, heissen Feuer! kan-kuvan paz-at́a [So wurde der ehrwürdige Alte genannt, der für sieben Jahre gewählt wurde, dieses Opfer darzubringen]. — [? Alttschuw. *kuvan, vgl. ᵪu̬n; vgl. kan < kas. kan].
kuvas E:Mar ― kvas M:P (Gen. kvazə̑n, Nom. Pl. ‑t), kuva·s M:Sučk [квас] / Kwass, Dünnbier. | kuva·s-paŕ M:Patroka Gor Vert, kvas-paŕńä M:Pš [кадушка под квас] / Fässchen mit Dünnbier. šə̑ra·t́ laŋksa kuva·s[‑]paŕ M:Gor (IV497) Auf dem Tisch [ist] eine Schüssel mit Dünnbier. omćada śiḿäź kuvas[‑]paŕ śiḿi M:Vert (VIII440) Mit zwei Schlucken trinkt er ein Dünnbier-Gefäss aus. | kvas-tustt (Pl.) M:P [пивные дрожжи / Bierhefe]. kvas[‑]tusttńä v́äŕi ḱeṕəd́išt́, ṕiźəm tuj (IV729) Wenn die Hefe im Dünnbier steigt, wird es regnen. — Russ. квас.
kuvasḱe E:Pičel ― kvasḱä M:P Pš (Dem. zu kuvas, kvas) id. ḱäd́-ṕeńese͔st lambama kuvasḱe E:Pičel (VII140) Sie haben in der Hand süsses Dünnbier(fass). śipt́ šapam kvaskada M:Pš (IV745) Trinke saures Dünnbier!
kuv́e·knams M:Sel [визжать (свинья)] / quieken (Schwein).
kuv́e·knaźəvəms M:Sel [завизжать / zu quieken anfangen].
kuv́iŕnavks E:Mar [свёрток, тюк] / Bündel, Ballen (gross, nur aus Wolle). | pona-kuv́iŕnavks E:Mar [тюк шерсти] / Wollbündel.
kuv́iŕnavksḱe E:Mar (Dem. zu kuv́iŕnavks).
ḱiv́iŕnavks E:Mar (eine Art Dem. zu kuv́iŕnavks) [тючок, свиточек] / kleines Bündel, kleine Rolle. | pona-ḱiv́iŕnavks E:Mar (Dem. zu pona-kuv́iŕnavks) [тючок шерсти] / kleines Wollbündel.
kuvo E:Mar Večk, kuva E:Kažl (Nom. Pl. kuvᴉ͐t) ― kuva M:P Ur (Gen. kuvə̑ń, Nom. Pl. kuvə̑t) [корка (хлеба)] / Rinde, Kruste (z.B. des Brotes); [струп] / Schorf (auf der Wunde). kuvo tarǵi E:Mar [Die Wunde] bedeckt sich mit Schorf. | alo kuvo ~ alce͔ [? alće] kuvo E:Mar [луб под корой дерева] / Unterrinde. | ḱär-kuva M, ḱär-guva M:P (Gen. ‑guvəń) [верхний слой лыка] / die oberste Schicht des Lindenbastes. | kši-kuvă M:P [хлебная корка] / Brotrinde, Brotkruste. | se͔ŕiks-kuva E:Kal [струп] / Schorf. | taz-kuv M:Pš id. | v́eŕe kuvo ~ v́eŕce͔ [? v́eŕće] kuvo E:Mar [наружный слой коры] / Oberrinde.
kuv́ińe E:Večk (Dem. zu kuvo).
kuńä M:P Pš Gor (Gen. -ń) (< ? kuvńä, ? kuvəńä) [струп, корка] / Schorf, Kruste (z.B. auf der Wunde). śiń tə̑rna·fti͔št́, ḱärnafti͔št́, tazu kuńat ṕäjäŕd́išt́ M:Katm (IV464) Sie schütteln sich und springen [? rütteln], sie streuen Grinde umher.
kuńav M:P Čemb (Adj.) [шелудивый] / schorfig (M:P).
kuvə̑ńä· M:P Čemb (Dem. zu kuvă) [корочка (напр. хлеба)] / Rinde, Kruste (z.B. des Brotes) (M:P); [струп] / Schorf, Kruste (auf der Wunde) (M:Čemb). | kši-kuvə̑ńä· M:Temn [хлебная корочка] / Brotrinde. kši[‑]kuvə̑ńasna v́ed́ńasnə̑n esa (VIII344) (Einige) Brotkrusten (schwimmen) im Wasser.
kuvᴉ͐nza·ms E:Kažl [покрываться струпьями (рана, губа)] / sich mit Schorf bedecken (Wunde, Lippe).
kuvštams E:Mar Ba, kuštams E:Atr Večk, kušta·ms E:Nask, kumštams E:Kal ― kuvə̑šta·ms ~ kužfta·ms M:P, kušta·ms M:Čemb Sučk, kušta·ms ~ kudšta·ms M: Jurtk плесневеть / verschimmeln (E:Mar: wachsendes Getreide, Brot, Holz), (E:Mar auch:) [твердеть, становиться комковатым (мука, хлеб) / hart werden, klumpig werden (z.B. Mehl, Brot)]. kuštamodo ṕeĺci͔ńʒ́e E:Večk (II216) Er fürchtet, dass sie [dreijährige Hirsegraupen] schimmeln. konań kšic kuvə̑šta·j, śäń śorə̑c ṕäḱ šači M (IV727) Wessen Brot schimmelig wird, dessen Getreide wird stark wachsen. — [Vgl. kuvo].
kuštań E:Bag [заплесневелый / schimmelig, geschimmelt, verschimmelt]. | kuštań pona E:Bag [цвета плесени] / schimmelfarbig. toń ĺeḿeze͔t́ ṕečḱińek kuštań pona sarasḱe (VI144) Wir haben in deinem Namen geschlachtet eine schimmelgraufedrige Henne.
kuvə̑štaf ~ kužə̑ftaf ML(M), kuvə̑šta·f ~ kužfta·f M:P [заплесневелый / verschimmelt]. [vaśäń kut́śema·-ṕe·sa] tašta [pańä], kuvə̑šta·f potma, [ṕäjeŕf] ugə̑l (IV499) Vor Vasjas Treppe (liegt) eine alte Sauna, ihr Inneres ist verschimmelt, ihre Ecken sind verfallen.
kuvə̑šta·fḱä ~ kužfta·fḱä M:P (Dem. zu kuvə̑šta·f, kužfta·f) id.
kuvštavks E:Mar Ba, kumštafks E:Kal, kuštavks E:Večk [плесень] / Schimmel (E:Mar Kal); [заплесневелое место] / angeschimmelte Stelle (E:Ba Večk).
kuvə̑šta·kšńəms M:P (Frequ. zu kuvə̑šta·ms) [плесневеть] / schimmeln, verschimmeln.
kuvə̑šńəms ~ kužfńəms M:P (Frequ. zu kuvə̑šta·ms, kužfta·ms) [(долго давать) плесневеть] / (lange) (ver)schimmeln (lassen).
kuvə̑šta·ftə̑ms ~ kužfta·ftə̑ms M:P (Fakt. zu kuvə̑šta·ms, kužfta·ms) [заставлять плесневеть] / verschimmeln lassen.
kužfta·fńəms M:P (Frequ. zu kužfta·ftə̑ms) id.
kužfta·fńəkšńəms M:P (Frequ. zu kužfta·fńəms) id.
kuvtoldomks E:VVr, kuftoldoms E:Atr Jeg, kuftoldoms ~ kuftuldoms E:Is, kuftuldums E:Kad Kal, kuft́oldoms E:Večk, kuft́u·ldᴉ͐ms E:Ba ― kə̑ftə̑ldams M:Pš, kuftə̑ldə̑ms M:Sel Prol Ur вспыхивать / funkeln, glimmen, blinken (z.B. Feuer, Sterne); [сверкать, сверкнуть] / blitzen, aufblitzen (z.B. Blitze); [блестеть] / glitzern (z.B. Glasscherbe im Sonnenschein); [светить, сиять] / leuchten, scheinen (E:Ba Kad Večk Is Atr Jeg Kal M:Sel Prol Ur); [дрожать, трепетать, мерцать, сверкать] / zittern, beben, flimmern (z.B. die Luft) (E:VVr Is); [дёргать, дёрнуть] / rucken, zupfen (M:Pš). ḱi kə̑ftə̑lda·mań ftalda M:Pš Wer zupfte mich von hinten?
kə̑ftə̑ĺams M:Pš (Iter. zu kə̑ftə̑ldams) [дёргать / rucken, zupfen].
kuftə̑lgə̑də̑ms M:An мелькнуть / vorbeihuschen (= nuftə̑lgə̑də̑ms M:Pš).
kuvt́ol E:Mar Is, kuft́ol E:?Hl Sap (u. andere im östl. Teil des Bez. Buguruslan), kuft́u·l E:Ba, ḱit́o·l E:Kad Kal Kažl ― kuftə̑l M:Sučk, kuftə̑l ~ kuftu·l M:P, kuftə̑l M:Ur [стручок (напр. гороха)] / Schote, Hülse (von Pflanzen, z.B. der Erbse). kuftə̑lʿt ńäjat, tazi͔jat M (IV732) Siehst du [im Traume] Schoten, wirst du schorfig [grindig] werden. | šäjə̑rə̑ń kuftə̑l M, šäjərə̑ń kuftə̑l M:P Čemb Sučk (bot.) [мышиный горошек, вика] / (Vogel‑)Wicke. — [Vgl. kut́o·v].
kuftu·lnä M:P (Dem. zu kuftu·l).
kuft́u·ldums E:Ba [рвать, собирать стручки] / Schoten pflücken.
kuz E:Mar Atr Kad Kal Kažl Jeg, guz E:MKka ― kuz M:P, guz M:Čemb [ель] / Fichte. | kuz-ćɯćovńe E:Mar, guz-ćućovńe E:Gor (Dem.) [еловый побег / Fichtentrieb (? Jahrestrieb)]. vaj kuz[‑]ćućovńet́ surne͔nze͔ E:Mar (1144) O, Fichtenästlein-Spitzen [sind] ihre Fingerchen. | kuzoń čuĺa E:Is [еловая шишка] / Fichtenzapfen. | kuz-čufto E:Večk [ель] / Fichtenbaum. | kuz-eźəm E:Mar [еловая скамейка] / Bank aus Fichtenholz. | kuz-ḱeft́əŕ [M:?Kr] [еловая корзина] / Korb aus Fichtenholz. [kopəŕəzə̑n lambaftəma, aĺäńäźä-t́ŕäjńäźä], kuz-[ḱeft́əŕńä] [M: Kr] (IV555) Ich muss mir, lieber Vater, auf den Rücken einen Korb aus Fichtenholz hängen. | kuz-kudo E:Večk, kuz-kudi͔ńe E:SŠant (Dem.) [еловый дом] / Haus aus Fichtenholz. | kuz-kuro E:Bag Večk [еловая роща] / kleines Fichtengehölz. vaj lužomńese͔ńt́ kuz[‑]kuro E:Večk (I421) In der Niederung (steht) ein Fichtengehölz. | kuz-kuŕńa E:Atr (Dem.) [еловая роща / Fichtengehölz]. | kuz-na·l M:P [еловый лес, ельник] / Fichtenwald. | guz-b́eŋka E:MKka [еловый пень] / Fichtenstamm. | kuz-b́i·ča M: Jurtk (Nom. Pl. -b́i·čə̑t) [ель (“еловая сосна”)] / Fichte [“Fichtenkiefer”]. | kuzə̑ń pot́ä M:P [еловая шишка] / Fichtenzapfen (? veralt.). | kuzu·ń zarda E:Kad [? еловая хвоя / ? Fichtennadel]. | guz-se͔ŕa E:Gor [еловая шишка] / Fichtenzapfen. | kuzə-sud [M] [еловая кора / Fichtenrinde]. | kuz-taratḱe E:Mar, guz-taratḱe E:Gor (Dem.) [еловая веточка] / Fichtenästlein. vaj kuz[‑]taratḱet́ ḱed́ńenze͔ E:Mar (1144) O, Fichtenästlein sind ihre Ärmchen. guz-taratḱet́ moń ḱed́ńem E:Gor (VII108) Meine Hände sind (dünn) wie Fichtenäste. | kuz-tataj E:Atr ?Ba [еловая шишка] / Fichtenzapfen. | kuz-umaŕ E:VVr ― kuz-maŕ M:P [еловая шишка] / Fichtenzapfen, Tannapfel, (E:VVr auch:) [назв. вышивки] / Name einer Stickerei. pozdorovtado da kuz-umaŕiń v́ikšńińeń E:VVr (II337) Guten Tag, ihr, die ihr Tannzapfen(‑Stickereien) stickt! kuz-uma·ŕǵet́ (Dem.) alǵi·ńeń E:VVr (II357) Tannzapfen sind meine Stickereien. | kuz-v́ir [‑v́iŕ] M:P [еловый лес] / Fichtenwald. | kuzo-vo·j E:Atr, kuz-v́e E:VVr [еловая смола] / Fichtenharz (gekocht wird es (von Frauen) gekaut, nicht aber heruntergeschluckt) (E:Atr); [смола (еловая и сосновая)] / Baumharz (der Fichte od. der Kiefer) (E:VVr).
kuzi͔ń E:Mar, kuzoń E:Bug ― kuzə̑ń M:P [еловый] / fichten, Fichten-. kona puti͔ kuzi͔ń kudo, śe meŕeze͔: kudom uĺi E:Mar (122) Wer ein fichtenes Haus erbaut, der spreche: ich habe ein Haus. śe pakśińeńt́ kunčkaso šačoź kuzoń čuvti͔ńe E:Bug (VI204) Mitten auf dieser grossen Feldmark ist ein Fichtenbaum gewachsen.
kuzne͔ E:Mar ― kuznä· M:P (Dem. zu kuz) id.
kuźa E:NBajt [ель / Fichte] (kommt im folg. Rätsel vor). a kuźańa, kuźańa! kuźań lamo taradonʒo, tarad[‑]ṕeva ṕizi͔ńenʒe͔, ṕizi͔ńeva alne͔nʒe͔. – prosa (VI216) Kuzjanja, Kuzjanja! Kuzja hat viel Zweige, an den Zweigenden Nester, in den Nestern Eier. – Die Hirse.
kuzaj-v́eĺe E:Kuz Vez [эрз. назв. с. Кузайкино] / ers. Name des Dorfes Kusaikino im Gouv. Kasan, Bez. Tschistopol. si͔ń kuzaj[‑]v́eĺeń kudat́ńe E:Vez (I443) Die Brautwerber sind aus dem Dorfe Kusaj[kino].
kuzajovskoj E:Vez [кузайкинский] / aus dem Dorfe Kusaikino (ers. kuzaj-v́eĺe) herstammend. si͔ń kuzaj[‑]v́eĺeń kudat́ńe, už kuzajovskojt́ andat́ńe (I443) Die Brautwerber sind aus dem Dorfe Kusaj[kino], die Brautwerber sind Kusajer.
kuzu M:Prol [кузов] / Korb. kunda·ń ṕä·škśä ku·zu kalt (IV837) Ich fing einen Korb voll Fische. — [Russ. кузов].
kuźems ChrE E:Mar Atr Večk Vez, kuzᴉms E:Ba, kuźi·ms E:Kad, kuźums E:Kažl ― kut́śəms ChrM M:P Sučk Prol, kuźe·ms M:Ur, kuźəms ~ kuźe·ms M:Jurtk [лазать, взбираться, всходить] / klettern, hinaufklettern, hinaufsteigen; (E:Kažl:) влезть / hineinklettern, hineinsteigen. kuźiń lato laŋganzo E:Mar (1234) Ich kletterte über ihren Schuppen hin. sońć kujś čuvto[‑]ṕŕas E:Mar (294) Selbst kletterte er in eine Baumkrone hinauf. avaś kujś ṕećka laŋks E:Mar (281) Die Frau stieg auf den Ofen hinauf. ḱeṕecak, kuźi; a ḱeṕecak, a kuźi. – ṕenči͔ś E:Mar (235) Du hebst es, es steigt herauf; du hebst es nicht, es steigt nicht (mehr). – Der Löffel. kuźev́eĺiń oᵪ avakaj pando laŋks E:Vez (II149) Ich möchte, Mutter, auf den Berg steigen. ofta kuźś palmań ṕŕas E:Kažl (2152) Der Bär kletterte auf einen Pfahl. panda kućan M:P [Ich besteige einen Hügel]. i sä͔vəńźä varakaś ńäń martə̑nzə̑ i kućś tumə̑t́ pŕas M:Prol (IV839) Und die Krähe nahm sie mit sich und stieg auf den Gipfel der Eiche.
kuśt́ima E:Mar VVr, kuśt́ᴉma E:Ba, guźńa (? < kuś(t́i)ma od. kuźma, vgl. kaźńe) E:Jeg ― kućəma· M:P Kr Čemb Katm Sučk, kućemat (Pl.) M:Sp, kućt́əma· M: Prol, kuśt́əma· M:Jurtk лестница / Treppe, Leiter; (M:Sp:) ступеньки на печке / Stiege auf den Ofen, Ofenstufen. v́eŕej luńḱ, alov luńḱ, kšni͔ń kuśt́imat kalavti͔. – ṕivci͔maś E:Mar (269) Nach oben hin lunjk [? patsch], nach unten hin lunjk, es zerreisst eine eiserne Leiter. – Der Dreschflegel. ča·stojt́ ku·śt́imat kuśt́ńi·ńek E:VVr (II328) Wir stiegen deine stufenreiche Treppe hinauf. pando·ń kunčkaso· ṕeḱ paro· guźńa·, guźńa·ń ṕiŕaso· mazi͔· oŕolne͔· E:Jeg (190) Zwischen den Hügeln ist eine sehr gute Leiter, auf dem Gipfel der Leiter ein schöner Adler. kućəma·d(a) alu noldaźä M:Kr (IV159) Sie liess sie die Treppe hinunter(fallen). kućəma·sta son af valgə̑ńd́i M:Katm (IV254) Sie pflegt nicht die Treppe hinabzusteigen. | kudu-ku·śt́ima E:Ba ― kud-kućəma·t (‑kə̑ćəma·t) (Pl.) M:P [лестница на крышу] / Leiter, die aufs Dach führt (E:Ba); [шесты в конце дома для предохранения соломенной крыши от ветра] / am Hausgiebel am Dach entlang gehende behauene Stangen, die mit Schnur festgebunden werden, damit der Wind nicht das Strohdach beschädige (“Windbretter”) (M:P). | kuśt́ima-alks E:Mar [SŠant] [место под лестницей] / Raum unter der Treppe. | kuśt́əma·-laŋga· M:Jurtk крыльцо / Aussentreppe, Vorbau. | kuśt́ima-ṕe ~ kuśma-ṕe E:Mar, kuśt́ima-ṕe E:Večk NSurk крыльцо / Treppe, Aussentreppe (E:Mar); [камни или чурка перед крыльцом] / Steine od. Baumklotz vor der Aussentür (Aussentreppe) (E:Večk NSurk). ńiščoj ruz[‑]ava kuśt́ima[‑]ṕese͔t́ avaŕd́i E:Mar (1172) Ein bettelndes russisches Weib weint an deiner Treppe. id́ikaja kuśma[‑]ṕet́ E:Mar (1134) Gewinne dir den Auftritt! | kućəma·-sotks M:P [завязки для связывания “ветровых досок” / Bänder, mit denen die “Windbretter” (kud-kućəma·t) festgebunden werden]. | kuśt́ima-troksḱe E:Večk Ba ступенька / Stiege, Stufe, Sprosse (E:Večk Ba).
kuśt́imańa E:Vez ― *kućəma·ńä (: kućemańä) M:P (Dem. zu kuśt́ima, kućəma·) [крылечко] / Treppe (E:Vez); [лестница] / Leiter (M:P). vaj troks kavod́e kuśt́imańazo E:Vez (II78) (Wie) Quergesticktes ist seine Aussentreppe.
kuźekšne͔ms ChrE E:Večk Bag (Frequ. zu kuźems) [лазать, подниматься] / klettern, aufsteigen. kambrasti͔źe nujkań ćora pancti͔źe, v́id́ bokavanʒo [nujkań] ćora kuźekšne͔ś E:Večk (I398) Der Nujka-Mann sattelte es und zäumte es auf, der Nujka-Mann stieg an seiner rechten Seite auf. ńišḱe-pazne͔ kuźekšne͔ś E:Bag (I305) Sie stieg [in einer Wiege sitzend] zu Nischke-pas hinauf.
kuźńems E:Mar Bug, kuźńi·ms E:Kad, kuźńums E:Kažl ― kućəńd́əms M:P, kuśńəms M:Jurtk (Frequ. zu kuźems usw.) лазить / klettern, hinaufsteigen. son kuźńeś t́ušt́a se͔ŕej pando[‑]pŕas E:Bug (V32) Tjuschtja stieg auf einen hohen Berggipfel.
*kućəŋkšńəms (: kućeŋkšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kućəńd́əms).
kuźev́ems E:Mar, ? *kuźəvəms E:Nask ― kućəvəms M:P (Refl.-Pass. zu kuźems) [взбираться, всходить] / hinaufklettern, hinaufsteigen (perf. Bed.) (E:Mar); [мочь подниматься] / steigen können (M:P). kuźevś (od.: kujś) pando-pŕas E:Mar Er ist auf den Gipfel des Berges hinaufgestiegen. kujśt́, kujśt́, a lamoškado eśt́ kuźev́t́ E:Mar (292) Sie kletterten und kletterten, es fehlte (nur) wenig, dass sie hinaufgeklettert wären. źardo moń dušmanoń [turtov] ńet́ kuśt́imat́ńe kuźiv́it́, valguv́it́ ‒‒‒ śeste͔ [sajev́ezan] dušmanne͔ń E (III210) Wenn meine Widersacher jene Treppe hinauf- und hinuntersteigen können, ‒‒‒ dann möge ich in die Gewalt meiner Widersacher geraten! äzga·nza ḱija·k a [kuźᴉv́ä] E:Nask (III248) Niemand kann ihn [den Berg] übersteigen. tak äśt́ kuźu i väĺa·fćt́ [ḿäḱᴉj] E:Nask (III248) Sie konnten nicht hinüberklettern und kehrten zurück. kata t́śeb́äŕsta v́äŕi kut́śəv́i M:P Die Katze kann gut hinaufklettern.
kuśt́ems E:Mar, kuśt́a·ms E:Atr, kuśt́ims E:Kad StZach ― kućft́əms M:Mam Vert Kr, *kućft́əms (: kućft́a·n, -i) ~ *kućəft́əms (: kućeft́a·n, -i) M:P (Fakt. zu kuźems usw.) [заставлять подниматься, з. повышать, вести вверх] / aufsteigen machen, steigen lassen, erhöhen, hinaufbringen, hinaufführen. motros sajiźe di͔ ṕŕanzo laŋks ećiźe popońt́ ḿešoks di͔ ćeŕkuva[‑]ṕŕas kuśt́iźe E:Mar (295) Motros nahm ihn und packte ihn Kopf voran in den Sack und brachte ihn in den Glockenturm hinauf. d́ema avkanzo saiźe, ṕećka langov [kuśt́iźe] E:StZach (VII184) Dema nahm seine Mutter zurück, er half ihr auf den Ofen zu steigen. putś [kut́śəma· vaĺmazə̑nza i kut́śś], kula [lomańt́ḱä kut́śftə̑źä i lad́äźä vaĺḿät́i] M:Mam (IV890) Er legte eine Leiter an sein Fenster, stieg hinauf, führte auch den Gestorbenen mit und stellte ihn an das Fenster. [ḱäŕmət́ś kopəŕəzə̑nza, śävəźä ḿeńəĺt́i, kut́śft́əźä] M:Kr (IV875) Er hielt sich fest an seinem Rücken, und (der Adler) nahm ihn in den Himmel mit, führte ihn hinauf. eᵪ, soń oću v́iŕi [kandəźä], eᵪ, si͔ŕe [tumət́] pŕas [kućftəźä], soń [ṕizə̑ńäńd́i t́ijəźä] M:Vert (VIII492) Er trug es in einen grossen Wald, brachte es in den Wipfel einer grossen [‘alten’] Eiche und machte (es zum) daraus ein Nest.
*kuśt́ńemks E:VVr (Frequ. zu kuśt́ems) [всходить] / hinaufsteigen. baĺasi͔·ńevat kut́ńi·ńeḱ, ča·stojt́ ku·śt́imat kuśt́ńi·ńeḱ (II328) Wir fassten deine Geländer, wir stiegen deine stufenreiche Treppe hinauf.
*kućəfńəms (: kućefńa·n, -i) M:P (Frequ. zu kuć(ə)ft́əms).
kuźma E:Mar Večk ― kuźma ~ ? kuźḿä M:Sel [мужское имя, Кузьма] / ein Männername, Kusma (Kosmas). goŕfkats maŕavi sazan [uĺt́śät́i]. sazan [uĺt́śasta kuźḿä·ńń] vaśi·ĺt́i M:Sel (IV55) Ihr Schluchzen wird auf der Strasse von Sasan gehört, von Kusjmas Vasilj auf der Strasse von Sasan. | kuźm-a·zə̑r-ava M: Alk [владелица осеннего праздника кузьминок / “Kusma-Herrin”, ? Herrin des Kosmas-Tages] (am 8. November [am Kosmas-Tage] wurde eine Gans geopfert u. gebetet: kuźm-a·zə̑r-ava koŕməĺəć [Kusjma-Herrin, Ernährerin!]). — Russ. Кузьма́.
kuźä M:Temn [мужское имя, Кузя] / ein Männername, [Kusja]. suka, suka, durak suka kuźät́ mavrac! (VIII346) Eine Hündin, eine Hündin, eine dumme Hündin ist Kuzjas Mavra! — [Russ. Кузя (Dem. zu Кузьма́)].
kuźńeć E:Mar, kuźńić E:Večk NSurk, kuźńi·ć E:Ba ― kuźńe·ć M:P [кузнец] / Schmied (E:Mar Večk M:P); [? кузница] / [?] Schmiede (E:NSurk ?Ba). kšni͔ pat́ej, toń kuźńeć t́ejińźet E:Mar (28) Schwester Eisen, ein Schmied hat dich gemacht. moĺan ivan kuźńićńe E:NSurk (II146) Ich werde des Schmiedes Ivan Seine. | kuźńić-kav E:StŠant [кузница] / Schmiede. śiźǵeḿeń śiśem pandondo jutkso śiźǵeḿeń śiśem kuźńić[‑]kavondo (III114-5) Zwischen den [‘seinen’] siebenundsiebzig Bergen hat er siebenundsiebzig Schmieden. | kuźńe·ć-ḱiŕʿks M:P Pš [какая-то птичка] / ein kleiner Vogel, der abends im Walde monoton schnalzend singt (zwitschert) (= čəgada· M: Vert). | kuźńe·ć-kĺäščat (Pl.) M:P [кузнечные клещи] / Schmiedezange. — Russ. кузне́ц.
kuźńe·ćḱä M:P (Dem. zu kuźńe·ć).
kuźńića E:Mar Večk Is, kuźńi·ća E:Ba ― kuźńećä· M:P (Nom. Pl. kuźńeća·t) кузница / Schmiede. jala čav́it́, jala čav́it́, kaŕazonzo a novoĺit́. – kuźńićaso stuli͔ś E:Mar (231) Immerfort prügelt man (es), immerfort prügelt man (es), (aber) sein Rücken sinkt nicht nieder. – Der Amboss. kuźńićaś koso? E:Večk (II128) Wo ist die Schmiede? — Russ. кузница.
kužo ChrE E:Mar Atr Kad Večk Is Sar Šest Sap SŠant, kuž(o) E:Vez, kužo ~ gužo E:Kozl, *kuža E:Petr (Gen. kuži͔ń), kuža ~ kuža· (Gen. best. Dekl. kužut́) E:Kal, kužă (Nom. Pl. kužᴉ͐t) E:Kažl ― kužă ChrM M:P Šad Sučk Ur, gužă M:Temn (Nom. Pl. gužat [St. guže-, gužä-]), kužä· M:MdJurtk (Nom. Pl. kužə·t) [пастбище, лесной луг, просека] / Grasboden, Waldwiese, Lichtung (M:Sučk: Name einer Wiese) (E:Mar Večk Petr SŠant M:MdJurtk Sučk); [угол поля] / Ecke des Feldes (M:P); [выгон, пастбище] / Weide, Weideplatz (M:P Ur Temn); [проталина] / vom Schnee frei gewordene Stelle (im Frühjahr) (E:Is); [переулок] / Gasse (E:Kažl Vez); сходка, “сборище” / Volksversammlung, Gemeindeversammlung, Dorfversammlung (E:Kad Kal); [толпа] / Schar (E:Atr). t́imboldi͔, vandoldi͔, ińe kužot vańćkavti͔. – ṕeĺeḿeś E:Mar (262) Es schimmert, es flimmert, es reinigt grosse Waldwiesen. – Die Sense. mon a kučtan uĺćav, mon a noldatan kužov E:Sar [Ich sende dich nicht auf die Strasse, ich lasse dich nicht auf den Anger (? auf die Gasse) hinaus]. lukša t́ejt́ana ińe kuži͔ń ḱeĺesa, pokš kuži͔ń ḱeĺesa E:Petr (VIII12-14) Wir bereiten Hochzeitspiroggen, von der Breite eines grossen Feldes, von der Breite eines grossen Feldes. ńišḱe-pazoń šḱi-pazoń mastoronʒo laŋkso si͔ŕńeń kužo, si͔ŕńeń kužońt́ laŋkso si͔ŕńeń tumo E:Kozl (III207) Auf der Erde des Nischke-pas, des Himmelsgottes, ist ein goldener Anger, auf dem goldenen Anger (steht) eine goldene Eiche. udalaś kužso savań t́eŕuša nalkśeḿe, ‒‒‒ son v́eńeńekkak savań t́eŕuša kužoso E:Vez (I384) Savas Terjuscha taugte dazu, sich auf dem Anger zu vergnügen. ‒‒‒ Auch des Nachts ist Savas Terjuscha auf dem Anger. ḱećakavsi͔ v́eĺeńek, v́eśolgavsi͔ kužonok E:Sap (VI2) Es wird unser Dorf erheitern, es wird unseren (Dorf)anger erfreuen. moĺan (pakśä-)kužu M:P [Ich gehe auf die Feldecke]. jakań-šäjäń pakśava, kužəń-lužəń jotkə̑va M:Šad [Ich bin über Felder, zwischen Angern und Mulden hindurch gestreift]. saśt́ guževa, laževa, d́iva, guža, laža jotkuva, d́iva M:Temn (VIII404) Sie sind durch Anger und Mulden gekommen, zwischen Anger und Mulden hindurch. naśt́uńä ašči uĺćasa, kat́i uĺćasa, gužäsa M:Temn (VIII284) Nastja weilt auf der Strasse, auf der Strasse, auf dem Anger. si͔ń purna·śt́ kužos E:Atr Sie putzten sich, um unter die jungen Leute [? auf den Anger] zu gehen. ku·žu mo·ĺan E:Kad Ich gehe in die Dorfversammlung. | kodə̑r-gu·ža M:Ur [какое-то растение] / irgendeine Pflanze. | kuža-ḱeŋkš ~ kužu-ḱeŋkš ~ kužu-ḱe·ŋkš ~ kužu-ḱeŋš E:Kal ворота / Pforte, Tor. aščika, ḿeŕe, t́ese͔ kužu-ḱeŋš naŋsa! (2145) Nun, steh du hier, sagt sie, an der Pforte! | kužo-laŋgo E:Vez [переулок] / Gasse. | kužo-laŋkso E:Kas (Iness.) [в переулке] / auf der Gasse. | kužo-laŋks E:Kozl SŠant Šest (Ill.) [в переулок] / auf die Gasse. davaj ĺiśt́anok kužo[‑]laŋks E:Kozl (I48) Lass uns auf den Anger gehen! koda moĺat gužo-laŋks, t́e toń uĺeze͔ vaśeń suskomńet́ E:Kozl [Wenn du auf den Anger gehen wirst, sei dieser dein erster Mundbissen!]. a ĺiśi ĺitova kužo[‑]laŋks E:SŠant (I284) Litova kommt nicht auf den Anger heraus. koš uĺćav mon jakśiĺiń, mon kužo-laŋks ĺiśńiĺiń E:Šest [Wenn ich auch auf die Gasse zu gehen pflegte, wenn ich auch auf den Anger zu gehen pflegte]. | kuža-paŋgo M:P, kužə-paŋga M:Pš [вид грибов] / eine Pilzart. | nogam-kuža M:Pš [назв. речки] / Name eines kleinen Flusses. | pakśa-kužo E:VVr [поле, пашня] / Feld, Acker. | šiń kuž-vaĺma M:Kuld [вероятно: ? солнечное окно] / verm.: [?] zur Sonnenseite hin gehendes Fenster. v́eśt́ḱä vaŕǯaksńəń od kudə̑ń šiń kuž-vaĺmava [Einmal schaute ich zu dem zur Sonnenseite hin gehenden Fenster des neuen Hauses hinaus (eher wohl als od kudə̑ń-šiń kuž-vaĺmava ‘zu dem auf die Strasse gehenden Fenster des neuen Hauses hinaus’ aufzufassen)].
kužə̑ńä· M:P (Dem. zu kuža).
kvark E:Kal [подраж. карканью вороны] / das Krächzen der Krähe nachahmendes Wort. tatar-avaś čalgakšni͔ze͔, da varkśijś kvark! ḿeŕiź kokstać ḱi-naŋgut́ boks (2145) Diese [die Tatarin] wäre auf sie getreten, aber die Krähe hüpfte kra-kra krächzend zur Seite. son kvark-kvark! tatar-avat́ ṕŕas ozaś (2145) Die Krähe krächzt kra-kra und setzt sich auf den Kopf der Tatarin.
kvarnums E:Kal [каркать (ворона)] / krächzen (die Krähe). sońć varkśijś ozaś [ḱeŋšt́] ṕŕas, uš kvarne͔, uš kvarne͔! (2145) Die Krähe setzte sich selbst auf die Pforte und fing an zu krächzen so laut sie konnte.
kvašńa E:VVr [квашня] / Teigtrog. v́ešińgać avań kvašńazo (II373) Der Teigtrog der Mutter ist (zu) klein geworden. — [Russ. квашня́].
[ḱv́it̀a·nćijä] ḱv́it̀a·nt́śijɛ ChrM [квитанция] / Quittung, Bescheinigung. — Russ. квита́нция.
labašḱe E:NSurk [? какое-то божество / ? irgendeine Gottheit]. abašḱe[‑]labašḱe, ḱežej pas blagoj pas, kaśijan (III12) Abaschke, Labaschke, zorniger Gott, böser Gott, Grimmiger. — [Vgl. aba·šḱe].
labor E:MKly, labu·r E:Ba [onomat.] [описание порхания птиц / das Flattern der Vögel beschreibendes Wort]. | labu·r ḿeŕems E:Ba, labor ḿeŕńems E:MKly [(вдруг) взлететь, порхать / (plötzlich) auffliegen, flattern]. ĺibor ḿeŕńeś – noroń povo ĺift́akšnoś, labor ḿeŕńeś – noroń povo sakšonoś E:MKly (VII2) Flatternd flog (dann) die Lerche auf, flatternd kam die Lerche an. — [Vgl. ĺibor].
laburdams E:Mar, labu·rdams E:Ba, labordoms E:Kad Večk Is NBajt, labordomks E:VVr, laburdoms E:Jeg, ? *laburdums E:Petr, labu·rdums ~ [?] labə̑rdums E:[?Kal] ― labə̑rdə̑ms M:P Čemb Sučk Ur Jurtk Sel болтать / plappern, schwatzen, quasseln (E:Mar VVr Večk Is Ba Petr NBajt Jeg Kad Kal M:P Čemb Sučk); [кипеть клокоча] / brodelnd kochen; [тихо пыхать (тесто)] / leise puffen (vom Geräusch des aufgehenden Teiges) (E:Kad Kal); [болтать, трещать, громыхать (напр. колёса)] / knarren, klappern, schnattern (z.B. schlechte Räder) (M:Jurtk); [журчать, бултыхаться] / plätschern, platschen (M:?Sel); [выпускать ветры (газы)] / furzen (E:Ba); махать, биться, хлопать крыльями / flattern, zappeln (der Vogel mit den Flügeln, der Fisch), mit den Flügeln schlagen, platschen (E:VVr M:Sel Sučk Ur). iśt́ama v́iśks valca laburdi͔t́ eŕva [čakšińt́] tapamsta E:Petr (VIII60-2) Solche Schandworte plappern sie immer, wenn sie einen Topf zerschlagen. a so·dan, ḿeśt́ la·bordat E:Večk (III323) Ich weiss nicht, was du quatscht! lamo kortat, labordat, apak korta a ḱiŕd́at E:NBajt (VI224) Sprichst du viel, (dann) schwätzt du, (und doch) kannst du das Sprechen nicht lassen. jamś a laburdä͔ E:Kad Der Brei blubbert. — Tschuw. [labə̑rᴅat-], baschk. labə̑rza- [kas.B misch.Bug labə̑rda].
laborkaj E [болтун] / Quatschkopf, Plappertasche.
laburda·kšnoms E:Mar ― labə̑rkšńəms M:P Sučk (Frequ. zu laburdams, labə̑rdə̑ms) [болтать, разговаривать, трещать / plappern, plaudern, schwatzen].
laburgadoms E:Mar, laborgadoms E:Večk, labu·rgadoms [? -ums] E:Ba ― labə̑rgə̑də̑ms M:Čemb Sučk [начинать болтать, н. судачить] / zu plappern, quasseln anfangen (E:Mar Večk M:Čemb Sučk); [с грохотом разваливаться (напр. рассохшийся сосуд)] / mit Geklapper zerfallen (z.B. ein rissig gewordenes Gefäss) ([?]E); [разваливаться и начинать громыхать (колесо, коса)] / in Zerfall geraten u. zu klappern anfangen (z.B. Rad, Sense) (M:Sučk); [выпускать ветры (газы)] / furzen (E:Ba).
1lača M:P Čemb ?Sel [женский половой орган] / weibl. Scham (= pada).
*lačańä [M:Mam] (Dem. zu lača) id. [ṕervaj palśək šabańäń-ṕes lat́šańäŋkəń] (IV523) Küsse zuerst unseren Kindern, einem nach dem anderen, die Scham!
2lača M:Sučk кривульки [у короба] / die von oben nach unten gehenden krummen Sprossen am Korb des Lastwagens.
lad ChrE E:Mar ― lad ChrM M:P [способ, лад, обстановка, положение] / Art, Weise, Verhältnis, Lage, (M:P auch:) хорошо! (понимаю) / gut! (ich verstehe). bab́ińeś jovtńiźe ladonzo E:Mar (292) Die Alte erklärte ihre Lage. latta azə̑ndi͔ M:P Er gibt gute Ratschläge. | lad ḱiŕd́ems M:Sel [советоваться] / sich beratschlagen. | ladi͔ń sodi͔ E:Jeg ― ladə̑ń sodaj [M:?P] [разумный (ребёнок), уже имеющий ум] / (Kind), das schon Verstand hat. ṕeĺan ‒‒‒ v́iška žabado, ladi͔ń sodi͔d́e E:Jeg (186) Ich fürchte ‒‒‒ die kleinen Kinder, welche schon Verstand haben. | lad a sodi͔ E:Mar Večk ― lad af sodaj M:P, ? *latta af sodaj M:Temn бестолковый, [неразумный] / unverständig. ṕeĺćsa ‒‒‒ v́iška pakšado, lad a sodi͔d́e E:Večk (II29) Ich fürchte ‒‒‒ vor den kleinen Kindern, die keine Art kennen. ə̑ŕv́äjafcaź, urmajafcaź lata [wohl latta zu lesen] af sodaj žabańasta. lata af sodaj, kaŕʿt́ af kodaj M:Temn (VIII308) Man verheiratet ihn schon als unverständiges Kind. Er versteht noch keine Sachen, er kann keine Bastschuhe flechten. | lad (b́eŕenste͔) v́et́ams E:Mar [(плохо) следить за порядком] / (schlechte) Ordnung halten.
latso ChrE E:Mar, laca E:Kal ― latsă ChrM M:P (Iness.; Postp. mit Nom. u. Gen.) [на лад, как] / nach der Art, wie. alašat́ńe maćej laco ĺiv́t́ńest! E:Mar (218) Möchten die Pferde wie eine Gans fliegen! mońeń pazi͔ś, t́et́akaj, [ḿeŕeze͔] t́e čuvtońt́ laco kośḱemd́e E:Mar (1186) Befiehl mich Gott, Väterchen, dass ich wie dieses Holz verdorre! śt́a[‑]že oftut́ laca boćkat́ udalu ḱekšś E:Kal (2129) Er versteckte sich auf ähnliche Weise wie der Bär hinter das Fass. son aĺants latsa tui M:P Er wird seinem Vater gleich. af rusńeń latsa M:P Nicht in russischer Weise, nicht wie die Russen. moń latsə̑n (t́ik) M:P (Mache es) auf meine Art, wie ich. | eś lacə̑t M:P [на твой лад, по-твоему] / auf deine Art, wie du. | loma laco E:SŠant [по-человечески] / in menschlicher Weise, wie ein Mensch. vaj loma laco mazi͔ ḱeĺńese͔ son korti͔ (II28) Wie ein Mensch spricht er [der Kuckuck] in schöner Sprache.
lac E:Mar Petr ― lac M:P Sel (Ill.) [хорошо, согласованно, слаженно] / gut, wie es sich gehört, in rechter Weise. puli͔ndza kodasi͔ź lac (avuĺ ḿej) E:Petr (VIII188) Sein (ihr) Zopf wird auf gewöhnliche Weise (nicht verkehrt) geflochten. sonze͔ t́ev́eze͔ lats moĺi E:Mar, soń t́ev́ets lats moĺi M:P Ihm gelingen die Sachen gut, ihm glückt es. af lats t́iiń M:P Ich habe nicht recht gehandelt. [pəŕma·źəń] lats M:P (IV873) Er empfing sie freundlich. mon odu śormacajńä, pad́i śada lac M:P [Ich schreibe sie nochmals, vielleicht (gelingt es) etwas besser]. at́ät́ńe fḱä lats ḱiŕdiᵪ́t́ M:Sel Die Männer sind eines Sinnes, ziehen an einem Strang. | lac sams E:Mar [ладиться, оправдываться, сбываться (предсказание)] / gelingen, sich bewahrheiten, eintreffen (Wahrsagung, Prophetie). | lackas M:Čemb [eine Art Dem.: Ill. + Dem. + Ill.] хорошенько / gut, gehörig, tüchtig. eŕav́i t́ev́ś t́ijəms lackas Die Sache (od.: Die Arbeit) muss gut und gründlich ausgeführt werden. — Russ. лад.
ladne͔ E:Večk (Dem. zu lad). v́eśi tolkḱest ńeija, v́eśi ladne͔st saija (II292) Ich habe (doch) ihr ganzes Tun und Treiben gesehen und kennen gelernt.
ladna E:Mar VVr Kal Kažl [ладно!] / gut! ladna eščo ḱiskat́ńe part god́avśt́, orgod́ev́śt́ E:Mar (2121) Schon gut, dass meine Hunde [zufällig] gut waren, sie entflohen. nu, la·dna, uĺe·ze͔ tońd́e·t́, ḿe·jd́e a so·dan E:VVr (III282) Nun gut, du sollst haben was ich nicht weiss! mon uš ṕŕaksni͔ń saźan, mońd́eń ladna E:Kal (2147), mon uš ṕŕakst sajsa, mońä·ń ladna E:Kažl (2148) Ich werde schon das Obere nehmen, mir ist's gleich. | ladnasto E:Mar (Adv.) [примирительно, дружно, единодушно, полюбовно] / versöhnlich, einträchtig, einmütig, gütlich. — [Russ. ладно].
ladnajńä M:Kr (Dem. zu *ladnaj) [весёлый, хорошо настроенный / froh-, gutgestimmt]. śedijəźä päḱ ladnajńä [Mein Herz ist sehr froh (? in guter Stimmung)]. — [Russ. ладный].
lad́ams ChrE E:Mar Atr MKly Ba Petr SŠant Kal Večk Is NBajt Bag NSurk, lad́amks E:VVr, [?] lad́ems E:Večk ― lad́ams ChrM M:P Sel Pimb, [?] lad́ems M:Sučk [приноравливать] / anpassen; (M:P:) [тщательно ставить, положить] / sorgfältig stellen, setzen, legen; [исправлять, привести в порядок, настраивать] / zurecht machen, in Ordnung bringen, stimmen (ein Instrument); (E:Mar:) [утешать, ободрять, успокаивать, усмирять] / trösten, aufmuntern, beschwichtigen, beruhigen (ein weinendes Kind); (M:P:) [помирить] / versöhnen; [договариваться, окончательно продать, свататься, вербовать] / übereinkommen, endgültig verkaufen, freien, werben; (E:Mar:) [договариваться об условиях] / sich über die Bedingungen verständigen (der Vater des Bräutigams, sein Bruder od. der Taufvater des Bräutigams [dient als Brautwerber]), eine Zusage auf die Werbung geben; (E:Mar M:P:) [выдать свою дочь замуж за кого-н.] / seine Tochter jdm. zur Frau geben; (M:Pimb:) [окончательно обговорить условия сватовства] / endgültig werben [= die Bedingungen verabreden] (vier Tage nach dem vorläufigen Werben (kuda·lams); bei der Rückkehr folgen die Eltern der Braut der Verwandtschaft des Bräutigams nach dem Haus des Bräutigams, um “den Platz zu schauen”); (M:P:) [нанимать (квартиру, слугу)] / mieten (ein Zimmer), dingen (einen Knecht); (E:Mar:) [подружиться] / Freundschaft schliessen; (M:P:) [мириться] / sich versöhnen; [подходить] / passen; (M:P:) [удаваться, посчастливиться] / gelingen, glücken; (M:P:) [? приучать, свыкаться] / ? gewöhnen. kov lad́atan, kov t́ejt́an? E:VVr Wohin stelle ich dich, wohin tue ich dich?! ṕećiź ṕivat́ si͔nci͔st boćkat́i i lad́iź matᵪs E:Kal (2129) Sie zapften das Bier in das Fass ein und stellten es in den Keller. iḱiĺi avat́ očkut́i lad́iź di͔ ḱeŕśiź E:Kal (2144) Erst legten sie die Mutter in den Trog und hauten sie in Stücke. ton lad́ikaja od ʒ́ora ružijat E:Večk (I367) Halte deine Flinte hin, junger Mann! v́eĺe·s tui·ź promkso·s lad́i·ź E:Is (I73) Sie brachten ihn ins Dorf, sie führten ihn in die Versammlung. kuśt́ima[‑]ṕeńes, sur[‑]eŕźa, lad́amak E:SŠant (I390) Führe mich vor die Treppe, Sur-Ersäne! eŕźań ḱiŕd́i ḿiń lad́atano E:SŠant (I78) Lasst uns einen Herrscher über die Ersänen einsetzen! ton lad́ik ṕiĺet́, čobd ava, mon baśan E:SŠant (I263) Halte dein Ohr her, dunkelbraunes Weib, ich spreche. lad́asajńəḱ baśńäńəḱəń M:Sel (IV20) Lass uns ein Gespräch anfangen! lad́asi͔ź kaźńit́ńiń E:Petr (VIII8) Man kommt über die Geschenke überein. mukorc lad́i, poc a sov́i. – pakaŕ[‑]potmaksi͔ś E:Mar (246) Für den Hinteren passt es gut, hinein (aber) geht es nicht. – [Die Hechelbank] (Das Brett, an dessen vorderem Ende die Hechel befestigt wird und auf dem man beim Spinnen sitzt (russ. донце)). bojarne͔ń lad́i eźem[‑]ṕŕas E:Mar (1136) Dem Herrn geziemt es auf das Ende der Bank (sich zu setzen). tarkas lad́aśt́ se͔ŕińeŋk E:Večk (II181) Ins Bett haben sich eure Leiber gelegt. lad́i palams, polaj, mazi͔ kurǵińet́! E:NBajt (V446) Man sollte, Frau, deinen schönen Mund küssen! [ḿed́] jotks ḱäšəś af lad́äj M (IV700) In den Honig passt kein Teer hinein. t́äńi lad́aza vastə̑ńäćä M:P [Der Platz möge dir nun angemessen sein!]. mon kurok t́ejt́eŕem lad́asa E:Mar Ich werde bald meine Tochter verheiraten (verloben). rozbojńe·kᴉś pat́äńt́ lad́iźä· E:Ba Der Räuber freite die ältere Schwester (sich zur Frau). kodak muiźe, iśt́ak lad́iźe E:Bag (I276) Sobald sie sie gefunden hatte, freite sie sie [ihrem Sohne]. da eŕḿevt́ jaḱit́ lad́amonzo E:SŠant (I283) Vermögende gehen um sie zu freien. mon lad́an [? lad́asa] śeń M:P Ich werde sie freien. aĺäźä sə̑rʿka·j əŕv́ä· lad́ama [M: P] (IV69) Mein Vater wird sich aufmachen (dir) eine Frau zu freien. koza lad́ät́ä M:P Wohin werde ich dich verheiraten? śt́iŕt́ lad́äźä aĺac M:P Das Mädchen ist (schon) von seinem Vater verlobt worden. fḱä ńed́äĺasta [daŕš́ɯt́] lad́äźä [M:Sel] (IV81) In der einen Woche verlobte (der Vater) Darju weg. mon lad́an rabot́ńik M:P Ich werde einen Arbeiter anstellen. troša[‑]baba lad́iźe E:Mar (1224) Die Alte des Troscha beschwichtigte ihn. | jonnda lad́ams M:Sel [? совокупляться / ? geschlechtlich verkehren] (= lud́ams-lad́ams). śiń mamants marʿta lad́äśt́ jonnda (IV812) Er vereinigte sich in Liebe mit der Mutter [des Figar Tsarevits]. | lad́ams-lud́ams E:MKly ― lad́ams-lud́ams M:Čemb Sel Ur, lad́ams-lə̑d́ams M:Pš [хотеть примирять, х. успокаивать] / aussöhnen wollen, beschwichtigen wollen (z.B. Streitende), “anpassen” (an eine Arbeit) (M:Čemb ?Pš); [свататься (к девушке)] / (um ein Mädchen) werben (E:MKly M:Ur); [иметь плотские сношения] / fleischliche Gemeinschaft haben (M:Sel Čemb). moń lad́amston-lud́amston ‒‒‒ ńet́ araśeĺt́ si͔ń kortaź E:MKly (VII24) Als um mich geworben wurde ‒‒‒ blieben diese (Sachen) unbesprochen. | ṕit́ńe lad́ams E:Mar [уговориться о цене] / sich über den Preis einigen. — Russ. ладить.
lad́äj M:P (Gen. ‑əń, Nom. Pl. lad́äšt́) (Part.) [примирительный] / versöhnlich. | lad́äj jalga M:Pičep [соперник / Nebenbuhler, Rivale]. eś lad́äj jalgac, gaŕuń, iź ḱišt́ä, śt́eŕt́ lad́äj jalgac jofśi iź v́äšḱä (VIII268) (Nur) Garjutas Freier-Genosse tanzt nicht, (nur) sein Mädchenfreier-Rivale pfeift gar nicht. śt́eŕt́ lad́äj jalgac gaŕkań šavi͔źä (VIII270) Garjutas Mädchenfreier-Rivale erschlug ihn. | t́ev́əń lad́äj M:P распорядитель / Anordner. śiŕä šarža·ncna t́ev́əń lad́äjsna, t́ev́əń lad́äjsna ĺićä·ń kad́äjsna (IV391) Ihr alter Sergeant, der die Sache macht, der die Sache macht, der das Gesicht verdirbt.
lad́äń M:P (Part.) [посватанный, обручённый / geworben, verlobt]. | lad́äń śt́iŕ M:P [невеста, обручённая с согласия родителей] / mit Zustimmung der Eltern genommene, geworbene Braut (in der Zeit zwischen der Werbung u. der Trauung; von der Werbung, die ung. sechs Wochen vor der Hochzeit stattfindet, bis zur Trauung in der Kirche; nach der Trauung heisst die junge Frau eŕv́ä·ńä od. od eŕv́äńä).
lad́äź M:P (Part.) [просватанный с согласия / mit Zustimmung erworben]. | lad́äź svad́ba M:P [назв. свадьбы, если невеста приобретена закономерным сватовством] / so heisst die Hochzeit, wenn die Braut durch regelgemässe Werbung erworben ist. | maksf lad́äź M:P [отданная с согласия родителей девушка] / (das) mit Zustimmung der Eltern weggegeben(e Mädchen). | śävf lad́äź eŕv́äńä M:P [взятая с согласия родителей невеста] / mit Zustimmung der Eltern genommene Braut. śävan lad́äź eŕv́äńä Ich werde eine mit Zustimmung der Eltern verlobte Braut nehmen.
lad́amo E:Mar [окончательное сватовство] / die endgültige Werbung, bei der man sich über alle Bedingungen einigt; wird vom Vater des Bräutigams, von seinem Bruder od. von dem Paten des Bräutigams vorgenommen ([?] geschieht 1-7 Tage nach der vorläufigen Werbung).
*lad́akšnoms E:Večk (Frequ. zu lad́ams) [? заряжать / ? laden (lieber wohl: вскинуть / anlegen)]. [lad́akšni͔ja] ‒‒‒ ružijam (I374) Ich lud ‒‒‒ meine Flinte.
laćems ChrE E:Mar Sob Bug Večk NSurk, laćemks E:VVr ― laćəms M:P Pa Sel Temn (Frequ. zu lad́ams) [приспосабливать, приставлять, вскидывать, сажать, ставить, класть (на своё место), накрывать (стол), ставить (ловушку)] / anpassen, ansetzen, anlegen, (hin)setzen, (hin)stellen, (an seinen Platz) (hin)legen, herrichten (M:Sel: z.B. einen Tisch), aufstellen (E:Večk: z.B. Fanggeräte) (ChrE E:VVr Večk M:Sel Temn); [успокаивать] / beschwichtigen (E:Mar Bug ?VVr)]; [настраивать (инструмент)] / stimmen (ein Instrument) (E:Sob NSurk); [торговать(ся)] / handeln, feilschen (E:Mar M:P); [равняться, договариваться, женить] / sich vergleichen, übereinkommen, verheiraten (M:P Pa Sel). ad́adon, jalgan ‒‒‒ goŕńipovḱińet́, jalgaj, kočkamo, sur-jutkovanok, jalgan, laćeḿe E:VVr (II37-8) Kommt, meine Freundinnen, ‒‒‒ Trollblumen pflücken, Freundinnen, (sie) in unsere Finger nehmen, meine Freundinnen. son v́iŕej moĺi, šat́orne͔t́ laći ‒‒‒ son t́ikšes moĺi, kapkanne͔t́ laći E:Večk (II40) Geht sie in den Wald, so legt sie Vogelnetze, ‒‒‒ geht sie nach Heu, so legt sie Schlingen [Fangeisen]. son kočkaźń[‑]lat́śeźń, kod [uĺśt́] M:Sel (IV821) Sie sammelte und passte sie [die Körperteile] an, wie sie gewesen waren. lat́śəḱ morkš M:Sel (IV832) Bringe einen Tisch in Ordnung! dajt́ävaka mokə̑ŕńäńat lat́ćet́ama M:Temn (VIII418) Lasst uns Schemel (Sitzklötze) aufrichten. koda uĺńiń mon aĺa, eŕva kozoj laćija E:Bug (V362) Als ich ein Jüngling war, stellte ich mich überall ein. laćan, laćan, jalgaj[‑]dugaj, son a laćev́i E:Mar (12) Ich versuche, liebe Freundin, für ihn bestens zu sorgen, es gelingt nicht. už marost at́aś son laćesi͔ńʒ́e E:Bug (V66) Der Alte, den sie mit sich haben, beruhigt sie [rasende Frauen]. kardazga jaḱi śormav vazne͔, śŕipkat, vali͔ńkat laći E:Sob (VII118) Auf dem Hofe geht ein buntes Kalb (und) stimmt die Fiedel und den Dudelsack. karmaś śŕipkando laćeḿe E:NSurk (III259) Er begann seine Geige zu stimmen. aĺakaźä laćəsamań M:Pa (IV52) Mein Vater will mich verheiraten.
[?] laćekšne͔v́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu laćekšne͔ms) [(мочь заставлять) успокаиваться / beschwichtigt werden (können), sich beschwichtigen lassen]. laćiń, laćiń, od źorakaj, son eź laćekšne͔v́t́ (16) Ich versuchte, junges Männchen, für ihn bestens zu sorgen, es gelang nicht [Ich versuchte und versuchte, junger Mann, ihn zu beschwichtigen, er liess sich nicht beschwichtigen].
laćev́ems E:Mar NSurk ― *laćəvə̑ms ~ *laćuvə̑ms M:P (Refl.-Pass. zu laćems, laćəms) [заставлять, мочь успокаиваться] / sich beschwichtigen lassen, beschwichtigt werden (können) (E:Mar); [настраиваться (скрипка)] / gestimmt werden (Geige) (E:NSurk); [приспосабливаться] / sich anpassen; [соглашаться, одобрять] / einwilligen, zustimmen (śä t́evt́i [All.] od. t́evs [Ill.] (M:P), t́ev́ińt́eń (E) [in jene bzw. jener Sache]). laćan, laćan, jalgaj[‑]dugaj, son a laćev́i E:Mar (12) Ich versuche, liebe Freundin, für ihn bestens zu sorgen [ihn zu beschwichtigen], es gelingt nicht. toĺko laćevś, karmaś moramo E:NSurk (III259) Kaum war (sie jedoch) gestimmt, als sie zu spielen begann.
lad́avoms E ― lad́avə̑ms M:P Sp Temn (Refl.-Pass. zu lad́ams) [соглашаться] / zustimmen (śä [t́ä] t́evt́i [All.] od. t́evs [Ill.] od. t́ieḿä [Inf.] (M:P), t́ev́ińt́eń [All.] der Sache od. etw. zu tun) (E); [подходить, касаться] / passen, angehen; [свататься] / geworben werden; угодить / gefällig sein. ej, son [t́eeńt́t́] af lad́avi M:P (IV872) Ach, ihr könnt nicht um sie freien. kaźevə̑da, god́avə̑da, lad́avə̑da! M:Temn (VIII376) Seid genug beschenkt, seid befriedigt und zufrieden!
lada E:Mar [назв. села в Ичалковском районе] / Name eines Dorfes im Gouv. Pensa.
ladra E:Kad [низкорослый, с широко разветвлённой кроной / zwergwüchsig, mit weitverzweigter Krone]. | ladra ḱiĺi·j E:Kad [низкорослая берёза с широко разветвлённой кроной] / breitgewachsene, niedrige Birke. — [Vgl. tschuw. lu̬tra niedrig].
1laduń E:Mar, lado·ń E:VVr, ladi͔n E:Petr [ладан] / Weihrauch. laduń kačamo či͔ńeva E:Mar (1112) Im Dufte des Weihrauchs. kšta·so va·d́ńeź, lado·nce͔ kuŕa·ź E:VVr (III211) (Meine Angel) ist mit Wachs bestrichen, mit Weihrauch beräuchert. ḱece͔ndza ladi͔n džakš E:Petr (VIII92) [Sie kommt] mit einem Räucherfass in der Hand. — [Russ. ладан].
2laduń [? ḱed́-laduń] E:Mar [ладонь] / Handfläche. — [Russ. ладо́нь].
lad́a·rka M:Večk [санки] / Schlitten (zum Rodeln).
lagə̑rdə̑ms M:P Pš Čemb Sučk [громыхать (плохая тележка), дребезжать (связка ложек)] / klappern (z.B. ein schlechter Karren), klirren (z.B. Löffelbündel).
lagə̑rkšńəms M:P Sučk (Frequ. zu lagə̑rdə̑ms).
lagə̑rkšńəft́əms M:P Sučk Čemb (Fakt. zu lagə̑rkšńəms).
lagə̑rftə̑ms M:P Sučk ?Čemb (Fakt. zu lagə̑rdə̑ms) [заставлять бряцать, з. громыхать] / klirren machen, klappern machen.
lagə̑rtftə̑ms M:P (Fakt.) [заставлять бряцать, з. громыхать] / klirren od. klappern machen (durch einen anderen), klappern machen lassen.
lagun E:Mar [бочка] / Fass. v́ina uskan ṕet́ v́ed́ornoj lagunco! (1132) Branntwein werde ich fahren in einem Fasse, das fünf Eimer enthält! — Russ. [лагу́н].
laᵪan E:Mar ― laᵪa·n M:P, loᵪa·n [M: ?Alk] [ванна, умывальник, лохань] / Wanne (mit Griffen), Waschbecken (E:Mar); [помойное ведро с ушком, ручкой] / Zuber für Spülwasser, mit Handgriffen versehen (M:P). kolmo ṕiĺḱ, kavto ṕiĺet, kolmoće ṕeḱe. – laᵪani͔ś E:Mar (237) Drei Füsse, zwei Ohren, das dritte ist der Magen. – Das Waschbecken. v́iŕiś v́ejḱet́, kavto čuvtodo a v́ejḱet́. – laᵪańiś E:Mar (271) Der Wald ist von gleicher Höhe, (nur) in Hinsicht zweier Bäume ist er es nicht. – Die Wanne (mit Griffen). — Russ. [лоха́нь].
laᵪa·nnä M:P (Dem.) id.
-laj: li͔j-laj E:Ufa [подраж. мерцанию, порханию] / Flattern beschreibende Wörter. nul-val od́iŕvań ćokonzo, li͔j-laj od́iŕvań fatazo [nul-val (schwingen) die Troddeln der jungen Frau, li͔j-laj (flattert) der Schleier der jungen Frau].
1lajḿä M:Ur (Gen. lajḿəń), lajḿä M:Sučk (Nom. Pl. lajmə̑t) луг, пойма / Wiese, im Frühjahr unter Wasser stehende Wiese, überschwemmte Wiese. ad́ä lajḿi! M:Ur Lass uns auf die Wiese gehen!
*lajńams M:Pš, lajna·ms M:Ur Jurtk [пылать, пламенеть (огонь)] / lohen, lodern (Feuer) (M:Pš); [бурля кипеть] / brodelnd kochen (M:Ur Jurtk). ṕätna-gə̑tsa tolś lajńäj M:Pš Im Ofen lodert das Feuer.
lajńems E:Mar [ругать, бранить] / schelten, anklaffen, anbellen (nur von Menschen). — Russ. лаять.
lak E:SŠant [лак] / Lack. čannoj ortanzo ĺeĺakań, dušań son lakso čavoź (I56) Das mit Brettern beschlagene Tor meines Bruders, meines Herzens, war lackiert. vaj lakso vad́ńeź mazi͔ ḱijaksso (I483) Mit Lack ist sein schöner Fussboden bestrichen. — Russ. [лак].
1laka E:NBajt [мужское имя, ? Иларий, ? Иларион] / ein Männername, Hilarion [wohl eine Kosef.]. lakań mokot́ moń jalaksḱem (V374) Larjkas Mokotj [Hilarions Profor], mein Brüderlein.
2laka-: laka-ṕerda E:Večk Ba [безобразно жирный, тучный] / formlos fett, dick (E:Večk); “жирный и слабый” / “fett u. schlaff” (E:Ba).
lakaza M:Pš Sučk [толстый и малорослый] / dick u. klein von Wuchse, untersetzt (M:Pš); [косо, вкось растущий (дерево)] / schief, schräg wachsend (Baum) (M:Sučk).
laka·kstums E:Šokša [качаться на доске] / wippen, auf einem auf einen Baumklotz gelegten Brett schaukeln. — [Vgl. 2laka-: lakaza].
laka·ksnums E:Šokša (Frequ. zu laka·kstums).
1lak̀ams ChrE, lakams E:Mar StMokl ― lak̀ams ChrM, lakams M:P Sel [кипеть, вариться] / sieden, kochen (intr.) (E M), (E:Mar auch:) [дымить] / dampfen (intr.). koda ḱeĺḿe v́ed́iś karḿi lakamo, śeste͔ ṕićev́eze͔ E:Mar (27) Wenn kaltes Wasser zu sieden anfangen wird, dann werde er (der Patient) angebrannt! moŕäś karmaś lakamo E:Mar (287) Das Meer fing an zu sieden. karmaś lakaź sajeń polam lakamo E:StMokl (V212) Meine genommene Frau begann richtig (‘kochend’) zu kochen. moĺś fḱä äšit́i, sukst[‑]unǯa·t lakaᵪ́t́ M:Sel (IV288) Sie ging an die eine Quelle, (da) kochen Würmer und Käfer hoch.
laḱi E:Večk (Part.) [кипящий, варящийся] / kochend, siedend. | laḱi v́ed́ E:Večk [кипяток] / siedendes Wasser.
lakama M:P (Gen. -ń) [варочный сосуд] / Gefäss, worin (das Wasser) kocht.
lakamańä M:P (Dem. zu lakama) id.
lakamka E:Jeg вскипание / das Aufkochen.
laḱi·ims E:Kad [бурля кипеть] / brodelnd kochen.
laḱi·if́t́ims E:Kad (Kaus. zu laḱi·ims).
lakakšnoms E:Mar (Frequ. zu lakams).
*lakśəms M:P (Frequ. zu lakams).
lakaźeḿems E:Gor Vač (Inch. zu lakams) [вскипеть, закипеть] / aufkochen, zu sieden anfangen. äžd́an ĺemb́e v́äd́ńe, čugonońt́ puca, lakaźiḿi E:Vač (III191) Ich heize warmes Wasser, ich setze den Topf hin, er beginnt zu kochen. — [Vgl. lakaźev́ems (unten)].
lakaźev́ems E:Mar ― lakaźəvəms M:Pš (Inch. zu lakams) [вскипеть, закипеть] / zu sieden anfangen, aufkochen. ćəgu·nńäńac lakaźɯvś M:Pš (IV420) Ihr Topf begann zu sieden.
lakaźev́t́ems E:Mar (Fakt. zu lakaźev́ems) [вскипятить] / aufkochen (lassen).
lakavtoms E:Mar, lakaftoms E:SŠant ― lakaftə̑ms ChrM M:P Sel вскипятить / sieden, kochen (tr.), zum Kochen bringen, kochen lassen, aufkochen. | lakaftoms ṕiśi v́ed́ńese͔ E:SŠant [варить что-н. в кипятке] / etw. in heissem Wasser kochen. lakafti͔ka t́eń ṕiśi v́ed́ńese͔ (I353) Koche ihn [den Wipfelzweig] in heissem Wasser.
*lakafńəms M:P (Frequ. zu lakaftə̑ms).
*lakafńəkšńəms M:P (Frequ. zu lakafńəms).
2lakams M:Sel [двигаться живо / sich rege bewegen]. joldə̑rdi͔ lakaj t́elats Sein Körper bewegt sich rege. — [Vgl. 1lakams].
lakaftə̑ms M:Sel [заставлять двигаться живо / sich rege bewegen lassen]. t́elants esa lakafti͔ [Er lässt seinen Körper sich rege bewegen].
laknams M:P Pš Sučk [хлопать, стучать] / klappen, klappern (z.B. Kinn, Zähne eines frierenden Menschen, auch von den Lauten verschiedener Vögel). ulə̑c laknaj M:Pš [Sein Kinn klappt]. kafta ṕiźgatańat ‒‒‒ laknaj-ulə̑ńa·t, rašku-pulə̑ńat [M:?Sučk] [Zwei Schwalben ‒‒‒ mit klappernden Schnäbeln, mit gabeligen Schwänzen].
lakśems E:Mar Atr Kad ― lakśəms M:P Kr Patra Jurtk тесать / (mit dem Beil) behauen, zuschneiden, (M:P auch:) [резать (ножом)] / (mit einem Messer) schnitzen. käŕgata, lakśəḱ v́eslańä M: Patra (IV22) Schwarzspecht, schnitze ein Ruder!
lakśəma· M:Jurtk щепка / Span.
lakśəf M:Jurtk id.
lakśevkst E:Mar, *lakśivkst E:Petr (Pl.) ― lakśəfks M:P Sel [щепки от тесания] / Späne, die beim Behauen entstanden sind. kandi͔laz lakśivksni͔ń [kuli͔ńt́] kalmamsta kanci͔ź kalma laŋks E:Petr (VIII182) Die Späne, die bei der Herstellung des Sarges entstanden sind, werden bei der Bestattung auf den Friedhof gebracht.
lakśəkšńəms M:P (Frequ. zu lakśəms) [(часто) обтёсывать] / oft behauen.
lakśəkšńəft́əms M:P (Fakt. zu lakśəkšńəms).
lakśt́a·ms E:Atr (Mom. zu lakśems).
lakśəft́əms M:P (Fakt. zu lakśəms).
lakśəfńəms M:P (Frequ. zu lakśəft́əms).
lakśəfńəkšńəms M:P (Frequ. zu lakśəfńəms).
lakšt E:Mar Večk Ba Kažl [хлоп!, бух!] / klatsch!, bums! | lakšt-umaŕ E:Is ― lakšt-maŕ M:P Pš, lakšt-uma·ŕ M:Ur, lakšt-ə̑rma·n M:Jurtk ежевика / schwarze Brombeere. lakšt[‑]maŕd́ä jarʿcat, šabat́ńä ĺišt́išt́ M:P (IV733) Isst du [im Traume] Brombeeren, bekommen deine Kinder Pocken. | lakšt-umaŕ-ńet́ks E:Is ― lakšt-maŕ-ńet́ks M:Pš [куст ежевики] / Brombeerstrauch. | pukšt-lakšt jakšamo E:Mar Večk [трескучий мороз] / bitterkaltes Wetter im Winter, klirrender Frost. | lakšt ḿeŕᴉms E:Ba, *lakšt ḿeŕims E:Kažl [щёлкать, хрустеть (напр. пальцами)] / knacken, knacksen (z.B. mit den Fingern); [? булькать / [?] ein platschendes Geräusch geben (E:Kažl)]. son v́eᵪ́ḱä svajä·t́i karʿtsad́ɯv́ś, [ańt́śak] lakšt [ḿeŕś] di͔ v́äts praś E:Kažl (III305) Sie stösst [beim Fallen] gegen einen Pfahl und es gab nur einen Platsch, da war sie ins Wasser gefallen [vielleicht richtiger: es gab nur einen Bums, dann fiel sie ins Wasser]. | lakšt ḿeŕkšńims E:Ba [трещать, потрескивать (напр. пальцы)] / (mehrmals od. fortwährend) knacken, knacksen (z.B. die Finger).
lakšta·j M:Sel An, lakšta M:Čemb ежевика / schwarze Brombeere. | lakštajńń ksti͔ M:Sel [ягода ежевики] / Beere des Brombeerstrauches.
lakštajks M:Sel, lakštaks M:Čemb ежевика / schwarze Brombeere (Strauch).
lakštan [? ~ lakštań] M:Pičep [? полный как ежевика / ? voll, dick wie eine Brombeere]. [gud́ŕä usmańä], jakśt́eŕ ščokańä, oću pot́äńä, lakštan kot́äńńä (VIII286) Sie hat lockiges Haar und rote Wangen, grosse Brüste und einen vollen Hintern.
lakštud́ems E:Mar, lakštad́emks E:VVr, lakštad́ems ~ lakšt́ad́ems ~ lakšt́ed́ems E:Večk, lakštad́ems ~ lakšt́a·d́ems ~ lakšt́ä·d́ᴉms E:Ba, lakštad́ims E:Kal, *lakščed́ems (: lakščid́an) E:Jeg ― lakštad́əms M:P Čemb Sučk, lakšt́e·d́əms M:Jurtk (nach P.: Mom. zu lakštə̑rdə̑ms) хлопнуть, ударить с треском / klatschen, klatschend schlagen (M:Jurtk: auch mit der Faust); [трещать, потрескивать] / knacksen, knacken (E:Kal: die Finger); [треснуть, лопаться (пузырь)] / platzen, zerplatzen (z.B. eine Blase). mon lakštud́an lokšoso E:Mar Ich versetze einen klatschenden Hieb mit der Peitsche. eᵪ koda ṕek toń lokšot lakštud́i E:Mar O, wie deine Peitsche knallt!
lakštujems E:Mar, lakšt́ajems ~ lakšt́ä·jims E:Ba, lakšti͔jims ~ lakšti͔ims E:Kal ― lakšti͔jəms M:P [?Čemb Sučk] (Frequ. zu lakštud́ems usw.) [хлопать, трещать] / (mehrmals od. fortwährend) klatschen (tr. u. intr.); [трещать, потрескивать (пальцы)] / knacksen, knacken (E:Kal: die Finger).
lakšti͔jəkšńəms M:P (Frequ. zu lakšti͔jəms) [хлопать, ударять / klatschen (tr.), schlagen].
-lakšti͔r E:Petr [подраж. щёлканью] / einen dem Schnalzen ähnlichen Laut beschreibendes Wort. čukšti͔r-lakšti͔r, padi͔ś pakšti͔r! (VIII62) Mit Klatsch und Platsch, (so dass) die Fotze platscht!
lakšturdoms E:Mar, lakštordoms E:Večk, lakštᴉ͐rdᴉ͐ms E:Ba, lakštᴉ͐rdᴉ͐ms ~ lakštᴉ͐rd́ums E:Kažl ― lakštə̑rdə̑ms M:P Čemb Sučk [хлопать] / klatschen; [трещать / knacken, knacksen (die Finger), krachen (z.B. Kienspan beim Zerbrechen); [скрипеть] / knarren (z.B. ein schlechter Stuhl, wenn man sich darauf setzt). lakšturttanok ḱece͔ńeḱ E:Mar Wir klatschen in die Hände.
lakštᴉ͐rdi͔ E:Ba (Part.) [трещащий, хрустящий] / knackend, krachend, knasternd. | lakštᴉ͐rdi͔ t́ikšä E:Ba “куколь” / “Ackerrade” (Lychnis githago).
lakšturdaj E:Mar [какой-то цветок] / eine Blume.
lakštə̑rdə̑ma· M:P (Gen. -ń) [вид травы] / eine Grasart.
lakštordumka E:Večk, lakštᴉ͐rdu·mka E:Ba [трещотка] / Klapper.
lakšturkaj E [какое-то растение] / eine Pflanze (= lakšturdaj).
lakštə̑rkšńəms M:P (Frequ. zu lakštə̑rdə̑ms) [трещать, стучать] / knacken, krachen (Baum od. Kienspan beim Zerbrechen).
lakšturftums E:Kal, lakštᴉ͐rtftums E:Kažl ― lakštə̑rftə̑ms M:P (Fakt. zu lakštə̑rdə̑ms usw.) болтать воду / platschen, plätschern (machen), mit dem Wasser planschen (E:Kal); [заставлять трещать, з. стучать] / knacken machen, krachen machen (M:P).
lakštə̑rgə̑də̑ms M:Čemb (Inch.) [начинать трещать, н. стучать, н. скрипеть] / zu knacken, krachen, knarren anfangen.
lakštə̑rtftə̑ms M:P (Fakt.) [заставлять трещать, з. стучать] / knacken od. krachen machen lassen.
lakurdoms E:Mar, lakordoms E:Bugur Večk ― lakə̑·rdə̑ms M:Jurtk [скрипеть, трещать (напр. плохой стул)] / knarren, krachen (z.B. schlechter Stuhl, wenn man sich darauf setzt) (E:Mar Bugur Večk); [бурля кипеть] / brodelnd kochen (= laḱiims E:Kad) (M:Jurtk). son lakordi͔ čuvs t́e učaĺań azi͔źe E:Bugur (V298) Er weihte diese Utschalja einem prasselnden Baum.
lakordoźev́ems E:Večk (Inch. zu lakordoms).
lambamo E:Mar VVr Večk, lambama E:Ba Kad ― lambama M:P Čemb (Gen. lambamə̑ń, Nom. Pl. lambapt), lambama M:Sučk Temn Prol пресный / süss, ungesäuert, frisch, (M:Temn auch:) [сладость] / Süsse. iźit́ varčä šapamə̑ndzə̑n, lambamə̑ndzə̑n M:Temn (VIII420) Du hast nicht seine Bitterkeit oder Süsse geprüft. | lambam čapa·ks E:Kal ? кисель / ? ungesäuerter Teig, ? Mehlbrei. | lambamo kši E:Mar ― lambam kši M:P пресный хлеб / ungesäuerter Kuchen. | lambamo kšumań E:Atr Is NSurk, lamba·mo kšu·mań E:Ba букла [брюква] / Kohl-, Steckrübe. | lambama lofca M:P [свежее молоко] / süsse (ungesäuerte) Milch, frisch gemolkene Milch. | lambamo orma E:Večk [сифилис] / Lustseuche, Syphilis. | lamba·ma ŕeps E:Ba свекла / rote Rübe. | lambamo sal E:Večk, lambama sal E:Ba Kad ― lambama sal M:Čemb Jurtk, lambam sal M:Pš квасцы / ein Salz, das man in das Wasser, in dem die Farbe des neugefärbten Garns befestet wird (šäŕməd́iᵪ́t́), einmischt, Alaun (Beizmittel). | lambam śućä M:Pš [какая-то болезнь] / eine Krankheit. | lambamo śukoro od. lambamsto śukoro E:Mar ― lambama ćukə̑r M:P Pš [пресный хлеб] / ungesäuerter Kuchen (Gegens.: gesäuertes Brot). | lambama vaj v́eĺəś M [сливки свежего молока] / Rahm der süssen Milch. | lambamo v́eĺks E:Večk, lamba·mo v́äĺks E:Ba id.
lambamusta E:Petr (Adv.) [сладко] / süss. [lukšińt́] v́eĺt́asi͔ź ḱet́ca (lukša ḱed́eś eŕe jala lambamusta) (VIII12) Die Pirogge wird mit Teighäutchen bedeckt (die Teighülle der Hochzeitspirogge ist immer aus ungesäuertem Teig). | lambamsto śukoro E:Mar [пресный хлеб] / ungesäuerter Kuchen.
lambamńä M:P (Dem. zu lambamă) [сладкий, пресный, свежий / süss, ungesäuert, frisch].
lambaśkadoms E:Atr Večk, lambaśkadomks E:VVr, ? *lamba·śkadᴉ͐ms E:Ba ― lambaśkadə̑ms M:P Čemb, lambaśkə̑də̑ms M:Sučk, *lamba·śkə̑də̑ms M:Jurtk преснеть / süss werden, angesüsst werden (z.B. der Teig); [пресытиться сладостями] / von Süssigkeit übersatt werden (saᵪard́eńt́ [von Zucker; Abl.]). moń kurgə̑·źä lamba·śkə̑tś M:Jurtk Mein Mund wurde süss (z.B. von Zucker).
lambaśkaftə̑ms M:P Sučk (Fakt.) сытить, сластить (брагу солодом) / süss machen, ansüssen (Dünnbier mit Malz).
lambavks E:Mar [подслащённый затор для пива, браги и кваса] / angesüsste Maische für Bier, Dünnbier u. Kwass.
lambavtoms E:Mar, lambaftoms E:Atr Večk, lambaftomks E:VVr, lamaftums E:Kad ― lambaftə̑ms M:Sučk сытить, сластить (брагу солодом) / süss machen, ansüssen (Dünnbier mit Malz; E:Mar: Dünnbier [braga], Bier [poza], Kwass [kvas]).
lambafńems [E:?Večk] (Frequ. zu lambaftoms) [подслащивать, делать слаще] / süss machen, ansüssen.
1lambavtoms E:Mar Atr Večk Ba Sandr, lambavtomks E:VVr, lamaftums E:Kad ― lambaftə̑ms M:P Pš Kr Čemb Ur Jurtk, lə̑mba·ftə̑ms M:Sučk [бить, наносить (гулкий) удар] / schlagen, einen Hieb versetzen, einen dumpfen Schlag geben (E:Mar VVr Večk Ba M:Pš Čemb Ur Jurtk); [вешать] / hängen, aufhängen (auf den Sparren, auf die Leine, auf den Rücken) (E:Mar Is Kad M:P Pš Kr Čemb). mon toń pŕas lambavtan E:Mar Večk Ba VVr Ich werde dir eine Kopfnuss geben! (eine gew. Drohung der Frauen an die Kinder). [kopəŕəzə̑n lambaftəma, aĺäńäźä-t́ŕäjńäźä] kuz-[ḱeft́əŕńä] M:Kr (IV555) Ich muss mir, lieber Vater, auf den Rücken einen Korb aus Fichtenholz hängen. kopə̑ŕəzə̑nza lambaftə̑źä M:Kr Er hängte es auf seinen Rücken. mon toń lə̑mba·ftt́ä M:Sučk Ich werde dir eine herunterhauen!
lambavĺems E:Is (Frequ. zu lambavtoms) развешивать / aufhängen (Kleider zum Trocknen, auf die Leine, auf den Sparren).
lambavtńems ~ lambavńems E:Mar ― lambafńəms M:P (Frequ. zu lambavtoms) [вешать] / aufhängen (auf den Sparren, auf die Leine).
lambafńəkšńəms M:P (Frequ. zu lambafńəms) [вешать] / aufhängen (auf den Sparren, auf die Leine).
lamo ChrE E:Mar Bug SŠant StŠant Jeg, lamu E:Hl, lama ~ lamu E:Kal, lama (St. lamᴉ͐‑) E:Kažl ― lamă ChrM M:P Sp много / viel. [ḿiń] lamo nuža ńejińeḱ E:Mar (1142) Viel Not haben wir ausgestanden. lamo [śeĺḿe] t́e purnavti͔ńt́ ńeji E:Mar (1212) Viele Augen sehen diese Ausrüstung. oᵪ ińazor[‑]pazi͔ń lamo čavot śt́eṕenze͔ E:Mar (1214) O, der Kaiser-Gott hat viel öde Steppen. ton iĺa sajt́a lamo ḱež E:Mar (21) Erzürne dich (doch) nicht sehr! śed́e alga sokams, śed́e lamo kši͔ńt́ jarcams E:Mar (277) Je tiefer man pflügt, desto mehr Brot bekommt man zu essen [Tiefer zu pflügen, (das bedeutet) mehr Brot zu essen]. ḿeśt́ mastor laŋkso śeᵪ lamo? – t́ešč E:Mar (242) Was gibt es am meisten in der Welt? – Sterne. lamoń śeĺḿe śese͔ śijadi͔ E [Vieler Augen werden da neidisch sein]. ton lamo lomań ńej śimd́at[‑]andat E:Bug (V60) Du gibst vielen Menschen zu trinken und zu essen. v́idna ńej t́ese͔ vaj lamo kaznaś E:SŠant (I318) Sicher liegt hier ein grosser Schatz! moń lamo· paro·m, dočam, tońt́ uĺe·st! E:Jeg (1100) Mein grosses Vermögen, meine Tochter, sei dein! lama si͔ń śt́a śiḿśt́[‑]jarʿcaśt́ E:Kal (2137) Sie tranken und assen solchermassen viel. mon tońd́et́ lamu para t́ejan E:Kal (2134) Ich werde dir viel Gutes tun. lamu korʿtams at v́ečḱe E:Kal (2134) Er liebt [es] nicht, viel zu sprechen. mon tońt́ ejsti͔t́ lama at anan E:Kal (2137) Ich bitte dich um eine Kleinigkeit. toń sodamut mazi͔ damajt́, kudat́ńe v́iĺit́ lamut E:Kal (2134) Dein Schwiegersohn, der schöne Damaj, wird viele Geleiter haben. vakan jamt́ äś bokᴉ͐nza ṕeĺᴉda lamᴉ͐nza śävsaza E:Kažl (2150) Er isst mehr als die halbe Schale mit Grütze von seiner Seite. kona ḱəzńä šäjə̑rda lama, śorə̑ś af šači M:P (IV716) In einem Sommer, wo es viel Mäuse gibt, wird das Getreide nicht wachsen. | a lamo ChrE E:Mar, a lamu E:Hl, at lama E:Kal ― af lama M [немного, немножко] / nicht viel, wenig, ein wenig. eś t́enze͔jak a lamo E:Mar (1234) Auch für sie selbst gibt es wenig [Piroggen]. lamo sodak di͔ a lamo kortak! E:Mar (275) Wisse viel, aber rede wenig! [ježĺi] lamo sodavĺit́, to a lamo udovĺit́ E:Mar (275) Wenn du viel wüsstest, so würdest du nicht viel schlafen. a lamu škańt́ mon jutaftan E:Hl (1160) Eine kurze Zeit werde ich (dabei) zubringen. a lamut t́ev́ńit́ńiń mon iĺaftan E:Hl (1160) Ich selbst (aber) werde meine wenigen Geschäfte verlassen. ojś sońźe a ĺańe at lama E:Kal (2134) Von seiner Butter blieb nicht mehr viel übrig. at lamut, at lamut, karga, tońt́ ṕŕef́ńe E:Kal (2143) Wenig, wenig Auswege, Kranich, hast du. | lama śeĺmə̑sa M:P [многоглазый] / vieläugig. | [?] lamo t́ejems E:Mar [умножать] / vermehren. | [?] lamo t́ejevoms E:Mar [увеличиваться, размножаться] / zunehmen, sich vermehren. | lamda M:P (Abl.) [намного / um vieles]. | af lamda šavə̑ńä M:P [не совсем пустой] / nicht völlig leer. | lamoń-lamoń E:Mar ― lamə̑ń-lamə̑ń M:P [помногу] / in Mengen, je viele. śeĺməsna lamə̑ń-lamə̑ń M:P [Sie haben je viele Augen]. | lamə̑ńəḱ M:P [толпами, гуртом] / in einer Schar. miń moĺʿt́a·ma lamə̑ńəḱ [Wir gehen alle zusammen]. | lamu·ńᴉst E:Ba [всей компанией] / ihrer viele, eine Menge. | lamə̑s M:P Patra (Ill.) [надолго] / lange, für eine lange Zeit. pako·jńəḱś kuli͔, lamə̑s af šuftə̑ḿi, śä kucta tag(a) uĺi kuli͔ M:P (IV716) Stirbt der Entschlafene und wird lange Zeit nicht steif, wird von dem Hause noch jemand sterben. ṕäḱ jońu šabaś lamə̑s af eŕäj M (IV724) Ein sehr kluges Kind lebt nicht lange. lamə̑s učəndi͔ vaśäćä M:Patra (IV26) (Schon) lange wartet dein Mann. | a lamos E:Mar [ненадолго] / nicht lange, eine kurze Zeit. a lamos ašče͔śt́[‑]tejśt́, saś utḱińe[‑]bratost (2116) Sie lebten so einige Zeit, da kam ihr Bruder Entelein. | a lamoškado E:Mar [без малого / fast]. kujśt́, kujśt́, a lamoškado eśt́ kuźev́t́ (292) Sie kletterten und kletterten, es fehlte (nur) wenig, dass sie hinaufgeklettert wären. | lamova E:Mar (Prol.) [? широко, далеко] / [?] weit, weitläufig. iĺa korta ṕek lamova [? Erzähle (es) nicht sehr vielen, ? sehr weitläufig]. iĺak jovt́ńe, pari͔jakaj, ṕeḱ lamova! (118) Berichte nicht, Schwägerin, [deinen guten Traum] so weitläufig [kaum richtig, lieber wohl: sehr vielen (um Neid zu vermeiden)]. | śada lamə̑t́ńä M:P [большинство] / Mehrzahl.
lamə̑kśt́ M:P Sel [неоднократно] / viele Male, oftmals. | t́ada lamə̑kśt́ M:Sel [в другой раз] / ein anderes Mal, ein weiteres Mal. t́ada lamə̑kśt́ af [t́ia·n] (IV235) Ich mache (es) nicht mehr.
lamńe E:Atr ― lamńä M (Dem. zu lamo, lama): a la·mńe E:Atr ― af lamńä M [немножко, мало] / nicht viel, wenig, ein wenig. “śeĺḿe·s”, ḿe·ŕi, “pu·pan, čeft́e·d́e a la·mńe” E:Atr (III281) “Wenn ich (ihn)”, sagte sie [die Krähe], “ins Auge picke, da ist nicht viel Weiches.” | af lamńɛń ChrM [всякий раз немножко, постепенно, мало-помалу] / jedesmal ein wenig, nach und nach, allmählich. | af lamńäń – af lamńäń M:P id. | lamńas M:P (Ill.) [надолго] / lange, eine lange Zeit, für eine lange Zeit. lamńas utśəḱ Schlafe lange! | af lamńas M:P [недолго] / nicht lange.
lamokstomoms E:Večk ― lamə̑kstə̑mə̑ms M:Sučk прибавиться / sich vermehren, zunehmen, wachsen.
lamolgadoms E:Mar Večk, lamu·lgadoms E:Ba ― lamə̑lgə̑də̑ms M:Sučk [размножаться, увеличиваться] / sich vermehren, zunehmen.
lamulgaftums E:Kad (Kaus. zu *lamulgadums) умножать / vermehren.
*lamuśkadums E:Petr размножиться / sich vermehren. śeda ḿejĺe jutaśt́ śada kafta god, narod lamuśkać Danach vergingen ein paar Jahrhunderte, das Volk vermehrte sich.
lamunzams E:Mar [умножать, увеличивать (сучить, напр. одинарную пряжу)] / vielfach machen, vervielfachen [zwirnen] (z.B. ein einfaches Seil); [повторно посещать] / oft irgendwo Besuche machen, wiederholt besuchen.
lamp M:P (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. ‑t) [лампа] / Lampe. — [Russ. лампа].
lampḱä M:P (Dem. zu lamp).
laŋgo ChrE E:Mar VVr Večk Nask Jeg, naŋgă E:Kal Šir Kažl ― laŋgă ChrM M:P Čemb Kars Bar (Nom. Pl. laŋkt) [поверхность, наружность] / Oberfläche, Äusseres; [тело] / Körper; сливки / Rahm, Sahne; (poet.) [низкий, низменный, мелкий (сосуд, миска, стакан, река, колодец, шляпа)] / niedrig, flach (Gefäss [Schüssel, Teller, Glas], Fluss, Brunnen, Hut od. Mütze) (Gegens.: kə̑rʿka [tief]) (= laŋgaks E:VVr Večk Is) (M:Pš Bar). laŋgost uĺest si͔ńst valańat E:Mar (142) Ihr Äusseres sei glatt!, E:Jeg (1104) Ihre [Der Kuchen] Oberfläche sei glatt! ĺonovso orčaź toń laŋgot E:Mar (1140) Mit reichlichem Lein [ist] dein Äusseres bekleidet. son ošoś orštaś laŋgonzo E:Mar (148) Sie, die Stadt, bekleidete ihr Äusseres. šrapo laŋgoń oršińem E:VVr [Du, Bekleiderin meines nackten Körpers!]. štapo laŋgost mon orčan E:Večk [Ich werde ihre nackten Körper bekleiden]. možət́ kulə̑ś štapa laŋgə̑da E:Nask (II523) Vielleicht ist er vor Kälte [wörtl.: nackten Körpers] erfroren. af ḱeĺḿä laŋkta jakan M:Čemb [Ich gehe nicht des frierenden Körpers wegen]. af laŋgə̑źä ščav́i M:P [(Von mir) kann mein Körper nicht bekleidet werden]. ajaš ḱeĺḿä laŋgə̑ń [ežd́ijəc] M: Kars (IV387) Keiner ist, der seinen kalten Leib wärmt. laŋga očkə̑ńas [putə̑źəń] M:Bar (VIII312) Sie legte sie [die Kinder] in einen flachen Trog. | ata·u̯-naŋga E:Kažl (Ill. ata·u̯-naŋs) [место произрастания отавы] / Platz, wo ata·u̯ [Grummet] wächst. | ćeća-laŋgo E ― śećä-laŋgă M:P Kr [новь, целина, целинная земля] / Neuland, Neubruch, Rodeland. śećä-laŋgə̑ń kruglaj ŕäpsə̑ń šamańasa M:P Er hat ein Gesicht, rund wie die Rübe vom Neuland. śećä-laŋgə̑ń akš iĺa·nas ańu šäjäŕńäś M:Kr Anju hat Haar, weiss wie der Flachs (Lein) vom Neuland. | čalgamo-laŋgo E:Atr ― žalgamă-laŋgă M:Temn (Nom. Pl. ‑laŋkt) приступок / Tritt, Stufe (M:Temn: zum Steigen auf den Ofen). | či͔-laŋgo: kolmoće či͔-laŋgo E [третьего дня] / vorgestern. | kajḿä-laŋga, s. kojḿe. | kalmo-laŋgo E:Mar Atr Večk, kalma-laŋgu E:Petr, kalma-naŋga E:Kažl ― kalma-laŋgă M:P Ur Jurtk [место погребения, кладбище] / Begräbnisplatz. | kalma-laŋksa M (Iness.) [на кладбище] / auf dem Friedhofe. | kalma-laŋks M:Čemb, kalmə̑-la·ŋs M:Ur Jurtk (Ill.) [на кладбище] / auf den Friedhof. moĺan kalma-laŋks M:Čemb, moĺan kalmə̑-la·ŋs M: Ur, moĺa·n kalmə̑-la·ŋs M:Jurtk Ich gehe auf den Friedhof. | kalma-laŋguv E:Petr (Lat.) [к кладбищу] / zum Friedhof. tuit́ kalma[‑]laŋguv [kuli͔ńt́] kalmama (VIII230) Man begibt sich auf den Friedhof, um den Verstorbenen zu begraben. | kalmo-laŋgoń osod E:Mar [причинившаяся от умерших болезнь] / eine von den Verstorbenen herrührende Krankheit. | kalma-laŋgə̑ń ši M:P Pš [поминки на кладбище] / die Tage, an denen auf dem Friedhofe die allg. Gedächtnisfeier begangen wird. | kaśka-laŋgo E:Mar Is [верх перегородки для маленьких животных у печи] / Decke des für kleine Tiere gemachten Verschlages am Ofen auf der Türseite. | kaš-laŋgo E:Mar Atr VVr MKly [верх печи] / Raum auf dem Ofen. oĺon[‑]babam kaš[‑]laŋso E:Atr (I508) Meine Grossmutter Oljon (liegt) auf dem Ofen. sovak [kudośt́eń], mat́ kaš[‑laŋgośt́eń], ton valćḱeń zoŕas iĺa [ĺekśt́akak]! E:MKly (VII44) Tritt ins Haus hinein, lege dich auf den Ofen, bewege dich nicht vor dem Morgenrot! | ḱi-laŋgo E:Mar VVr SŠant, ḱi-naŋgu E:Kad, ḱi-naŋgă E:Kal Kažl Šokša ― ḱi-la·ŋgă M:P [дорога] / Weg (= ḱi). ṕeĺkse͔ks put́ńesi͔ź, okśa[‑]pat́akaj, ḱi-laŋgost E:SŠant (I157) Schrecklich, so erzählt man, Schwester Oksja, ist der Weg (dorthin). d́jedam [kučiḿiń] (< -m) pokš ḱi[‑]na·ŋgᴉ͐ń ṕät́uma E:Kažl (III293) Mein Grossvater sandte mich den Hauptweg ausbessern. ḱi[‑]la·ŋgə̑ń čaku·št povə̑zə̑st kajśišt́ M:P (IV712) Auf den Weg gefallene Achsennägel steckt man in den Busen. pokš ḱi[‑]laŋkso E:Mar (116) An einem grossen Wege. vana bu, t́et́ej, t́e marto pokš ḱi[‑]laŋks! E:Mar (293) Sieh, Vater, mit diesem sollte man auf [an] die grosse Strasse (gehen)! ḱi-laŋgov tuś E:Mar Er begab sich auf eine Reise. tuś v́iŕ-laŋgov ṕeĺiś E:Mar Die Wolke zog zum Wald. pokš v́iŕ[‑]laŋgov tujekšne͔ś E:Mar (160) Sie begab sich zum grossen Walde. i ḱi[‑]naŋga ramaś ṕijeĺ E:Šokša (VII462) Unterwegs kaufte er sich ein Messer. ḱi[‑]na·ŋguva aj moĺe E:Kad Er geht soeben auf dem Wege. son ḱi[‑]naŋga moĺä, uda·lu varǯä E:Kažl (2152) Unterwegs [Er geht auf dem Wege] sieht er sich um. ḱi[‑]naŋk śiŕise͔ E:Kal (2145) Am Wege. | v́iŕ-ma·ćiiń ǵi-na·ŋga E:Kad [Млечный Путь] / Milchstrasse. | kojḿe-laŋgo E:Mar ― kajḿä-laŋgă M:P Kr [полная лопата] / ein Spaten voll, eine Schaufel voll. | końik-laŋgo E:Mar Bag Jeg VVr, końik-laŋgu E:Hl ― końəḱ-laŋgă M:P Sel, gońək-laŋga M:Čemb [поверхность коника – дверной скамьи для сидения] / Sitzfläche der Türbank. t́at́azo čuftomś końik[‑]laŋks E:Bag (I303) Ihr Vater wurde auf der Türbank (wie) erstarrt. učaĺa· ašči͔· końi·k[‑]laŋkso· E:Jeg (192) Utschalja sitzt auf der kleinen Bank an der Tür. mamat́śä ašči końəḱ[‑]laŋksə̑nə̑k M:Sel (IV288) Deine Mutter sitzt auf unserer Türbank. | kud-laŋgo E крыша / Hausdach. | kuśt́əma·-laŋga· M:Jurtk крыльцо / Aussentreppe, Vorbau. | laŋga lapšava M:P Pš [плоское блюдо] / flache Schüssel. laŋga lapšavaškaĺʿt́ moń ḱeńžəńäńä M:P Gross wie flache Teller waren meine Hufe. | laŋgə̑-paŋks M:P Pš подкладка / Hemdfutter (im Bauernhemde, von der Schulter über die Brust u. den Rücken). | laŋga-śućä M [наружный рак / äusserer Krebs]. langə̑-[śu·t́śä śivənza] (IV529) Fresse dich der äussere Krebs! | lapa-naŋga E:Kažl полка / Wandbrett. | lato-laŋgo E:StMokl [полный сарай чего-н.] / ein Schuppen voll von etw. śiśem lato[‑]laŋk si͔ń kańńeśt́ t́ikšed́e (V174) Sieben Schuppen trugen sie voll Heu. | lavśa-laŋgo E:Večk [место на стенной полке / Raum auf dem Wandbrett]. | lavtom-laŋgo E:NSurk Večk, laftuv-la·ŋga E:Ba [плечевая вышивка] / Schulterstickerei (verm. = ḱed́-nučko E:Is). | lovco-laŋgo E:Mar ― lofca-laŋga M:P сливки / Sahne, Rahm. | luga-laŋgo E:Mar ― luga-laŋga M [укосные угодья] / Wiesenplan (E:Mar). luga[‑]laŋgoń paźe[‑]ḱeŕt́ E:Mar (1130) [Sie sind wie] Hanfbündel auf dem Wiesenplane. | lužom-laŋgo E:Mar Večk [имеющий впадину на спине (напр. полная лошадь)] / was eine Furche auf dem Rücken hat (z.B. ein dickes Pferd). | ĺed́ima-laŋgo E:Mar, ĺed́ma-laŋgo E:Atr Jeg, ĺed́uma-naŋga E:Kažl ― ĺed́ə·ma-laŋga M:Jurtk [время покоса] / Mähezeit; сенокос / Heuschlag, Heuernte (E:Mar Jeg); [луг] / Wiese (E:Kažl); [скошенный луг] / abgemähte Wiese (M: Jurtk). mon kučovoĺt́eń mon ĺed́ma-laŋgoń ḱijavaśt́ E:Atr (II493) Ich möchte dich den Wiesenweg schicken. | ĺed́uma-naŋs E:Kažl ― ĺed́ə·ma-la·ŋgs M:Jurtk (Ill.) [на луг] / auf die Wiese. ĺed́ə·ma-la·ŋgs moĺa·n M:Jurtk Ich gehe auf die abgemähte Wiese. | *ĺisə̑m-laŋgă M:Gor [время вылупливания / Zeit des Ausschlüpfens]. ĺiśəm-laŋksə̑t ĺefksḱäńä [Meine Jungen werden soeben (aus den Eiern) schlüpfen]. | mact-la·ŋga E:Ba ― matf-laŋgă M:Čemb, matf-la·ŋga M:Ur погреб(н)ица / Aufbau über dem Erdkeller. | mastor-laŋgo E(allg.) ― mastə̑r-laŋgă M(allg.) [(весь) мир, свет] / (die ganze) Welt [Erdfläche, Erdkreis] (nicht: Erde). vaj mastor-laŋgoń son śupav E:SŠant [Er ist der reichste auf Erden]. mastə̑r-laŋgə̑ń koźät́ńä M:P [(Sie sind) die reichsten auf Erden]. | mastor-laŋkso E(allg.), mastur-naŋsa E:Kal ― mastə̑r-laŋksă M [Iness.] [на земле, на свете, в мире] / auf der Erde, in der Welt. ḿeśt́ mastor[‑]laŋkso śeᵪ lamo? – t́ešč E:Mar (242) Was gibt es am meisten in der Welt? – Sterne. mastor-laŋkso ńišḱe-pazoń śiźǵeḿeń śiśem mastorondo E:StŠant (III78) Nischke-pas hat auf Erden siebenundsiebzig Länder. eŕeś[‑]ašś mastur[‑]naŋsa mazi͔ damaj E:Kal (2134) Es lebte einmal auf Erden der schöne Damai. mastə̑r[‑]laŋksa [śeźǵe·məń śiśemǵä v́era] M (IV643) Es gibt auf Erden siebenundsiebzig Glauben. | mastor-laŋksto E:Mar (El.) [из всего мира / von der ganzen Welt]. ḿiń iśt́at mastor[‑]laŋksto źardojak goŕńićat eźińeḱ ńekšne͔ (2106) Solche Zimmer haben wir in der ganzen Welt nimmer gesehen. | mastor-laŋks E:Mar (Ill.) [в мир / in die Welt]. [plot́ńiḱ‑]lomań t́ejińźet́, mastor[‑]laŋks noldi͔ńźet́ (28) Ein Zimmermann hat dich gemacht, in die Welt kommen lassen. | mastor-laŋga E:Mar (Prol.) [по свету / die Welt entlang]. mastor[‑]laŋga ĺiv́t́i, śeĺḿenze͔ a ńejav́it́. – maraškaś (241) Es fliegt in der Welt umher, seine Augen können nicht gesehen werden. – Die kleine Fliege. | ḿeńd́äń laŋgo E:Mar [с прогнутой, гибкой спиной (лошадь, овца)] / senkrückig (Pferd, Schaf). | ḿešče-laŋgo ~ ḿešče-laŋk (Pl.) E:Mar, ḿešče-laŋgo E:Is, ḿešt́e-laŋk E:Ba [нагрудная вышивка] / Bruststickerei, Stickereien an der Brust im Hemde. | nujima-laŋgo E:Mar ― num(ə̑)-la·ŋga M:P жатва / Erntezeit. | nujima-laŋga E:Mar ― num-la·ŋga M:P (Prol.) [во время уборки урожая] / zur Zeit der Ernte. moń śorazä šat́šś num-la·ŋga M:P Mein Sohn wurde zur Erntezeit geboren. | okoĺća-laŋgo E:Mar ― okə̑ĺćä-laŋga M:Sučk [окрестность деревенских ворот] / Umgebung des Dorftores. okoĺća[‑]laŋkso at́ińe E:Mar (114) Am Dorftore (steht) ein Greis. son okoĺća[‑]laŋks pačkuĺeś E:Mar (114) Sie näherte sich dem Dorftore. ĺiśś okə̑ĺćä[‑]laŋks i vastə̑źä və̑ŕga·zt́ M:Sučk (IV841) Er ging zum Dorftor und traf den Wolf. | orta-laŋgo E:Mar Hl VVr ― orta-laŋgă M:Čemb [окрестность ворот] / Torgegend; (E:VVr:) [улица] / Strasse. orta-laŋkso mori͔t́ E:VVr Es wird auf der Strasse gesungen. ašči orta-laŋksə̑nza M:Čemb Er verweilt bei seinem Tore. motros tuś, bojari͔ńt́ orta[‑]laŋks araś E:Mar (294) Motros machte sich auf, stellte sich an die Pforte des Bojaren. ĺituva pačkuć orta[‑]laŋks E:Mar (114) Lituva kam zum Hoftore an. t́et́äń orta[‑]laŋks si͔ń pačkućt́ E:Hl (1162) Bei der Pforte meines Vaters gelangten sie an. orta-laŋga jaḱi E:VVr [? Er geht auf der Strasse]. | oźim-v́id́ima-laŋgo E:Mar ― *oźəm-vəd́əm-la·ŋgă M:P [время посева озимых] / Zeit der Herbstaussaat. | oźim-v́id́ima-laŋga E:Mar ― *oźəm-vəd́əm-la·ŋga (: oźem-v́ed́em-la·ŋga) M: P (Prol.) [во время посева озимых] / zur Zeit der Herbstaussaat. | ṕä(t)na-kud-laŋga ~ ṕänak-laŋga M:P, ṕätna-gə̑d-laŋga M:Sučk, ṕäna-kud-laŋgă M:Sel [верх печи, лежанка] / Raum auf dem Ofen, Ofenbank. | ṕećka-laŋgo E:Mar VVr [верх печи, лежанка на печи] / die obere Fläche des Ofens, Schlafpritsche auf dem Ofen (E:Mar); [верх печи, место на печи] / die Oberfläche des Ofens, Raum auf dem Ofen (E:VVr). sońć v́eŕt́eḿe, a sońć ĺeḿb́e. – ṕećka[‑]laŋgoś E:Mar (257) Blutlos ist sie allerdings, aber doch warm. – Die obere Fläche des Ofens (auf der man schläft). t́et́eń kadi͔ja uš di͔ ṕećka[‑]laŋks E:Mar (144) Den Vater aber liess ich auf dem Ofen zurück. ṕećka[‑]laŋkso aḱiška, v́e śeĺḿeze͔ ḱeče͔ška. – v́eŕmaĺmaś E:Mar (250) Auf dem Ofen Akischka, sein einziges Auge ist von der Grösse einer Schöpfkelle. – Das Rauchloch. | ṕiĺǵe-laŋgo E:Večk, ṕiĺǵi-naŋga E:Kad [плюсна, верхняя сторона плюсны] / Fussblatt, obere Seite des Fussblattes (E:Večk); [плюсна] / Fussblatt (E:Kad). | ṕińa-naŋgu E:Kad, ṕińa-naŋga E:Kal ― ṕätna-laŋga M:P Sal [? место на печи, ? лежанка] / ? Raum auf dem Ofen, ? Ofenbank. tosa i tosa ṕińa-naŋsa at smaĺitvi͔j komaftuź karʿčakt eŕʿt́, tujan, mon sajsi͔ń, kanci͔ń E:Kal (2128) Dort und dort auf dem Ofen sind ohne Segen umgekippte Töpfe, ich gehe, nehme sie und bringe sie her. ṕätna[‑]laŋks iĺa·tś škań t́äd́äńäźä M:Sal (IV390) Auf dem Ofen ist meine liebe Mutter geblieben. | poᵪaŕam-laŋga M:Pš Mam [крыша погреба] / Dach des Erdkellers. poᵪaŕam[‑]laŋksa [ḿikla·jńäń ańd́ŕe·jś], komada udi͔ M:Mam (IV284) Auf dem Dache des Erdkellers schläft gebückt Miklajs Andrej. | pol-laŋgă M:P Alk полати / Art Pritsche (Schlafstelle) unterhalb der Decke der Bauernstuben. | *pańä-pol-laŋgă M:P [полок бани] / Schwitzbank der Sauna. tańä avaŕd́i šava pańasa, šava pańasa, pańä[‑]pol[‑]laŋksa (IV286) Tanja weint in einer leeren Sauna, in einer leeren Sauna, auf dem Fussboden der Sauna. | polok-laŋgo E:Mar MKka Večk, polok-laŋgu E:?Hl, polk-naŋga E:Kal ― bolka-laŋga M: Temn (Nom. Pl. -laŋkt) полати / Schlafpritsche unterhalb der Decke der Bauernstuben; [полок (в бане)] / Schwitzbank (in der Sauna). kuźivat polok[‑]laŋks, karmat paŕamo E:Mar (2122) Du bist auf die Schwitzbank hinaufgestiegen, fängst an dich zu baden. | bańa-polok-laŋgo E:Mar [полок бани] / Schwitzbank der Badstube. pas śudi͔źe, kadi͔źe, mukoroń palćiks [t́ejiźe]. – bańa[‑]polok[‑]laŋgoś (249) Gott verfluchte es, verliess es, machte es zum Küsser des Hinteren. – Die Schwitzbank in einer Badestube. pačk bańa[‑]polok[‑]laŋkso (1148) Beständig auf der Schwitzbank der Badstube. | potmar-laŋgo E:Is, potmar-laŋga E:Ba ― potmar-laŋga M:P Alk Čemb [поверхность шкафа-скамейки] / Oberfläche der Schrankbank (M:Alk); [скамейка в избе перед печью] / Bank im Stubenteil vor dem Ofen (E:Is Ba M:P). | potolok-laŋgo E:VVr [чердак] / Dachboden. | rabo·tam-laŋga M:P [(спешное) рабочее время] / (eilige) Arbeitszeit (z.B. während der Heuernte). t́äńi rabo·tam-laŋga Es ist jetzt eine (eilige) Arbeitszeit. | robota-laŋgo E id. | śaŋgo-laŋgo E:Atr VVr Ba Večk, śangə̑-na·ŋga E:Kad [полные вилы] / eine Gabel voll (Heu, Stroh u. dgl.). | št́epka-laŋgo E:Večk [место свалки стружек, получившихся при изготовлении гроба] / der “Späneplatz” in der Nähe des Friedhofes, wohin die beim Anfertigen des Sarges entstandenen Späne geworfen werden, wenn man den Leichnam nach dem Friedhof fährt. | šušmo-laŋgo E:Kozl ― *šušmə̑-laŋgă M [наст / harte, tragende Eiskruste auf dem Schnee]. ĺift́aś šušmo-laŋgoń blud́i kju E:Kozl (III118) Eine auf Schneekrusten kriechende Schlange flog herbei. | šušmo-laŋgoń oźasḱe E:Is, čušma-laŋgᴉ͐ń oźasḱe E:Ba пуночка / Schneeammer. | šušmo-laŋga E:Sob, čušmu-laŋga E:Ba ― šušmə̑-laŋga M (Prol.) [по насту] / auf der harten Schneekruste. śeks ṕiĺǵińem ḱičḱeŕńet́ šušmo[‑]laŋga mon čijńan E:Sob (VII120) Darum sind meine Beine krumm, (weil) ich auf Schneekrusten laufe. čušmu-laŋga kasks jutä͔ E:Ba (VII412) Auf der Schneekruste läuft eine Schnarrwachtel. šušmə̑[‑]la·ŋga moĺat, t́ev́ćä vasu tuj M (IV736) Gehst du [im Traume] über ein (gut tragendes) Schneefeld hin, wird es dir gut gehen. | tombamo-laŋgo ~ tombam-laŋgo E, tombamo-laŋgo E:Is, tombam-laŋgo E:Večk, tombam-la·ŋga E:Ba ― tombam-laŋgă ~ tolman-laŋgă M, tombama-la·ŋga M:Sučk, tombamə̑-laŋgə̑ M:Prol, tomba·m-laŋga· M:Jurtk шесток / Herd (vor der Mündung des Ofens). | tombamo-laŋkso E:Mar, tombam-laŋksa M:P (Iness.) [на шестке] / auf dem Herde. tombamo[‑]laŋkso ravužo t́ejteŕ E:Mar (27) Auf dem Herde befindet sich ein schwarzes Mädchen. | tombam-laŋks E (Ill.) [на шесток] / auf den Herd. | tombam-laŋga M:Pš (Prol.) [по шестку] / auf dem Herde, den Herd entlang. tombam[‑]laŋga jakaźɯś (Der Topf) begann überzukochen. tombam[‑]laŋga at́ä (IV756) Auf dem Herde (sitzt) ein Alter. | tonafńəm-laŋga M:P [время обучения] / Zeit des Lehrens. t́äńi af tonafńem-laŋga Es ist jetzt nicht die Zeit des Lehrens (= die Schule ist geschlossen). | t́iŋǵe-laŋgo E:Mar, t́iŋǵä-laŋgo E:Nask, t́iŋǵi-naŋgă E:Kal ― t́iŋǵä-la·ŋgə̑ńä (Dem.) M:P ток / Dreschboden, Tenne. t́iŋǵe[‑]laŋgoń plavań pult E:Mar (1130) [Sie sind wie] ausgedroschene Garben auf der Tenne. son t́iŋǵä-laŋksa E:Nask Er ist auf der Tenne. moĺć t́iŋǵä-laŋks E:Nask Er ging auf die Tenne. [ĺif́t́eś] varkśijś v́iᵪ́ḱe tataruń t́iŋǵi[‑]naŋs E:Kal (2145) Die Krähe flog auf den Dreschboden eines Tataren. | t́iŋgə-laŋg-ozks M:Ter [праздник жертвования на гумне / “Tennenopferfest”] am ersten Sonntag nach Ostern. | uma-laŋgo E [площадь участка поля / Fläche eines Ackerstücks]. ṕešt́asi͔ńʒ́e uma-laŋgost śurodo [Wird ihre Ackerstücke mit Korn füllen]. | vaĺma-laŋgo E:Mar Večk VVr Jeg ― vaĺḿä-laŋga M, vaĺḿä-laŋgə̑- M: Alk подоконник / Fensterbrett. vaĺma-laŋgoń kukuĺńem E:VVr (II381) Meine Puppe am Fenster. vaĺma·[‑]laŋks puti͔·źe E:Jeg (1106) An das Fenster stellte sie es. vaĺḿä-laŋksə̑nə̑k M Auf unserem Fensterbrett. vaĺma[‑]laŋga če͔ŕenze͔ E:Mar (1226) Auf dem Fenster [ist] ihr Haar. | v́ed́-laŋgo E:Večk MKka ― v́ed́-laŋga M речка / Fluss (E:MKka); [поверхность воды] / Wasserfläche (M). pokš v́ed́-laŋgoń ti͔ń ĺeb́et́ḱet́ E:Večk (Schön seid ihr wie) Schwäne auf dem grossen Wasser. | v́eĺe-laŋgo E:NSurk: ti͔ń v́eĺavtodoja v́eĺe[‑]laŋgoń se͔ń guĺkaks (II474) Verwandelt euch in blaue Tauben (fliegend) über dem Dorfe! | v́eĺe-laŋga E:Mar (Prol.) по селу / das Dorf entlang, im Dorfe. | v́iŕ-laŋgo E:Mar Večk [лес, лесистая местность] / Wald, Waldgegend. pokš v́iŕ-laŋgoń ašo galat E:Večk Ihr weissen Gänse einer grossen Waldgegend. kolmo pakśat v́id́eń śurozo, kolmo v́iŕ-laŋk ńešḱińenʒe͔ E:Večk Drei Felder hat er ausgesätes Getreide, drei Wälder (voll) Bienenstöcke. pokš v́iŕ[‑]laŋkso [jakśt́eŕe] ṕiče͔ E:Mar (215) In dem grossen Walde ist eine rote Tanne. vaj pokš v́iŕ[‑]laŋgov v́eška polańt́ v́et́iźe E:Mar (152) O, sie führte den kleinen Gatten zum grossen Walde. | žeŕd́a-laŋgo E:Kočk, žeŕd́a-laŋgă E:Ba Petr [полная жердь (навешанного)] / einen Sparren voll. žeŕd́a[‑]laŋgo, si͔ŕeĺikaj, ḱesakto E:Kočk (VII70) Einen Sparren voll, (du) Liebe, hat sie von Strähnen. žeŕd́a[‑]laŋga kaŕiza E:Petr (VIII44) [Er hat] eine Stange (voll von angehängten) Bastschuhen.
laŋkso ChrE E:Mar VVr StDemk Bug Večk Is SŠant Jeg, laŋksa ~ laŋksu E:Hl, laŋksa E:Nask, naŋsa E:Kad Kal Kažl, naŋśa E:Šir, naŋksa ~ naksa E:Šokša ― laŋksă ChrM M:P Čemb Gor Bar Sel Temn (Iness.; Postp., Adv.) [на, поверх (где?)] / auf, über (wo?) (E(allg.) M(allg.)), (E:Kal auch:) [снаружи] / draussen; (Adj.) [мелкий, плоский (сосуд)] / niedrig, flach (Gefäss) (E:Mar); [верхний, высший] / oberes (von zweien) (E:Mar M:Alk); [торчащий, выпученный] / hervorstehend (von Augen), glotzend, Glotz- (E:Večk). ašči͔ pop se͔d́ laŋkso E:Mar (226) Es steht da ein Priester auf einer Brücke. udalo śaŋgo, iḱeĺe uro, alo ašo sukna, laŋkso se͔ń sukna. – ćanavaś E:Mar (263) Hinten eine Heugabel, vorn ein Pfriem, unten ein weisses Zeug, oben ein blaues Zeug. – Die Schwalbe. užodo vanci͔ń, kodamo laŋksost purnavtost E:Mar (1190) Wartet, ich will nachsehen, was für eine Ausrüstung sie [an]haben. laŋksonzo ńiĺeŋǵeḿeń panar E:Mar (226) Er hat vierzig Hemden an. numoloń čuba laŋksonzo E:Mar (1228) Ein Pelz von Hasenfell über ihr. dub́inazo laŋksonzo E:Mar (236) Die Keule auf der Schulter. laŋksonzo ṕeŋḱ ḱeŕit́ E:Mar (243) Man haut auf ihm Holz. ḱev́ińt́ laŋkso kolmo t́ejt́eŕt́ ašo ḱeńd́e laŋkso E:Mar (214) Auf dem Steine befinden sich drei Mädchen auf einem weissen Filze. lugańt́ laŋkso, uŕakaj, v́id́e ḱiĺej E:Mar (116) Auf der Wiese, Schwägerin, [steht] eine gerade Birke. śiśem v́ed́ laŋkso v́ed́[‑ḿeĺńićanok] E:Mar (126) In sieben Gewässern haben wir Wassermühlen. v́išḱet́ laŋkso vaćeń kajamo kojḿińe E:Mar (245) Auf den Speltkörnern ist eine Mistschaufel. mon kalmot laŋkso ńej aščan E:Mar (1204) So befinde ich mich doch jetzt auf [an] deinem Grabe. ḿińek kardazonok v́e laŋkso sonze͔ marto E:?Mar Unsere Höfe sind nebeneinander, ohne Quergasse dazwischen. možot stalgać ńej avań laŋkso modazo E:Mar (1202) Vielleicht ist die Erde auf der Mutter jetzt schwer geworden. da ti͔ń ućit́ado acamo laŋkso, a mon ućan laz laŋkso E:Mar (295) Jawohl, ihr schlafet auf einem ordentlichen Lager, ich aber schlafe auf einem Brette. śijań šĺamo[‑]v́ed́ laŋksot E:Mar (1172) [Sie sind] an einem Wasser, wo Silber gewaschen wird. moŕańt́ laŋkso sudnat, karabĺat E (II101), moŕäńt́ laŋksu sudnat, karabĺat E:Hl (180) Auf dem Meere sind (fahren) Schiffe, Fahrzeuge. sudnat́ńiń laŋksu saldat[‑]v́ij ašči͔ E:Hl (180) Auf den Fahrzeugen [Schiffen] ist eine Soldatentruppe. orga·t́iźe št́eŕe·ze͔ ‒‒‒ ožd́a·-su·ŕe laŋkso E:VVr (III287) Sie liess ihre Spindel ‒‒‒ an der Zügelschnur herunterlaufen. se͔ń suma·ńńet́ laŋgo·sot (poet., = laŋksot) E:VVr (II393) Du hast einen blauen Kaftanrock an. ińe pando laŋkso E:Večk Auf einem grossen Hügel. v́eśi t́evńeś moń laŋkso E:Večk Alle Arbeit liegt auf meinen Schultern. ḿeźe la·ŋkso si͔ń ṕeĺksta·kšni͔t́? E:Is (I492) Worum kämpften sie (um die Wette)? saś ńiĺe ṕiĺǵe laŋkso E:Bug Er ist auf allen vieren gekommen. ton v́eśi kuli͔ laŋkso pokšat E:?Večk Du bist Haupt über alle Verstorbenen. ḿeźe laŋkso tuŕit́, śovni͔t́? E:SŠant (I76) Worum schlagen sie sich und streiten? ḱiĺejńeńt́ lankso śiśem ĺiśma[‑]pŕat E:StDemk (VII158) An (Neben) der Birke (sprudeln) sieben Quellen (hervor). gajgi· ruži͔·jazo lavtomonzo· laŋkso E:Jeg (190) Sein lautschallendes Gewehr liegt auf seiner Schulter. boćkat́ naŋsa t́ev́ś at lotḱe E:Kal (2129) Das soll uns kein Hindernis sein [Die Sache wird nicht an (dem Fehlen) der Tonne scheitern]. si͔ń [spoŕeśt́] kafta karabĺa naŋksa E:Šokša (VII456) Sie schlossen eine Wette um zwei Schiffe. moń naŋsᴉ͐n olkńä ĺańit́ at lama E:Kažl (III301) Von dem Stroh über mir bleibt nicht viel übrig. vanan čiś valguma naŋsa E:Kažl (III302) Ich sehe, dass die Sonne im Untergehen war. mon [mońt́ś] ombᴉ͐t́śä svajat́ naŋsa ozada aščan E:Kažl (III304) Ich selbst sitze auf dem anderen Pfahl. ṕižeń buka ṕižeń [t́iŋǵä] laŋksa E:Nask (III254) Auf der kupfernen Tenne (stand) der kupferne Ochse. ḿeź laŋksa eŕäšt́ M:P Wovon leben sie? Womit ernähren sie sich? oću ḱi laŋksa iĺanas targaj M:Bar (VIII296) Sie rupft Flachs am grossen Hauptwege. at́akš laŋksa sokan M:Sel Ich pflüge mit einem Hahn (als Zugtier). popńəń laŋksa t́ev́ś! M:Sel (IV824) Die Sache hängt nur von den Popen ab! ĺiśəm laŋksə̑t ĺefksḱäńä M:Gor [Meine Jungen schlüpfen soeben aus den Eiern]. [ṕeĺət́] ‒‒‒ af šat́šə̑m [laŋksəĺ šabaźä] [M:Kr] (IV537) Du hast gefürchtet, ‒‒‒ mir würde (soeben) ein Kind geboren. | laŋks eŕafḱä [wohl laŋksa, aber elidiert] M:Sel [? приятная, зажиточная жизнь, ? благополучие / ? gutes, angenehmes Leben, ? Wohlstand]. | laŋkso ḱev E:Mar ― laŋksa ḱev́ M:Alk [верхний жёрнов] / oberer Mühlstein. | laŋkso śeĺḿe E:Večk [имеющий глаза на выкате] / Glotzauge. tuik kurgot palasa, laŋkso śeĺḿet́ nolasi͔ń (V392) Bringe deinen Mund her, ich küsse ihn, ich lecke deine hervorgeschobenen Augen. | laŋkso vakan E:Mar [мелкая тарелка] / flacher Teller. | ĺejiń(t́) laŋkso E:Mar [у реки, на берегу реки] / am Flusse, auf dem Ufer des Flusses. | pŕa laŋkso E:Mar [вверх ногами] / mit dem Kopf nach unten. ḿeźe ḿińeḱ v́eĺkska jaḱi ṕŕanzo laŋkso? – tarakani͔ś (243) Was ist es, das oberhalb unser auf seinem Kopfe (d.h. rückwärts) geht? – Der Kakerlak. si͔ńć ṕiĺg(e) alo, jaḱit́ ṕŕast laŋkso. – ḱem(e) alo eskńe (254) Sie sind unter dem Fusse, gehen auf dem Kopfe. – Die Nägel in der Stiefelsohle. | palka laŋksa jakams E:Hl [ходить с палкой / auf einen Stab gestützt gehen]. koda si͔ŕid́i, [jaḱi] palka laŋksa (266) Wenn er alt wird, [geht er] gestützt auf einem Stab. | v́et́ä laŋksa uskə̑ms M:Čemb [перевозить пятёркой] / mit fünf Pferden Fracht fahren.
laŋksto ChrE E:Mar SŠant, naŋsta E:Kal Šir Kažl ― laŋkstă ChrM M:Sel (El.; Postp., Adv.) [с, с поверхности, от, свысока, из-под] / von – her, von etw. ab, herab, weg (E(allg.) M(allg.)), (E:Kal auch:) [извне] / von draussen her; (Adj.) [верхний] / oberer (M:P). ṕiĺǵe laŋksto ḱeŕasaḿiź E:Mar (227) Man fällt mich von den Füssen durch Abschneiden. ṕiĺǵenze͔ laŋksto son v́eĺt́amonzo ṕiŕanzo laŋks son uskśi E:SŠant (II27) [Er (Der Faule)] zieht die Decke von den Füssen über seinen Kopf. ṕiĺgä na·ŋsta tufti͔·ḿiź E:Šir (II415) Wir haben uns nicht mehr auf unseren Füssen halten können (wörtl. etwa: Er hat uns von auf den Füssen fallen lassen). ḱäv́iŕś masturu kuśt́ima naŋsta E:Kažl (III300) Da rollte sie von der Treppe auf die Erde. ṕiĺǵe laŋksta prafti͔[ᵪ́] t́ tabakńä M:Sel Mein Tabak fällt einen von den Füssen [falls die urspr. russ. Übersetzung richtig ist, muss hier prafti͔ᵪ́t́ stehen; falls wirklich prafti͔t́ zu lesen ist, ist es Imper., dessen Obj. die F. tabakńəń haben müsste; in diesem Falle lautet die Übersetzung: Fälle die Tabakpflanzen vom Fusse!]. | laŋksta ḱev́ ~ laŋkst ḱev M:P [верхний жёрнов] / oberer Mühlstein (= laŋga ḱev́ M:P). | ĺejiń(t́) laŋksto E:Mar [с (берега) реки] / vom Flusse her, vom Ufer des Flusses her.
laŋks ChrE E:Mar VVr Ba Nask Večk SŠant Jeg, laŋks ~ laŋs E:VVr, naŋs E:Kal Kažl Šir, naŋks ~ naks E:Šokša ― laŋks ChrM M:P Sel Temn (Ill.; Postp., Adv.) [на, над (куда?), на поверхность] / auf, über, an (wohin?). botaj ej laŋks ṕśḱiźeś E:Mar (227) Botaj hat auf dem Eise Durchfall gehabt. ozan alaša laŋks E:Mar Ich steige aufs Pferd. ivaŋka praś možot toń ḱed́et́ laŋks eĺi [ṕiĺǵet́] laŋks E:Mar (23) Ivanka ist vielleicht auf deine Hand gefallen oder auf deinen Fuss. pačkud́iń, avaj, kalmot laŋks E:Mar (1202) Ich habe, Mutter, dein Grab erreicht. saśt́ ḱeŋkš laŋks E:Mar Sie kamen an die Tür. ańćak śt́avti͔ḱ moń ańd́ŕejiń ṕiĺǵe laŋks E:Mar (21) Erhebe (nur) ihn [meinen Andrei] auf die Füsse! okoĺća laŋkso at́ińe palkanzo laŋks ńežadoź E:Mar (114) Am Dorftore steht ein Greis auf seinen Stab gelehnt. [kši͔ńt́] laŋks vani͔, sońć a jarci͔ E:Mar (238) Es schaut auf das Brot, selbst (aber) isst es nicht. ton možot ḱeži͔javti͔t́ sonze͔ laŋks E:Mar (23) Du bist vielleicht über ihn erzürnt geworden. ṕŕanzo laŋks ećiźe E:Mar (295) Er packte ihn Kopf voran (in den Sack). moĺan tov v́e laŋks E:Mar Ich gehe dorthin die Nacht verbringen (= übernachten). ton ŕizat oršti͔t́ laŋgozot E:Mar (1116,188) Kleide dich in deinen Ornat! Ziehe deinen Ornat an! ińe narmuń ozavti͔źe laŋgozonzo E:Mar (2108) Der grosse Vogel liess es sich auf sich setzen. ton možot ḱež ḱiŕd́at laŋgozonzo E:Mar (23) Du bist vielleicht zornig über ihn. a ton ańćak vant laŋgozonok! E:Mar (2121) Du aber schaue nur uns an! kujś pandośt́ laŋks E:VVr Er stieg auf den Hügel. pačku·ć ‒‒‒ orta la·ŋks E:VVr (III290) Er kam zum Tor. iĺi·ḿiź pola·vk ‒‒‒ v́ina· laŋks E:VVr (II398) Tauscht mich nicht ‒‒‒ gegen Branntwein! mon ej moĺan, sazorne͔m, sutka laŋks śimḿe[‑]jarsamo E:VVr (II321) Ich gehe gerade, meine Schwester, um einen Tag und eine Nacht zu essen und zu trinken. ńa·rda moŕa·-potma·kssta ḱä·f́ńä[‑]ṕeso·kńä laŋks ĺi·śit́ E:Ba (VII400) Wenn vom Meeresgrunde die Steine und der Sand heraufsteigen. koda pačkud́i v́eĺe laŋks E:SŠant Wenn er über das Dorf kommt [der Vogel beim Fliegen]. konat kadovśt́ si͔ń kaša laŋks E:SŠant (I90) Die bei dem Brei zurückblieben. ṕiĺǵenze͔ laŋksto son v́eĺt́amonzo ṕiŕanzo laŋks son uskśi E:SŠant (II27) [Er (der Faule)] zieht die Decke von den Füssen über seinen Kopf. ḱežijavś laŋgozon E:SŠant Er ist auf mich zornig geworden. i moĺć ṕižeń [t́iŋǵä] laŋks E:Nask (III254) Sie kam auf die kupferne Tenne. da:jka ĺi·śan mo·n pokš ḱi· naŋs E:Šir (I267) Wohlan, ich gehe auf den Hauptweg. sońd́ä· ara·ś ḱi na·ŋs nad́e·jams E:Šir (II431) Sie hat keinen, auf den sie vertrauen kann. pola·fti͔ḿiź ‒‒‒ mo·ń ṕižä· v́ina· stoka·n naŋs E:Šir (II417) Ihr habt mich ‒‒‒ gegen ein Glas grünen Branntweins eingetauscht. śormats kabala pazt naŋks E:Šokša (VII458) Er schrieb einen Brief an Gott. patom si͔ń eṕet́ [spoŕeśt́] kolma karabĺa naks E:Šokša (VII456) Danach wetteten sie wieder (einmal) um drei Schiffe. parknojśkak raŋstaś oftut́, at parut́ naŋs: “v́iŕ[‑]avaś, v́iŕ[‑]avaś, vannuda!” E:Kal (2130) Auch der Schneider schrie dem Bären und dem Teufel entgegen: “Die Waldmutter, die Waldmutter, seht!”. ozaftumak kopᴉ͐ŕit́ naŋs E:Kažl (III304) Setze mich auf deinen Rücken! b́eŕok laŋks ĺiśi E:Večk Er steigt ans Ufer. v́e·t́e uro la·ŋks, ṕek lamo· t́ikše· ra·maś E:Večk (III319) [Er] hatte mit fünf Kopeken (so) furchtbar viel Heu gekauft. ńe jarmakńe laŋks ḿeźe ramat E:?Mar, ńä jarmakńəń laŋks ḿeźä ramat? M:P Was wirst du mit diesem Geld kaufen? ńat jarmakńəń laŋks raman alaša M:Sel Mit diesem Geld werde ich ein Pferd kaufen. kortan sonze͔ laŋks E:?Mar, korʿtan soń laŋgə̑zə̑nza M:P Ich spreche schlecht, anschuldigend über ihn. kolan soń laŋgə̑zə̑nza M:P Ich schwärze ihn an (t́äŕäźt́i [bei meiner Mutter]). af toń laŋgə̑zt korʿtan M [?] Ich spreche nicht über dich. praś mə̑kə̑rə̑nc laŋks M:P Er fiel auf den Hintern. od ḱizə̑ń šińä· oftś omba pokə̑nc laŋks šarfti͔ M:P (IV723) Am Neujahrstag dreht sich der Bär auf die andere Seite um. saŕä laŋks matə̑duvś [M:?P] Er schlief bei Anbruch der Morgenröte ein. jakaj malańava ši la·ŋks M:Sel (IV813) Er geht in die Nähe (nur) auf einen Tag. matś v́ina·t́ laŋks M:Sel Er legte sich zur Ruhe nach dem [Genuss von] Branntwein. [ańćəma] laŋks prajᵪ́t́ kafta ḱäd́ńät́ńä M:Temn (VIII396) Beim Betteln werden deine beiden Hände erschlaffen (herabfallen). | ĺejiń(t́) laŋks E:Mar [на берег реки] / an den Fluss, ans Ufer des Flusses. | pŕä laŋks M:P [вниз головой] / mit dem Kopfe voran, auf den Kopf (z.B. fallen). pŕanc laŋks praś Er fiel auf den Kopf. | zoŕanzo laŋks E:Mar на заре / bis zur Morgenröte. | laŋks vanoms E:Mar [по всей видимости, по виду] / dem Anschein nach, dem Aussehen nach. | pŕanzo laŋks prams E [упасть низ головой] / auf den Kopf (od.: kopfüber) fallen.
laŋgov E:Mar, laŋgu E:Nask ― laŋgu M: Sučk (Lat.; Postp.) [на (куда?), на поверхность] / auf (an) – hin. si͔ŕä skal tuś ṕižeń [t́iŋǵä] laŋgu i moĺć ṕižeń [t́iŋǵä] laŋks E:Nask (III254) Die alte Kuh begab sich zur kupfernen Tenne und kam auf die kupferne Tenne. moĺan ĺät́f laŋgu M:Sučk Ich gehe auf die abgemähte Wiese. | ĺejiń(t́) laŋgov E:Mar [на берег, к берегу реки] / an den Fluss hin, ans Ufer des Flusses hin.
laŋga ChrE E:Mar Atr VVr Bug Večk Kozl Vez SŠant Jeg, naŋga E:Kal Šokša Kažl, naŋga E:Kal (Nom. Pl. -t) ― laŋga ChrM M:P Pš Kr Sel Temn (Prol.; Post., Adv.) [по поверхности, поверх] / über etw. hin, entlang; [о, относительно] / über, von (E(allg.) M(allg.)), (M:P auch:) через / durch; (Subst.) [? регулы или гигиеническая повязка] / ? Menstruation od. dabei gebrauchter Tuchlappen (E:Kal); (Adj.) [верхний, высший] / oben befindlich, oberer, Ober‑; [отличный] / vortrefflich (M:Temn). pańd́a laŋga ĺeb́et ašči͔t. – kapsta [ṕŕät́ńe] E:Mar (249) Das Beet entlang sind Schwäne gelagert. – Die Kohlköpfe. ḱije v́ed́ laŋga se͔d́ se͔d́i uźeŕev́t́eḿe, rubaŋkavtomo? E:Mar (236) Wer baut eine Brücke über das Wasser ohne Axt, ohne Schlichthobel? vačkud́iźe ṕŕa laŋga E:Mar (282) Sie gab ihm einen Hieb auf den Kopf. juti͔ń laŋganzo E:Mar Ich fuhr über ihn. iĺa puva ṕiče-v́iŕ laŋga E:Atr (I450) Blase nicht [Gottes Wind] über Kiefernwälder. umaŕńende͔ pokš rod́ńa laŋga javšesi͔ń E:VVr (II339) Seine Äpfel teile ich unter die grosse Verwandtschaft. kolmo v́ed́ laŋga da v́ed́-ḱev́enʒe͔ E:Večk An drei Wassern hat er Mühlen. si͔ń śovnośt́, mon laŋgan saija E:Večk Sie schalten einander, auch ich nahm es mir vor. v́eśe laŋgaŋk javšiŋka E:Kozl [Teilt alles unter euch!]. jaḱi luga laŋga E:SŠant Er spaziert auf der Wiese. paĺa laŋga rućat araś E:Jeg (1104) Über das Hemd zu kleiden hast du keinen Mantel. mon bojar laŋga mon ṕečḱi noldan E:Jeg (196) Auf die Bojaren werde ich Henker loslassen. kolmo ved́ laŋga od v́ed́-gev́enze͔ E:Jeg (II563) An drei Wassern hat er neue Mühlen. vaj eŕiń, eŕiń mon laŋga tuiń E:Bug (V144) Ich lebte und lebte, ich wurde hochmütig. varkśijś eź poft, b́edni͔j babanza ṕŕet́ naŋga [ḱŕiščiźe], ṕŕet́ lazi͔ze͔ E:Kal (2145) Die Krähe traf er nicht, aber seine Frau [hieb er] auf den Kopf, so dass dieser barst. vačkᴉtsa sonza čamat́ naŋga E:Kažl Ich versetze ihm einen Hieb ins Gesicht. už mazi͔ laŋga savań t́eŕušań śeĺḿenʒe͔, pot́ińe laŋga savań t́eŕušań ḱed́enʒe͔, kujińe laŋga savań t́eŕušań ḿeĺeze͔ E:Vez (I384) Savas Terjuscha hat die Augen nach Schönem, Savas Terjuscha hat die Hände nach Brüsten, nach dicken (Mädchen) steht der Sinn von Savas Terjuscha. kortan sonze͔ laŋga E:Mar, korʿtan soń laŋganza M:P Ich spreche über ihn. mosku laŋga moĺan kudu M:P Ich gehe heim über Moskau. lomań laŋga t́evńasna M:Kr Ihre Arbeiten ruhen auf fremden Leuten. azə̑ńćt́ t́äń laŋga M Sie haben darüber gesprochen. lokšə̑sa kopə̑ŕ laŋga! M:Kr Mit der Peitsche auf den Rücken! ĺät́f laŋga jakaj kota ṕejsa babańä. – grabĺäś M:Sel Auf der Wiese geht eine sechszähnige Alte. – Die Harke. kosa koźä šińäńńt́ä, d́iva, kosa laŋga eŕafḱäńńt́ä M:Temn (VIII404) Wo ist euer Reichtum, wo ist euer Wohlleben? | laŋga jama E:NSurk [неглубокая яма / niedrige Grube]. | laŋk kajam ~ laŋkajam M:Sel [праздничная рубашка] / ein Festhemd (= laŋgəŋ gajaf M:Pš). | laŋga ḱäd́ E:Ba ― laŋga ḱed́ M:Kr [наружность (человека)] / das Äussere (des Menschen) (E:Ba); [эпидермис] / die äusserste Haut (M:Kr). | laŋga ḱev́ M:P [верхний жёрнов] / oberer Mühlstein. | laŋga od́iža E:Mar [верхняя одежда] / Oberkleid. | laŋga paća E:Mar Ba Kal Kažl подоплёка / Futter (weiss) (E:Mar); [льняная подкладка в крестьянской рубашке] / Leinwandfutter im Bauernhemde (von der Schulter über die Brust u. den Rücken) (E:Ba Kal ?Kažl). | laŋga panar E:Večk ― laŋga panar M:Sučk [верхняя рубашка] / oberstes Hemd. | laŋga poŋks E:Mar, laŋga poŋkst (Pl.) E:Večk ― laŋga poŋkst (Pl.) M:P Sučk [верхние брюки] / (Ober‑)Hose(n). | laŋga praksta M:?Sučk [верхние обмотки] / oberster Beinwickel. | laŋga šiŕä̆ M:P [внешняя, наружная сторона] / Aussenseite. | ḿešče laŋga targavks E:Mar [вышивка на груди] / Stickerei an der Brust (= ? ḿešče-laŋgo). | šabra laŋga E:Mar по шабрам / bei Nachbarn. | zoŕa naŋga E:Kažl ― zaŕa laŋga M:Sel [на заре] / zur Zeit der Morgenröte. | aŕśəms [ḱiń-but́i] laŋganza M:?P [? думать, обдумывать о ком-н.] / ? an jdn. denken. | śeĺḿä laŋga äŕʿt́əms M [ударить по лицу] / jdn. ins Gesicht schlagen. | laŋgańɛ ChrM M:Pal = laŋga. soń tolgańanzə̑n meńeĺt́ algańä, soń śäĺǵəńanzə̑n v́iŕət́ laŋgańä M:Pal (IV315) (Ich lasse) seine Federn unter dem Himmel (fliegen), seine Flaumfedern über den Wald.
laŋgań M:P Mam (Adj. auf Basis des Prol.): laŋgaŋ gajaf M:Pš [праздничная рубашка] / ein Festhemd (= laŋk kajam ~ laŋkajam M:Sel). | laŋgań ščama (laŋgə̑ń ščama) M:P Mam [вторая сверху рубашка невесты] / zweitoberstes Hemd der Braut (im allg. ein Hemd, dessen Ärmel nicht bestickt sind). uĺi laŋgań (-gə̑ń) ščamac M:Pš (IV417) Sie hat ein ungesticktes Hemd. laŋgə̑zə̑nza štšaś kota kə̑valma laŋgań štšamańants M:Mam (IV136) Sie zog sich ihr Oberhemd mit sechs Stickereien an.
laŋkśeḱ E:Mar, laŋśeḱ E:Atr, lańćeḱ E:VVr, lańćiḱ E:Ba, naŋśiḱ E:Kal, nańćiḱ E:Kažl ― lańćək M:Čemb, lańćəḱ M:Sel Sučk [друг на друга] / aufeinander. | laŋkśeḱ-laŋkśeḱ E:Mar Večk ― laŋga-lańćik M:P, laŋga·-la·ńśək M:Jurtk id. laŋga-lańt́śik maran M:P Ich staple (etwas) aufeinander.
laŋgańa E глупый / dumm; невежда / Tölpel.
laŋgə̑ńä M:P Katm (Dem. zu laŋgă) [поверхность] / Oberfläche; [мелкий, плоский (сосуд, тарелка, стекло, черпак, река, колодец, шляпа)] / niedrig, flach (Gefäss, Teller, Glas, Schöpfkelle, Fluss, Brunnen, Hut od. Mütze); (Gegens.: kə̑rʿka; vgl. alńäńä (alašaś Pferd), maćä (v́eć) seicht (Wasser) (M:P); flaches Gefäss (M:Katm)). laŋgə̑ńasa pə̑tra· v́eć M:Katm (IV465) In der Schüssel ist das trübe Wasser.
laŋǵińe E:Večk (Dem. zu laŋgo) id. už śaŋgorgaĺeśt́ ńe kolmo ĺevksne͔ń laŋǵińest (II23) Struppig wurden (da) die Körper der drei Jungen.
laŋgaks E:Mar VVr Ba Večk Is ― laŋgaks M:P Pš Čemb Sel Sučk [верх] / Überzug (E:Mar); [наволочка] / Überzug, Kissenüberzug; [покрышка (с петлями)] / Deckel (sich in Scharnieren bewegend) (M:P); [(неподвижная) крышка] / (fester) Deckel (E:Večk Is Ba M:Sučk); [сторонка] / Buchdeckel, Deckel (überh.) (M:Pš); ? подбрюшник, ? подбрюшный ремень седёлки, ? чересседельник / ? Bauchgurt (E:Večk Is); сливки, сметана / Sahne, Rahm (M: Čemb Sel); глупый / albern, dumm (E:VVr Večk Is). | acam-laŋgaks M:P Pš, acam-laŋga·ks M:Ur [покрывало] / Tuch, das über das acam ausgebreitet wird (M:P); [чехол перины] / Polsterüberzug (M:Pš Ur). | paŕ-laŋgaks M: Sučk [крышка кадки] / Deckel des Fasses. | todov-laŋgaks E:Mar Večk ― tod-laŋgaks M:P, todu-laŋgaks M:Sel, dodu-laŋgaks M:Čemb наволочка / Kissenbezug. | vaŕga-laŋgaks E:Mar [? лицевая сторона варежки / ? Aussenseite des Handschuhs].
laŋgaksḱä M:P (Dem. zu laŋgaks) id. akša ḱiśija· lavks[‑]laŋgaksḱäćä M:Katm (IV113) Aus weissem Musselin ist deine Wiegendecke.
laŋgakstoms E:Is [? надевать набрюшник, завязать подбрюшный ремень седёлки] / ? den Bauchgurt anlegen.
laŋgovtomo E:Mar [без скорлупы / ohne Äusseres], “geborsten”. udalo ṕeĺd́e vanomstom laŋgovtomo kumb́ŕińan! (1172-4) Von hinten betrachtet, bin ich einer geborstenen Muschelschale gleich [bin ich wie eine Muschel ohne Schale]!
laŋǵijams E:NSurk ― laŋǵijams M:P Pš Mam (Par.-Wort zu ṕeḱijams) [забеременеть] / schwanger werden. si͔ŕed́ḿeń ṕeĺt́ bašḱir[‑]avaś ṕeḱijaś, taštumań ṕeĺt́ nogaj[‑]avaś laŋǵijaś E:NSurk (I209) In ihren alten Tagen bekam die Baschkirin einen Bauch, im Alter wurde die Nogajerin schwanger. son ṕeḱijäś[‑]laŋǵijäś M:Pš (IV162) Sie wurde schwanger. vaj pabaś [ṕäḱiäś-laŋǵiäś] M:Mam (IV5) Die Alte wurde schwanger.
laŋǵijakšnoms E:Bag (Frequ. zu laŋǵijams) id. ṕeḱijakšnoś od polazo, laŋǵijakšnoś od vastazo (I401) Seine junge Gattin bekam einen Bauch, seine junge Frau wurde schwanger.
lańd́ams E:Mar Atr VVr Petr Bug Večk Is, lańd́a·ms E:Kal Nask ― lańd́ams M: Sučk, lańd́a·ms M:Prol наклониться, [присесть на корточки] / sich niederhocken, sich niederbeugen; [погружаться, оседать (напр. дом)] / (ein)sinken, sich senken (z.B. Haus). at́akšiś čalgaza, sarazi͔ś lańd́aza! E:Petr (VIII50) Möge der Hahn (die Henne) bespringen, möge die Henne niederkauern! noldasi͔ńd́źe poŋkse͔ndza, lańd́e se͔ŕńeḿe E:Petr (VIII176) Er lässt seine Hosen runter und kauert sich hin, um sich zu entleeren. ara·da moń kafta ṕeĺgan, lańd́a·da alᴉ͐n E:Nask (III237) Stellt euch zu meinen beiden Seiten, bückt euch unter mich! son śeze͔j lańd́i śeŕńeḿe E:Bug (V470) Er kauert da nieder, um zu scheissen. a oᵪa· koda·k la·ńd́iĺ i a·nok E:Večk (III317) Aber wenn Ocha sich hinkauerte, (war er schon) fertig.
lańd́äd́əms M:P Pš (Mom. zu lańd́ams) [опускаться, оседать, понижаться (тесто, могила, приливная вода)] / sinken, einsinken, fallen, sich senken (z.B. aufgegangener Teig, Grabhügel, Flutwasser), (M:P auch:) [сесть на корточки] / sich niederhocken (Mensch).
*lańd́ijəms (: lańd́ijan, -ii) M:P (Frequ. zu lańd́äd́əms).
*lańd́ät́ft́əms (: lańd́ät́ft́an, -i) M:P (Fakt. zu lańd́äd́əms).
lańčems E:Mar Večk Is, lańčims E:Hl, lańči·ms E:Ba ― lańčəms M:Sučk (Frequ. zu lańd́ams) приседать / sich niederhocken.
lańčikšńims E:[?Hl] (Frequ. zu lańčims).
lańt́t́ems E:Atr (? Frequ. zu lańd́ams) приседать / sich niederhocken.
lańd́aftums E:Hl (Fakt. zu lańd́ams) наклонить / niederbiegen, herunterbiegen.
lańd́afńims E:[?Hl] (Frequ. zu lańd́aftums).
lap E:Kal [подраж. удару крыльев] / den Flügelschlag nachahmendes Wort. son lap[‑]lap sońćinze͔ śovnut́ńes (2143) Er schlug bautz – bautz! mit seinen Flügeln. | lap-pulă M:Perchl “сорока, у которой есть хвост, который хлопает” / “Haube, die einen flatternden Schwanz hat” [Flatterschwanz]. lap-pula paŋgə̑c pŕasə̑nza Sie hat eine Haube mit flatterndem Schwanz auf dem Kopfe. — [Vgl. laṕik; lapnoms].
lapa E:Mar Sob Ba Petr Večk Is NSurk Sl Jeg, lapa· E:Kad ― lapa M:P Sel Prol (Gen. ‑ń) [лапа, крыло] / Pfote, Tatze, Flügel (E:Mar); [лапа] / Pfote (E:Ba); [крыло] / Flügel (E:Večk Is NSurk Jeg ?Naumk M:Prol); [рука, ладонь] / Hand (im ganzen), Handteller mit den Fingern (M:P); [льночесалка] / Flachskamm (E:Petr M:P); [большой деревянный гребень для очёсывания льна] / ein grosser, hölzerner Kamm zum Reinigen des Flachses u. des Hanfs, der etwa ellenlange Stiel des Kammes wird in ein Loch (kurga) des Brettes (der Hechelbank) (la-potmaks), auf der die Hechlerin sitzt, gesteckt; das Brett endet in einer dem Bug des Bootes ähnelnden Spitze mit dem Kamm (dessen Zähne drei Zoll hoch sind u. in einer eine halbe Elle langen Reihe stehen); auf den Kamm steckt man den Flachs (muška) u. kämmt ihn dann mit einem kleineren Kamm; [донце] / Spinnbank (E:Sob); das Brett, das ung. im Abstand einer Elle von der Decke von dem Ofenpfosten zu der Türwand führt (u. die linke Seite der Stube begrenzt), u. ein anderes Brett, das zu der gegenüberliegenden Seitenwand geht (u. den Raum vor dem Ofen begrenzt) u. weiter noch über das Bankende der rechten Seitenwand führt (= lapańä M:Čemb Sel) (E:Kad). vaj ḱiščeź ḱiščit́ [sonze͔] ṕiĺǵenze͔, vaj ćapaź ćaṕit́ sonze͔ lapanza E:Naumk (VII188) Tanzend tanzen seine Beine, schlagend schlagen seine Flügel. v́edunoń lapat śulman E:NSurk (III82) Ich binde die Flügel der Hexe. ut́a ščeŕd́i ḱäŕč ṕeĺe vaĺmalo ńej, śija lapaś ut́ašań alonzo ńej E:Sob (VII302) Utja spinnt auf der linken Seite vor dem Fenster, Utja hat eine silberne Spinnbank unter sich. ḿäks a jakat, jalgańakaj, lapaćeń marta? E:Petr Sl (VII176) Warum gehst du nicht, Freundin, mit deinem Flachskamm? avat́ lapac štada [iĺa·di͔], miŕdəc šumu uĺi M:P (IV715) Bleibt die Hechel der Frau leer, wird ihr Mann mit Schulden belastet. | ḱed́-lapa E:Mar Kal Večk, ḱed́-la·pa E:Ba ― ḱäd́-lapa M:P Čemb, ḱe·d́-lapa· M:Jurtk кисть [руки] / Handfläche mit den Fingern (E:Ba: innere Handfläche). | ḱäd́-lapa-t́išä M:Pš Čemb [какое-то растение (корень похож на кисть руки)] / irgendeine Pflanze (die Wurzel ähnelt der Hand mit den Fingern) (= surə̑ń ḱäd́(ə)ń t́išä M: Čemb) (vgl. lapa-t́išä). | ḱev-lapa E:Kad валёк, [планка на ручной мельнице для регулирования просвета между жерновами] / das Wandbrett, woran das obere Ende der Drehstange der Handmühle befestigt ist (u. mit dem der Abstand der Steine reguliert wird). | lap-al M:Sp [место под навесом / Raum unter dem Schutzdach] (= lat-al M:Temn). | lapa-naŋga E:Kažl полка / Wandbrett. | lapa-ṕe E:SŠant [кончик крыла] / Flügelspitze. | lapa-potmaks M:Sel Sučk Prol Ur, lapa·-potma·ks M:Jurtk, la-po·tmaks M:P Pš Alk Čemb донце, донница / das Brett, woran der Flachs- od. Hanfkamm befestigt ist u. worauf die Hechlerin sitzt, Hechelbank, Spinnbank. moń uĺi akaźä, mə̑kə̑r a·lə̑n eŕäj. – la[‑]po·tmakśś M (IV646) Ich habe eine [ältere] Schwester, sie lebt unter meinem Hintern. – Die Spinnbank. | lapa-t́ikšä E:Ba ― lapa-t́išä M:P [? кувшинка] / ? Wasserrose (Nymphaea) (ihre Blüte heisst водяной мак) (E:Ba); пижма / Schafgarbe (Achillea) (M:P). | mə̑šk-pə̑l-la·pa M:Pš [бёрдо, гребень для прядения шерсти] / Kamm, auf den der Flausch beim Spinnen der Wolle gesteckt wird. | ovto-lapa E:Mar, ofto-lapa E:Is Ba [медвежья лапа] / Bärentatze (E:Mar); папоротник / Farnkraut [E:?Is]; ? заушник / ? Immerschön; [? сушеный цветок] / ? getrocknete Blume (E:Ba). ḱijaks kunčkaso ovto[‑]lapa. – če͔v́[‑]śalgumaś E:Mar (235) Auf der Mitte des Bodens eine Bärentatze. – Der Spleissenhalter. | pača-lapa E:VVr [выдра, норка] / Fischotter, Nerz (Mustela lutreola) (= v́ed́-bača E:VVr). | ṕiĺǵe-lapa E:Mar Sar ― ṕiĺgä-lapa M, ṕeĺǵe-la·pa M:P [стопа] / Fussblatt. | pona-lapa M:Čemb Sučk [донце / Spinnbank mit Kamm für Rockenflausch] (= pona-pakaŕ E:Mar). | troks lapa E:Mar [кривоногий] / Grätschfuss, Kratschefuss (dessen Fussblätter auswärts gekehrt sind, obgleich die Beine sonst heil sind). troks lapaś gruńkaś! (1224) Grunjka, die Krummbeinige! | v́eĺama-lapat [Pl.] E:SŠant [мотовило] / Haspel. — Russ. лапа.
lapav E:Ba [крылатый] / geflügelt.
lapańä (St. lapańa-) M:P Pš Pa Čemb Sp Sel Bar (Dem. zu lapa) [стенная полка] / Wandbrett; (M:Čemb:) [стропильная доска] / Sparrenbrett, das von dem Ofenpfosten zu der Wand der grossen Bank (äźəm) geht u. die Grenze des Stubenteils namens mə̑rga· [Raum zwischen der Ofenmündung u. der ihr gegenüberliegenden Wand] bildet; eine andere Erklärung aus Čemb u. Sel: das Brett, das ung. im Abstand einer Elle von der Decke von dem Ofenpfosten zu der Türwand führt (u. die linke Seite der Stube (ḱeŕš päĺ) begrenzt), u. ein anderes Brett, das zu der gegenüberliegenden Seitenwand geht (Grenze der mə̑rga [Raum zwischen der Ofenmündung u. der ihr gegenüberliegenden Wand]) u. weiter noch über das Bankende (äźəm-prä) der rechten Seitenwand führt [= lapa E:Kad]; [стропильная доска] / Sparrenbrett, das auf den Ständern des Handmühlengestells liegt u. an dem das obere Ende der Drehstange der Handmühle (ḱev-šufta) in einem Loch befestigt ist (? das andere (äussere) Ende der Drehstange od. des vəŕga·sḱä ? [hölzerne Vorrichtung unten am Steine, worin das untere Ende der Drehstange gesteckt wird]) (M:Pš Sel); [(дверной) карниз] / Sims, Ofengesims; [козлы] / Kutschbock; [насест (для кур)] / Wiemen (für Hühner) (M:P). t́at vanə̑nda [aŕʿt́śi] ava [lapańä] laŋks [M:P] (IV568) Schaue nicht, Brautdienerin, nach dem Wandbrett! lapańäń(ä) śeŕiᵪ́t́, śakań(ä) af falʿtə̑v́i (av valʿtə̑v́i) M:Sel (IV56) Meine Wandbretter sind hoch, (du kannst) keinen Topf herabnehmen. lapańasa ašeĺ id́[‑]ńuŕamńäćä M:Bar (VIII296) Du hast an dem Sparren keine Kinderwiege gehabt. lapańäńəń kudə̑ŋǵəĺi akśalu M:Pa (IV217) (Ich warf) meine Flachskämme im Vorhaus unter die Bank. | ḱeŕš ṕäĺ lapańä M:Sel [доска в качестве стропила у двери на левой стороне избы] / ein als Sparren dienendes Brett, das von dem Ofenpfosten zur Türwand geht u. die Grenze der linken Seite der Stube (ḱeŕš ṕäĺ) bildet. | ḱev́-lapańä M:Čemb Sel валёк, [планка на ручной мельнице, регулирующая просвет между жерновами] / das Wandbrett, an dem das obere Ende der Drehstange der Handmühle befestigt ist (mit dem der Abstand der Steine reguliert wird). | soka-lapańä M:P [дощечка между рукояткой плуга и лемехом] / Brettchen zwischen dem Pflugsterz u. dem Pflugeisen, am russ. Pfluge das Brett, das dem oberen Sterz (turksḱä·) zunächst folgt.
laṕińe E:Atr NSurk (Dem. zu lapa) [лапка] / Pfote (E:Atr); [крылышко] / Flügel (E:NSurk). a no·ldasa laṕińeńt́[-ḱa·k] E:Atr (III279) Ich lasse dich auch nicht mit der Pfote herein. tolǵińende͔ v́it́ńi, laṕińende͔ laći E:NSurk (II490) Sie [Die Taube] macht ihre Federn zurecht, sie bringt ihre Flügel in Ordnung.
lapka M:Gor (Gen. -ń) (russ. Dem. zu lapa) [украшение в косе девушек] / eine Verzierung am Zopf der Mädchen, die den ganzen Zopf bedeckt. | ḱed́-lapka E:Mar ― ḱäd́-lapka M:Sučk кисть руки / Handteller mit den Fingern. | nurdo-lapka E:Večk [боковое крыло саней] / die Seitenhölzer am Schlitten od. Wagen; [“крыла” саней] / die “Flügel” am Schlitten, die das Umstürzen verhindern. | ṕiĺǵe-lapka E:Mar ― ṕiĺǵe-lapka M: Sel [стопа] / Fussblatt. — Russ. лапка.
-lapuška: ḱed́-lapuška E:Mar [ладошка] / Handfläche. — [Russ. лапушка].
lapuškaj M:Pš Sel голубчик, голубушка / Täubchen (Kosew.). t́at ṕičəd́, əŕv́ä·ńä, lapuškaj! [M:Sel] (IV281) Sei nicht ängstlich, Schwiegertochter, Täubchen! [ḿes] avaŕd́at, əŕv́ä·ńä, [ḿes] avaŕd́at, lapuškaj? M:Sel (IV81) Was weinst du, Schwiegertochter, was weinst du, Täubchen?
laṕiŋka E:Jeg [лапочка / Pfötchen (Kosew.)]. [śt́ŕečaj], kat́iŋka, [śt́ŕečaj], laṕiŋka (196) Komm mir entgegen, Katinka, komm mir entgegen, Lapinka! — Russ. лапинка.
lapafks M:P [материал для льночесалки] / Flachskamm-Material, Material für einen Flachskamm, für eine Hechel.
lapams E:Večk Jeg ― lapams M:P Čemb Sučk Ur Jurtk вальком [колотить], мыть / bleue(l)n, mit dem Bleuel waschen, (M:P auch:) [испражняться] / scheissen. lapat onstə̑t, ṕäḱ af ćeb́äŕ, suc povat M (IV733) Scheisst du im Traume, (bedeutet es) etwas sehr Schlimmes, du wirst vor Gericht kommen.
lapamo E:Večk Is ― lapama M:P Vert (Gen. ‑ń) валёк / Bleuel, Waschbleuel. | lapama-ṕiĺä M:Sel Sučk [вислоухий] / schlappohrig, ein Tier mit schlapp herabhängenden Ohren (= lə̑pa·na-ṕiĺä M:P, lupa·na-ṕiĺä M:Čemb). | muśḱem-lapama M:P валёк / Waschbleuel.
lapamka E:Večk Jeg валёк / Bleuel, (E:Večk auch:) [то, что можно колотить вальком] / etw. was gebleuelt werden kann. gruša laŋkso, pokš ĺeĺakaj, lapamka mon E:Večk (I434) Auf Perlen [Auf einer Ziermünze], ältester Bruder, kann es gebleut werden.
lapud́ems E:Mar, lapu·d́ems E:Ba, lapad́ems E:Večk, lapad́ᴉms ~ lapad́ums E:Kažl ― lapə̑d́əms M:P Čemb Kars Sel Sučk Ur Jurtk (Mom. zu lapams) [хлопнуть] / klatschen (mit der flachen Hand od. mit einem flachen Gegenstand od. [M:P Sel Sučk] in die Hände klatschen; von einem grossen Vogel: mächtig mit den Flügeln schlagen; E:Kažl: einen Klaps (liebkosend) geben; mit einem Patsch niederfallen (z.B. Kuhmist)). esta [lapə̑d́əźń] paćänanzn M:Čemb (IV242) Dann schlug er mit seinen Flügeln. son lapə̑·dəźä śt́ena·t́ śovə̑·ńsa M:Jurtk Er berappte (bewarf) die Wand mit Lehm.
lapujems E:Mar ?Ba, laṕiims E:Kad, laṕijams E:Kažl ― laṕijəms M:P Sel, laṕi·jəms M:Jurtk (Iter. zu lapud́ems, lapə̑d́əms) шлёпать / klatschen, platschen, patschen; (E:Kad:) вальком колотить / bleueln, mit einem Bleuel waschen. v́ed́[‑]tə̑rva·sa śiŕ [at́äń] aksə̑rkst laṕijəft. – ĺev́əš-utkńä M:P (IV685) Am Ufer des Wassers Speichel eines Alten hingespuckt. – Die äusseren Schichten der Lindenrinde.
laṕi·jama E:Kad, laṕijama ~ laṕi·jama E:Kažl [валёк] / Waschbleuel.
lapə̑t́kšńəms M:P (Frequ. zu lapə̑d́əms).
lapśəms M:P (Frequ. zu lapams) [(долго) испражняться] / (lange) scheissen.
lapśəkšńəms M:P (Frequ. zu lapśəms) [испражняться] / (mehrmals) scheissen.
lapas E:Is Kozl, lapaz E:Mar Večk, lapa·s E:Kad, labas E:Atr ― lapas M:P Čemb Sel Sučk, lapas ~ lapaz M:Vert, lapaz M:Temn лабаз / Schutzdach; [охотничья вышка на дереве] / Hochsitz auf einem Baume, auf dem man auf den Bären ansitzt (E:Atr); [шалаш из жердей, покрытый соломой] / eine aus Stangen hergestellte, mit Stroh u. dgl. bedeckte Hütte (E:Kad); [зимний навес в скотном дворе] / ein für den Winter gemachtes u. für den Sommer abgebautes, mit Stroh bedecktes Schutzdach im Viehhofe, auf der dem kaldas gegenüberliegenden Seite; es ist von dem Hofe nicht durch einen Zaun abgetrennt wie das letztgenannte; darin wird das Vieh den Tag über zum Fressen gelassen, so dass es in voller Freiheit ist u. sogar auf dem Hofe herumlaufen kann; nachts ist es ganz leer (E M:P); привой / eine gew. aus Birkenrinde gemachte korbartige Vorrichtung, die am Baumzweig festgebunden wird; die jungen Bienen gehen der Bienenmutter folgend geradewegs vom Bienenstock (ńešḱä) in sie hinein u. werden dann aus ihr in einen Korb (parga) geschüttelt u. in diesem in einen (neuen) leeren Bienenstock als neue Bewohner gebracht (M:P Sel); [? низкорослый и с широкой кроной (о дереве)] / ? niedrig u. breitgewachsen (vom Baume) (M:Vert). pańt́ skot́ina lapaz alov E:?Mar Treibe das Vieh unter das Schutzdach! ṕičeńt́ laŋkso lapasḱe, lapaz laŋkso guĺḱińe E:Večk (II212) Auf der Kiefer ist eine Überdachung, auf der Überdachung eine Taube. stolbańt́ kunčkaso si͔ŕńeń lapas, si͔ŕńeń lapazońt́ laŋkso si͔ŕńeń ṕize͔ E:Kozl (III209) Mitten auf dem Pfahle [ist] ein goldenes Schutzdach, auf dem goldenen Schutzdach ein goldenes Nest. [v́ed́ v́eĺkssa] lapast. – [ṕiźəlś] M (IV685) Über dem Wasser sind Kornspeicher. – Die Ebereschenbeere(n). śoma avaŕd́i uĺćä· lat ala, od lapazt́ ala M (IV79) Sjoma weint unter dem Dach des Strassenschuppens, unter dem neuen Schutzdach. lapaz alu matf kundaj barzojńac M:Bar (VIII288) Unter der Wandbank (?) liegt sein Jagdhund. lapas marńuńeś śe ivanań f́iĺuś! M:Vert (VIII464) Dieser Filju Ivans (war wie) ein dichtbelaubter Apfelbaum! pŕä[‑]ṕeńazan putt lapaz maŕńuńä M:Vert (VIII470) Pflanze mir zu Häupten einen dichtbelaubten Apfelbaum. | lapaz-pas E:Bag, lapaz-paz E бог [лабаза] / irgendeine Gottheit. | lapas-ṕŕä M:P Pš [какое-то растение] / irgendeine Pflanze (wird als Würze für das Dünnbier gebraucht; s. azo·ka). | lapš-lapas M:Čemb [навес] / Schutzdach. — Russ. лаба́з [? türk. lapas]; (vgl. Machm. S. 48).
lapasḱe E:Večk ― lapasḱä M:P (Dem. zu lapas) лабаз / Schutzdach (M:P = lapas). ṕičeńt́ laŋkso lapasḱe, lapaz laŋkso guĺḱińe E:Večk (II212) Auf der Kiefer ist eine Überdachung, auf der Überdachung eine Taube.
lapča·tka M:P Pš [хлопчатник] / Baumwolle. — Vgl. russ. хлопча́тник.
laṕik M:Temn [подраж. развеванию] / ein das Flattern beschreibendes Wort. vaj laṕik-laṕik ḱeŕ[‑]paćäńanzə̑n (VIII306) Hin und her flattern seine Rindentraufen.
lapnoms E:Večk StMokl, lapnu·ms E:Ba ― lə̑pna·ms M:P Pš, lapnams M:Sučk Prol Ur Jurtk [вяло свисать (губа)] / schlaff herunterhängen (Lippe) (E:Večk Ba); висеть и хлопать / schlaff herunterhängen u. schlottern, schlottern, flattern (M:Pš Sučk Prol Ur); [шататься, нетвёрдо ступать кругом, шлёпать] / taumeln, herumtorkeln, latschen (M:P); [болтать, трещать] / plappern, schwatzen (M:Jurtk ?Ur). karmaśt́ polań ńej lapnomo turvanʒo E:StMokl (V210) Die Lippen meiner Frau begannen zu beben.
lapni͔ E:Večk ― lə̑pna·j M:Patra, lapnaj M:Sučk Ur (Part.): lapni͔ ṕiĺe E:Večk ― lapnaj ṕiĺä M:Sučk, lapnaj ṕiĺə M:Ur [вислоухий] / schlappohrig, ein Tier mit schlapp herunterhängenden Ohren. | lə̑pna·j pula M:Patra [“с трясущимся хвостом”] / “Flatterschwanz”. ton lə̑pna·j pula ḱäŕgata (IV22) Du schlappschwänziger Schwarzspecht! | lapni͔ turva E:Večk [? брюзга, дующийся / ? Maulhänger].
lə̑pnə̑śəms M:P (Frequ. zu lə̑pna·ms) [шататься, нетвёрдо ступать кругом, шлёпать] / taumeln, herumtorkeln, latschen.
lə̑pnə̑śəkšńəms M:P (Frequ. zu lə̑pnə̑śəms) id.
lapša E:Mar Atr Ba, lapša ~ lapša· E:Kad ― lapša M:Sel Sučk, lapša· M:Sel, ĺäkša ~ läkša· M:P, ĺäkša M:Pš лапша / eine Speise, Pfannkuchen (M:P: aus ungesäuertem Teig gemachte Blinikuchen (aus Roggen), die zerschnitten u. an Festtagen nach dem Mittagsgottesdienst gegessen werden, russ. лапши; M:P Pš Sel Sučk: ein in der Bratpfanne gebratener, aus gebeuteltem Mehl gemachter Kuchen, der in mit Fett gekochte Milch gebrockt wird); [самая маленькая рыба] / ein Fisch (der allerkleinste) (E:?Atr ?Ba); [мальки, рыбья молодь] / allerlei Fischbrut, Kleinfische (E:Kad). sońć ṕenč laŋkso ašči͔, pulozo noldaź. – lapšaś E:Mar (256) Selbst befindet es sich auf einem Löffel, sein Schwanz ist hinabgelassen. – Die “Lapscha” (eine Art Pfannkuchen). — Russ. лапша.
läkša·ńä M:P (Dem. zu läkša·).
lapšorgadoms E:Večk, lapšurgadoms E:Jeg, lapša·rgadums E:Ba ― lapšargə̑də̑ms M:Sučk ослабнуть, [начинать таять] / weich werden, zu schmelzen anfangen (Schnee im Frühjahr); (E:Jeg:) [слабеть (от страха)] / schwach werden (z.B. vor Schreck).
lap̀uža ChrE, lapuža E:Mar Večk, lapu·ža E:Ba, lapu·žă E:Kad (Nom. Pl. lapužu·t), lapᴉ͐žă E:Kažl (Nom. Pl. lapᴉžᴉt), lapuža ~ lapš E:Večk ― lapš ChrM M:P Pš Čemb, lapə̑žă M:Sučk Ur, lapə̑·ža M: Jurtk (Adj.) плоский / flach; (Subst.) [плоскость] / Fläche. sońć lapš M:P Es ist flach (platt). | ḱed́-lapš E:Jeg ― ḱäd́-lapš M:P Čemb, ḱäd́-lapə̑žă M:Sučk ладонь / (innere) Handfläche. | lapš-kal M:P лещ / Brachsen. | lapš-lapas M: Čemb [навес] / Schutzdach. | lapš-lată M:P id. | lapš-maŕĺuńä M:P [низкая, широкая яблоня] / niedriger, breiter Apfelbaum. | lapu·ža-ṕiĺä E:Ba [вислоухий] / schlappohrig, ein Tier mit schlapp hängenden Ohren. | lapuž-vakan E:Kal [мелкая тарелка] / flacher Teller. | lapšt́ marʿta vačkəd́əms M:Čemb, lapə̑žəsa vačkəd́əms M:Sučk [ударить ладонью] / mit der Fläche schlagen. | lapšsta (Adv.): lapšst(a) ašči M:Sel [пологий (горный склон)] / flach, allmählich ansteigend (nicht steil) (Bergabhang).
lapš́ava E:Kažl ― lapšava ChrM M:P Pš Kr Jožka (lapš + šava) блюдо / Schüssel, Schale (grösser als šavańä). roš́č́ast uda·lga lapš́avań końd́att pakśast E:Kažl (182) Hinter den Hainen erstrecken sich ihre Felder, Schüsseln ähnlich. | laŋga lapšava M:P Pš [плоское блюдо] / flache Schüssel. laŋg(a) lapšavaškaĺʿt́ moń ḱenǯəńäńä M:P (IV409) Wie flache Schüsseln waren meine Hufe.
lapšavańä M:Čemb (Dem.) блюдечко / Untertasse.
lapšḱä M:P (Dem. zu lapš) [поверхность (ровная)] / Fläche, Oberfläche (eben). | ḱäd́-lapšḱä M:P ладонь / (innere) Handfläche.
lapuškadoms E:Mar, lapškadoms E:Atr, lapškadoms ~ lapuškadums E:Večk, lapuškadums E:Ba ― lapškadə̑ms ~ lapškə̑də̑ms M:P, lapškə̑də̑ms M:Čemb Sučk, lapə̑škə̑də̑ms M:Jurtk [сплющиваться] / flach werden, abgeplattet werden. čama-bokam lapuškaćt́ E:Mar Meine Wangen sind eingefallen.
lapuškavtoms E:Mar, lapškaftoms E:Atr Večk, lapu·škaftums E:Ba ― lapškəftə̑ms M:Čemb Sučk, lapškaftə̑ms ~ lapškə̑ftə̑ms M:P (Fakt. zu lapuškadoms usw.) сплющить / flach machen, platt machen, abplatten, platt drücken.
lapškə̑fńəms M:P (Frequ. zu lapškə̑ftə̑ms) id.
lapštańa E:VVr [приплюснутая сторона, поверхность] / flache Seite, Fläche.
lapštangadomks E:VVr [сплющиваться] / flach werden, abgeplattet werden.
lapštangavtomks E:VVr (Kaus. zu lapštangadomks) [сплющить / flach machen, abplatten].
lapšə̑m M:P (eine nach russ. Muster gebildete Instr.-F. von lapš) [плоской стороной] / mit der Fläche, mit der flachen Seite (z.B. schlagen; nicht mit der Schneide (= lapšsa)).
lark M:P Pš [звукоподраж. выпусканию ветров (газов)] / das Furzen nachahmendes Wort. | lark-lark śornams M:P [громко выпускать ветры (газы)] / laut furzen. t́amak maksa śiŕəńd́i, ‒‒‒ lark[‑]lark śornajəńd́i M:Pš (IV423) Gib mich nicht [zur Frau] einem Alten weg, ‒‒‒ einem, der lark lark pfurzt!
laŕ E:Mar Večk Ba ― laŕ M:Sučk [? мельничный жёлоб] / [?] Mühlrumpf, Mühltrichter (E:Mar Večk); ларь / Getreidekasten (ein lose stehender; suśe·k ein fest eingebauter) (E:Ba M:Sučk). ― [Russ. ларь].
laŕa E:Bug [мужское имя, Иларион] / ein Männername, Hilarion. | laŕań kaša E:Bug [назв. (? женского) праздника] / “Larjas-Brei” (Name irgendeines (? von Frauen begangenen) Festes). laŕań kašas moĺiĺiń (V364) Ich ging zum Larjas-Brei(‑Fest). laŕań kašaso morćesi͔ź t́e morońt́ (V358) Dieses Lied wird beim Larjas-Brei-Fest gesungen. — [Russ. Ларя (Dem. zu Иларио́н)].
laŕka E:Bug NBajt (Dem.) [мужское имя, Иларион] / ein Männername, Hilarion. v́ece͔ čari͔ čińčaramo laŕka E:Bug (V520) (Wie) eine im Wasser sich herumdrehende Sonnenblume ist Larjka. ćoraś uĺńeś laŕkań mokot́ E:NBajt (V374) Der Mann war Larjkas Mokotj. — [Vgl. russ. Ларя (Dem. zu Иларио́н) u. Ила́рька (Dem. zu Ила́рий)].
lasa E:Večk [замёрзший ком коровьего навоза или какой-то другой предмет (напр. льдина), толкаемый ногами] / gefrorener Kuhmistklumpen od. irgend etw. anderes (z.B. Eisklumpen), den (das) jmd. mit den Füssen gegen den Fuss des anderen zu stossen versucht. | lasaso nalkśems E:Večk [играть в вышеупомянутую игру] / obengenanntes Spiel spielen. — [Russ. ласи].
laśams E:Večk, laśams ~ laśa·ms E:Kal [прыгать на одной ноге] / auf éinem Beine hüpfen (E:Kal); [играть в детскую игру, толкая ногой замёрзший ком коровьего навоза] / ein Kinderspiel spielen, in dem jmd. einen gefrorenen Kuhmistklumpen mit den Füssen gegen den Fuss des anderen zu stossen versucht (E:Večk).
laska M:P (Gen. -ń) ласка, ластовица / Wiesel, Schneewiesel. — Russ. ласка.
laśićä M:Sel ласка / Schneewiesel (Mustela nivalis). — Russ. [ласица].
laskavńasta M:Temn (Adv. zu einem unbel. Adj. *laskavńä [Dem.]) [поласковей, повежливей] / freundlich, höflich. oj, paśiba, paśiba, v́eśalasta šarə̑mńada, – v́eśalasta šarə̑mńada, laskavńasta korʿtamńada (VIII398) Einen Dank, einen Dank dir für (dein) heiteres Beschäftigen, für (dein) heiteres Beschäftigen, für (deine) milde Sprechart! — [Russ. ласковый, (Adv.) ласково].
laskuv́ińeste͔ E:VVr (Adv. zu einem unbel. Adj. *laskuv́ińe [Dem.]) [поласковей, повежливей] / freundlich, höflich. ašt́ed́e v́eśoli͔ńeste͔, škad́ed́e laskuv́ińeste͔ (II365) Seid froh, redet freundlich!
lasti͔: lasti͔ počko E:VVr [съедобное растение] / eine essbare Pflanze (= lasti͔čka E:VVr). — [Vgl. 2laśḱe: laśt́ä-počka].
lasti͔čka E:VVr id.
laśej E:NBajt Kozl, laśe·j E:Andr [мужское имя, Влас] / ein Männername, Blasius (eig.: Anr. von Влас). kortavtuma t́iškoń laśejeń kaloń kundamoń E:NBajt Zauberspruch für Fischfang von Tischkos Lasej. ton, laśej, skaloń pas E:Kozl (III8) [Du,] Lasej, Gott der Kühe! ska·lᴉ͐ń-pa·s, laśe·j, dońeśe·j, vani͔·t́ ḿińi·ḱ skot́e·nanᴉ͐k! E:Andr (VII436) Gott der Kühe, Lasej, (Vlas) und Donesej (Dionisij), schützt unser Vieh! bu·kań pas, laśe·j, dońeśe·j E:Andr (VII382) Gott der Ochsen, Lasej (Vlas) Donesej!
laśij: laśij počkă E:Ba анис / Anis. — [Vgl. 2laśḱe].
1laśḱe E:Večk, laśt́ E:VVr [правнук, правнучка / Urenkel(in)]. v́eśeḿe·ńe kaźi·ja v́eśeḿe·ńe lov́i·ja i svato·t́e, i brato·t́e makso·ń[‑]saje·ń t́ejt́e·ŕet́e, soda·mot́e, id́e·ḿet́e, laśḱe·t́e, buje·t́e E:Večk (II509) Ich habe alle beschenkt, ich habe allen gegeben: deinem Schwager und deinem Bruder, deiner gegebenen und genommenen Tochter, deinen Schwiegersöhnen und deinem Urenkel.
2laśḱe E:[?Gor ?Petr], laśt́e E анис / Anis (Pflanze). | guj-laśḱe E:Večk [съедобное растение] / eine essbare Pflanze (? = kujəń počkə-). | laśt́ä-počka M:Gor (Gen. ‑počkəń), laśt́ä-počka M:Sučk id. (= šińi počka M:P) [vgl. lasti͔ počko E:VVr]. | lažańa laśḱe E:Gor Večk анис / Anis (E:Gor); [съедобное растение, отвратительно (приторно) сладкое, подобное борщевику] / eine Pflanze, die auch gegessen wird, ekelhaft süss, dem борща [Bärenklau] ähnlich, jedoch nicht dieser (E:Večk). | ponav la·śḱä E:Ba (Nom. Pl. p. laśk) [съедобное зонтичное растение] / eine essbare Rohrpflanze.
laśḱića E:Mar куфёлка / eine Pflanze.
laśḱəms M:Pš Patra Sar [Mam Sel], laśkəms ~ laśḱəms M:[Kr] [бегать] / laufen (von Menschen; vgl. ardoms). [ḿeĺganza] laśḱi v́ed́[‑]avaś M:Patra (IV23) Die Wassermutter läuft hinter ihm her. lomat́t́ laśḱiᵪ́t́ kud ṕäĺi, tat́u laśḱi v́iŕ ṕäĺi [M:Kr] (IV222) Die Leute laufen nach Hause, Tatju läuft dem Walde zu. ĺäjńät́ kvalmańä maźi śt́iŕ laśḱi M:Sar (IV180) Den Fluss entlang läuft ein schönes Mädchen. karšə̑zə̑nza, mazakańäj, laśkəĺəń [M:Kr] (IV340) So wäre ich ihm entgegengelaufen, Brudersfrau. vaj esta ḱiǵä· suka·ś laśḱəź tuś M:Pš (IV103) (Da) lief die Hündin sofort los. kodak [maŕäźä], vaśi·ĺ laśḱəź tuś [M:Sel] (IV55) Als Vasilj es hörte, machte er sich eilends auf. vaj oĺan tala [laśḱez] tuś [M:Mam] (IV153) Er lief sogleich los.
laśḱəń M:Sar [бегающий / laufend]. soń ḱäruvśt́ kafta laśḱəń ṕiĺǵənzə̑n (IV181) Ihre zwei laufenden Beine wurden schlaff.
laśkəńd́əms ~ laśḱəńd́əms M:Pš Kr, laśkə̑·ńəms M:Jurtk (Frequ. zu laśkəms) [бегать] / laufen. əŕv́ä·ńanzə̑n laśḱəńd́išt́ M:Pš (IV420) Ihre Schwiegertöchter laufen umher. vaĺmada vaĺmas laśkəńd́iᵪ́t́ M:Kr Sie laufen von Fenster zu Fenster.
*laśkəńt́f́t́əms (: laśḱent́ft́an, -i) M:P (Fakt. zu laśkəńd́əms).
*laśkəŋkšńəms (: laśḱeŋkšńan, -i) M:P (Frequ. zu laśkəńd́əms).
*laśft́əms (: laśft́an, -i) M:P (Fakt. zu laśkəms).
*laśfńəms (: laśfńan, -i) M:P (Frequ. zu laśft́əms).
1laśt́e ChrE E:Mar Kad Večk Is, laśt́ä E:Ba (Nom. Pl. laśt́) ― laśt́ɛ̆ ChrM, laśt́ä M:P Kr Sučk Jurtk Temn [верхом] / rittlings, zu Pferde, reitend; (E:Ba:) верховой / Reiter. śe vŕema·stᴉ͐ńt́ arćt́ śiśᴉm laśt́ E:Ba (III225) Unterdessen kamen sieben Reiter geritten. laśt́an alašańt́ laŋksa E:Ba Ich sitze auf dem Pferde (auf dem Rücken des Pferdes). | laśt́ä ardə̑ms M:P [ездить верхом] / reiten. | laśt́ä arńəms M:P Temn id. laśt́ä arńəmä M:P Wir ritten. tujan ‒‒‒ [kazakńəń] marʿta laśt́ä [arńəma] M: Temn (VIII294) Ich gehe los ‒‒‒ um mit Kosaken zu reiten. | laśt́ä arni͔ M:P [всадник] / Reiter. son t́śeb́äŕ laśt́ä arni͔ś Er ist ein vortrefflicher Reiter. | laśt́e jakams E:Mar ― laśt́ä jakams M:P ездить верхом / reiten. jakak laśt́ä laŋksə̑nza M:P Reite mit ihm! | laśt́ä kućəms M:Kr Sučk [садиться (на лошадь)] / (ein Pferd) besteigen. laśt́ä kuća·n alaša laŋks M:Sučk Ich besteige ein Pferd. | laśt́e moĺems E:Mar ехать верхом / reiten. | laśt́e ozams stul laŋks E:Mar [сесть верхом на стул] / sich rittlings auf den Stuhl setzen.
laśt́äńä M:Čemb (Dem. zu laśt́ä) [верхом] / rittlings, zu Pferde; [всадник] / Reiter.
laśt́ams E:Ba Kad ― laśt́ams M:P Mam [сидеть верхом на лошади] / auf dem Pferde sitzen (E:Ba); [садиться (на лошадь)] / (ein Pferd) besteigen (M:P Mam); [прыгать на одной ноге] / auf éinem Beine hüpfen (E:Kad). laśt́an alašat́ M:P Mam Ich besteige das Pferd.
*laśńəms (: laśńan, -i) M:P (Frequ. zu laśt́ams).
*laśńəkšńəms (: laśńekšńan) M:P (Frequ. zu laśńəms).
laš M:Pš (onomat.-deskr.) [тю-тю!, гоп! / futsch!, hops!]. mon jotaĺəń uĺćä· kvalma, tośt́ ṕiĺǵä komə̑t́ńəź, čof kurga laš v́ešḱəź (IV197) Ich lief auf Strassen ‘hops!’ mit dem Fusse aufspringend, ‘tirili’ mit dem Munde pfeifend. śija·t, paćat koŕəńćat, t́eš[‑]laš, meźəvə̑k aš. – jäjś M (IV670) (Wie) Silber und Tücher sind die Zimmer, futsch, futsch, es gibt nichts (mehr). – Das Eis.
lašams E:Mar, laša·ms E:Hol Najman ― lašams M:P [мочиться (непроизвольно)] / harnen (alə̑nza unter sich), beharnen. son lašaźä vastə̑nc M:P Er nässte sein Bett.
lašaj E:Mar [страдающий недержанием мочи] / Bettnässer, einer der unter sich harnt, der sein Bett nässt.
lašśəms M:P (Frequ. zu lašams) [мочиться (в постель)] / harnen, beharnen, das Bett nässen.
laškoms E:Mar [шлёпнуться] / mit einem Platsch niederfallen, herunterplatschen.
laškovtoms E:Mar Večk Is ― laškə̑ftə̑ms M:P Pš Čemb (Kaus. zu laškoms) [хлопнуть, нанести хлопающий удар] / klatschend schlagen, einen klatschenden Schlag geben, (M:P auch:) [стукнуть, нанести удар] / (einmal) klopfen, pochen, einen klopfenden Schlag geben, (M:Pš auch:) [шлёпнуться] / mit einem Platsch fallen, herunterplatschen, (E:Mar auch:) [мочиться с журчанием, плеском] / mit plätscherndem Geräusch harnen.
laškovt́ńems E:Mar ?Večk ― laškə̑fńəms M:P (Frequ. zu laškovtoms, laškə̑ftə̑ms) [надавать шлепков] / mit Geklatsch schlagen, (M:P auch:) [стучать] / klopfen, (E:Mar auch:) [мочиться с журчанием, плеском] / plätschernd harnen.
*laškə̑fńəŋkšńəms (: laškə̑fńeŋkšńan) M:P (Frequ.) [стучать] / klopfen.
laškstams E:Mar Ba Kal Večk Is ― laškstams M:P Pš Ur, laškstə̑ms M:P, lažkstams M:Sučk расшириться / zergehen, sich zerstreuen, auseinanderfallen, sich ausbreiten (z.B. Schober) (E:Mar Ba Kal ?Večk M:P Ur); [трескаться, лопаться] / bersten (M:Pš); [рождать] / gebären (E:Is); [иметь выкидыш, преждевременно разрешиться от бремени] / eine Fehlgeburt haben (E:Kal M:P); [броситься вниз, ложиться] / sich niederwerfen, sich legen (M:Sučk). staka·ntś laškstaś M:Pš Das Glas sprang. [pakśä]-kut́ška·v sura-[kujḿä] laškstś. – [pańdžapńä] M (IV657) Mitten auf das Feld ist ein Korb voll Hirse gefallen. – Die Ameisen.
laškstftə̑ms M:P (Fakt.).
lašman E:Pičel Šokša (Nom. Pl. lašmat) ― lašman M:Kr Jurtk [татарин] / Tatare (E:Jurtk); [солдат в качестве лесоруба] / Soldat, der zum Holzfällen verwendet wurde (M:Kr); [полный бродяга] / korpulenter Vagabund (M:Jurtk). tatar marta uĺaša družakšnoś, lašman marta uĺaša sov́etaś E:Pičel (VII140) Uljascha schloss Freundschaft mit Tataren, Uljascha machte einen Bund mit Tataren. źarda tutada lašmat[‑]dušmat E:Pičel (VII140) Wann werdet ihr abfahren, ihr Tataren? aj tujan mon poĺša masturu ‒‒‒ lašmatni͔ń marta [kŕiṕet́ś] t́iiḿe E:Šokša (VII442) Ich werde (nun) nach Polen gehen, ‒‒‒ um mit den Tataren Ziegel zu machen. [kat́i] mə̑rga·sa, od lašma·nə̑ń kə̑rga·sa M:Kr (IV277) Zwar auf der Ofenseite, (aber) am Halse eines jungen Soldaten, (den man zum Holzfällen verwendet). | lašman-oću [M: Mam] начальник / Befehlshaber der arbeitspflichtigen Soldaten. vaj koda af [uĺi], lašman[‑]ot́śu, avaŕd́an (IV277) Wie sollte ich nicht weinen, Soldaten-Befehlender! — [Russ. лашман].
lašmo E:Atr Večk Is, lašma (Nom. Pl. lašmu·t) ~ lašma (Nom. Pl. lašmᴉ͐t) E:Ba, lašmă E:Kad, lašma E:Kal ― lašma M:P [Kr] Čemb Sučk Ur, lašmə M:Prol, lašma· M:Jurtk (Gen. lašmə̑ń, Nom. Pl. lasmə̑·t) лощина, овраг, долина / Senke, Talschlucht, Vertiefung, Grube (= lošmo E:VVr Is, ložmo E:Večk, lužma E:Ba). | lašma-potmaks [M:Mam] [дно долины] / Talboden, Talgrund. vaj ot́śu lašma[‑]potmakssa (IV145) Am Grunde einer grossen Schlucht. | oftu·-la·šma E:Kad [берлога медведя] / Bärenhöhle. | śo·uń-la·šma E:Kad [глиняный карьер] / Lehmgrube, Tongrube. — [Vgl. lušmo; lužom].
lašmuv E:Kad ― lašmu M:Pš Čemb [неровный, ухабистый, в ямах (дорога, место)] / uneben, holperig, voller Querfurchen (Weg, Stelle). | lašmuv-lušmuv ~ lušmuv-lašmuv E:Kad ― lə̑šmu-lašmu M:Pš, lušmu-lašmu M:Sučk id.
lašmə̑ńä M:P Sučk (Dem. zu lašma) овражек, лощинка / Senke, Vertiefung, Grube, (M:Sučk auch:) [бороздка у откормленной лошади или у человека на спине] / Furche bei einem fetten Pferde od. Menschen im Rücken. | ḱäd́-lašmə̑ńä M:Sučk [ладошка] / Handteller.
lašḿiŋǵe E:Kal (Dem. zu lašma).
latakšams ~ lata·kšams ~ lata·ksams E:Mar, lata·kšams E:Ba [испражняться] / scheissen.
latakšakšnoms ~ lata·kšakšnoms [? ~ lata·ksakšnoms] E:Mar (Frequ.).
lati͔·š E:VVr [мужское прозвище] / ein männl. Beiname.
latko ChrE E:Mar VVr Is, latka E:Ba (Nom. Pl. latkᴉt) ― latkă ChrM M:Katm Pimb [овраг, долина, лощина] / Schlucht, Tälchen, Vertiefung; (E:Ba:) [речная долина] / Tal mit einem Fluss im Grunde; [паралл. слово к 1lutko, lotkă] / Par.-Wort zu 1lutko, lotkă. moĺć, moĺć, mujiźe śe latkońt́ E:Mar (2121) Er ging und ging, fand jene Schlucht. a śe latkońt́ ejse͔ samaj eŕiĺ śiśem ṕŕaso ḿeḱeŕeź E:Mar (2121) In jener Schlucht aber lebte eben der siebenköpfige Mekeres. [ḿeśt́] mastor laŋkso ńej latkńe E:Mar (1222) Was es auf der Erde auch nur für Täler gibt. saśt́ lotkə̑va[‑]latkə̑va M:Katm (IV471) Sie sind durch Täler und Mulden gekommen. lotkńəń[‑]latkńəń mon [ṕäšḱətsajń] M:Pimb (IV803) Ich fülle alle Mulden und Täler (mit Milch). | ḱed́-la·tka E:Ba [ладонь] / Handteller. | latko-čama E:Kozl [склон долины, косогор] / Talhang. latko[‑]čamasońt́ ḱičḱeŕe ṕekše (I343) Am Talhang steht eine krumme Linde. | latko-ložmo E:Vez [котловина] / Talmulde. son pando jutkso latko[‑]ložmoso (I68) Zwischen Bergen, in einer Talmulde. | latko-potmaks E:Mar, latku-potmaks E:Hl [дно оврага] / Schluchtboden [Talsohle]. aźo, ĺeĺej, śese͔, śese͔ latko[‑]potmaksso gujiń oj uĺi E:Mar (2121) Geh, Bruder, dort und dort in dem Schlucht(en)boden gibt es Schlangenbutter! latku[‑]potmakska [ḱäĺḿizi͔] E:Hl (1154) Auf dem Schlucht(en)boden [verbreitet sich] seine Kälte. | latko-ṕŕa E:Mar [склон оврага / Schluchtabhang]. avuĺ kočkado, ĺeĺakaj, ĺet́ḱe tarkas, latko[‑]ṕŕas (1208) Wählt ihn [den Platz] nicht, Brüderchen, an einem feuchten Ort, in einer Schlucht! | lutk-latk E:Ba SŠant ямы и долы / Gruben u. Täler. lutk[‑]latk ṕešḱed́it́ a si͔ń v́ed́ńed́e E:SŠant (I151) Die Schluchten füllen sich mit Wasser. | ĺej-latko E:Večk, ĺej-latka E:Ba овраг, где вода течёт / Schlucht, in der Wasser fliesst. | ḿeža-latko ChrE E:Mar [межевая борозда] / Grenzfurche. kandi͔ varma kandokšni͔źe, [ḿeža‑]latkos puvakšni͔źe E:Mar (176) Der tragende Wind trug ihn weg, in eine Grenzfurche zwischen den Ackerfeldchen hauchte er ihn hin. | ṕekše-latko E:Kozl [липовая долина] / Lindental.
latkov E:Mar ― latku M:P [тряский (дорога)] / holperig (Weg). | lutkov-latkov E:Mar Večk Ba ― lotku-latku M:P [ухабистый, полный воронок, неровностей (напр. дорога)] / holperig, voll von Schlaglöchern, Unebenheiten (z.B. Weg). | lotku-latku v́ed́ńä M:P [? волнистая, колышущаяся вода / ? wogendes Wasser].
latkuńä (Dem. zu latku): lotkuńä-latkuńä M:Čemb [(очень) ухабистый / (sehr) holperig]. ḱiś lotkuńä-latkuńä [Der Weg ist sehr holperig].
latḱińe E:Mar (Dem. zu latko).
latkakš E:Večk (Dem. zu latko) [лощинка, овражек] / Vertiefung, Schlucht. latkakšne͔ńe v́ed́ noldaś (VI164) In die Schluchten liess er Wasser ein.
latkakšḱe E:Mar Bug (Dem. zu latkakš) [ямочка, ложбинка] / kleines Grübchen, Pfütze (E:Mar). už lužomńese͔ńt́ latkakšḱe, śe latkakšḱese͔ńt́ ḱiĺejńe E:Bug (V316) In der Niederung eine Schlucht, in jener Schlucht (wächst) eine Birke.
latḱijams E:Mar [становиться ухабистым (дорога)] / holperig werden (Weg).
lat̀o ChrE, lato E:Mar Is Kozl Jeg ― lat̀ă ChrM, lata M:P Kr Sel Jurtk [амбар, сарай, угловой навес] / Scheuer, Schuppen, winkelförmiges Wetterdach. ĺiv́t́äś lato v́eĺkska v́iŕev E:Mar (2115) Sie [Die Gans] entflog über den Schuppen hin nach dem Walde. mon moĺan ‒‒‒ apak v́eĺt́a latońeń! E:Mar (1148) Ich werde kommen ‒‒‒ zu ihrem ungedeckten Schober [? Schuppen]! ńedo latoń v́eĺt́amot! E:Mar (1148) Schönes Decken des Schobers [? des Schuppens]! [= Prahle nicht vom Umzäunen des Schobers!]. son tukšnoś lato udalga E:Is Er ging hinter den Schuppen hin. lat udalov usḱiźe E:Kozl Er schleppte sie hinter die Schuppen. latoś kaladi͔ E:Jeg (186) Der Schuppen wird einstürzen. latə̑ś sə̑ra·di͔ M:P Der Schuppen wird einstürzen. latə̑ń ftala šaržu at́äń polk ašči. – kapstat́ńä M:P (IV641) Hinter dem Schutzdach befindet sich eine Schar von grauen Alten. – Die Kohle. ašči latə̑t́ńəń ftala M:Kr Es ist hinter den Schuppen. t́e latə̑·ś kala·di͔ M:Jurtk Dieser Schuppen wird einstürzen. | *alo lato E:Gor [нижний, дальний сарай] / unterer, hinterer Schuppen. alo lat alov kaińʒ́e Er warf sie in den unteren Schuppen. | ftalda lata M:P [задний, дальний сарай] / Hinterschuppen. | kardaz-lato E:Jeg Bel Sulli [навес, сарай на дворе] / Schutzdach, Schuppen auf dem Hofe, Hofschuppen. mon ṕize͔ t́ejan ‒‒‒ kardaz[‑]lat alov E:Sulli (VII94) Ich baue das Nest unter des Hofes Schuppen. t́eji·v́ĺiń ṕize͔· ‒‒‒ kardas[‑]lat(a) alov E:Jeg (186) Ich möchte mein Nest bauen ‒‒‒ in dem Schuppen auf dem Hofe. | lapš-lată M:P [навес (с плоской крышей)] / Schutzdach (mit flachem Dach). | lat-alks E:Mar Gor Večk ― lat-al M:P Sel (Gen. ‑ə̑n, Nom. Pl. ‑ʿt), lat-al M:Temn [место под навесом, сараем] / Raum unter dem Schutzdach, Scheuer, Schuppen (E:Mar); [место под навесом] / Raum unter dem Schutzdach (M:Temn); [? земляной пол сарая] / [?] Boden, Erdboden des Schuppens [richtiger wohl: Raum unter dem Schutzdach] (M:P). lat-alə̑ts ṕäš́ḱət́ś alašada [M:?P ?Sel] [Sein Schuppen füllte sich mit Pferden]. ĺišḿed́e ṕešḱeć mokšoń lat[‑]alksoś E:Gor (VII234) Von Pferden wurde das Schutzdach des Mokschanen voll (‘erfüllt’). lat-alksot ṕeškśe bašḱir-zbrujado E:Večk Dein Schuppen ist voll von Pferdegeschirren der Baschkiren. | ṕä·ŋǵä-la·t-alks E:Ba [дровяной сарай] / Schuppen für Brennholz. | lat-alo E:Gor ― lat-ala M:P Kr [Lok.] [под навесом, в сарае] / unter dem Schutzdach, im Schuppen. alo lat-alov kaińʒ́e E:Gor [Lat.] Er warf sie in den unteren Schuppen. lat[‑]alga jakaj akša od śoraś! M:Kr [Prol.] (IV268) Unter dem Schutzdach geht ein schöner junger Mann. | lato-či͔ŕe E:Mar [край крыши сарая] / Dachrand des Schuppens. ḿeźe alov kasi͔? – lato[‑]či͔ŕese͔ ejiś (242) Was wächst nach unten? – Der Eiszapfen am Dachrande des Schobers [l.: Schuppens]. | lata-kandi͔ M:P Kr Mam переруб, [перекладина стропил] / Träger, Tragbalken des Schuppens, der das Dach (den Dachstuhl) trägt. lata-[kandi͔t́i škajeń] śuduft́ [taŕäń sotə̑źä] [M:Mam] (IV101) Er hängte Tarju, die Gottverfluchte, an den Tragbalken der Scheune. | lato-kraj E:Mar [стреха сарая / Traufdach des Schuppens]. koḿeĺeze͔ v́eŕej, v́erči͔nazo alov. – lato[‑]krajga ejt ḱeĺḿeśt́ (237) Sein Wurzelende ist nach oben, sein Wipfel nach unten hin (gewandt). – Der Eiszapfen am Dachrande. | lato-ḱŕiša E:Mar [крыша сарая] / Dach des Schuppens. śińd́iń lato[‑]ḱŕišanzo (1234) Ich zerbrach das Dach ihres Schuppens. | lato-laŋgo E:StMokl [полный сарай чего-н.] / ein Schuppen voll von etw. śiśem lato[‑]laŋk si͔ń kańńeśt́ t́ikšed́e (V174) Sieben Schuppen trugen sie voll Heu. | lată-pŕä (lata-bŕä) M:P [крыша сарая] / Schuppendach. lata[‑]pŕava jakaj sarazś lamə̑s af eŕäj M (IV699) Eine Henne, die auf Schutzdächern geht, wird nicht lange leben. lata[‑]pŕava akša kotf v́eĺʿt́af. – lovś (IV641) Auf dem Schutzdach ist ein weisses Tuch ausgebreitet. – Der Schnee. | lata-vaŕä M:Gor [отверстие сарая] / Scheunenloch. tuś t́išəń kajama, praś lata[‑]vaŕava (IV426) Sie ging Heu vorwerfen, sie fiel durch ein Scheunenloch. | lato-važa E:Večk [опорный столб сарая] / Ständer, Stützpfeiler des Schutzdaches. lato[‑]važat kamažat, śińd́iń śiśem važanʒo (II125) Die Träger des Schuppens (waren) schwach, ich riss seine sieben Träger ein. | t́ikše-lato E:Večk Is Ba [сеновал (на дворе)] / Heuscheune (auf dem Hofe). mon moĺan t́ikše-lato laŋks E:[Večk] [Ich gehe zur Heuscheune]. son sovaś t́ikše-lat alov E:[Večk] Er trat in die Heuscheune ein. son saś t́ikše-lat aldo E:[Večk] Er kam von der Heuscheune her.
lati͔ńe E:Večk (Dem. zu lato) [сарайчик, навесик] / Schuppen, Schutzdach. drańćaso v́eĺt́aź lati͔ńenʒe͔ (I426) Sein Schuppen hat ein Schindeldach.
latə̑ńä M:P (Dem. zu lată).
latŕiga M:Sp “подонки человечества”, [лодырь, распутница] / “Bodensatz der Menschheit”, heruntergekommener Mensch, Lotterbube, liederliches Mädchen. ― [Russ. латри́га].
lat́a- ~ lata- E ― lat́ä- M: lat́a-kaŕ E:Mar Ba Bug, lata-kaŕ E:Kal ― lat́ä-kaŕ M:P Prol [ошмёток] / abgetragener, ausgetragener Bastschuh. lat́a[‑]kaŕ arsti͔ń t́ejićat E:Mar (1130) Ihre Stickereien sind einem ausgetragenen Bastschuh ähnlich [eig.: Sie sind Stickerinnen von Stickereien, die einem ausgetragenen Bastschuh ähnlich sind]. | lat́a-kaŕńe E:Bug (Dem.) id. lat́a[‑]kaŕńeks t́ejevt́ik (V402) Du hast sie zu einem abgetragenen Bastschuh gemacht.
1lav E:Mar Atr VVr Ba Kad Večk Is (Gen. E:Mar -iń, Nom. Pl. laft) ― lav M:P Pš Čemb Sel Sučk Prol Ur Jurtk (Gen. M:P -ə̑n, Nom. Pl. laft) [перхоть] / Kopfschuppen, Schinn; [оболочка ржаного зерна] / Roggenspelze; отруби / Kleie. | pŕa-lav E:Atr VVr Ba Večk Is перхоть / Schinn. — Vgl. (?) tscher. lӫgӫ, ləɣe, tschuw. ləɣə, ləgə.
lavom M (? Instr.-F., nach russ. Vorbild aus lav gebildet) [? покрытый перхотью / [?] schuppig, voll Schuppen; ? с отрубями / [?] kleiig] (= lavu M:P, lavoŋ E:Atr).
lavov E:Mar, lavoŋ E:Atr, lau·v E:Ba ― lavu M:P Ur, lawu M:Sel (Adj. von lav) покрытый перхотью] / schuppig, voll Schuppen (Kopf) (E:Mar M:P); с отрубями / kleiig (E:Atr M:Ur).
lavńä M:P (Dem. zu lav).
2lav M пах / die Weichen. | ṕeḱe-lav E:Mar Večk пах / die Weichen, (E:Mar auch:) [живот, кожа на животе под пупом] / Bauch, Bauchhaut gleich unterhalb des Nabels. — [Vgl. 1lav].
3lav E:Kad [? паралл. слово к luv без значения / ? bedeutungsloses Par.-Wort zu luv ‘Anzahl, Ordnung usw.’]. jomaś luvza-lavza Alles ist in Unordnung (in Verwirrung, durcheinander) geraten (z.B. die Fäden).
lavat (Pl.) E:Ba ― lavat (Pl.) M:Čemb, lava M:P Sel (Gen. -ń) [лава] / Brücke zum Waschen der Wäsche (E:Ba M: Čemb); переход / Steg über einen Fluss od. Bach (M:P Sel). — Russ. [лава].
lavck E:Mar, lavsk E:Bug Vez [щёлк!, подраж. раскатам грома] / patsch!, Knallen, Dröhnen nachahmendes Wort. goloj jolčk, ponav lavck. – ḱed́iś i vaŕgaś E:Mar (228) Ein Nacktes klatsch! ein Haariges patsch! – Die Hand und der wollene Fausthandschuh. son lavsk ṕeksti͔źe ḱeŋkšende͔ E:Bug Knallend schlug er seine Tür zu. čikork panǯińʒ́e savań t́eŕuša ortanʒo, son lavsk ṕeksti͔źe savań t́eŕuša ḱeŋkšenʒe͔ E:Vez (I385) Knarrend öffnete Savas Terjuscha sein Tor, dröhnend schlug Savas Terjuscha seine Tür zu. — [Vgl. lavsad́ems].
lavća E:Mar (Gen. lavćäń), laft́śa ChrE E:Atr Ba, lauća E:VVr, lavśa E:Večk NBajt NSurk Jeg ― lavćä M:Čemb, lavćä M:P Temn (Nom. Pl. lavćat), lavćä M:Pš, ĺafćä M:Sučk, lavźä M: Pimb (Nom. Pl. lavźat), lafćä M:Ur, lavśä· M:Jurtk полка, полица / Brett, Wandbrett (E:Atr VVr Ba Večk Jeg M:Pš Temn Sučk Ur Jurtk), (M:Pš auch:) [стропильная доска] / Sparrenbrett; [толстое стропило, поддерживающее стенные полки] / dicker Sparren, der die Wandbretter (pol-laŋga) trägt u. ein anderer, der vom Ofen[pfosten] zur anderen Wand geht (M:P); [“скамья” на левой стороне избы] / “Bank” der linken Seite der Stube (M:Pimb Čemb). bojar-avaks-čim lafćado lafćas ḱiŕńafĺi E:Atr (II494) Mein Bojarinnentum hüpft von Wandbrett zu Wandbrett. vaj lafćań se͔ŕse͔ oĺań pŕalksozo E:Atr (I139) In Wandbretthöhe (liegt) Oljas Kopfkissen. ńižnoiń lavkat lauća E:VVr (II333) (Wie) in den Läden von Nishnoj sind deine Wandbretter. lavćät́ńä ṕäjäŕišt́, śemjäćä ura·di͔ M (IV733) Fallen die Sparren nieder [im Traume], wird deine Familie sterben. | ḱerš ṕäĺ lavća M:P [стропило на левой стороне избы / Sparren auf der linken Seite der Stube]. | kučka-lavća M:P [? среднее стропило / ? mittlerer Sparren]. | lavć-äźəḿ M:Sel [скамейка на левой стороне избы] / Bank der linken Seite der Stube. | lavća-ṕŕa E:Mar [конец стенной полки] / Ende des Wandbretts. lavća[‑]ṕŕaso bab́ińe, raškonzo pačk vani͔. – ćeŕepkaś kundamo marto (240) Auf dem Ende des Wandbretts (steht) eine Alte, sie guckt durch den Raum zwischen ihren Schenkeln. – Der Topf mit Griff. | mə̑rga·-lavćä M:P [стропильная доска в дверном углу перед печью / Sparrenbrett auf der Ofenseite der Stube vor dem Ofen]. | troks lavća E:Mar, troks lavśa E:Kozl [стропильная доска с дверного косяка до противоположной стены] / Sparrenbrett, das von dem Ofenpfosten zur Wand gegenüber geht (E:Mar). kudi͔ḱeĺe troks lavśa E:Kozl Im Hausflur gibt es ein querliegendes Wandbrett. — Russ. лавица.
lavćäńä M:P (Dem. zu lavćä).
lavćav M:Sel [липа с содранной корой] / Linde, deren Rinde (ḱeŕ) abgerissen worden ist, abgerindete Linde.
lavčo E:Mar, lafčo· E:Atr, lavšo E:Večk VVr Is SŠant, lafča E:Kad, lafča (Nom. Pl. lafčᴉ͐t) E:Ba, lavča E:Petr ― lafča M: P (Gen. lafčə̑ń, Abl. lafčta, Nom. Pl. lafčt), lafča M:Ur, lafša· M:Jurtk (Nom. Pl. lafšə·t) слабый / schwach, schlaff, schlapp; [ломкий, мягковатый] / zerbrechlich, weichlich; (E:Kad:) [гибкий] / biegsam, (E:Mar auch:) [мягкий, кроткий] / mild, sanftmütig; [бессильный] / ohnmächtig. uĺiń[‑]d́äŕaj čakšiś lavča, ḿeŕet́: “vana kodama lavčiĺ palaiń padi͔ś” E:Petr (VIII60) Ist der Topf schwach, so sagen sie: “Sieh mal, wie schwach Palajs Fotze gewesen ist”. | lafča pa·lka E:Kad гибкая палка / biegsamer Stock. | lafča ṕejəĺ M:P [нетугой складной нож] / schlaffes Klappmesser (Gegens.: taŋgə̑da [steif]). | lavšosto E:SŠant (Adv.) [слабо] / locker. ḱiŕd́ik povodom lavšosto (I394) Halte meine Zügel locker!
lavči͔ńeste͔ E:Mar (Adv. aus Dem.-F. *lavči͔ńe) [слабенько] / schlaff. lavči͔ńeste͔ karksi͔ćat (1128) Schlaff gürten sie sich.
*lavšomgadoms E:Bug [стать вялым, ослабнуть] / schlaff werden, erschlaffen. koda mašti͔ v́ijńed́e, lavšomgadi͔ sanozo (VI208) Wenn er seine Kräfte verliert, wird sein Glied schlaff.
lavčomoms E:Mar, lavšomoms E:Bug Večk Is, lafčumums E:Kad Kal, lafču·ums [? lafču·mums, korrigiert aus lafču·ms] E:Ba ― lafčə̑mə̑ms M:P, lafč́əmə̑ms M: Pš, lafšə̑mə̑ms ~ lafšə·mə̑ms M:Jurtk [ослабнуть] / los werden, locker werden, erschlaffen; ослабеть, [смягчиться] / schwach werden, erweichen, (E:Mar auch:) [мириться] / sich versöhnen; (M: Pš:) [стать гибким] / biegsam(er) werden; (M:Jurtk:) [стать мягким и начать таять] / weich werden u. zu schmelzen anfangen (Schnee im Frühjahr). toń lavšomozo śed́ejet́ E:Bug (VI46) Möge dein Herz weich werden! mon lafčəməń M:P Mir wurde leichter ([?] von einem Kranken).
lavčomkšnoms E:Mar (Frequ. zu lavčomoms).
lavčomtoms E:Mar ― lafčəptə̑ms ~ lafčəpt́əms M:P, lafšə·ptə̑ms M:Jurtk (Kaus. zu lavčomoms usw.) [ослабить, развязать, отвязать (пояс, узел), ослабить, лишить силы (болезнь)] / loser machen, lösen, losbinden (Gürtel, Knoten), schwächen, entkräften (Krankheit den Menschen). ḱińd́i lafčəptan śed́ińäźəń M:P [Wem kann ich mein Herz ausschütten (eig.: erleichtern)?].
*lafčəpńəms M:P (Frequ. zu lafčəptə̑ms).
lavə̑d́əms M:Pš Ur [порицать, бранить, ворчать] / tadeln, schelten, murren, knurren (M:Pš); [болтать] / plaudern, plappern, schwatzen (M:Ur). ḿäs moń laŋgə̑zə̑n lavə̑d́at M:Pš Was schiltst du mich, was knurrst du mich an? — Vgl. lavuńźams E.
lavgams ~ lavga·ms E:Mar Ba Kad Kal Večk, lavgamks E:VVr ― lavgams ~ lavga·ms M:P Pš Čemb Sel Sučk Ur, lau̯ga·ms M:Jurtk болтать, балагурить / plaudern, schwatzen, plappern, lügen, lustige Dinge erzählen (E:Mar VVr M:Pš Čemb Jurtk); [лакать] / labbern (E:Kad Kal M:P Čemb Sel).
lavgakšnoms E:Mar Večk, lavgakšnums E:Kal (Frequ. zu lavgams) болтать, балагурить / plaudern, schwatzen, plappern, lustige Dinge erzählen (E:Mar ?Večk); [лакать] / labbern (E:Kal).
lavgaftə̑ms M:Pš [? дурно говорить, плохо отзываться о ком-н. / ? Maul dreschen] (= oĺəft́əms M:P).
lavk̀a ChrE, lavka E:[?Mar], lafka E:Večk ― lafka ChrM, lavka M:P Kr (Gen. -ń) лавка / Bude, Kaufladen, Kramladen. lafkado lafkas, jalgat, čijńeḿe E:Večk (I175) Um von Laden zu Laden zu laufen. | lavka-iŋǵeĺ M:P [прилавок] / Ladentisch. | lavka-ŕäd́ M:Sandr [ряд ларьков / Budenreihe]. ― Russ. лавка.
lavkańä M:Kr (Dem. zu lavka) id.
lavučka E:Beg [russ. Dem.] [лавочка] / Kaufladen. v́ä vaĺmaś vani͔ lavučkav (VII154) Das eine Fenster schaut nach dem Laden. — [Russ. лавочка].
lavušńik E:?Mar, laošńiḱ E:VVr ― lavə̑šńəḱ ChrM M:Kr Sandr, lav́ešńek M:P [Mam] [мелкий лавочник] / Budensteher, Krämer. lavə̑šńəḱt́ ḱäcta śävə̑mań M:Sandr (IV228) Er nahm mich von dem Händler weg. [kośt́äń taŕut́i lav́ešńekś t́śeb́äŕ] vaj [v́äŕi] kasi͔ks akša od śora M:[Mam] (IV137) Der Kaufmann (aber) war für Kostjas Tarju schön, er war ein heranwachsender, blonder junger Mann. — Russ. лавочник.
lavušnoj E:Mar ― lavə̑čnaj M:P (Nom. Pl. lavə̑čnašt́), lavə̑čnaj ~ lavə̑šnaj ~ lavšnaj M:[Mam] [лавочный] / aus einer Bude gekauft, Laden-. lavušnoj ṕĺoskat ḱenǯe͔nze͔ E:Mar (1144) [Wie] in der Bude gekaufte Flitterblättchen [sind] ihre Nägel! iva·nə̑ń tamańäś lavə̑čnaj kuma·ć šamańäś M:Mam (IV306) Ivans Tama, die ein Antlitz (wie) Kaufläden-Kumatsch hat! [ṕeŕfkanza] karkstaś lavə̑šnaj kuša·kə̑nts M:[Mam] (IV332) Er umgürtete sich mit einem Ladengürtel. [ṕerfkants] karkstams lavšnaj kuša·k M:[Mam] (IV443) (Ich bringe) ihm einen Ladengürtel, um ihn zu gürten. — Russ. лавочный.
lavra E:Petr [святой дух-покровитель лошадей] / Schutzheiliger der Pferde. ᵪrolat-lavrat vani͔ŋḱ alašani͔k (VIII86) Flora und Laura (Frola und Lavra) [die Mordwinen betrachten ᵪrolat-lavrat als einen Namen, da es aber zwei Heilige sind, wird davon Pl.-F. gebraucht], schützt unsere Pferde! — [Russ. Фрол + Лавр]. — [Vgl. frol-lavrol].
lavsad́ems E:Večk, lafcad́ems E:Večk, lafca·d́ims ~ lafći·d́ims E:Ba ― lafćad́əms M:Sučk, lafcə̑d́əms M:Ur хлопнуть, ударить / schlagen, anschlagen, zuschlagen (z.B. die Tür), anklopfen. — [Vgl. lavck].
lavś ChrE E:Mar Kad Kažl Jeg ― lavza (Iness. lavssa) ~ lavks M:Katm [колыбель] / Wiege. puti͔źe lavśes ṕeĺka ṕŕäńt́ E:Mar (2103) Sie legte das Daumenende in eine Wiege. śukə̑ńa·ka lavzat́i, lavssa ašči polaćä M:Katm (IV75) Verneige dich nach der Wiege hin, in der Wiege liegt dein Gatte! | lavś-či͔ŕe E:Mar [край колыбели] / Wiegenrand. moń lavś[‑]či͔ŕeze͔m t́et́kam eź kuńće (148) Mein Väterchen ergriff nicht den Rand meiner Wiege. | lavś-čuvt (Pl.) E:Mar [подставка для колыбели] / das Gestell (drei Stangen), woran die Wiege aufgehängt wird. | lavś-ṕiks E:Mar [верёвка колыбели] / Wiegenschnur, Strick, an welchem die Wiege hängt. t́akam avaŕd́i lavś[‑]ṕikse͔s kundaź (144) Mein Kind weint an der Wiegenschnur sich festhaltend. | lavks-v́äd́ḿä M:Katm [завязка колыбели] / Wiegenband. ṕižä ŕiśməńä· lavks[‑]v́äd́məńät́ńä (IV114) (Wie) kupferne Ketten sind deiner Wiege Tragbänder. | ĺukščad́iń lavś E:Mar, lukšt́ad́eń lavś E:MKly, ĺukščaj [< *ĺukščaji] lavś E:Jeg [колыбель-качалка] / Schaukelwiege. [ḿejĺe] ĺukščad́iń lavś sodokšnośt́ E:Mar (174) Dann banden sie eine Schaukelwiege an. śiśem ĺukščaj lavśenze͔ E:Jeg (1108) Er hat sieben schaukelnde Wiegen. | pov(o)d́eń lavś E [висячая колыбель / aufgehängte Wiege].
lavśḱe E:Mar Jeg, lavśḱä E:Kažl (Nom. Pl. lavśkᴉ͐t) ― lavksḱä M:Katm (Dem. zu lavś usw.) [колыбелька] / Wiege, Wieglein. vaj mońeń lavśḱe t́et́kam eź stakšnok E:Mar (148) O, mein Väterchen nähte nicht ein Wieglein für mich. v́e lavśḱese͔ńt́ t́ejt́eŕ[‑]ejt́ E:Jeg (1108) In einer Wiege (liegt) ein Töchterchen. lavksḱät́ kučka·sa ćora[‑]t́akaćä M: Katm (IV114) Mitten in der Wiege (liegt) dein Sohn. | ĺukščad́iń lavśḱe E:Mar, ĺukšt́ad́en lavśḱe E:Večk, lukšt́ad́eń lavśḱe E:MKly SŠant [колыбель-качалка] / Schaukelwiege. mon kajija, jalgaj[‑]dugaj, ĺukščad́iń lavśḱes (14) Ich legte ihn, liebe Freundin, in die Schaukelwiege hin. | povdań lavksḱä M:Katm [висячая колыбель] / aufgehängte Wiege. ḱija·ks kučka·sa povdań [lavksḱäćä] (IV113) Mitten auf der Diele (ist) deine aufgehängte Wiege.
lavt̀ov ~ laftov ~ laftomo ChrE, lavtov E:Mar (Gen. -iń), laftov E:Večk Bag, laftu·v E:Ba, laftu E:Kažl, lavto ~ lavtomo ~ laftomo E:Jeg, lavtomo E:VVr, lafto·mo E:Atr, laftomo E:Is, laftom E:Sar Kočk ― laftu (< *laftuv) ChrM M: Pš Sel, laftu M:P (Gen. -və̑n, Nom. Pl. ‑ft), laftu· M:Ur Jurtk, laftum M:Prol (Nom. Pl. laftupt) [плечо] / Schulter, (E:Mar Večk M:P auch:) [вышивка на плечах] / Schulterstickerei. v́it́ lavtovot v́eĺkska varštaka E:Mar (1140) Blicke über deine rechte Schulter hin! ḱerč lavtov laŋgat varštaka E:Mar (1140) Blicke längs deiner linken Schulter hin! v́it́ laftovot troks varštaka E:Bag (I299) Schaue über deine rechte Schulter hin! laftom laŋgat čeŕenze͔ E:Kočk (VII50) Bis auf die Schultern (reicht) sein Haar. [gajǵi·] ruži͔·jazo lavtomonzo· laŋkso E:Jeg (190) Sein lautschallendes Gewehr liegt auf seiner Schulter. ašo utkań čav́iźe, laftomoń troks kaiźe E:Jeg (II545) Er tötete die weisse Wildente, er warf sie über seine Schulter. | ḱeĺi laftu M:Sel [широкоплечий] / breitschulterig. | ḱeŕ-laftomo E:Atr [“лыковое плечо” (ругат. медведя)] / “Rindenschulter” (Schimpfw. des Bären). | lavtom-laŋgo E:NSurk Večk, laftuᵛ-la·ŋga E:Ba [вышивка на плечах] / Schulterstickerei. | laftov-lovaža E:Večk, laftuv-lo·važa E:Ba, lavtomo-lovaža E:Is [? плечевая кость] / ? Oberarmknochen. | lavtomo-paća E:SŠant [шаль] / Schultertuch. | laftu-pakaŕ M:Pš Čemb Sučk Jurtk [? плечевая кость, ? ключица] / ? Oberarmknochen, ? Schlüsselbein. | lavtov-ṕe E:Mar, lavtuv-ṕä· E:Ba [вышивка на кончике плеча] / Stickerei an der Spitze der Schulter; [кончик плеча] / Schulterspitze. a lavtov[‑]ṕeze͔t́ ńežadi͔ń E:Mar (1204) An deine Schulter lehnte ich mich nicht. | lavtov-pŕa E:Mar, laftomo-ṕiŕa E:Atr, lavtom-pŕa E:VVr Is, lavtomo-ṕŕa E:?Večk, laftum-b́ŕa· E:Kad Šir, *laftum-pŕä E:Šokša ― laftu-bŕä M:P, laftu-pŕä M:Sučk [лопатка] / Schulterbein (E:Mar); [плечо] / Schulter (E:Kad); [вышивка на плечах] / Schulterstickerei (E:VVr Večk Is M:Sučk); [угол (кончик) плеча, где начинается рука] / Schulterwinkel (Schulterende), wo der Arm beginnt (M:P). ton ozak tago v́ijet́ laftomo-ṕiŕazon! E:Atr (II498) Setze dich auch auf meine rechte Schulter! son sajś ḱedźind́e t́akaza, a omot́e laftum[‑]pŕet́ naŋks kanᵪḱiźe E:Šokša (VII450) Sie nahm ihr Kind auf den Arm, auf die andere Schulter ihre Bürde. so·n laftu·m-bŕa:va ḿińi·ḱ jalga·ś kajśi·ndä͔ E:[Šir] (II428) Das hat unsere Freundin über ihre Schulter gelegt. | lavtom-pŕińe E:VVr (Dem.) [плечико / Schulter]. valk v́ijet́ lavtom-pŕińezi͔ń Lass dich auf meine rechte Schulter nieder!
lavtovov E:Mar, laftomoŋ E:Atr, lavtomov E:Večk, laftu·muv E:Kad [широкоплечий] / breitschulterig.
lavtovńe E:Mar, laftuvńi· E:Kirdž ― laftuńä M:P (Dem. zu lavtov usw.) [плечико] / Schulter. laftuvńi· v́i·d́ga ḱe·d́est iĺišt́ä·ź E:Kirdž (VII424) Ihre Ärmel sind bis an die Schulter aufgeschürzt.
laftuška M:Sel [вышивка на плечах] / Schulterstickerei, eine kleine bunte Stickerei an der Schulterspitze.
lavuńźams E:Mar, lauźńams E:Večk, lavuźńams E:Jeg залаять, забрехать / anbellen, zu kläffen, zu bellen anfangen, (E:Mar auch:) [нападать, схватывать] / anfallen, anpacken (sońenze͔ od. sonze͔ laŋks ihn).
lavuńźakšnoms E:Mar, lauźńakšnoms E:Večk, lavuźńakšnoms E:Jeg (Frequ. zu lavuńźams usw.) id. si͔ń lauźńakšnośt́ oroń ḱiskanʒo E:Večk (I337) Die Hunde des Diebes begannen zu heulen. čuvaž maro tatar[‑]v́eĺeń eśt́ lauźńakšno v́izaftoń ce͔pse͔ suḱińest E:Večk (II282) In den Tschuwassen- und Tatarendörfern griffen (mich) deren aufgehetzte Kettenhunde nicht an. lavuźńakšnośt́ ćepse͔ ṕińenze͔ E:Jeg (196) Seine Kettenhunde fingen an zu bellen.
lavža ~ lavuža E:Mar, lavža ~ lavǯa E:Večk, lavža E:Nask, lau·ža E:Ba VVr, lavǯ́a(t) E:Kad ― lavǯa(t) M:P Čemb Ur, lavža M:Pš, lavža M:Sel (Nom. Pl. ‑t), lavžat (Pl.) M:Sučk, lavə̑·žat (Pl.) M:Jurtk [разливательная ложка, мешалка] / kleines “Ruder”, das anstatt des Schaumbesens (den die Mordwinen nicht kennen) zum Schlagen (ṕiv́ćems) gebraucht wird, ebenso zum Rühren des Teiges (E:Mar Atr Večk Is Ba); [“лопаточка”, которой едят мёд] / kleine “Schaufel”, mit der man Honig isst (M:Sel); [Pl.] [доски между нитками основы в ткацком станке] / Bretter zwischen den Aufschlagsfäden im Webstuhle (E:Nask Kad M:P Čemb Sučk Ur Jurtk); вязальная доска для сетей / Bindebrett für Netze (M:Pš). uštumańt ejse͔ v́iš, v́išńeń poco lavža. – če͔ŕt́ńe, końäś, kurgoś, ṕejtńe, ḱeĺiś E:Mar (272) In dem Ofen Spelt, in dem Spelte ein Rollholz. – Das Haar, die Stirn, der Mund, die Zähne, die Zunge. vaj sajsi͔ńek ‒‒‒ lavžań nolći katkanʒo E:Večk (II262) Ach, lasst uns nehmen ‒‒‒ seine am Quirl leckende Katze! — [Vgl. lap̀uža; ĺipuža].
lavžäńat (Pl.) M:Sel (Dem. zu lavža) [доски между нитками основы в ткацком станке] / Bretter zwischen den Aufschlagsfäden im Webstuhl.
lavži͔ńe E:Mar Večk, lavži͔ńi E:[?Hl] (Dem. zu lavža) [весловидная разливательная ложка] / ruderartiger (Rühr‑)Löffel.
laz ChrE E:Mar Večk NSurk (Nom. Pl. E:Večk ‑t) ― last (Pl.) M:Čemb Sel доска / Brett, Bohle (E); (Pl.) [ярмо] / Joch (E:Večk); (Pl.) [гроб] / Sarg (M: Čemb Sel). mon ućan laz laŋkso E:Mar (295) Ich schlafe auf einem Brette. laz laz laŋga jaḱi. – čuvtoń vaĺmaś E:Mar (240) Ein Brett wandert auf einem anderen. – Das hölzerne Lukenfenster. už ṕiže͔ń lazi͔ś mat́äń ṕiĺg(e) alo E:Mar (132) Ein ehernes Brett ist unter den Füssen Matjas. ṕiĺiźe lazoń laz E:NSurk (III259) Er zersägte sie [die Birke] zu Brettern. [t́iᵪ́t́] ton, [aĺäńäj], tumə̑ńń dobraj last M:Sel (IV292) Mache du, Vater, einen guten Sarg aus Eiche! | kando-last (Pl. t., mit Suff. auch Sg. ‑laz, Gen. ‑lazon) E:Mar, kando-last (Pl.) E:Sob StDemk Bug Večk StSosni StMokl, kandᴉ͐-la·st (Pl.) E:Ba, kandi͔-laz E:Petr гроб / Sarg, Totenbahre; (E:Ba:) [доски для гроба] / Sargbretter. [rod́ńäń] aĺät́ńe kando[‑]last t́äit́ E:Sob (VII288) Die Männer der Sippe machen einen Sarg. ramaka, t́ät́aj, živoj kando[‑]last E:StDemk (VII170) Kaufe, Vater, (mir) einen lebendigen Sarg! kando[‑]lajs puti͔ź t́elanʒo E:Bug (V324) Sie legten ihre Leiche in den Sarg. śijas ti͔ń nav́iŋk moń kando-lazon E:Večk (I323) Versilbert meinen Sarg! kardajse͔ t́eit́ kando-lazonʒo E:StSosni (I275) Auf dem Hofe macht man ihren Sarg. rodoń at́at t́eiź kando[‑]lazonʒo E:StMokl (V222) Die alten Männer des Geschlechts stellten für sie einen Sarg her. ĺijasta [čapuĺt́] srupḱe kandi͔[‑]laz eźems E:Petr (VIII224) Bald wurde für ihn anstatt des Sarges eine Einfassung gezimmert. kandi͔[‑]lajs kadi͔ĺt́ vaŕa – vaĺmaks E:Petr (VIII254) (Früher pflegte) man im Sarg ein Loch als Fenster zurückzulassen. kandi͔[‑]laz lakśivksni͔ń [kuli͔ńt́] kalmamsta kanci͔ź kalma laŋks E:Petr (VIII182) Die Späne, die bei der Herstellung des Sarges entstanden sind, werden bei der Bestattung auf den Friedhof gebracht. araś-čisa lomat́t́ [kalmśiśt́] iśt́ak-kak (kandi͔[‑]lastuma) E:Petr (VIII252) Arme Leute werden auch als solche (ohne einen Sarg) begraben. | kaśka-laz E:Atr [люк в подпол] / Luke im Fussboden über dem Eingang in den Kellerraum. | laz-jamks E:VVr Večk [крупа] / [wohl: “gespaltenes Korn”, Graupe]. laz-jamks araś pocon E:VVr Mein Magen ist ganz leer (In meinem Magen gibt es kein Gräuplein). | laz-ṕäĺ M:Pš [? боковые доски бёрда] / ? Seitenbretter des Weberkammes, Weberlade (= nab́i·lka E:Kad). | orta-laz E:Mar Jeg [порог ворот] / Torschwelle, Brett unter dem Tore (E:Mar). uš kaldorgaĺeśt́ orta[‑]lazo·nzo E:Jeg (196) Seine Pfortenbretter klapperten. | ṕiĺǵe-laz E:Večk [деревянный конёк] / hölzerner Schlittschuh. | ṕińad-laz E:Kal, ṕeńad-laz E:Kažl [заслон печки] / Ofentür, Ofenblech (zum Vorstellen). | surbuna-laz E:Večk SŠant, surbu·na-laz E:Ba, surbunań śulmamo-laz E:Is SŠant [доска для привязывания нитченок] / Brett zum Knoten der Litzen. | śĺega-ṕeva laz E:Mar [ветровая доска] / Windbrett (am Hausgiebel). | śormadomo-laz E:Mar [линейка] / Lineal. | śt́ado laz E:Večk [вертикальная доска] / vertikal angeschlagenes Brett. śt́ado lazoń ortanok Mit vertikalen Brettern ist unser Tor beschlagen. | uraduma-last (Pl.) E:Večk [вертящаяся часть вороб] / der sich drehende Teil der Haspel (Garnwinde) (nicht der “Fuss”). | vaĺma-laz E:Mar MKly Is, vaĺma-la·z E:Ba, vaĺma-last (Pl.) E рама / Fensterrahmen (E:Mar); ставня / Fensterladen (E:Ba MKly Is). | v́eĺamo-last (Pl.) E:Večk Is [мотовило] / Haspel, Garnwinde (veralt.).
lazne͔ E:Mar ― laznä M:P (Dem. zu laz) дощечка / Brettchen (E:Mar); (Pl. lazńat) [гроб] / Sarg (M:P). af [eś] ḿerasə̑n lazńat [t́ied́ä] M:P (IV517) Ihr habt für mich einen Sarg nicht nach meinem Mass hergestellt. | laznᴉ͐sa (laznᴉ͐sᴉ͐) karks E:Ba [праздничный пояс] / Festgürtel (“mit Brettern (gewobener) Gürtel”). | orta-lazne͔ E:Mar (Dem. zu orta-laz) [порог ворот] / “Torschwelle” (Brett unter dem Tore).
lazi͔ńe E:VVr (Dem. zu laz) дощечка / Brettchen. saiḱ kotot́ks lazi͔ńet́ (II409) Nimm dein sechstes Brett (= Sargdeckel) weg!
*lazi͔ŋǵe E:Kal (Dem. zu laz) [дощечка] / Brettchen. karks-kodamə̑ń lazi͔ŋǵit Eine Vorrichtung aus Brettchen zum Weben der Gürtel.
lasks E:Mar VVr Večk ― lazks M:Kr Mam, lazks ~ lazə̑ks M:P (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. lazə̑kst) [щель, трещина, отверстие] / Ritze, Spalt, Lücke (E:Mar VVr); [рана, трещина, потёртость кожи] / aufgesprungene Haut (E:Večk); [гроб] / Sarg (M:P Kr Mam). lazksńəńd́i vaĺmat kadə̑ndi͔št́, kulə̑fńəńd́i vanə̑ndə̑ms M:P (IV725) In den Särgen lässt man Fenster zurück, damit die Toten hinausschauen können. vaj anə̑klak [śiŕńeń-śijäń] lazks [M:Mam] (IV268) Mache (mir) einen Sarg aus Gold und Silber! [śeŕńäń-śijä·ń] lazksə̑nza [Pl.] [M:Mam] (IV154) Aus Gold und Silber war ihr Sarg. [śiŕńäń-śijä·ń] lazksə̑nza [M:Mam] (IV45) Golden und silbern war ihr Sarg. | kanda-lazks (kandə̑-lazks) M:Gor [гроб] / Sarg. | śt́ena-lasks E:NSurk [щель в стене] / Wandriss. vaj śt́ena[‑]lasksso valondo (I137) Seine Worte (blieben) in den Ritzen der Wand.
lasksov E:Mar [надтреснутый / rissig].
lasksḱe E:Mar ― lazksḱä M:Vert Kr Saz, lazə̑ksḱä M:P (Dem. zu lasks, lazks) [щель, трещинка, отверстие] / Ritze, Spalt, Lücke (E:Mar); [гробик] / Sarg (M:Saz Vert). af [ḿerańasə̑n] lazksḱäńä M:Saz (IV481) Mein Sarg ist nicht für mein Mass (gemacht). lavkasa ramatama anok t́iń lazkskat M:Vert (VIII470) Im Laden kaufen wir einen fertig hergestellten Sarg. | kandi͔-lazksḱä M:Gor [гробик] / Sarg. kandi͔[‑]lazkskat anə̑kstaft (IV318) Die Särge sind fertiggemacht.
lazoms ChrE E:Mar Večk Sob, ? *lazums E:Nask Kad Kal Kažl ― lazə̑ms ChrM M:P Temn [колоть, расколоть, разбить] / spalten, zerspalten, zerstückeln (M:P: z.B. Holz, Zucker); (E:Kad:) [колоться] / sich spalten. duraḱiń karmavti͔ź oznomo, a son końanzojak lazi͔źe E:Mar (279) Dem Dummkopf befahl man, sich vor den Heiligenbildern zu verbeugen, er aber spaltete [sogar] seine Stirn [dabei]. v́ä se͔ĺǵińeńt́ ut́aša čačk lajsi͔ ńej E:Sob (VII302) Eine Faser spaltet Utja entzwei. pŕatka·k lajsa E:Nask (III242) Ich werde dir den Kopf spalten! ḱečḱeŕcamak, lajsamak E:Večk (II269) Du wirst mich [mit den Hörnern] stossen, erstechen. vaĺma·ś lass E:Kad Das Fenster(glas) zersprang. varkśijś eź poft, b́edni͔j babanza ṕŕet́ naŋga ḱŕiščiź ṕŕet́ lazi͔ze͔ E:Kal (2145) Die Krähe traf er nicht, aber seine [arme] Frau auf den Kopf, so dass dieser barst. vaga t́ese͔ ḱŕežešče, iḱiĺijak sońźe lasi͔ńiḱ, ad́a E:Kal (2129) Sieh, hier ist ein Klotz, wohlan, zuerst wollen wir ihn spalten! parknojś at lama lajś iḱiĺijak v́iźiŕt́es E:Kal (2129) Der Schneider hatte ihn früher mit der Axt ein wenig gespaltet. kᴉ͐ĺi raŋgumda at lotkat dᴉ͐ ṕiška·dumda, lazdan E:Kažl (III295) Wenn du nicht mit dem Rufen und Schreien aufhörst, reisse ich (dir den Bauch) auf! ḱeĺćä ḱeĺi, äźemə̑ńd́i af last́äd́äź M:Temn (VIII414) Deine Breite ist breit, (aber) keine Bänke können wir aus dir spalten.
lazoń E:MKly (Part.) [(рас)колотый] / gespalten. ḱiska[‑]bojartne͔ – lazoń mukortne͔ (VII44) Die hündischen Bojaren mit gespaltenen Steissen.
lazuma- E ― lazə̑ma- M: lazuma-palka E:Ba колотушка / Schlegel, Klopfholz. | lazuma-ṕej E:Mar [клык] / Hauer (nur beim Schweine so genannt). šäv́-lazə̑ma M:Sel косарь / Hackmesser zum Spalten von Kienspänen.
lazə̑mńä M:[Mam] (Dem. zu lazə̑ma) [перепахивание] / das Umpflügen. [ḿiša] af [ḱeĺǵi] vaj [ḱeĺi] ĺeᵪań lazə̑mńants (IV330) Mischa liebt es nicht, breite Ackerbeete umzupflügen.
laznoms ChrE E:Mar Večk Gor NSurk SŠant ― lazə̑ndə̑ms ChrM M:P Čemb, lazńəms M:Ur (Frequ. zu lazoms) [колоть] / spalten, (M:P auch:) [ломать] / zerbrechen. bab́ińeś karmaś če͔v́iń laznomo. laznoś, laznoś, ḱeŕavś ṕeĺkazo E:Mar (2103) Die Alte fing an Pergel zu spalten. Sie spaltete und spaltete, ihr Daumen wurde abgeschnitten. si͔ń [laznośt́, laznośt́], ortaś äź laznov E:Gor (VII232-4) Sie (versuchten und versuchten das Tor) zu zerspalten, (aber) das Tor spaltete sich nicht. ĺod-pandi͔ńeńt́ kočkaŕason laznusa E:Večk (II171) Den Eisberg werde ich mit meiner Ferse zertreten. śe boćkaśt́ saiź si͔ń ńej, lazni͔ź E:SŠant (I88) Sie [nahmen und] zerschlugen die Tonne.
lazə̑ntf M:P Čemb Kars (Part. zu lazə̑ndə̑ms) [(рас)колотый] / gespalten; [Pl.-F. lazə̑nft wird neben lazft auch als Pl. zu lazf ‘Ritze, Spalte’ gebraucht] (M:P); [шершавый, загрубевший (о коже)] / aufgesprungen (von der Haut) (M: Čemb). ḱiś lazə̑ntf M:[?P] Der Weg ist rissig (eig.: an vielen Stellen gespalten). paŕəndaźä lazə̑ntf t́elańanc M:Kars (IV377) Sie badete seinen Leib mit der aufgesprungenen Haut.
laznotoms (3. Sg. Präs. laznoti͔, Prät. laznoć, laznotoć) E:Mar, laznotoms E:Bug Kozl, laznottomks (3. Sg. Präs. laznotti͔, Prät. laznottoć) E:VVr (Pass. zu laznoms) [колоться] / sich spalten; [дёргать, болеть] / reissen, schmerzen; (E:VVr:) расшириться / sich ausdehnen, sich erweitern. moń ṕeḱińem se͔ŕed́i, mon ḱeŕatan, laznutan E:[Bug] (V404) Mir tut der Bauch weh, ich fühle Stechen und Schmerzen. koda śe ašo ḱev ‒‒‒ eś čulkśet́e, eś laznoto E:Kozl (III118) Wie jener weisse Stein ‒‒‒ nicht schmerzte und es ihm nicht riss.
laznoti͔ E:Kozl [ноющий, болящий / schmerzend]. śaŋgordi͔ osud, laznoti͔ osud (III91) Reissende osud-Krankheit, schmerzende osud-Krankheit.
laznotovoms E (Refl.-Pass. zu laznotoms) [колоться / sich spalten].
laznotovkst (Pl.) E:Večk, laznutuvkst (Pl.) E:Ba [трещины, потёртости на коже] / wunde, aufgesprungene Stellen in der Haut.
laznovoms E:Gor (Refl.-Pass. zu laznoms) трескаться / sich spalten. si͔ń [laznośt́, laznośt́], ortaś äź laznov (VII232-4) Sie (versuchten und versuchten das Tor) zu zerspalten, (aber) das Tor spaltete sich nicht.
laznuvkst (Pl.) E:Ba [трещинки, потёртости на коже] / wunde, aufgesprungene Stellen in der Haut.
laznovkšnoms E:MKly (Frequ. zu laznovoms) [колоться, покрываться язвами, трескаться] / sich spalten, wund werden, aufspringen. čis laznovkšnoś paro ruśań ḱiśḱeze͔ (VII16) Die Sonne verbrannte die Haut des trefflichen Rusja.
lazə̑ŋkšńəms M:P, *lazə̑nčńəms M:Temn (Frequ. zu lazə̑ndə̑ms) [колоть] / spalten. ḱev pokə̑ĺsa pŕäńäńekə̑ń lazə̑nčńeźeń M:Temn (VIII418) Mit den Steinklumpen [d.h.: Mit seinen steinernen Gebäuden] hat er uns den Kopf zerschmettert (gespaltet) [d.h.: Er hat uns mit seinem Reichtum ganz bestürzt (betäubt)].
lazotoms ~ lazototoms (3. Sg. Präs. lazoti͔, 3. Sg. Prät. lastoć, lazotoć) E:Mar, ? *lazotoms E:Bug, ? *lazototoms E:Kut, lastotoms E:Večk NSurk (Pass. zu lazoms) [колоться] / sich spalten (E:Mar Večk); [наступать (об утренней заре)] / anbrechen (von der Morgenröte) (E:Bug Večk Kut); [заставлять наступать] / anbrechen lassen (E:NSurk). kosko zoŕazo lazoti͔, śeste͔ polazo sonʒe͔ śt́i E:Bug (V244) Wenn das Morgenrot anbricht, dann steht seine Frau auf. lazotoć pazoń zoŕazo E:Kut (V188) Gottes Morgenrot brach an. zoŕazo kurok lastoti͔ E:Večk Es wird bald Morgen(röte) anbrechen. śaŋgońt́ laco lastozo [? haplologisch anstatt lastotozo], kuŕvań čama, śed́ejet́ E:Večk (II303) Wie die Gabel soll, Hurengesicht, dein Herz gebrochen werden! ńišḱe-pas lastoć zoŕando E:NSurk (II472) Nischke-pas liess sein Morgenrot anbrechen.
lazovoms ChrE E:Mar Sob Večk SŠant, ? lazᴉ͐vᴉ͐ms E:Ba ― lazə̑və̑ms ChrM M:P Sel (Refl.-Pass. zu lazoms) [колоться] / sich spalten (E(allg.) M(allg.)); [наставать (о заре)] / anbrechen (vom Morgenrot) (E). ṕiĺǵeń aldo mastoroś luči, uŕkaj, lazovzo E:Večk (I454) Lieber soll die Erde unter meinen Füssen sich spalten, Schwägerin! lazuft mastə̑rńäj M:P Tue dich auf, liebe Erde! wolgat́ potmakst́i lazuś t́elaźä M:Sel (IV370) [Es war im Traum] (als ob) mein Körper auf dem Grunde der Wolga entzweigebrochen wäre. zoŕa lazov́i E:Mar Das Morgenrot bricht an. vaj koda pazuń son zoŕazo lazov́i E:SŠant (II26) Wenn Gottes Morgenrot anbricht. lazᴉ͐v́ä E:Ba Der Morgen (Das Morgenrot) wird bald anbrechen. koda toń, ńišḱe-pas, zoŕa-t́eščet́ lazovś E:Sob (III99) Wie dein Morgenstern, Nischke-pas, erschienen ist. koda zoŕa-t́eščet́ toń lazuv́i E:Sob (III101) Wenn dein Morgenstern erscheint.
lazov́ića E:VVr, lazuv́ića E:Ba колкий / sich leicht spalten lassend, leicht spaltbar (Baum, Holz).
lazᵪ E:Kad ― lazf M, lazf M:P (Gen. -ən, Nom. Pl. ‑t od. lazə̑nft) [щель, трещина] / Spalt(e), Ritze, Riss (M:P: in der Wand), (M:P auch:) [растрескавшаяся кожа] / aufgesprungene Haut. ḱi v́inava·t v́iŕ[‑]a·vat́i, kə̑ĺi sońć lazft́i surə̑nc toŋgə̑źä? M (IV697) Wer ist vor der Waldmutter schuldig, wenn sie selbst ihren Finger in den Spalt gezwängt hat. [śḿeᵪə̑c] aš, ṕejəd́i. – lazfś M (IV671) Seine lachende Stimme (hört man) nicht, (aber dennoch) lacht er. – Der Spalt. | lazf-ĺäćəma M:Sel [праща] / Schleuder [Stock mit gespaltener Spitze]. | lazf-ṕej E:Kažl [клык] / Hauer (nur beim Schweine). | śt́ena-lazf M:P [щель в стене] / Riss in der Wand.
lazfḱä M:P (Dem. zu lazf) [щель в стене] / Spalt(e), Ritze, Riss in der Wand.
*lazə̑ftə̑ms (: lazə̑ftan) M:P (Fakt. zu lazə̑ms) [заставлять колоть / spalten lassen].
*lazə̑fńəms (: lazə̑fńan, -i) M:P (Frequ. zu lazə̑ftə̑ms).
lazᴉ͐ro·voj E:Ba [лазурный] / himmelblau, azurblau. kaĺina s maĺinuška, lazᴉ͐ro·voj t́v́et! (VII434) Kalina Smalinuschka [Kalina mit Malina], du himmelblaue Blume! — [Russ. лазу́ревый].
lazuńä M:Vert (Dem.) [мужское имя] / ein Männername. d́ińäń lazuńäś, škajäń ḱäcta anafḱäś (VIII494) Dinjas Lazu, der von Gott Erbetene! lazuń jakaj poĺankań šava pakśava (VIII494) Lazu streift auf der öden Feldmark von Poljanka umher. kudu, lazuńäj, kudu, [id́ńäźat], t́et́ ḿäŕgan! (VIII498) (Komm) nach Hause, Lazu, (komm) nach Hause, mein Kindchen, so sage ich dir!
lazu·rńä M:Saz (Dem.) [мужское имя] / ein Männername. vaj śuduf, śuduf śińəŕäś[‑]pabań lazu·rńac (IV3) Ach, der arme, arme Lasur (Sohn) des Weibes von Sinä!
laźika E:[Večk ?Is], laźga E:Ba узенький переулок / schmale, enge Nebengasse. — [Russ. лазе́йка].
laźǵińe E, laźǵi·ńe E:Ba (Dem. zu laźga).
1laža M:P Temn [низина, котловина] / Senke, Talmulde; [паралл. слово к lužă] / Par.-Wort zu lužă. śt́əŕńä·ś avaŕd́i lužəsa, lažəsa M:P Das Mädchen weint im Tal. saśt́ guževa, laževa, d́iva, guža, laža jotkuva, d́iva M:Temn (VIII404) Sie sind durch Anger und Mulden gekommen, zwischen Anger und Mulden hindurch. — Vgl. lužă.
lažu (Adj. aus lažă): lažu-lə̑žu ~ lə̑žu·-lažu M:Pš [неровный, ухабистый] / uneben, holperig (Weg).
2laža-, laž- E M: lažańa E:Mar Atr VVr Kad Večk, laža·ńa E:Ba ― lažańä M: Sučk Ur [приторный, отвратительно сладкий] / übersüss, ekelhaft süss (E:Mar Atr Ba Večk M:Ur); [терпкий (вкус), горький, жгучий] / herb (Geschmack), bitter, brennend (E:VVr M:Sučk). | lažańa la·mbama E:Kad [приторный, отвратительно сладкий] / übersüss, ekelhaft süss. | lažańa laśḱe E:Gor Večk анис / Anis (E:Gor); [съедобное растение, похожее на борщевик, приторное] / eine Pflanze, die auch gegessen wird, ekelhaft süss schmeckend, ähnelt der борщевик [Bärenklau], ist jedoch nicht diese (E:Večk).
lažf M:Sar Kr [шум, бушевание (воды), журчание (проточной воды)] / Brausen, Gebrause (des Wassers), Geriesel (des fliessenden Wassers).
lažfḱä M:Sar Kr (Dem. zu lažf) id. ujəsud jotaś, ćiŋgəń ćaŋgəĺ-ćaŋgəĺ vaj son lažfkasa M:Kr Das ujəsud [= ein myth. Wesen, ? Glücksspender(in)] flog vorüber mit hellem Geklingel.
lažams E:Mar Gor Ba Bug Večk Is NSurk StMokl Šir, lažamks E:VVr вопить, причитывать, горевать / beweinen, Klagelieder singen (über die Braut, die Verstorbenen), (E:Večk VVr auch:) [печалиться, оплакивать] / trauern, betrauern (E:Večk: schlechte Kleider tragend usw.). mońeń t́e škańe lažamaĺ E:Mar (1200) Ich sollte doch zu dieser Stunde eine Klage erheben. mon [ḿeźe] vanan, a lažan E:Mar (1200) Wozu schaue ich, ohne eine Klage zu erheben? mon se͔ŕiń kośt́äź lažazan E:Mar (1210) (Dann) mag ich Klagelieder singen mit vertrockneter Gestalt! laži·ń kolmo· mon sutka·t E:VVr (II354) Ich habe drei Tage und Nächte geklagt. lažimak ḿesta kuli͔d́e E:VVr (II380) Beweine mich wie eine Verstorbene! bojar-avaks-čim lažasa E:Gor Ich beweine mein Bojarinnentum. äśiń säŕńem lažasa E:Gor (VII98) Ich beweine meinen eigenen Körper. son lažä ḿiŕd́inza äsa E:Ba Sie beweint ihren Mann. kalmo laŋgov son moĺi, kalms avanʒo son laži E:Bug (V124) Sie geht auf den Friedhof, sie beweint ihre Mutter im Grab. vaj užo moĺan lažasa mon alka rošt́a se͔ŕńenʒe͔ E:Bug (VI40) Warte, ich gehe und beweine seinen einem niedrigen Haine (gleichen) Körper. eś se͔ŕińem lažasa E:[Šir] (II454) Ich beklage meinen eigenen Leib. raśḱeń ćorat t́eŕd́iń kalmoń čuvomo, ‒‒‒ raśḱeń avat mon se͔ŕenʒe͔ lažamo E:StMokl (V222) Ich rief herbei die Männer des Geschlechts, das Grab zu graben, ‒‒‒ die Weiber des Geschlechts, ihre Leiche zu beklagen. daj sonza laža·si͔ńiḱ! E Lasst uns ihn beweinen! (beim Spiel: wenn es dem Betreffenden nicht gelingt, mit dem Fusse stossend jdn. mit dem Mistklumpen zu treffen, versammeln sich alle um ihn herum u. schreien aus vollem Halse).
laži͔ E:Mar, laže E:Petr (Part.) [жалобный] / klagend. laži͔ vaĺǵejse͔ mon jovtńan E:Mar (1204) Mit klagender Stimme offenbare ich (sie). nat́ a lažav́i ĺeĺanok laži͔ vaĺǵejse͔ E:Mar (1218) Offenbar kann unser Bruder nicht mit klagender Stimme [d.h.: durch Klagelieder] errettet werden. laže vajǵiĺ a ćudan E:Petr Ich höre keine klagende Stimme.
lažamo E:VVr [оплакивание] / das Beweinen, Klagen. a ńe·it́ kavto· śeĺḿi·ńeń koto· ńed́ĺa·t laža·mdon (II354) Meine zwei Augen können nicht sehen, weil ich sechs Wochen geklagt habe [eig.: von meinem sechswöchigen Klagen]. | lažamo-koct E [траурный платок / Trauertuch]. | lažamo-šumńe E:Večk [жалобный голос, звук] / Klagelaut. lažamo[‑]šumńe polazo noldakšnoś (I347) Seine Gattin brach in Klagen aus. | lažamo-vali͔ńe E:Mar, lažamo-valne͔ E:Bug (Dem.) [жалобное словечко] / Klagewort. [ḿeks] a jovtńesi͔ń jalgań lažamo vali͔ńem? E:Mar (1210) Warum spreche ich nicht meine den Freund bedauernden Worte aus? lažamo[‑]valne͔t́ pajstomo kaka son jofńeś E:Bug (V300) Das unglückliche Kind sprach Klageworte. | lažamo-vaĺǵej E:Mar [голос причитания] / Totenklagestimme. sodaź, ĺeĺakaj, tońet́ ńej lažamo[‑]vaĺǵej ṕeḱ paroĺ (1216) Es versteht sich, Brüderchen, jetzt wären dir die Töne eines Klageliedes sehr gefällig. | se͔ŕ-lažamo-vajǵeĺńe E:Večk (Dem.) id. se͔ŕ[‑]lažamo mon vajǵeĺńem mon maro (II111) (Ich gehe) mit meiner Totenklagestimme (zu ihnen).
lajš̀ems ChrE, lajše͔ms ~ lajšems E:Mar, lajšems E:Atr Kad Kažl Večk StSosni SŠant, lajšemks E:VVr, lajšᴉms E:Ba ― lajšəms M:Ur (< *lažśems, Frequ. zu lažams) [причитывать] / Klagegesänge (für Verstorbene) anstimmen. lajšiḱ sońd́e E:VVr Beweine ihn! avaś polanʒo lajšesi͔ E:Večk Die Frau beweint ihren Mann. kudoso lajšit́ mat́ŕań se͔ŕenʒe͔ E:StSosni (I275) In der Stube klagt man um Matrjas Leichnam. iśt́a tońt vastat, čobd-ava, lajšiźe E:SŠant (I264) So beweinte es, dunkelbraunes Weib, deinen Mann.
lajši E:Bug [оплакивающий / beweinend; плакальщица / Sängerin der Klagelieder]. lajšiń [vajǵeĺce͔] gŕešnoj učaĺa śeŕǵeĺeś (V300) Die arme Utschalja sprach mit klagender Stimme.
lajšima E:Mar Bug StSosni ― lajšəma M: Ur [оплакивание] / das Beweinen; [плачевой] / sich aufs Beweinen beziehend, Klage-; (E:Mar M:Ur:) [плач] / Klagelied. lajšimado lotkakšnoś E:Bug (V124) Sie hörte mit ihrem Beweinen auf. | lajšima-šumńe E:StSosni (Dem.) [плачевой звук / Klagelaut]. kudoso maŕavś lajšima-šumńe (I274) Im Hause waren Klagelaute zu hören.
lajš̀emka E:VVr [плач] / Klagelied (über Verstorbene).
lajše͔kšńems E:Mar (Frequ. zu lajše͔ms).
lažadᴉ͐ms ~ lažadums E:Kažl ― lažadə̑ms M:P Pš Kr Čemb Temn Atjur [сильно жаждать, тосковать] / heftig nach etw. verlangen, sich nach jdm. od. etw. sehnen; (M:Čemb:) [затосковать] / sich nach jdm. od. etw. zu sehnen anfangen (E:Kažl: sońd́ä·nza od. sonza ḿäĺga nach ihm; M:P: sońd́ijənza; M:Čemb: sońd́ejənza id.). lažadan tońd́iit (sazə̑rə̑śt́i) M:P Ich sehne mich nach dir (nach meiner Schwester). at́äś lažatś pabat́i M:Pš (IV27) Der Alte fing an, sich nach der Alten zu sehnen. lažadə̑ń [t́äd́äźt́i-aĺäźt́i] M:Kr Mam (IV149) Ich habe mich nach meinen Eltern gesehnt. akaj, lažadə̑ń oću at́eŕi M:Temn (VIII320) Ältere Schwester, ich sehne mich nach dem grossen Ater. mon lažadə̑ń d́äd́äńäźt́i M:Atjur (VIII360) Ich habe mich nach der Mutter gesehnt.
lažańᴉms ~ lažańums E:Kažl (Frequ. zu lažadᴉ͐ms, lažadums).
lažatkšńəms M:P (Frequ. zu lažadə̑ms) [затосковать] / sich nach jdm. od. etw. zu sehnen anfangen.
lažatftə̑ms M:P (Kaus. zu lažadə̑ms) [заставлять тосковать] / jdn. dazu bringen, sich nach jdm. od. etw. zu sehnen. lamə̑s t́at aščä, moń t́at lažatfta (IV213) Bleibe nicht lange, lass nicht mich (nach dir) [zu] sehnen!
? *lažafńims E:[Šir] (Frequ. zu *lažaftums) [заботиться] / sich um etw. kümmern. so·n eź la·žafńiḱ ḿińi·ḱ jalga·ś užu·nda (II427) Unsere Freundin hat sich nicht um ihre Ecke [für die Liebelei] gekümmert.
lažakadoms E:Mar Ba Kad Večk Bag Kozl, lažakadomks E:VVr ― lažakadə̑ms M: Sučk Katm (Inch.) [заплакать, расплакаться] / zu jammern anfangen; [начинать иметь противный вкус, вызывать отвращение] / widerlich zu schmecken anfangen, ekelhaft werden (E:Mar); во рту скверно, кисло стать / herb, bitter zu schmecken anfangen, ekelhaft, bitter im Mund werden (E:VVr Ba Kad M: Sučk); [загрустить] / traurig werden (E:VVr M:Katm); [зажурчать] / zu rauschen anfangen (E:Večk Bag Kozl). vajᵪ son lažakać, avaŕgać E:Mar (162) O, sie fing an zu jammern, zu weinen. aščəś, aščəś, lažakatś M:Katm (IV73) Sie wachte und wachte [einsam im Bette], sie wurde traurig. mon lažakadi͔ń ḿet́t́e E:VVr, m. l. ḿet́t́e od. ḿäd́i·ńt́ ästa E:Ba Der Honig begann mir widerlich zu schmecken (Ich bin übersatt von Honig geworden). kurgu·m laža·kać E:Ba, kurgə̑źä laža·kać M:Sučk Mein Mund ist herb, bitter geworden. koštḱeft́eḿe v́iŕ[‑]lopat́ńe lažakaćt́ E:Večk (I213) Ohne einen Hauch begannen die Blätter des Waldes zu rauschen. varmaftomo čufto-pŕat́ńe lažakaćt́ E:Bag (I200) Ohne einen Wind begannen (da) die Wipfel der Bäume zu rauschen. varmaftomo čopuda v́iŕeś lažakać E:Kozl (I205) Ohne einen Wind begann der dunkle Wald zu rauschen. | lažakadums-lambaśkadums E:Kad [становиться приторным / übersüss werden].
*lažavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu lažams) выплакать / etw. durch Weinen erlangen, durch Weinen errettet werden. nat́ a lažav́i ĺeĺanok laži͔ vaĺǵejse͔ (1218) Offenbar kann unser Bruder nicht mit klagender Stimme errettet werden.
lažnoms E:Mar Bug Večk Is, lažnomks E:VVr, lažnu·ms E:Ba, lažnams E:Kad ― lažnams M:P Pš Kr Mam Gor Sel Sučk, lažna·ms M:Jurtk [бушевать (река, море)] / brausen (Strom, Meer) (E:Mar VVr Ba Večk Is M:P Gor); [шуметь (лес)] / rauschen (Wald) (E:Mar VVr Ba Večk Is Kad); [буйствовать, буянить] / toben, lärmen (E:Mar Kad); тужить, горевать / trauern, traurig sein, betrübt sein, bekümmert sein (M:P Sučk Jurtk Kr Mam); [петь весёлые песни на свадьбе (подруги невесты)] / fröhliche Lieder auf der Hochzeit singen (die Freundinnen der Braut) (M:Sel); [быть кислым, горьким (во рту)] / herb, bitter sein (Mund, wenn man etw. Herbes, Bitteres isst: kurgə̑źä lažnaj Mein Mund ist herb, bitter (z.B. wenn ich Pfeffer gegessen habe)) (M:Sučk). valdo v́ed́et́ čadi͔ laco son lažni͔ E:Bug (V478) Dein helles Wasser braust wie Flutwasser. ton t́at lažna śaŋksə̑ŋga M:Mam (IV45) Sorge dich darum nicht! koda [uĺeĺ t́śeb́äŕ], afə̑ĺ lažna [śed́ińäźä] M:[Mam] (IV599) Wenn es schön wäre, so hätte mein Herz keine Sorge.
lažnajńä M:Kr (Dem. zu *lažnaj) [оплакивающий / Beweiner]. ši-[la·žnajńäźä] (IV400) Die die mein Schicksal beweint [“Meine Schicksal-Beweinerin”] (in einem Liede).
lažnaftə̑ms M:P (Fakt. zu lažnams).
lažnafńəms M:P (Frequ. zu lažnaftə̑ms).
lažnokšnoms E:Mar (Frequ. zu lažnoms) [шуметь] / rauschen; [буйствовать, буянить (дети)] / toben, lärmen (von Kindern).
lažnə̑śəms M:P (Frequ. zu lažnams) [шуметь, реветь (водопад, порог)] / brausen, tosen (Wasserfall, Stromschnelle); [печалиться, грустить, горевать, огорчаться] / trauern, traurig sein, betrübt sein, sich bekümmern.
lažnə̑śəkšńəms M:P (Frequ. zu lažnə̑śəms) [шуметь, реветь (водопад, порог) / brausen, tosen (Wasserfall, Stromschnelle); печалиться, грустить / trauern, traurig sein].
lə̑bə̑rdə̑ms M:P [дрожать, вздрагивать] / flattern, zappeln. śormav [ṕəŕḿe·č] ḱäd́[‑]kučka·sə̑n [lə̑bə̑rdi͔]. – śift́əmś (IV673) Eine bunte Taube zappelt mitten auf meiner Hand. – Das Sieb. śijä·[‑]paćä lə̑bə̑rdi͔, [ḿeš‑]avańä avaŕd́i. – tolś i štatolś M (IV670) Ein Silberflügel flattert, der Weisel weint. – Das Feuer und die Kerze. — [Vgl. labor: laburdams; ĺibor: ĺibordoms].
lə̑bə̑rftə̑ms M:P (Kaus. zu lə̑bə̑rdə̑ms) [махнуть (крыльями)] / (plötzlich) schlagen (mit den Flügeln; tr.); [махнуть, сделать быстрое движение (руками)] / eine schnelle Bewegung (mit den Händen) machen.
lə̑bə̑rfńəms M:P (Inter. zu lə̑bə̑rftə̑ms).
lə̑bə̑rfńəkšńəms M:P (Frequ. zu lə̑bə̑rfńəms).
lə̑bə̑rgə̑də̑ms M:P [взлететь] / plötzlich auffliegen; [? дать течь (сосуд при высыхании)] / ? leck werden, rissig u. dadurch durchlässig werden (Gefäss beim Trocknen).
lə̑fna·ms M:P Kr ‹Mam› [быть в лохмотьях, опускаться, стать оборванным] / zerfetzt sein, zerrissen herabhängen. [mala·vskajeń lə̑fna·ᵪ́t́, lə̑fna·ᵪ́t́ ḱär‑]pat́śasna [M:Mam] (IV573) Zerrissen hängen herab die rindenen Traufdächer der Einwohner von Malav.
lə̑fnə̑śəms M:P Kr (Frequ.).
*lə̑kmaškə̑də̑ms M:Temn сесть / sich setzen.
lə̑kna·ms M:P Čemb [трястись, обвисать] / klappern, schlappen (ein locker befestigter Gegenstand, z.B. eine Messerschneide, die locker am Stiel befestigt ist, ein grosser Stiefel).
lə̑kna·ftə̑ms M:P (Fakt. zu lə̑kna·ms).
lə̑kna·źəvəms M:P (Inch. zu lə̑kna·ms).
lə̑knə̑śəms M:P (Frequ. zu lə̑kna·ms).
lə̑pa·-, lupa·-:
lə̑pa·na M:P, lupa·na M:Čemb [вяло отвислый (об ушах) / schlaff herabhängend (von Ohren)]. ṕiĺənza lupa·nat M: Čemb [Seine Ohren sind schlaff herabhängend]. | lə̑pa·na ṕiĺä M:P, lupa·na ṕiĺä M:Čemb [вислоухий] / schlappohrig. — (Vgl. ŕipa-: ropańa, rupańä, ŕipa·ńa).
lə̑pa·d́əms M:P, lupa·d́əms M:Čemb [вяло упасть, становиться вялым] / schlaff niedersinken, erschlaffen, (auch:) [чахнуть, вянуть] / dahinsiechen, verwelken (M:P [?Čemb]); [глянуть] / (einmal) blicken (mit den Augen) (M:Čemb). lupa·d́əźń śeĺmənzə̑n [M:Čemb] Er blickte mit seinen Augen.
luṕi·jəms M:Čemb (Iter. zu lupa·d́əms).
lə̑pa·kadə̑ms M:P [вяло упасть, становиться вялым] / schlaff niedersinken, erschlaffen.
lə̑pə̑k M:P [подраж. звуку удара топором] / ahmt den Laut eines Axthiebes nach. v́eśt́ lə̑pə̑k, kafkśt́ lə̑pə̑k, kolmə̑ćəd́ä utlə̑k. – uźəŕsa ḱärə̑maś M (IV689) Einmal “kuck”, zweimal “kuck”, drittens ein Winkel. – Das Hauen mit der Axt.
li͔j-: li͔j-laj E:Ufa [подраж. мерцанию, порханию / Flattern beschreibende Wörter]. nul-val od́iŕvań ćokonzo, li͔j-laj od́iŕvań fatazo [nul-val (schwingen) der jungen Frau Troddeln, li͔j-laj (flattert) der jungen Frau Schleier].
li͔jńems E:Mar Gor Sob Večk, li͔jńemks E:VVr, li͔jńi·ms E:Ba, li͔jńa·ms ~ ĺijńa·ms E:Kažl, ĺijńams E:Kad колыхаться, качаться (от ветра) / flattern, wehen, sich bewegen (im, vom Winde), (E:VVr Kad auch:) [колыхать, пылать, пламенеть] / flackern, lodern, lohen (vgl. lajna·ms M:Ur Jurtk).
li͔jńićińe E:Gor Sob (Dem. zu *li͔jńića) [колыхающийся] / etw., das flattert. kaźan, kaźan, ŕiz[‑]aĺakaj, t́ät́ paĺińe, varmavtomo, ŕiz[‑]aĺakaj, li͔jńićińe E:Sob (VII304) Ich schenke, Bruder Riz, ich schenke dir (dann) ein Hemd, ein solches, Bruder Riz, das ohne Wind weht.
li͔jńekšne͔ms E:Mar Večk (Frequ. zu li͔jńems) [колыхаться, развеваться (напр. по ветру)] / flattern, wehen (z.B. im Winde).
ĺijńems E:Mar, ĺijńams E:Kad [пылать, пламенеть] / flammen, lohen, lodern (ein grosses Feuer). — [Vgl. lajna·ms M:Ur Jurtk u. li͔jńems (oben)].
ĺijńeźev́ems E:Mar (Inch. zu ĺijńems) [воспламеняться, вспыхнуть, запылать] / aufflammen, auflodern, auflohen.
li͔kə̑m-lakə̑m M:P (deskr.) [дрожащий (и) машущий] / schlotternd (u.) schwingend. li͔kə̑m[‑]lakə̑m, ṕärdakə̑m, t́amak tokśä, vaćəńä tušt́. – śift́əmś (IV641) (Ich bin) ein Platschendes, Schwingendes, rühre mich nicht an, (sonst) kommt mir die Scheisse heraus. – Das Sieb.
li͔kšt́ad́ems E:Večk [Is], li͔kšt́ä·d́ims E:Ba [шлёпнуть (ладонями)] / mit einem Klatsch schlagen, klatschen (E:Večk Ba); [смахнуть] / fortschleudern (E:Is). — [Vgl. luk̀ams: lukščad́ems usw.].
li͔kščajems E:Jeg, li͔kšt́ä·ims E:Ba (Iter.) [махать] / wedeln; плескать воду / [platschen (Wasser)] [E:?Jeg].
li͔ska E:Gor Sob, ĺiska E:Petr ― ĺiska M:Ur [локон на ухе] / Haarlocke am Ohr, Haar über der Schläfe (E:Gor “Petr”); [висок] / Schläfe (M:Ur). ṕäĺiń surks-kud́ŕińet li͔skam ḱirʿtamdo E:Gor (VII104) (Aber) ich fürchtete, dass mein ringellockiges Seitenhaar versengt würde. vaj surks[‑kud́ŕińet́], v́äd́[‑]ava, li͔skanzo E:Sob (VII312) Ringellöckchen, Wassermutter, sind ihre Haare über dem Ohr. | ĺiska-jur M:Ur [корень локона на ухе] / Wurzel der Ohrlocken. ĺiska-jurda uskśəźä Er zauste ihn an den Ohrlocken. — [? Russ. лыска].
li͔tams (li͔ta·ms) E:Večk Ba ― lə̑ta·ms M:Sučk, li͔tams M:Ur шляться, шататься / umherschweifen, umherschlendern, sich herumtreiben. — [Russ. лыта́ть].
li͔ta·ndams M:Pš Čemb id.
li͔ta·rdə̑ms M:Jurtk id.
li͔tnams E:Kad id.
li͔tńi·ms E:Ba (Frequ. zu li͔ta·ms) id.
li͔ti͔m E:NSurk, li͔ti͔ḿ E:Ba шатун / Herumtreiber, Müssiggänger, Bummler (E:Ba). | li͔ti͔m-pad E:NSurk [большой половой орган] / eine grosse Pfotze.
li͔tu·n M:Jurtk [шатун / Herumtreiber, Müssiggänger, Bummler]. — [Russ. лыту́н].
li͔tka E:Mar Kočk Ba Večk Vez Mokl [лохмотья, тряпьё] / Lumpen, Fetzen. | li͔tka[t]-latka[t] E:Mar Kočk Ba Večk Vez Mokl [лохмотья] / Lumpen und Fetzen. ḿejs li͔tkasat-latkasat? E:Mar Warum bist du in Lumpen und Fetzen? li͔tkat-latkat laŋkse͔nze͔ E:Kočk (VII54) Er hat Fetzen und Lumpen an. vaj li͔tkat[‑]latkat t́e od ćori͔ńeń laŋksonʒo E:Večk (V344) Fetzen und Lumpen (hatte) dieser junge Mann an. vaj li͔tkat[‑]latkat sonʒo ṕiĺkse͔nʒe͔ E:Vez (II16) [Er hat] Fetzen an seinen Füssen. vaj li͔tkat[‑]latkat laŋksonʒo E:Mokl (V178) Lumpen und Fetzen hat er an. | li͔tkat-paŋkst E:Mar [лоскутки и тряпки, лоскуты для заплаты] / Lappen und Flicken, Flicklappen. — [Vgl. lutka].
li͔tkav E:Mar Večk Ba [изорванный, оборванный] / zerrissen, zerlumpt, zerfetzt.
li͔tńᴉms ~ li͔t́ńums E:Kažl [взмахивать (крыльями)] / schlagen (paćasᴉ͐nza mit den Flügeln).
*li͔ža E:Večk [лыжа] / Ski, Schneeschuh. | li͔žaso jakams E:Večk [бегать на лыжах] / Ski laufen, Schneeschuh laufen. — Russ. лыжа.
lobadafks M:P Pš низменное место / Niederung, Senke, niedrige Stelle.
lobadafksḱä M:P (Dem. zu lobadafks) id.
lodom E:VVr Večk, lodmo E [низина, низменность] / Senke, Niederung.
lodomńe E:Večk [Dem. zu lodom] id. pokš pakśasońt́ lodomńe, lodomńese͔ńt́ v́iš-uma (I438) In der grossen Feldmark (liegt) eine Niederung, in der Niederung ein Speltacker.
lodomks E:VVr, lod́ᴉmks E:Kažl, ludomks E:Jeg id. pokš pakśaso pokš ludomks (od. ložomks) E:Jeg (II543) In einer grossen Feldmark (liegt) eine grosse Niederung.
ludomksḱe E:Jeg (Dem. zu ludomks) id. śe ludomksḱese͔ńt́ eŕḱińe (II543) In der Niederung ein See.
lodordoms E:Mar, lodo·rdoms E:Ba [onomat.] [громко пускать ветры] / laut furzen, (auch:) [падать с шумом, треском] / polternd, krachend fallen (z.B. die Scheite, wenn der Holzstoss einstürzt).
lodo·rk: lodo·rk ḿeŕems E:Ba [громко выпускать ветры] / laut furzen, (auch:) [падать с шумом, треском] / polternd, krachend fallen (z.B. die Scheite, wenn der Holzstoss einstürzt).
lofkoj: lofkoj-čińe E:Večk (Dem.) [ловкость / Gewandtheit]. v́idna nad́ijat ton eśit́ lofkoj[‑]čińet́ (‑ǯ-) laŋks (II109) Du vertraust wohl auf deine eigene Gewandtheit. — Russ. ловкий.
loga-at́a E:Bag [имя колдуна в с. Багана (? Логин) / Name eines Zauberers im Dorfe Bagana].
lok E:Kad Kal ― luka M:P Pš (Gen. lukə̑ń, Nom. Pl. lukt), ulə̑k M:Čemb An, ulə̑ks M: Sel [волок] / Schleppstange, mit der die Egge (inza·ma) befördert wird. | iza·m-lok E:Kad, iza·ma-olok E:Kal ― inza·ma-lu·k M:P id. — Vgl. russ. волок; [лука́ – изгиб переднего и заднего края седла].
lukə̑ńä· M:P (Dem.).
loka M:Pš [тяжёлый, трудный, тягостный] / schwer, schwierig, mühsam. t́ä ḱeskavś loka ḱepəd́əms Dieser Sack ist schwer aufzuheben. t́ä t́ev́ś od. rabo·taś loka Diese Aufgabe od. Arbeit ist schwer (mühsam).
lokana ~ lokańä M:P Pš (Gen. -ń) [тяжёлый, трудный, тягостный] / schwer, schwierig, mühsam (M:P: [von Gewicht] weniger schwer als staka), (M:Pš auch:) спорный / widrig.
1lokśej E:Mar VVr Večk Is Jeg, lokśeŋ́ E:Atr, lokśe·j E:Ba, lokśt́e·j E:Kad, lokśt́ij ~ lokśt́ej E:Kal, lokśt́ij E:Kažl ― lokśt́i M:P Pš An (Gen. -jəń, Nom. Pl. ‑št́), lokśi M:Jurtk шершень / Hornisse; (FS111(EM) E:Atr:) [? слепень] / ? Bremse. — [Vgl. 2lokśej].
lokśejńe E:NSurk ― lokśt́ińä M:P (Dem. zu lokśej, lokśt́i) [шершенёк] / Hornisse; (E:NSurk:) [какое-то насекомое] / irgendein Insekt. eᵪ se͔ŕińeń ṕeĺev [t́eŕoń] polazo lokśejńe. ruŋǵińeń ṕeĺev [t́eŕoń] polazo lokśejńe E:NSurk (I388) Terjuschas Gattin hat einen Leib wie eine Hornisse, Terjuschas Gattin hat einen Körper wie eine Hornisse.
2lokśej E:Gor ‹Sob› Pičel Vez SŠant, lokśij ~ lokśt́im ChrE, lokśt́ij E:Kažl, lokśt́ᴉm E:Ba ― lokśt́i ChrM M:P Pš Kr An лебедь / Schwan (ChrE E:Gor ‹Sob› Pičel Vez SŠant Kažl ChrM M:P Pš Kr An). aša koda lo·kśt́ᴉm E:Ba (Es ist) weiss wie ein lokśt́ᴉm [Schwan] (die Bed. des Wortes ist nicht mehr bekannt). paro lokśej polazo, lokśej ĺävksḱe t́akazo E:Sob (VII306) (Wie) eine schöne Schwänin (war) seine Gattin, (wie) ein Schwanenjunges sein Kind. aša lokśej uĺašań polaza E:Pičel (VII140) (Wie) ein weisser Schwan (war) Uljaschas Gatte. vaj paro lokśej moń sajeń polam E:SŠant (II100) Ein schöner Schwan ist meine genommene Gattin. už ṕiĺǵeń ṕeĺej t́eŕušaś vanni͔ kak lokśej E:Vez (I384) Terjuscha ersieht (sich) eine [Gattin] mit Beinen wie ein Schwan. akš́a lokśt́iᵪ́t́ śt́iŕᴉst E:Kažl (184) Ihre Mädchen sind weisse Schwäne. v́eĺət́ v́eĺfḱä lokśt́išt́ jotašt́, sə̑raᵪma·n[‑]ṕiźəm uĺi M (IV722) Fliegen Schwäne übers Dorf hin, wird ein Hagelschauer kommen. | lokśej-ĺevksḱe E:SŠant, lokśej-ĺävksḱe E:Gor ‹Sob› Pičel [лебедёнок] / Schwanenjunges. lokśej[‑]ĺävksḱe t́akazo E:Sob (VII306) (Wie) ein Schwanenjunges [ist] sein Kind. lokśej-ĺävksḱet́ uĺašań t́akandza E:Pičel (VII140) (Wie) Schwanenjunge (waren) Uljaschas Kinder. vaj lokśej[‑]ĺevksḱet́ moń ṕiže kakan E:SŠant (II100) Schwanenjunge sind meine kleinen Kinder. — [Vgl. 1lokśej].
lokśt́ińä M:P (Dem. zu lokśt́i) [лебедушка] / Schwan.
lokśt́eḿe ChrE E:Mar Večk ― lokśt́əm ChrM M:P Alk Čemb Sel (Nom. Pl. M:P lokśt́əpt) [мелкое сито] / feines Sieb (ChrEM M:P Sel: feines Sieb, Haarsieb; M:Alk Čemb: aus Rosshaar od. Metalldraht) (ChrEM M:P Alk Čemb Sel). moń uĺi kudə̑źä, śt́enanzə̑n ḱärə̑ń, ḱija·ksə̑c šäjäŕəń. – lokśt́əmś M:P (IV648) Ich habe eine Stube, ihre Wände sind aus Rinde, ihr Fussboden aus Haar. – Das Sieb. — [Vgl. suvt́ems: suft́eḿe].
lokśt́əḿńä M:P (Dem. zu lokśt́əm).
lokšo ChrE E:Mar Kozl ― lokšă ChrM M:P Sel (Gen. M:P lokšə̑n, Nom. Pl. lokšə̑t), lokša· M:Jurtk (Nom. Pl. lokšə̑·t) [бич] / Peitsche, (E:Kozl auch:) смычок / Violinbogen. son pańʒ́ejks v́ešḱi a bratci͔ lokšozo E:Kozl (I340) Wie der Falke, Brüder, pfeift sein Geigenbogen. | kuku-lokšă (‑lo·kšă) M:Sar (Gen. ‑lokšə̑ń) [какое-то растение] / “Kuckuckspeitsche”, eine Pflanze, die aus ihrer Wurzel gewonnene Farbe gebraucht man zum Schminken. | *lokšo-ḱi E:Ba ― lokšə-ḱi M:P Sučk Ur [полоса (напр. на спине свиньи)] / Streifen (z.B. auf dem Rücken des Schweins; eig.: Peitschenspur). | lokšə̑-ḱi-puŕʿc M:P [полосатый поросёнок] / gestreiftes Ferkel. | lokšo-ḱi·v́ E:Ba ― lokšə̑-ḱiji M:Pš [полосатый] / gestreift. | lokšo-ḱikse͔v E:Mar [Adj. zu *lokšo-ḱiks “Peitschenspur”] [полосатый] / gestreift. | lokšo-ńed́ ChrE E:NSurk ― lokšə̑-ńed́ M:P [кнутовище] / Peitschenstiel. užo mon śalksa mon lokšo-ńed́em E:NSurk (I93) Wohlan, ich stosse meinen Peitschenstiel (in die Erde). lokša-[ńet́škat] lopanzə̑n, lapšavaškat [maŕənzə̑n] [M:Mam] (IV862) Seine Blätter sind so dick wie Peitschenstiele, seine Äpfel so gross wie Schüsseln. | nogaj-lokšo E:Gor, nogaj-lokša E:Ba ― nogaj-lokšă ChrM M:P [Pš], nogajəń lokša M:Čemb нагайка / Riemenpeitsche (eine lange Peitsche, wie sie die Kutscher verwenden). eŕäv́i toń ṕiksə̑ms nogaj-lokšasa! M:Pš Du solltest mit einer Riemenpeitsche geprügelt werden! | śt́ŕipka-lokšo E:Mar [смычок] / Violinbogen. | vanuma-lokšo E:Mar Večk Ba ― vanə̑m-lokša M:P (Gen. ‑lokšəń) [пастуший бич] / Hirtenpeitsche. | v́ed́-lokšo E:Kal [кубышка] / Teichrose (Nymphaea) [vgl. v́ed́-lokš]. | lokšə̑sa vačkət́f́ śormańä M:Sel [полосатый (свинья)] / gestreift (Schwein). | lokšoso ḱeŕams E:Mar [бить кнутом] / peitschen.
lokšəńä M:P (Dem. zu lokša) [бич] / Peitsche. | kaŕʒ́i-lokšəńä M:P [смычок] / Violinbogen. | ḱəŕńd́əma·-lokšəńä M:P [ремень для вращения мотального колеса] / Riemen, mit dem das Spulrad gedreht wird.
1lom E:Mar Kažl (Gen. E:Mar -iń) ― lom M:P (Gen. -ə̑n, Nom. Pl. lopt) лом / Brechstange. v́eᵪ́ḱiń ḱjetsᴉ͐nza pokš kšńiń lom E:Kažl (III296) Der eine hatte eine grosse Eisenstange in der Hand. — Russ. лом.
lomńä M:P (Dem.).
lomań (in gewissen Verbind. auch loma) E(allg.) (Nom. Pl. E:Mar Vez Jeg lomat́, E:Kal Kažl lomat́t́) ― lomań (loma) M(allg.) (Nom. Pl. lomat́t́) [человек, мужчина] / Mensch, Mann; [другой, иной, чужой] / anderer, fremd, Fremder. kalne͔ń v́ed́, narmuńńeń vozduᵪ, a lomańńeń v́eśe mastor E:Mar (275) Dem Fische das Wasser, dem Vogel die Luft, dem Menschen aber die ganze Welt. kolmo lomat́ i kuńćit́ id́eḿenze͔ E:Mar (287) Drei Männer nahmen es auch auf sich, sie zu retten. kavto lomat́ t́uŕit́ E:Mar (2105) Zwei Kerle balgen sich. v́eĺese͔ śakojt́ lomat́ńe E:Mar (1180) Im Dorfe gibt es allerlei Leute. lomat́ ḿeŕit, lomańiń si͔v́eĺiś tańt́ej E:Mar (281) Man sagt, das Fleisch des Menschen sei schmackhaft. lomań [alašasto] kurok rudajs valgat E:Mar (278) Von einem fremden Pferde fällst du bald in den Kot. lomańiś, koda v́išḱińi, jaḱi komadu E:Hl (266) Der Mensch, wenn er klein ist, kriecht auf allen vieren. a loma·ń stanzo·[‑]usta·vzo E:VVr (II399) Sein Körper ist nicht (wie) der Körper eines Menschen. loma·ń vaśkamo ṕeĺi·ńeń E:VVr (II398) Meine fremden Betreuer! makssa ina, korʿte͔, śt́ama baᵪati͔j lomańt́e E:Kal (2134) Ich werde sie, sagt er, einem so reichen Manne [zur Frau] geben. v́eᵪ́ḱä koźa tata·r śt́iŕᴉnza maksᴉ͐źä uŕva·ks b́ednᴉ͐j i novᴉ͐la lomańᴉńd́i E:Kažl (2149) Ein reicher Tatar gab seine Tochter einem armen und faulen Manne zur Frau. uš loma·t́ńe śt́it́, salamsto si͔ń si͔t́ E:Jeg (196) Die Leute stehen auf, sie kommen von ihrem Diebshandwerke. suŕe v́iimada ḿejĺe omboće [čińt́ žeńeᵪ́eńt́] t́ät́at́ńe-avat́ńe sait́ eŕva rod́ńa kudi͔sti͔st lomańiń-lomań E:Petr (VIII8) Am folgenden Tage nach dem “Überbringen des Garns” nehmen die Eltern des Bräutigams von jedem verwandten Haus je eine Person [auf die Brautfahrt] mit. lomań ṕäĺä śt́iŕś jarʿcaj, [ḿiŕd́əc] ŕäbo·j uĺi M:P (IV713) Isst das Mädchen bei einem Fremden, wird ihr Mann pockennarbig sein. lomań kodaf kaŕćä, ḱäṕä jakaj ṕiĺkćä M:P (IV699) Ist dein Bastschuh von einem Fremden geflochten, geht dein Fuss nackt. sońć tols(a) ašči, [lomat́t́ńəŋǵä] ḱiŕci͔ńä. – kĺäščat́ńä M (IV673) Lebt selbst im Feuer, hält auch andere (da). – Die Zange. koda eŕama lomań šiŕesa aščema M:Temn (VIII412) (Rate) wie man bei fremden Leuten leben muss. | ava-lomań E:Večk [женщина] / Frau. | ćora-lomań E мужчина / Mann. | loma ava E:Bug [чужая жена] / fremde Frau. loma ava v́ečkat, eśićeńt́ jomavsak (VI226) Liebst du eine fremde Frau, bringe dann deine eigene um. | lomań-či͔ńe E:Mar [человеческий запах] / Menschengeruch. | loma jurt-ava E:Bag, lomańeń jurt-ava E:Vez [чужая богиня местожительства] / fremde Jurtenmutter, Schutzgeist eines fremden Hauses und Hofes. | lomań-ḱeĺ E:Večk Kozl Vez [человеческий язык] / die menschliche Sprache. už loma[‑]valco ińe guj pškad́ekšne͔ś, son lomań[‑]ḱeĺce͔ ińe guj kortakšnoś E:Vez (I367) (Da) sprach die grosse Schlange mit menschlichen Worten, (da) sagte die grosse Schlange in menschlicher Sprache. lomań[‑]ḱeĺce͔ son pškad́ekšne͔ś, loma[‑]valco son baśakšnoś E:Kozl (I4) In Menschensprache redete er, mit Menschenworten sprach er. | lomań-ḱeĺńe E:Večk SŠant (Dem.) id. lomań[‑]ḱeĺńese͔ t́e čova gńedoj pškad́ekšne͔ś E:SŠant (I412) In menschlicher Sprache sprach der schlanke Braune. | loma laco E:SŠant [по-человечески] / in menschlicher Weise, wie ein Mensch. vaj loma laco mazi͔ ḱeĺńese͔ son korti͔ (II28) Wie ein Mensch spricht er in schöner Sprache. | loma-lovaža E:Atr NSurk [человеческая кость] / Menschenknochen. | lomań mastor E:Večk [чужая страна, ч. местность] / fremdes Land, fremde Gegend. kodamo tošna lomań mastoroś (II104) Wie traurig ist das fremde Land! | loma-ḿeĺeń ṕečḱima E:Vez [зависть] / Neid. osutt puvan ‒‒‒ loma[‑]ḿeĺeń ṕečḱimań, karčo śt́ŕečań (III88) Ich blase die osud-Krankheiten heraus, ‒‒‒ das von Neidischen, von Übelgesinnten Gekommene. | lomań-ojḿe E:Mar SŠant, loma(ń)-ojḿe E:Večk [человек, человеческий дух, человеческая душа] / Mensch, Menschengeist, Menschenseele. a či͔ ńejsi͔, a kov ńejsi͔, lomań[‑]ojḿe musi͔. – čuvtoń śed́ejeze͔ E:Mar (226) Die Sonne sieht es nicht, der Mond sieht es nicht, der Menschengeist (aber) findet es. – Der Kern eines Baumes. lomań-ojḿe ńej avaŕd́i E:SŠant (Da) weint ein Mensch. v́ijev varma ḱeṕet́eć, lomań[‑]ojḿe t́ejet́eć E:Večk (VI164) Es erhob sich ein heftiger Wind und die Menschenseele (der Mensch) wurde geschaffen. | lomań orma E:Mar [чужое зло, болезнь другого] / fremdes Übel, Krankheit eines anderen. paro lomańńeń lomań ormaśak maŕav́i (277) Ein guter Mensch empfindet auch ein fremdes Übel. lomań ormańt́ ḱijak a ḱemsi͔ (278) An die Krankheit eines anderen glaubt niemand. | lomań-ṕejećt́i [E:?Mar] ― lomań-ṕejet́fńi M:P [осмеянный людьми человек, смешной человек] / ein von den Leuten verlachter Mensch, ein lächerlicher Mensch. | lomań-ṕiĺe E:Mar [человеческое ухо] / Menschenohr. lomań[‑]śeĺme a ńeji, lomań[‑]ṕiĺe a maŕi! (1184) (Wohin) des Menschen Auge nicht sieht, des Menschen Ohr nicht hört! | lomań-ṕiĺǵe E [человеческая нога] / menschlicher Fuss. | lomań-potmo E:Mar [внутренность человека] / das Innere des Menschen. lomań[‑]potmo čopuda (278) Die Menschenbrust ist dunkel (Sinn: Die Gedanken des Menschen sind schwer zu ergründen). | lomań-ṕŕa E:Mar [человеческая голова] / Menschenkopf. śe saldat[‑]v́ijiś lomań[‑]ṕŕat ḱeŕćit́ (136) Jene Soldatenschar haut Menschenköpfe ab. | loma ŕaco [E:Bug] ― loma ŕaca M:P, lomań ŕäca M:Temn (Adv.) [по-человечески] / in menschlicher Weise, wie ein Mensch, (auch:) [обычным способом] / auf gewöhnliche Weise. loma jutkso eŕat, loma ŕaco t́ejt́ [E:Bug] (VI226) Lebst du unter (fremden) Leuten, handle (dann) nach den Sitten der Leute. loma ŕaca af maštat korʿtams M:P Kannst du nicht in menschlicher Weise sprechen? t́ä alašaś loma ŕaca af usḱi M:P Dieses Pferd zieht nicht ordentlich. t́ä ṕińes loma ŕaca af uvaj M:P Dieser Hund bellt nicht auf gewöhnliche Weise. lomań marʿta lomań ŕäca iź korʿńekšńä M:Temn (VIII416) Mit Menschen sprach sie nicht wie mit Menschen. | lomań-śeĺḿe E:Mar [человеческий глаз] / Menschenauge. | lomań-t́älǵi [M:P] [такой величины, что человек проходит] / so gross, dass ein Mensch hindurchpasst. [ḱevt́] ala [uĺi] lomań-[t́äĺǵi vaŕä] (IV853) Unter dem Stein [ist] ein Loch, durch das ein Mensch hineinkriechen konnte. | lomań t́et́a E:SŠant [свёкор (употребляется невесткой)] / Schwiegervater (eine von der Schwiegertochter gebrauchte Anr.; eig.: [чужой отец] / fremder Vater). | lomań uŕa E:VVr [чужая золовка] / fremde Schwägerin. iĺiḿi·ź makso· ‒‒‒ loma·ń uŕa·ńe pari͔·jaks (II398) Übergebt mich nicht ‒‒‒ als Brudersfrau für fremde Schwägerinnen! | loma uŕe E:Večk [чужая рабыня] / fremde Sklavin. avoĺiń šačt (ž-), avoĺiń kast (g-) t́ejt́eŕ[‑]t́akaks mon, t́ejt́eŕ[‑]t́akaks, oᵪ, avakaj, loma uŕeks mon (II3) Wäre ich doch nicht als Mädchen geboren und aufgewachsen, als Mädchen, Mutter, als Sklavin eines Fremden. | loma-val ChrE E:Večk Kozl Bug SŠant [человеческая речь, человеческий голос] / menschliche Rede, Stimme. už loma[‑]valco ińe guj pškad́ekšne͔ś E:Večk (I367) (Da) sprach die grosse Schlange mit menschlichen Worten. loma[‑]valco son baśakšnoś E:Kozl (I4) Mit Menschenworten sprach er. loma-valso kortakšnoś E:SŠant Er sprach mit menschlichen Worten. a loma[‑]valco mon kortan E:Bug (V262) Ich erzähle nicht vom Hörensagen (‘mit den Worten der Leute’). | loma-valne͔ E:Večk StMokl (Dem.) id. loma[‑]valne͔se͔ narmoń pškad́ekšne͔ś E:Večk (I501) Der Vogel sagte mit Menschenworten. | loma v́eĺe E:Večk [чужое село] / fremdes Dorf. | loma v́eĺeń E:Mar [относящийся к другому селу, происходящий из другого села] / zu einem anderen Dorfe gehörig, aus einem anderen Dorfe herstammend. | lomań-v́eŕ E:Mar [человеческая кровь] / Menschenblut. | lowń lomań M:Sel [снежная баба] / Schneemann. | plotńiḱ-lomań E:Mar [плотник] / Zimmermann. | pokš lomań E:Večk [взрослый] / erwachsener Mensch. | loma laŋga jakams E:Večk [посещать людей, ходить в гости] / Leute besuchen, zu Gaste gehen. | *lomańks lovoms od. putoms E:Mar [считать кого-н. человеком] / jdn. für einen Menschen halten, ansehen. v́eŕe pas lomańks putunzat, alo pas lomańks lovunzat (1138) Möchte der oben befindliche Gott dich für einen Menschen halten, möchte der unten befindliche Gott dich für einen Menschen ansehen. | lomańste͔ ĺivt́ems od. loma jutksto ĺivt́ems (ĺift́ems) E:Večk [лишать кого-н. его человеческого достоинства] / jdn. um seine Menschenwürde bringen (“zwischen den Menschen herausbringen”)]. son eĺ ĺivsaḿiź lomańste͔ Er bringt uns (indem er uns arm macht) beinahe um die Menschenwürde. už loma jutksto son ĺivsi͔ (V246) Sie bringt ihn ausserhalb der Gemeinschaft der Menschen. son loma jutksto ĺift́iḿiź E:Večk (V150) Er brachte uns aus der Gemeinschaft der Menschen. | loma jutks ĺift́ems E:Večk [приводить кого-н. обратно к людям или возвращать кому-н. его человеческое достоинство] / jdn. unter die Menschen zurückführen od. jdm. die Menschenwürde zurückgeben. v́it́iŋk, ṕet́iŋk, loma jutks ĺift́iŋk (III203) Heilt sie, bringt sie unter die Menschen zurück! | loma jutks ĺiśems E:Večk [возвращаться к людям, приобрести вновь свое человеческое достоинство] / unter die Menschen zurückkehren, die Menschenwürde zurückgewinnen. ańćak loma jutks ĺiśińek (V150) Kaum waren wir unter die Menschen gebracht worden.
lomańǵe E:VVr (Dem. zu lomań) id. t́e·ŕǵeń nazva·nnojt́ loma·ńǵeń (II323) Meine geladenen Leute!
lomańiń E:Mar Kal, lomańeń E:Bug Vez ― lomań(ə)ń M:P (Adj.) [человеческий] / Menschen‑; [чужой, другой] / fremd, anderer. iĺa nolda lomańeń jurt-ava skot́inań mućamo E:Vez (III34-5) Lass keine fremde Jurt-ava kommen, um das Vieh zu plagen! lomat́ [ḿeŕit́], lomańiń si͔v́eĺiś tańt́ej E:Mar (281) Man sagt, das Fleisch des Menschen sei schmackhaft. lomańeń sajat, eśit́ jomavtat E:Bug (VI226) (Wenn) du einem (anderen) Menschen (etwas) nimmst, verlierst du dein eigenes. lomańeń kšise͔ i lomańeń pŕevse͔ kuvat́ a eŕat E:Bug (VI226) Mit Brot und Ratschlägen der Fremden (kannst) du nicht lange leben. avaś lomańiń sur mujś t́iḱšamt́es E:Kal (2144) Da fand die Mutter in der Kohlsuppe einen Menschenfinger.
lomańńe E:VVr Večk Vez (Dem. zu lomań) [человечек] / Mensch. pozdorovtado ombo ṕŕikodi͔ń lomańńeń E:VVr (II340) Einen Gruss euch, meine Leute aus der anderen Gemeinde! avoĺ se͔ŕejńe uĺa ḱeĺejńe, samaj ŕadovoj uĺa lomańńe E:Večk (I446) Ulja ist weder gross noch breit, Ulja ist ein Mensch durchaus wohlgestaltet. samaj ŕadovoj uĺńeś lomańńe E:Vez (I238) Es war ein Mensch durchaus wohlgestaltet.
lomańᵪ́t́iḿe E:Kal [без людей] / ohne Menschen.
loḿet E:Večk [подагра, ломота в суставах] / Gicht, Gliederreissen. — Russ. ломо́та.
londadoms ChrE E:Mar Atr Hl Večk, londadomks E:VVr, londa·doms E:Ba ― lońd́ɛd́əms ChrM, lońd́äd́əms M:P Pš Sučk, lońd́ä·d́əms M:Jurtk осесть / sich setzen, sich senken (von Gebäuden); провалиться / einfallen, einstürzen, zusammenbrechen (E:Mar: [развалиться] / in sich zusammenstürzen; vgl. śavuŕems), (E:Mar M:Jurtk auch:) [трескаться (о льде)] / brechen (vom Eis), (E:Mar auch:) [становиться очень слабым, бессильным (от преклонного возраста или от хворости)] / sehr schwach werden, entkräftet werden (vom hohen Alter od. durch Siechtum). son kuva stroji, londadi͔, son kuva vačḱi, kaladi͔ E:Mar (144) Während es sich aufbaut, stürzt es immer ein, während es sich errichtet, zerfällt es immer. vaj, ḱŕisa sazorne͔m, ḿeńeĺiś londadi͔ E:Mar (2100) Weh, Schwesterchen Ratte, der Himmel stürzt ein! oᵪ lužadovĺiń lužadoź, oᵪ londadovĺiń londadoź E:Mar (1164), oᵪ lužaduvĺiń lužaduź, oᵪ londaduvĺiń londaduź E:Hl (1160) O, möchte ich in die Erde versinken, o, möchte ich zusammenbrechen! ṕet́śḱeś lońd́e·t́ś M:Jurtk Der Ofen stürzte ein. moń a·ldə̑n moda·ś (e·jś) lońd́e·t́ś M:Jurtk [Die Erde (Das Eis) unter mir sank ein (brach)].
lońd́ät́ks M:Pš [маленький трамплин (на склоне горы)] / kleine Sprungschanze, Schneeschanze (am Hügelabhang, über die man mit dem Schlitten fährt).
londaĺems E:Večk (Iter. zu londadoms).
lońd́ijəms M:P (Frequ. zu lońd́äd́əms).
londavtoms E:Mar Večk, londaftoms E:Atr, londa·ftᴉ͐ms E:Ba ― lońd́e·t́ftə̑ms M: Jurtk (Fakt. zu londadoms usw.) провалить / zusammenbrechen lassen, zum Einsturz bringen, einstürzen lassen, zerfallen lassen (E:Mar Atr Večk M:Jurtk); [сорвать, разорвать (напр. крышу)] / niederreissen, abbrechen (z.B. ein Dach) (E:Ba). londadoź laco londavsi͔ E:Večk (V242) Richtiggehend ermüdet sie ihn zum Schlaf.
lonščak E:Mar [двухлетний жеребёнок, молодая лошадь] / zweijähriges Fohlen, junges Pferd. — Russ. лонча́к, лонша́к.
lońt́äd́əms M:Pš Čemb [бессильно бросаться, вяло опускаться, присаживаться, шлёпнуться] / sich kraftlos fallen lassen, matt niedersinken, sich schlaff in sitzende Stellung fallen lassen, hinplumpsen; [? бросать(ся) наземь] / ? [sich] (hin)werfen. — [Vgl. londadoms].
lop̀a ChrE, lopa E:Mar Večk Jeg ― lop̀a ChrM, lopa M:P (Gen. -ń), lopa· M:Jurtk [лист] / Blatt, (E:Večk auch:) [банкнот, денежный знак] / Banknote, Geldschein, (M:P auch:) [рублёвка] / Rubelschein. lopa jutkova umaŕenze͔ E:Mar (212) Zwischen den Blättern [sind] seine Äpfel. mon raŋksti͔ńd́eŕan, tumo[‑]ṕŕasto lopat́ńejak ṕev́eŕit́ E:Mar (2101) Wenn ich aufschreie, so fallen sogar die Blätter von der Eichenkrone nieder. ḿe·jĺe ta·rgaś v́e·t́e a·šoń lo·pa E:Večk (III320) Darauf zog er einen Fünfrubelschein hervor. | ašo lopa E:Mar Gor, ašᴉ͐ lo·pa E:Ba (bot.) [ромашка, пупавка, хризантема] / Kamille, Wucherblume (Anthemis, Chrysanthemum) (E:Mar); ? лопух / ? Klette (Lappa), ? Nardenhuflattich (Nardosmia laevigata) (E:Gor); [ландыш] / Maiblümchen (E:Ba); [? кувшинка] / ? Wasserrose (Nymphaea); [? подбел] / ? Pestwurz (Petasites) [E]; [какое-то большое растение] / irgendeine grosse Pflanze (E:Ba). | borča-lo·pa E:Ba борщевник, борщевая трава, борщевик / Bärenklau (Heracleum sphondylium) (= boršča, borča usw. E). | ćiŕej-lopa E:Mar Večk Ba Gor Is (bot.) подорожник / Wegerich (Plantago) (E:Mar Gor ?Ba ?Večk); репейный листок / Klettenblatt (wird offenbar auf Geschwüre gelegt). | jabluk-lopa E:SŠant [яблоневый лист] / Apfellaub. | jaguda-lopa E:Mar Večk [земляника] / Erdbeerpflanze (E:Mar); [лист ягоды] / Beerenblatt (E:Večk). | kapa-lopa M:Vert (bot.) [подорожник / Wegetritt, Wegegras] (= puća·ma M:P). | kaŕa·lgə̑-lopa· M: Jurtk папоротник / Farnkraut. | ḱeĺej lopa E:Mar, ḱeĺev lopat (Pl.) E:Večk [подорожник большой] / grosser Wegerich, Wegblatt (Plantago major L.). | ḱirmarav-lopa [E:?Večk] ― kə̑rmarav-lopa M:Temn [лист лопуха] / Klettenblatt. ńuŕaḿńät́ esa kə̑rmarav[‑]lopań nulańä M:Temn (VIII316) In der Wiege ist eine Windel aus Klettenblatt. | ḱiskań ḱeĺ-lopa E:Gor Seledba (bot.) собачий язык / Hundszunge (Cynoglossum officinale) (E:Gor). | kuku-lopa M:P (bot.) ? “кукушка” / ? “Kuckucksblatt”, Maiblume (Convallaria majalis); [? крапчатый ятрышник] / ? geflecktes Knabenkraut (Orchis maculata); [? клевер горный] / ? Bergklee (Trifolium montanum) (= kośkäĺ t́išä M:Sar). | kuku-lopa-t́išä M:P [ландыш майский / Maiglöckchen, Maiblume] (Convallaria majalis). | lopa·ń suks E:Ba, lopań suks E:Večk червяк / Raupe (E:Ba: eine behaarte, über einen Zoll lange, dünne Raupe, die Eichenblätter frisst). | lopa-t́ikše E:Ba [лиственная трава / “Blätterkraut”]. | mako-lopa E:Mar VVr Is ― maka-lopa M:Pš Čemb [лист, лепесток мака] / Mohnblatt (E:Mar M:?Čemb); [вышивка на кайме рубашки] / eine Stickerei an dem Saumbesatz des Hemdes (eĺźiŕe-vaks) (E:VVr Is). toń mako[‑]lopa rućińet́ E:Mar (1206) Ein Mohnblatt ist dein Leinwandmantel. ma·ko-lo·pat eŕźi·ĺeń E:VVr (II357) Mohnblätter [sind] mein Saumbesatz. | maka-lopa-paĺäńä M:Čemb (Dem.) [рубашка с маковыми вышивками] / ein Hemd mit Mohnblatt-Stickereien. | v́äd́-mako-lopat E:Gor, v́äd́-makă-lopat E:Ba (Pl.) водяной мак / Wasserlilie, Seerose (Nuphar) (E:Gor); лапушник / Seerose, Wasserrose (Nymphaea) (E:Ba). | narmuń-lopa E:VVr (bot.) [“птичий лист”, какое-то растение, ? папоротник / “Vogelblatt”, irgendeine Pflanze, ? Farn]. eŕźa·-v́era·ń kuli͔·t́ńe, ‒‒‒ narmu·ń-lopa·so v́eĺt́a·śńe (III156) Ihr Verstorbenen ersänischen Glaubens, ‒‒‒ mit Vogelblättern Zugedeckte! | o·d ava-lo·pa E:Kad [мать-и-мачеха, растение, похожее на капусту] / eine dem Kohl ähnelnde Pflanze [? Huflattich], die an den Ufern des Mokscha-Flusses wächst. | odaža-lop̀a ChrE, odaža-lopa E:Mar (bot.) [вид растения, капустный лист] / eine Pflanzenart, Kohlblatt. odaža[‑]lopaks odaškadi͔ń E:Mar (1158) Zu einem verdorrten Kohlblatte bin ich hingewelkt. | ožo lopa E:Gor Večk Is (bot.) серпух / Scharte (Serratula). | ṕiče-lopa M:P [игла сосны] / Kiefernadel. | ṕiŕe-lopat (Pl.) E:NSurk [капуста] / Kohl (Geheimw.; eig.: Gartenblätter). | rav-lopa E:Večk Vez Ba Bug (bot.) [какое-то растение (? водяная лилия; ? кувшинка белая) / irgendeine Pflanze (? Wasserlilie)]. rauškadi͔ń rav-lopaks [E:Večk] [Ich bin schwarz geworden wie ein “Wolgablatt”]. vaj rauškaĺeś t́e učaĺa rav[‑]lopaks E:Bug (V300) Diese Utschalja wurde schwarz wie eine Wasserlilie. | ŕeb́ina-lopat (Pl.) E:VVr [листья рябины / Ebereschenblätter [? ein Stickereimuster]. ŕeb́i·na-lopa·t eŕźi·ĺeń (II357) (Wie) Ebereschenblätter [ist] mein Saumbesatz. | ŕeps-lopa E:Večk [ботва репы / Rübenkraut]. | t́eńśt́-lopat (Pl.) E:Mar [листья банного веника] / Badequastblätter. koda ńet́ t́eńśt́[‑lopat́ńe] ḿeḱej moĺit́ koŕeńeze͔st, śeste͔ osod sajinzat! (216) Wenn diese Badequastblätter zu ihrer Wurzel zurückkehren, dann bemächtige sich deiner die Krankheit von bösen Blicken! | t́ešt́e-lopa E:Atr ― t́äšt́ä-lopa M:Sel чемерик, чемерица / eine Pflanze, deren giftige Wurzeln getrocknet u. zu Mehl zerstossen werden; dieses Mehl wird dann auf die Würmer gestreut, die das Vieh (Pferde, Rindvieh, Schweine, Schafe) hat, Nieswurz (Veratrum). | ukštor-lopa E:Mar ― uštə̑r-lopa M:Temn кленовый лист / Ahornblatt. ńej ukštor[‑]lopań ruća t́ejś E:Mar (162) Sie verfertigte einen Mantel aus Ahornblättern. | varakań lopa E:SŠant (bot.) [какое-то растение, “вороний лист”, ? клевер лрговой / irgendeine Pflanze, “Krähenblatt”, ? Rotklee. | lopat noldams E:Mar SŠant [давать побеги, покрываться листьями] / ausschlagen, sich belauben.
lopań E:Mar [состоящий из листьев] / aus Blättern bestehend. ńej tumoń lopań paĺa t́ejś ‒‒‒ ńej ukštor lopań ruća t́ejś (162) Sie verfertigte ein Hemd aus Eichenblättern, ‒‒‒ sie verfertigte einen Mantel aus Ahornblättern.
loṕ̀ińe ChrE, loṕińe E:Mar VVr Bag Jeg (Dem. zu lopa) [листок] / Blatt, Blättchen. tarad[‑]ṕeva loṕińenze͔ E:Mar (212) An den Spitzen der Äste [sind] seine Blätter. ṕiže͔ń grušat loṕińenze͔ E:Mar (176) Marken von Erz [sind] seine Blättchen. rosań ašči͔ma[‑]loṕińe! E:Mar (1120) [Sie ist wie] ein Blättchen, wo der Tau verweilt! loṕińeń ṕeĺej ḱeĺejǵe E:VVr (II352) An Blättern breit. loṕińe laŋga šti͔ńeze͔ ozi͔ E:Bag (I33) Auf die Blätter setzt sich sein Wachs. | ṕekše͔-loṕińe E:Mar [липовый листок] / Lindenblättchen. vaj ḱeĺej ṕekše͔[‑]loṕińe! E:Mar (1120) O, sie ist (wie) ein breites Lindenblättchen! | poj-loṕińe E:Mar [осиновый листок] / Espenblatt. ińe kuko kukoŕd́i, poj[‑]loṕińet́ ṕev́eŕd́i. – ḱeĺḿeś (229) Ein grosser Kuckuck kuckuckt, er schüttelt die Espenblätter herab. – Der Frost.
lop̀ańɛ ChrE, lopańä M:P (Dem. zu lopa) [листок] / Blatt, Blättchen. lopańadə̑ŋga a śiń jäv́əd́išt́ [M:P] (IV36) Sie erschrecken auch vor Blättern. | maka-lopańä M [маковый лепесточек] / Mohnblatt.
lopav E:Mar ― lopav M:P [с густой листвой, густолиственный] / dichtbelaubt, laubreich, blattreich (mit vielen u. grossen Blättern).
loṕijams E, lopajams ~ loṕijams E:Mar ― lopajams M:P [Mam] [покрываться листвой, давать побеги] / sich belauben, ausschlagen. t́ä ḱeluś kažnaj ḱezə̑ńä· rana lopajäj M:P Diese Birke belaubt sich früh jeden Sommer. [məźa·rda uźəŕ ḱät́šḱś], uĺu suka·, lopajäj [M:Mam] (IV279) Wenn der Axtstiel sich belaubt, Hündin Uljascha.
*lopajakšńəms M:P (Frequ. zu lopajams).
*lopajaftə̑ms M:P (Fakt. zu lopajams) [покрываться листвой, заставлять давать побеги (напр. бог)] / (sich) belauben, ausschlagen lassen (z.B. Gott).
*lopajafńəms M:P (Frequ. zu lopajaftə̑ms) id. škajś šuftńeń lopajafńäźeń ŕät́śen [Gott liess ? die Baumreihen sich belauben].
1*lopa·d́əms M:P [отцветать, чахнуть (цветок, хворающий человек)] / dahinwelken, dahinsiechen (eine Blume, ein kränkelnder Mensch).
*lopa·kadə̑ms M:P [начинать отцветать, н. чахнуть / dahinzuwelken, dahinzusiechen anfangen].
lopa·d́ims E:Ba ― lopad́əms M:P Pš Čemb, ? lopańd́əms M:Pimb лопнуть / platzen. sojń oftt́ [lopańt́ś] ṕje͔kə̑ts M: Pimb (IV806) Dem Bären platzte der Bauch. — Russ. лопаться, лопнуть.
lopa·ims E:Ba ― loṕijəms M:P Pš (Iter. zu lopa·d́ims, lopad́əms).
lopat́f́t́əms M:Pš (Kaus. zu lopad́əms) [прокалывать, заставлять лопнуть] / aufstechen, etw. zum Platzen bringen.
lopatka E:Mar Večk Is SŠant, lapa·tka E:Atr Kad, lopa·tka E:Ba ― lapa·tka M:P Čemb Sučk [лопатка] / Schulterblatt (E:Večk: Schulterblatt, Bug); (E:Kad:) [железная лопата] / eiserner Spaten, (E:Mar auch:) [бедренная кость, пах] / Hüftknochen, Leiste; [разливательная ложка, кельма] / Kelle, Maurerkelle; [лопатообразная палка в прялке] / der spatenförmige Stock am Spinnrad, der von dem Trittbrett ans Rad geht. lopatkadost si͔ń se͔d́ńet́ se͔d́it́ E:SŠant (I77) Aus ihren Schulterblättern bauen sie Brücken. — [Russ. лопа́тка].
lapa·tkańä M:P (Dem. zu lapa·tka) [лопатка] / Schulterblatt.
lopod́ems E:Mar Atr Bug Večk Is, lopod́ḿeks E:VVr, lopo·d́ems E:Ba, lopud́ims E:Kal, lopᴉ͐dᴉms ~ lopᴉ͐d́ums E:Kažl ― lopə̑d́əms M:P Pš Čemb Sel Sučk Prol, lopə̑·d́əms M:Ur Jurtk промокнуть / durchnässt werden, nass werden; разбухнуть / quellen (von Feuchtigkeit); [размочиться] / eingeweicht werden (z.B. Erbsen im Wasser, Bastrinde). lopoć ejkakšḱeś di͔ kalać E:Mar (2100) Das Kindchen wurde durchnässt und weich, es zerfiel. ĺevš[‑]ḱeŕeŋk lopoćt́ [E:Bug] (VI24) Eure Lindenrinde ist nun geröstet worden. ṕiĺǵenʒe͔ valćḱeń rosas lopod́it́ E:Večk (II266) Seine Beine ‒‒‒ werden vom Morgentau nass. śeŕ(ä) ńäŕńä tobə̑ĺńä, anca, af topə̑d́i, načfca, af lopə̑d́i. – jakśarkś M (IV669) Ein Dickerchen mit kupfernem Schnabel, ich füttere es, es wird nicht voll, ich mache es nass, es wird nicht nass. – Die Ente. lopə̑ć kośḱä kurgə̑ńä·ćä M:P Dein trockener Mund ist benetzt worden.
lopoĺems E:Mar Večk, lopo·ĺems E:Ba (Iter. zu lopod́ems) промокать / durchnässt werden, nass werden; [хлестать] / quellen; [размачиваться] / eingeweicht werden.
lopᴉ͐ńᴉms ~ lopᴉ͐ńums E:Kažl (Frequ. zu lopᴉ͐dᴉms ~ lopᴉ͐d́ums).
lopᴉ͐ńᴉms ~ lopᴉ͐ńums E:Kažl (Frequ. zu lopᴉ͐dᴉms ~ lopᴉ͐d́ums).
lopə̑t́ft́əms M:P (Fakt. zu lopə̑d́əms) [заставлять хлестать, размачивать] / quellen lassen, einweichen.
lopə̑mə̑ms M:?P Pš [промочиться, промокнуть (напр. земля от дождя)] / durchnässt werden, nass werden (z.B. die Erde vom Regen, der Bastschuh in der Wasserpfütze).
lop̀avtoms ~ lop̀aftoms ChrE, lopavtoms ~ lopavt́ems ~ lopaft́ems E:Mar Bug, lopavt́emks E:VVr, lopaftoms E:Večk, lopavt́ems E:Is, lopaftums E:Kažl, lopa·ftᴉ͐ms ~ lopa·ft́ims E:Ba ― lopaftə̑ms M:P Kr Čemb Sučk Temn, lopa·ftə̑ms M: Jurtk мочить / nass machen, nässen, einweichen, rösten. ṕiśi śeĺv́ece͔m lopavca E:Mar (1156) Ich werde ihn [den Boden] mit meinen heissen Tränen benetzen. ĺevš ḱeŕeŋk lopavti͔ŋk [E:Bug] (VI24) Ihr habt euren Lindenbast geröstet. kšińa·nc lopafci͔, ṕekə̑nc topafci͔ M:P (IV352) Er tunkt sein Brot ein und füllt seinen Magen. [śet́ḿä pəźəmńä·ś] kurksnə̑n lopafti͔ [M:P] (IV36) Der sanfte Regen befeuchtet ihren Mund. t́äd́äj lopaftt t́äjĺəmńat! M:Kr (IV221) Mutter, weiche die Bade-Zweigbündel auf! śaĺd́ä lopaftś [salda·tkańä ĺäṕä t́äĺməńat] M:Kr (IV130) Dann machte das Soldatenweib die weichen Saunabüschel nass. [ĺämb́ä v́ed́ńasa lopaftsajńä] [M:Mam] (IV556) Ich erweiche sie [die Brotstücke] mit warmem Wasser. lopaf́ć kolma muśkə̑mńat M:Temn (VIII312) (Dann einmal) hatte sie drei Wäschen benässt.
lopa·fĺems E:Atr, lopavĺems E:Is (Frequ. zu lopavtoms, lopaftoms) [стирать бельё щёлоком или мылом] / Wäsche mit Lauge od. Seife waschen (E:Is).
lop̀avtńems ~ lop̀afńems ChrE, lopavtńems E:Mar, lopavtńims [E:?Hl], lopafńems E:Večk Bag, lopa·fńims E:Ba, lopafńims ~ lopafńums E:Kažl ― lopafńəms M:P Pš ?Saz, lopa·fńəms M:Jurtk (Frequ. zu lopavtoms usw.) [стирать бельё] / Wäsche waschen (zu Hause [in warmem Wasser]; E:Večk: mit Lauge u. Seife; M:P: danach geht man an den Fluss, um auszuwaschen u. zu spülen [muśkəḿä]) (ChrE E:Mar [?Hl] Večk Ba Kažl M:P); [мочить (бельё), заставлять хлестать] / aufweichen, quellen lassen (M:P). t́et́anʒo paĺat lopaf́ńeś E:Bag (I296) Sie wusch ihres Vaters Hemden. son muśkś, lopafńəś M:Pš (IV164) Sie wusch, sie weichte (Wäsche) ein. šobdavań saŕasta uĺu lopafńəź M:?Saz (IV141) Nachdem Ulju vom Morgenrot an (die Wäsche) geweicht hatte. od ḱizə̑ń karša snaft lopafńišt́ M:P (IV722) Am Vorabend des Neujahrs werden Erbsen aufgeweicht.
lopavt́ńimat (Pl.) E:Mar стирки / Wäsche. | lopavt́ńima-očko E:Mar, lopafńima-očko [E:?Večk] [корыто] / Waschtrog.
? *lopavtńekšne͔ms (: lopavtńikšńi) [E:?Mar ?Hl] ― *lopafńəkšńəms M:P (Frequ. zu lopavtńems, lopafńəms) [стирать бельё (дома)] / Wäsche (zu Hause) waschen [E:?Mar ?Hl].
*lopafńəft́əms (: lopafńeft́an) M:P (Fakt. zu lopafńəms).
*lopaftftə̑ms (: lopaftftan) M:P (Fakt. zu lopaftə̑ms) [стирать или заставлять мочить бельё / Wäsche waschen od. einweichen lassen].
*lopaftfńəms (: lopaftfńan) M:P (Frequ. zu lopaftftə̑ms).
loŕḱ E:Ba [звукоподраж. газоиспусканию] / das Furzen nachahmendes Wort. | loŕḱ ḿeŕems E:Ba [громко пускать ветры] / laut furzen.
loŕńevt́ems E:Mar Večk, loŕńe·ft́ems E:Ba (onomat.) [громко пустить ветры] / laut furzen.
losk E:Večk Ba ― losk M:P [описание небольшой боли, зуда / einen leichten Schmerz, ein Jucken beschreibendes Wort]. | losk ḿeŕems [E:?Večk ?Ba] (Mom.) [? (вдруг) дёрнуть, чесаться до боли, зудеть / ? (plötzlich) reissen, juckend schmerzen, jucken]. | *losk moĺəms M:P: losk moĺi [чешется, зудит / es juckt, kribbelt] (von dem Gefühl, das man in einem verletzten od. verbrannten Glied nach dem ersten heftigen Schmerz spürt). surəźä losk moĺi Mein Finger juckt (nachdem er geschmerzt hat).
loska·d́ims E:Ba ― loskad́əms M:Čemb (Mom. zu loska·ims, lośḱijəms) [дёргаться, чесаться (рана)] / reissend, kribbelnd schmerzen, (E:Ba auch:) [обрушиваться, распадаться, обваливаться] / zusammenbrechen, zerfallen, einstürzen.
loskajems E:Mar Večk, loska·ims ~ [?] loskajems E:Ba ― lośḱijəms M:Čemb Sel (Iter. zu loska·d́ims, loskad́əms) [болеть (слегка, потягивая кожу)] / schmerzen (leicht, als ob (die Haut) aufspringt, ziehend), (E:Ba auch:) [обрушиваться, обваливаться (напр. здание)] / zusammenkrachen, einstürzen (z.B. ein Gebäude). ḱed́em karmaś loskajeḿe [E:Večk] Meine Hand begann zu schmerzen. — [Vgl. luzǵijims].
loskajet́ems E:Večk, loska·it́ims E:Ba (Pass. zu loskajems) [дёргает, потягивает кожу на ране] / reissend, kribbelnd schmerzen (die Haut auf der Wunde), (E:Ba auch:) [обрушиваться, распадаться, обваливаться] / zusammenfallen, zerfallen, einstürzen. ḱed́em loskajet́i [E:Večk] Ich habe das Reissen in der Hand.
loskat́ems E:Gor [дёргать, потягивать, зудеть (о заживающей ране) / reissend, kribbelnd schmerzen (von einer heilenden Wunde].
loskat́ima E:Gor ‹Škud› Vač [дёрганье, зудение, потягивание] / Reissen, Schmerzen, Ziehen. ṕäᵪ́t́ puvan ‒‒‒ čulkśet́imado, loskat́imado, śḱiŕatumado E:Škud (III120) Ich heile die Zähne durch Blasen ‒‒‒ vom Schmerzen, vom Ziehen, vom Kneifen. puvasa čulkśet́imado, loskat́imado, śḱiŕatumado E:Vač (III127) Ich heile (den Kranken) durch Blasen vom Reissen, Schmerzen und Schneiden.
loskat́et́ems E:Večk, loska·t́it́ims E:Ba [дёрнуть (боль)] / (plötzlich) reissen (Schmerz), (E:Ba auch:) [обрушиваться, обваливаться] / zusammenbrechen, zusammenfallen, einstürzen.
losknams M:P, lozknams M:Pš Sind [дёргать, чесаться, зудеть (от резкой боли на заживающей ране)] / reissen, kribbeln, jucken (ein verletztes od. verbranntes Glied nach dem ersten heftigen Schmerz). ḱäd́eźä losknaj M:P, ḱäd́əźä lozknaj [M:Pš] Es reisst mir in der Hand (M:Pš: wenn man ein solches Gefühl hat, als ob die Hand sich erhebt, weil das Blut in den Adern sehr heftig strömt). — [Vgl. luzǵijims: luzksnams].
losknəśəms M:P (Frequ. zu losknams) [дёргать, чешаться, зудеть] / reissend, kribbelnd schmerzen.
loskut E:Večk ― loskə̑t ChrM M:P Kars [Kr] Sučk (Gen. loskə̑də̑ń, Nom. Pl. ‑t), loskə̑d M:Čemb Kars Sel [лоскут, тряпка, заплата] / Fetzen, Lappen, Flicken. vaj [t́ift́əń] loskə̑d da v́et́ä loskə̑tt M:Kars (IV376) (Gebe ich ihnen) je einen Fetzen Tuch, sind es fünf Fetzen. [poĺt́äń] at́asna, loskə̑t plat́jasna [M:Kr] (IV351) Poltjas Alter, der Lumpenkerl. — Russ. лоску́т.
-loskə̑tḱä (Dem.): or-loskə̑tḱä M:Kr Mam [поношенная, изношенная шуба / schäbiger, zerschlissener Pelz]. or-lo·skə̑tkats t́imat́ igats śuduft́ laŋksə̑nza [M:Mam] (IV126) Einen zerschlissenen Pelz hatte Timas Iga, der arme, über sich.
lośkavtoms E:Mar, lośka·ftᴉ͐ms E:Ba, loćkaftums ~ loćkavtoms E:Kal, lośkoftoms E:Večk ― lośkə̑ftə̑ms ~ lośkaftə̑ms M:P, lośkaftəms M:Sel, lośkə̑ftə̑ms M: Sučk [вылить, облить, пролить] / ausschütten, verschütten, vergiessen (z.B. den Inhalt eines Glases auf den Fussboden); (E:Kad:) [сбросить, бросить на пол (напр. в борьбе)] / niederwerfen, auf den Boden werfen (z.B. jdn. beim Ringen). ṕiźeḿiś lośkavti͔źe E:Mar Der Regen fing an niederzurauschen (wenn ein starker Gussregen auf einmal niederzugehen beginnt). mon sonza v́äca lośka·fti͔ja E:Ba Ich übergoss ihn mit Wasser. mon soń v́etsa lośkə̑fti͔ńä M:P Ich goss (aus einem Gefäss) Wasser auf ihn. — [Vgl. 2lośt́].
lośkə̑fńəms M:P Sučk (Frequ. zu lośkə̑ftə̑ms).
lośä·d́ims E:Ba ― lośäd́əms M:Čemb [вылить, выливать, пролить, проливать, пересыпать] / ausschütten, verschütten, überschütten; [плескаться, расплескаться] / schwappen, überschwappen. mon sonza v́äca lośä·d́ija [E:Ba] Ich übergoss ihn mit Wasser. ṕiźi·ḿiś lośä·d́iźä [E:Ba] Der Regen fing an zu rauschen.
1lośt́ (Pl.) E:Ba [большая Медведица] / der Grosse Bär (Gestirn). — Russ. лось.
2lośt́ E:Ba, loźf E:Kažl ― loźf M:Čemb Sučk [плеск, шум (дождя)] / Plätschern, Prasseln (des Regens). lośca ṕiźä E:Ba, loźfca ṕiźä E:Kažl, loźfsa ṕiźi M:Sučk Es regnet plätschernd, prasselnd. — [Vgl. lośä·d́ims; lośkavtoms].
lośt́eŕ E:Mar [подраж. плеску дождя] / das Plätschern des Regens beschreibendes Wort. ṕiźeḿiś lośt́eŕ tuś Der Regen fing an zu plätschern. lośt́eŕce͔ ṕiźi Es regnet prasselnd. | lośt́eŕ ḿeŕems E:Mar [начинать стучать (о дожде)] / mit Geprassel zu regnen beginnen.
lośt́eŕd́ems E:Mar, lośt́e·ŕd́ems E:Ba [заставлять падать с шумом] / prasseln lassen; [падать с шумом] / prasseln, (E:Mar auch:) [плескаться, идти с шумом, барабанить (дождь), течь, вытекать] / plätschern, plätschernd regnen, fliessen od. auslaufen. ksnafńä lośt́e·ŕd́et́ [E:Ba] Die Erbsen prasseln. mon ks[n]aft lośt́e·ŕd́eń [E:Ba] Ich liess die Erbsen prasseln.
lośt́e·ŕgadᴉ͐ms E:Ba (Inch.).
lošt́ E:[?Šokša] [ноготь (человека), коготь (кошки, петуха и т. д.)] / Nagel (des Menschen), Kralle (der Katze, des Hahns usw.) (in Šokša wird das Wort ḱenǯe͔ nicht verwendet).
lošt́ams ChrE E:Ba Nask Bug Večk Kozl NSurk, loščams E:Mar Atr Is, lošt́a·ms E:Ba, lośt́ams E:VVr ― loščams M: Sučk Prol, lošt́a·ms M:Jurtk (onomat.) [вызывать треск (выстрелом, ударом)] / einen Knall verursachen (indem man schiesst, schlägt usw.) (ChrE); ударить / schlagen (E:Mar: einen klatschenden Schlag geben, klatschen, einen Streich versetzen [stark, mit der Peitsche od. mit einem Stock, nicht mit der Faust od. Hand]; E:Večk Ba M:Sučk Jurtk: einen dumpfen Schlag geben, einen (klatschenden) Hieb versetzen, klatschen [mit der Peitsche]) (E:Mar Bug Večk Ba Kozl NSurk M:Sučk Jurtk); [катать бельё] (скалкой [E:Ba], вальком [E:Is]) / mangeln (mit einem Rollholz) (E:Ba Is); [белить (ткань)] / (das Gewebe) bleichen (E:VVr [M:?Prol ?Jurtk]); [колотить] / bleuen (wenn das Gewebe fertig ist, wird es eingeweicht u., nachdem es trocken geworden ist, mit Keulen (totmak) od. mit dem Bleuel (lapama) gebleut) (M:Jurtk); [мочиться (в постели)] / sich od. sein Bett nass machen (E:Mar). lošt́a·tan końa·s i tapa·sᴉ͐ń [v́äśi] lova·žat E:Nask (III252) Ich stosse dich gegen die Stirn und zerbreche alle deine Knochen. ḱiŕd́at[‑]ḱiŕd́at, a ḱiŕd́at, pŕa[‑]bokava lošt́asak [E:Bug] (V370) Du erträgst und erträgst (es), kannst (es aber) nicht ertragen, du gibst ihr eins aufs Ohr. vaj lošt́aś t́ušt́ań kšńiń palkasonʒo E:Kozl (I97) Der Tjuschtjanj schlug [den Boden] mit seinem eisernen Stabe. ružijasondo lošt́iźe E:NSurk (III258) Er schlug mit seiner Flinte daran. v́eśt́ lošt́at, ḱemgavtovo raz ton paskat E:NSurk (II146) Du würdest einmal schlagen und zwölf Mal vögeln. kodańe lošt́asi͔ nogajkasońt́ E:NSurk (III312) Da schlägt er sie mit der Peitsche! alonzo od. tarkanzo loščiźe E:Mar [Das kleine Kind] machte sich od. sein Bett nass.
loščad́əms M:Sučk (Mom. zu loščams).
loščijəms M:Sučk (Iter. zu loščams).
loščakšnoms E:Mar (Frequ. zu loščams).
lošńe·ms E:Ba (Frequ. zu lošt́a·ms).
lošt́e·ńka E:Ba [лощина, низина] / Vertiefung, Niederung. — Russ. лощинка.
1lotka E:Ba, lodka E:Večk [лодка] / Boot. — Russ. лодка.
lotkams ChrE E:Mar VVr Nask Kal Kažl SŠant ― lotkams ChrM M:P [Mam], [?] lotkə̑ms M:Prol остановиться / aufhören, anhalten, stehenbleiben, stocken, nachlassen, (E:Mar auch:) остаться / irgendwo bleiben, verweilen, (M:P auch:) [молчать] / schweigen. užoka, baba, lotkataŋk! E:Mar (172) Halt an, Alte, lass uns stehen bleiben! aŕć, aŕć di͔ [lotkaś] E:Mar (2116) Es lief und lief, stand (endlich) still. sorni͔ śed́ejet́, ṕiže͔ dugaj, a lotḱi E:Mar (1214) Dein zitterndes Herz, kleiner Liebling, wird nicht Ruhe finden. možot śed́e lotkavoĺt́ E:Mar (1194) Vielleicht würden sie infolge dessen aufhören. lotḱi kurkso ḱeĺińem E:VVr (II322) Die Zunge im Munde wird mir stecken bleiben. ṕiźeḿe lotkaś ṕiźemste͔ E:SŠant (I290) Der Regen hörte auf zu regnen. lotkaśt́ śiśiḿ načka tumuń kośt́irʿni͔ń karša E:Kal (2137) Sie blieben stehen vor den sieben Scheiterhaufen aus feuchtem Eichenholz. boćkat́ naŋsa t́ev́ś at lotḱe E:Kal (2129) Das soll uns kein Hinderniss sein [eig.: Der Tonne wegen wird die Sache nicht stocken]. v́iŕ[‑]avaś ḱišś, ḱišś, śiźiś, lotkaś E:Kal (2129) Die Waldmutter tanzte und tanzte, wurde müde [und] hörte auf. koda oftuś moramsta lotkaś E:Kal (2148) Als der Bär sich satt gesungen hatte [eig.: mit dem Singen aufhörte]. si͔ń t́eda ḿäĺä jakamda lotkama lotkaśt́ E:Kažl (2149) Darnach hörten sie auf zu kommen. [pakšä·t́ńä] lotkaśt́ raka·mᴉ͐da E:Nask (III253) Und die Kinder hörten mit dem Lachen auf. saj karšə̑zə̑nza pulft [usḱi], son i [ḿäŕǵi]: lotkaka, [aĺä]! [M:Mam] (IV848) Ihm entgegen kommt einer, der Garben einfuhr, er sagte (zu ihm): “Halt an, Mann!”. [lotkaśt́] eza eŕama i putśt́ [śiŕä] tumə̑ń kud [M:Mam] (IV870) Sie liessen sich nieder, um da zu leben, und bauten ein Haus aus alten Eichen.
lotkakšnoms E:Vez NSurk (Frequ. zu lotkams) [останавливаться] / anhalten, stehenbleiben. už moŕa[‑]b́eŕoks [lotkakšnoś] E:Vez (I14) Er blieb am Meeresstrand stehen. vaj si͔ń lotkakšnośt́ ńej moŕa-čiŕes E:NSurk (I94) Sie hielten an einem Meeresufer an.
lotkśems E:Mar VVr Večk ― lotkśəms M:P (Frequ. zu lotkams) [останавливаться] / (mehrmals) anhalten, stehenbleiben (E:VVr Večk). ad́adon, jalgan, ‒‒‒ pokš ḱi čiŕeva, jalgan, lotkśeḿe E:VVr (II37-8) Kommt, meine Freundinnen, ‒‒‒ am Rande des Hauptweges stehen bleiben, [meine Freundinnen]! ańćak mońćəń šiŕəstə̑n lotkśi t́evś M:P [Was mich anbelangt, so wird die Sache liegenbleiben od. ein Ende nehmen].
lotkśekšne͔ms E:Mar ― *lotkśəkšńəms (: lotkśakšńan, -i) M:P (Frequ. zu lotkśems, lotkśəms).
*lotkaźevkšne͔ms E:Bel ‹Sulli› (Frequ. zu Inch. *lotkaźev́ems) [останавливаться] / stehenbleiben. [lotkaźevkšne͔śt́] ḿiḱitań sudnandzo, [lotkaźevkšne͔śt́] ḿiḱitań v́eslandzo E:Sulli (VII88) Mikitas Schiffe blieben stehen, Mikitas Ruder blieben stecken.
*lotkatoms E:Vez SŠant (Pass. zu lotkams) остановиться / stehenbleiben [durch eine äussere Ursache]. lotkatoć moĺi v́enčeze͔ E:Vez (I15) (Da) blieb sein fahrendes Boot stehen. v́enš-ṕiŕazo lotkatoć E:SŠant (I17) Der Bug des Bootes blieb stehen.
*lotkatokšnoms E:NPyrma (Frequ. zu lotkatoms) [останавливаться, застрять] / stehenbleiben, steckenbleiben (durch eine äussere Ursache). lotkatokšnoś od ćorań v́eńčeze͔ (VII74) Dem jungen Manne blieb sein Boot stehen.
*lotkavə̑ms (: lotkavan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu lotkams) [мочь кончать] / aufhören können. ton af lotkavat targamda Du kannst nicht mit dem Rauchen aufhören.
lotkavt̀oms ChrE, lotkavtoms E:Mar VVr Sob, lotkaftoms E:Večk ― lotkaftə̑ms ChrM M:P Pš (Fakt. zu lotkams) [заставлять кончать, останавливать] / aufhören machen, anhalten (E:Mar: [прерывать (разговор)] / (ein Gespräch) unterbrechen, abbrechen), (M:P auch:) [заставить замолчать] / zum Schweigen bringen. śumuŕǵe lotkavć gajǵi svad́banzo E:Sob (VII286) Sjumurge hielt ihr tobendes Hochzeitsgefolge an. išḿeŋḱ lotkavti͔ŋḱ E:VVr Lasst eure Pferde haltmachen! son javšesi͔ mastoronok, lotkavsaḿiź tuŕeḿed́e E:Večk (V18) Er wird unser Land einteilen, er wird unserem Streit ein Ende machen. [t́iń] af [mašttada] lotkaftə̑mə̑st, a mon [lotkaftsajńä] [M:Mam] (IV872) Ihr könnt sie nicht zum Aufhören bringen, aber ich werde sie veranlassen aufzuhören. ṕejənzə̑n [śäŕäd́əmd́ä] lotkafcajńä M:P Ich werde das Schmerzen seiner Zähne stillen. lotkaftə̑źä palə̑mda M:Pš (IV749) Er hat ihm verboten aufzuflammen. | v́eŕ lotkavtoms E:Mar, v́eŕ lotkaftoms E:Večk [останавливать кровь] / das Blut stillen. vaśäń śed́ejenze͔ ḱeḿekste͔mci͔, v́eŕenze͔ lotkavci͔ E:Mar (214) Sie wird Wasjas Herz stärken, sein Blut stillen.
lotkaftuma E ― lotkaftuma (-ə̑ma) M: v́eŕeń lotkaftuma E:Večk, v́äŕeń lotkaftuma E:Šug ― v́är-lotkaftuma (‑ə̑ma) M:P, v́är-lotkaftə̑ma M:Mam Sam [остановка кровотечения] / Stillen des Blutes [Zauberspruch zum Stillen des Blutes].
? *lotkaftokšnoms E:Pičel (Frequ. zu lotkaftoms) [останавливать] / zum Stehen bringen. lotkaftukšni͔ź lašmatne͔ alašast (VII140) Die Tataren liessen ihre Pferde haltmachen.
*lotkafńəms (: lotkafńan, -i) M:P (Frequ. zu lotkaftə̑ms).
*lotkafńəkšńəms (: lotkafńekšńan, -i) M:P (Frequ. zu lotkafńəms).
lotkšt: lotkšt moĺəms M:Pš [вдруг остановиться] / plötzlich anhalten, stehenbleiben. alašaś lotkšt moĺś (Sir.) Das Pferd blieb plötzlich stehen.
lotnams M:P Pš [болтаться, булькать (напр. вода в бутылке] / schwappen, gluckern (z.B. Wasser in der Flasche, der Inhalt eines halbleeren Eis) (M:P); [булькая течь, булькать] / glucksend fliessen, glucksen, gluckern (M:Pš).
lotnaftə̑ms (lotna·ftə̑ms) M:P Pš (Fakt. zu lotnams).
lotnə̑śəms M:P (Frequ. zu lotnams).
loto E:Bag [мужское имя] / ein Männername.
lotok E:Mar Večk, lato·k E:Atr, loto·k E:Ba ― lato·k M:Sučk лоток / kleine Schaufel (E:Atr Ba Večk M:Sučk: чем насыпают зерно в мешок / mit der man Korn in den Sack füllt). — Russ. лото́к.
lot́ E:Mar (onomat.) [глухой шум от падения или удара] / das dumpfe Geräusch eines Falles od. Schlages. | lot́ t́ejems E:Mar [производить звук бац!, бултых!, п. глухой шум] / bauz!, plumps! machen, ein dumpfes Geräusch geben.
? lot́məd́əms M:Kr, lot́ḿäd́əms M:Ur [полететь, броситься, шлёпнуться] / sich hinfallen lassen, sich werfen, hinplumpsen; [бросать(?ся)] / [? sich] hinwerfen. pavoskazə̑st śiń lot́məd́əź [M:Kr] Sie warfen sich (stolz) in ihren Wagen.
lov E(allg.), loŋ E:Atr ― lov M(allg.) [снег] / Schnee; [Gen. lov́iń ~ lovoń E(allg.) ― lovə̑ń ~ lovń M(allg.) wird auch als Adj. gebraucht: [снеговой, снежный] / aus Schnee bestehend, Schnee-]. ṕiže͔ čuŕka, ravužo moda, ašo lov. – śeźakaś E:Mar (251) Eine grüne Zwiebel, eine schwarze Erde, ein weisser Schnee. – Die Elster. ĺiv́t́i, a šuḿi; pri͔jak, a šuḿi; naksadomo karḿi, karḿi šumamo. – lov́iś E:Mar (241) Es fliegt, rauscht nicht; es fällt nieder, rauscht auch nicht; es fängt an zu faulen, fängt an zu rauschen. – Der Schnee. tašto paŕ, od kundo. – modaś di͔ lovś E:Mar (261) Ein alter Trog, ein neuer Deckel. – Die Erde und der Schnee. lov ṕiźi od. moĺi E:Mar Es schneit. lov kandi͔ E:Mar [?] Es schneit [? Der Schnee stöbert]. vaj lovoś soli͔, pat́aj, ufḱese͔ E:Kočk (VII50) (Wenn) der Schnee, Schwester, mit Brausen schmilzt. | lov-gaža M:P Čemb [пороша, слой снега] / Pulverschnee, frischer, neugefallener Schnee, feine (dünne) Schneeschicht. | lov-gažańä M:P (Dem.) id. t́äńi praś (moĺś) lov-gažańä Es fiel nun ein wenig Schnee. | lou̯-gruda E:Kal [сугроб] / Schneehaufen, Schneewehe. | lov-kandoft (g-) E:Večk, lov-ka·nduft ~ lovoń ka·nduft E:Ba занос / Schneehaufen, Schneewehe (wenn das Schneegestöber den Schnee festgetrieben hat) (E:Ba: vgl. lov-port [unten]). | lov-kavorks E:Večk, lov-ka·uŕks E:Ba ― lov-kavə̑rks M:Sel Sučk [снежок] / Schneeball. | lowń lomań M:Sel [снежная баба] / Schneemann. | lov-ĺešḱä M:Pš Vert [снежинка] / Schneeflocke. | lov́iń ĺiv́t́ńimat (Pl.) E:Mar возилки / ein Schneeschieber, ein Brett mit Stangen an beiden Enden, mit dem man den Dreschboden u. den Hof vom Schnee säubert. | lov-mo·rga E:Kad [снежок] / (festgepresster) Schneeball. | lov-pando E:Gor Kočk [снежная гора] / Schneeberg (E:Gor: im Zauberspruch). vaj koda štati͔t́ lov[‑]pando pŕat́ńe E:Kočk (VII48) Wenn die schneeigen Berggipfel frei (von Schnee) werden. | lov-pandi͔ńe E:NSurk (Dem.) id. lov-pandi͔ńeńt́ ojḿe-košcon solavsa (II171) Den Schneeberg werde ich mit meinem Atemhauch schmelzen. | lo·voń ṕe·t́ńavks E:Ba [снежинка] / Schneeflocke. | lov́iń ṕiźeḿe E:Mar ― low-ṕiźem M:P [снегопад] / Schneefall. | lov-pokə̑ĺ M:Sel [снежок] / Schneeball. kavə̑rdan lov-pokə̑ĺ Ich presse Schnee zu einem Ball. | *lov-poroš E:Večk [пороша] / (erster) Schnee. už lov-porožoń, vastaj, pramosto (II78) Wenn der (erste) Schnee fällt, Mann. | lov-porošḱe E:Večk Vez (Dem.) id. už lov-porošḱeń, koŕmakaj, pramosto E:Večk (II81) Wenn der (erste) Schnee fällt, Ernährerin. už ńišḱeń kučoft son lov-porošḱe E:Vez (II17) Der von Nischke gesandte, frische Schnee. | lov-port (‑bort) E:Mar, lov-porʿt (-borʿt) E:Ba ― lov-porf M:Čemb сугроб / Schneewehe (E:Mar); [мягкий сугроб или наст] / (lockerer) Schneehaufen (entstanden durch Schneefall; E:Ba: vgl. lov-kandoft [oben]), lockere Schneeschicht; [лёгкий снегопад] / leiser Schneefall (M:Čemb). lov-porf moĺi M:Čemb Es schneit ein wenig. | lov-poža (‑boža) M:Pš (Gen. -požə̑ń), lov-požă (‑požä) M:Čemb (Gen. -požəń) [пороша] / Neuschnee, dünner, frischer Schnee; [иней] / Reif. lov-požă moĺi M:Čemb Es schneit ein wenig. lov-požă (nicht: lov-porf) praś M:Čemb Frischer Schnee ist gefallen. | lov-požə̑ńä· (‑božə̑ńä) M:Pš (Dem.) id. lov-božə̑ńä praś Frischer Schnee ist gefallen. jotaj v́et́ praś lov-požə̑ńä· Letzte Nacht ist frischer Schnee gefallen. | lov-put́ŕəks M:Sel [снежинка] / Schneeflocke. | lov-put́ŕəksḱä M:Sel (Dem.) id. | low-sano·s M:P [сугроб] / Schneewehe. | lov-šušmo E:Is, lov-žušmo E:Večk, loŋ-šušmo E:Atr, lov-ču·šma (‑ǯu·šma) E:Ba (Nom. Pl. -ču·šmut) ― lov-šušmă M:Sučk, lov-šu·šma M:Jurtk (Nom. Pl. -šu·šmə̑t) [сугроб] / Schneehaufen, [?] Schneewehe (E:Atr Večk Ba M:Sučk Jurtk); [наст] / harte Schneekruste, verharschter Schnee (E:Is). | lov-ufa·ĺ M:P Čemb Sučk занос / Schneewehe. | ṕid́eń lov E:Mar [наст] / harte Schneekruste, verharschter Schnee (eig.: verbrannter Schnee).
lovǵe E:VVr (Dem. zu lov) id. t́eĺe·ń śĺedi͔·ńeń[‑]brodi͔·ńeń se͔ŕe·j lovǵe· kandi͔·źe (II354) Meine winterlichen Spuren hat ein tiefer Schnee verdeckt.
lovńe E:Sar Kočk Vez (Dem. zu lov) id. pando[‑]pŕat štadi͔t́, jalgaj[‑]dušaj, lovńed́e E:Kočk (VII58) Die Berggipfel, liebe Freundinnen, werden frei von Schnee.
lovońćeś E:Gor Škud (Nom. Pl. lovońćńe) [снежный, из снега] / einer, der aus Schnee ist.
lovov E:Večk, lovo·v E:Ba, loŋoŋ E:Atr, lovuv E:Kad Kal ― lovu M:Sel [снеговой, снежный] / schneeig. | loŋoŋ tarka E:Atr [снежное место] / schneeige Stelle.
lov́ijams E:Večk Kad Kal, lov́e·jams E:Ba, loŋ́ijams E:Atr ― lov́ijams M:Sel, lovə̑jams M:Pš [покрываться снегом] / schneeig werden, verschneien.
lov́ijaftoms E:Jeg, lov́ijaftums E:Kad Kal, lov́eja·ftᴉ͐ms E:Ba ― lov́ijaftə̑ms M:Sel (Kaus. zu lov́ijams) заснежить, [покрыть снегом] / mit Schnee bedecken (E:Jeg).
1lovams E:VVr [ловить] / fangen.
lovamo E:VVr [лов(ля)] / das Fangen. kali͔ń lovamoń kortavtumka Zauberspruch für Fischfang. — Russ. лови́ть.
lovańa E:Atr Is [упавший на землю прогнивший листок] / auf den Boden gefallenes faulendes Blättchen.
1lovaža ChrE E:Mar, lova·ža E:Ba ― lovaža ChrM M:P [Mam] Čemb Temn (Gen. -ń, Nom. Pl. -t) кость / Knochen (ChrE E:Mar Ba); труп / Leichnam (M:P Čemb: der Verstorbene vor dem Begräbnis, danach pakojńik) (ChrM M:P [Mam] Čemb Temn). lovažań ṕeĺej staḱińan E:Mar (1190) Ich bin (doch) in Hinsicht der Knochen schwer. uš ṕiže͔ń se͔d́iś – saldat[‑]lovažat E:Mar (134) Die eherne Brücke – Beine der Soldaten. kulan ṕetruvə̑ń šińä – lovažaźä uĺi eźəm-pŕäńasə̑st M:P Ich sterbe am Petrus-Tage – meine Leiche wird vorn auf ihrer Bank liegen. lovaža ńäjat, araf vastćä (f-) ḱäŕməd́i M (IV733) Siehst du [im Traume] einen Leichnam, wirst du von einer Krankheit gepackt. moĺan, karšə̑zə̑n [usḱišt́] lovaža [M:Mam] (IV848) Ich gehe [auf dem Wege] und mir entgegen kommt ein Leichnam gefahren. lovaža ṕiĺgə̑zə̑n ḱeńeŕf́t́it́ M:Temn (VIII396) Mach sie rasch fertig meiner Leiche an die Füsse! | evt́eḿe-lovaža E:VVr Is [кость, хватка для вращения при мотке пряжи] / “Haspelknochen”, Griff zum Drehen beim Haspeln. | grud́-lovaža E:Mar [грудина] / Brustbein. grut́ste͔nze͔, grud́[‑]lovažastonzo ‒‒‒ [čulkśet́ima‑]orma javtan (212) Von ihrer Brust, von ihrem Brustbein ‒‒‒ scheide ich das Gliederreissen. | kal-lovaža E:Mar Sob [рыбья кость] / Gräte. | karksa·mi͔ń lovaža E:Kad [тазобедренная кость] / Hüftbein. | kaŕaz-lovaža E:[Atr VVr] Večk Is, kaŕa·z-lo·važa E:Ba, kaŕa·z-lovaža· ~ kaŕa·s-lo·važa ~ kaŕa·zi͔̬ń lova·ža E:Kad [позвоночник] / Rückgrat (E:Ba Kad); позвонок / Rückenwirbel, Wirbel (E:VVr Večk Is); [какая-то кость в нижней части спины] / irgendein Knochen im unteren Teil des Rückens (E:Atr). | ḱed́-lovaža E:Mar Atr [кость руки] / Handknochen (E:Mar); [предплечье] / Unterarm (E:Atr). ḱecte͔nze͔, ḱed́[‑]lovaža poctonzo ‒‒‒ [čulkśet́ima‑]orma javtan E:Mar (212) Von ihren Händen, vom Innern ihrer Handknochen ‒‒‒ scheide ich das Gliederreissen. | ḱirga-lovaža ~ ḱirga-lo·važa E:Ba, ḱiŕga-lovaža E:Is [ключица] / Schlüsselbein. | końa-lovaža E:Kozl [лобная кость] / Stirnbein. | kot́ḿeŕe-lovaža E:Mar, kut́ḿeŕe-lovaža (kut́ḿeŕ-lova·ža) E:Večk Is Atr [позвоночный столб] / Rückgrat. | kut́ḿeŕe-lovaža-eźńe E:Is [спинной позвонок] / Rückenwirbel. | laftov-lovaža E:Večk, laftuv-lo·važa E:Ba, lavtomo-lovaža E:Is [? плечевая кость] / ? Oberarmknochen (= laftu-pakaŕ M:Čemb Sučk). | loma-lovaža E:Atr NSurk [человеческая кость] / Menschenknochen. loma[‑]lovažań mon se͔d́ńe t́ejan E:NSurk (I104) Ich baue Brücken aus Menschenknochen. | lovažat-pakaŕt E:Mar [кости, скелет] / Gebein, Gerippe, Skelett. kandi͔ at́azo [t́ejt́eŕenze͔] lovažanzo[‑]pakaŕenze͔ (283) Der Alte trägt das Gebein [ihrer] Tochter herbei. | lovaža poco ud́em E:[Mar] NSurk [костный мозг] / Knochenmark. | nukur-lovaža E:Kal [копчик] / Steissbein. | pad-lovaža E:Mar Večk [лобковая кость] / Schamgliedknochen, Schambein. | ṕečḱeḿe-lovaža E:Is, ṕäčḱima-lovaža E:Gor, ṕäčḱi·ma-lovaža E:Ba [ключица] / Schlüsselbein (E:Is Ba); [? грудина / ? Brustbein] (“oben in der Brust, unterhalb des Halses, von dem die Schlüsselbeine ausgehen”) (E:Is); кость на том месте шейного позвонка, где режут [скот] / ein Knochen an der Stelle des Rückgrats, wo man (dem Schlachtvieh) den Hals abschneidet [wohl eine volksetym. Deutung: vgl. 1ṕečḱems ‘schlachten’ u. 2ṕečḱems ‘übergehen’] (E:Gor). | ṕiĺǵe-lovaža E:Mar [кость ноги] / Fussknochen. ṕiĺkste͔nze͔, ṕiĺǵe[‑]lovaža poctonzo [čulkśet́ima‑]orma javtan (212) Von ihren Füssen, vom Innern ihrer Fussknochen scheide ich das Gliederreissen. | ṕŕa-lovaža E, pŕa-lovaža E:Mar Večk, ṕŕeń lovaža· E:Kad череп / Hirnschale, Hirnschädel; черепок / Scherbe [? der Hirnschale] (E:Večk). | pukšo-lovaža E:Mar [бедренная кость] / Oberschenkelbein. | śäi·ĺks lova·ža E:Ba [большая берцовая кость] / Schienbein. | ščoka-lovaža E:Mar, št́oka-lovaža E:Večk скула / Backenknochen, Jochbein, Kiefer. | alće ščoka-lovaža E:Mar Večk [(нижняя) челюсть] / Kinnbacken, Unterkiefer (auch bei Tieren). | v́eŕće čoka-lovaža E:Mar верхнечелюстная кость] / Oberkieferbein.
lovažǵe E:VVr (Dem. zu lovaža) [косточка] / Knöchlein; [крылообразная кость гуся на морд. ткацком стане] / Flügelknochen der Gans am mordw. Webstuhl (es gibt davon zwei).
lovaži͔ńe E:Mar, lovažińe E:Večk Ba (Dem. zu lovaža) [косточка] / Knöchlein (E:Mar); [крылообразная кость гуся на морд. ткацком стане] / Flügelknochen der Gans am mordw. Webstuhl (es gibt davon zwei) (E:Večk Ba). ańćak kadovśt́ lovaži͔ńenze͔ E:Mar (282) Es blieben nur seine Knöchlein übrig.
lovažań E:NSurk [костяной] / knöchern. loma[‑]lovažań mon se͔d́ńe t́ejan (I104) Brücken baue ich aus Menschenknochen.
lovažav E:Mar, lovažaŋ E:Atr [костлявый] / knochig (z.B. si͔v́eĺiś das Fleisch).
lovažavtomo E:Mar [без костей] / knochenlos, ohne Knochen. koto ṕiĺkse͔, kavto sakaloso, śeĺḿev́t́eḿe, lovažavtomo. – śijiś (238) Mit sechs Füssen, mit zwei Barthaaren, ohne Augen, ohne Knochen. – Die Laus.
2lovaža E:Kažl (Nom. Pl. -t) [бледный] / bleich, blass. — Vgl. lov.
lovaškadums E:Kažl ― lovə̑škə̑də̑ms ~ lovškə̑də̑ms M:Čemb [бледнеть (от болезни)] / bleich werden, blass werden (von Krankheit).
[lovco] lovtso ~ lovs̀o ChrE, lovco E:Mar, lofco E:Atr, lovso E:VVr Večk Is, lofca E:Ba (Nom. Pl. lofcot) ― loftsă ChrM M:P, lofsa· M:Jurtk [молоко] / Milch ([E:?Večk auch: молоки] / Milch des Fisches). uĺi iśt́amo mastor laŋkso ḿešokḱe, ejse͔nze͔ oj i lovco ašči͔.– skali͔ń odari͔ś E:Mar (264) Es gibt ein solches Säckchen in der Welt: in ihm liegt Butter und Milch. – Das Euter einer Kuh. vaśńa [pańt́t́a] tańt́ej śukort eś ojeze͔t́, eś lovcozot! E:Mar (142) Backe zuerst süsse Kuchen in Butter von dir selbst, in Milch von dir selbst! kal lovso purǵi E:?Večk [Der Fisch lässt Milch]. | ava-lovso E:Večk Is [пирожок, даримый родственниками жениха матери невесты] / “Muttermilch”, Name der Pirogge, die die Verwandtschaft des Bräutigams am Vorabend des Hochzeitstages der Mutter der Braut als Geschenk mitbringt. | čapamo lovco E:Atr, šapama lofca E:?VVr ― šapam lofca ~ [?] šapama lofca M:P [простокваша] / Sauermilch. | kal-lovso ~ kaloń lovso [E:?Večk] [молоки] / Fischmilch. | kaźa-lovso E:Is [козье молоко] / Ziegenmilch. | lofca-äŕʿḱä [M:Mam] [молочное озеро] / Milchsee (in Märchen). [kšńińä·r] ka·nazə̑rə̑ń [uĺi] loftsa [äŕʿkəts] (IV880) Der Eisenschnabel-Khan hat einen Milch-See. | lovso-jam E:Večk Is, lofco-ja·m E:Ba ― lofca-jam M:Alk Čemb [жидкая молочная каша] / Milchbrei. | lovco-laŋgo E:Mar ― lofca-laŋga M:P сливки / “Obers”, Sahne, Rahm, Schmant. | lofcə̑ń ṕed́ama M:P Sučk [цедилка для молока] / Milchseihe(r). | lofca-śakańä M:P [кадка для молока] / Milchkübel. | lovsoń torta E:Večk [осадок молока в сосуде / Rest der Milch, der im Gefäss zurückbleibt]. | lovco-t́ikše E, lovso-t́ikše E:Seledba, lofca-t́i·kšä E:Ba ― lofcə̑-t́išä M:Sučk молочай, молочник / Wolfsmilch (Euphorbia). | lovco-v́eĺks E:Mar, lovso-v́eĺks E сметана / “Obers”, Sahne, Rahm, Schmant. | *narmə̑ń-lofca M: Mam [птичье молоко] / Vogelmilch (in Märchen). [śiń andə̑źəń, śimd́əźəń], ańt́śa·k [narməń]-lofts aš (IV861) Sie gab ihnen (alles) zu essen und zu trinken, nur Vogelmilch gibt es nicht. | ńuŕʿt́a·f lofca M:Pš [молоко, разбавленное кипячёным свернувшимся молоком, для простокваши] / in frischer Milch zerfeinerte Sauermilch (die Sauermilch wird in ein Säckchen gegossen u. dieses aufgehängt, so dass die Molke abläuft; die geronnenen Klumpen werden dann in frischer Milch zerfeinert u. ńuŕʿt́a·f lofca ist fertig). | ṕiv́t́i lovso E:VVr, ṕift́i lovso E:Večk, ṕift́i lofca E:Ba, ṕift́e· lofco E:Atr, ṕivt́o lovso E:Is ― ṕift́ä lofca M:Sučk, ṕift́əm lofca M:Čemb [пахта] / Buttermilch. | pot́e-lovco E:Mar [грудное молоко] / Brustmilch. jarcaśt́[‑]śiḿśt́, a sto(ĺ) laŋks eźiź put. – pot́e[‑]lovcoś (231) Man hat (davon) gegessen, man hat (davon) getrunken, aber auf den Tisch hat man es nicht gesetzt. – Die Brustmilch. | ŕežńäń lovco E:Mar [сыворотка простокваши] / Molken der Sauermilch. | śeźgan-lovco [E:?Gor], śeźga·n-lofca E:Ba (bot.) мохнатик / irgendeine Pflanze.
lovsi͔ńe E:VVr (Dem. zu lovso) [молочко] / Milch. avakaj, ašo lovsi͔ńem (II516) Mutter, meine weisse Milch! | narmuń-lovsi͔ńe [E:Bug] [птичье молочко] / Vogelmilch (in Märchen). vaj eŕva ḿeźest son eŕʒ́ań uĺńeś, ańćak araśeĺ narmuń[‑]lovsi͔ńest (V30) Die Ersänen hatten alles, nur Vogelmilch hatten sie nicht.
lovcov E:Mar ― lofcu M:P (Adj.) [дающая много молока] / gut Milch gebend (Kuh), (E:Mar auch:) [молочный] / milchig, mit Milch beschmutzt, begossen (z.B. Rock). moń traksə̑źä loftsu M:P Meine Kuh gibt gut Milch. | lofcu t́išä M:P (bot.) молочай, молочник / ? Löwenzahn (Taraxacum officinale) [die russ. Wörter bezeichnen viele Pflanzen mit Milchsaft].
lovci͔jams E:Mar ― lofci͔jams M:P, lofcajams M [испачкаться в молоке] / sich mit Milch besudeln; [начинать давать молоко] / Milch zu geben anfangen (eine Kuh). traksńä lofcajast, vaijast M:P [Mögen die Kühe viel Milch und Butter geben!].
lovci͔javtoms E:Mar ― lofci͔jaftə̑ms M:P, lofci͔jaftə̑ms ~ lofcə̑jaftə̑ms M:Kr (Kaus. zu lovci͔jams usw.) [пачкать молоком] / mit Milch besudeln; [заставлять давать молоко] / Milch geben machen.
lovta-, lofta-:
loftana E:Kažl (Nom. Pl. -t) ― loftana M:P Čemb бледный / blass, bleich.
lovtańa E:Mar VVr, loftańa E:Atr StDemk Večk Jeg, lofta·ńa E:Ba ― loftańä M: Sučk [бледный] / blass, bleich. kuli͔ćań čama, svaᵪaj, loftańa! E:StDemk (VII188) Das Gesicht eines Toten ist bleich, Svacha!
lovtańgadomks E:VVr [бледнеть] / bleich werden, erbleichen.
loftaža· E:Kad (Nom. Pl. -t) [бледный / bleich, blass].
lovtaškadoms E:Mar, lovtaškadomks E:VVr, loftaškadoms E:Atr God Večk, lofta·škadᴉ͐ms E:Ba, loftaška·dums E:Kad ― loftaškadə̑ms M:P Čemb побледнеть / blass werden, bleich werden, erbleichen (vor Schreck usw.). todov laco loftaškać E:God (VII284) Er ist bleich wie das Kissen geworden.
loftaškaĺems E:Večk (Frequ. zu loftaškadoms) [бледнеть] / bleich werden, erbleichen.
loftaškatkšńəms M:P (Frequ. zu loftaškadə̑ms) [бледнеть] / blass werden, bleich werden, erbleichen (vor Schreck, von einer Krankheit). lov ńäjat, loftaškatkšńat (IV733) Siehst du [im Traume] Schnee, wirst du bleich werden.
lovtakadoms E:Mar Večk, lovta·kadoms ~ lofta·kadᴉ͐ms E:Ba ― loftakə̑də̑ms M: Sučk побледнеть / blass werden, bleich werden (das Gesicht eines Menschen).
lovtakaĺems [E:?Večk] (Frequ. zu lovtakadoms) [бледнеть / bleich werden, erbleichen].
lovtalgadoms E:Mar [бледнеть] / blass werden, bleich werden (von Krankheit), erbleichen (vor Schreck).
loftᴉ͐ŋgadᴉ͐ms ~ lofti͔ŋgadums E:Kažl [бледнеть] / blass werden, bleich werden, erbleichen.
loža E:Mar Večk [ложа] / Flintenschaft. — Russ. ложа.
luč E:Atr ― loč M:Čemb Sel (Nom. Pl. ‑t) [скорлупа] / Schale (von Eiern, Nüssen). | al-luč E:Atr ― al-loč M:Čemb, s. 1al: al-luč. | kańćuro-luč E:Atr, s. kańśt́: kańćoro. | kortu·ška-luč E:Atr, kartuška-lukš E:Večk [картофельная кожура] / Kartoffelschale. | ṕešt́e-luč E:Atr [ореховая скорлупа] / Nussschale. šičeń, pat́an ṕešt́ čulkśit́, a moń końas ṕešt́e lučt (I507) Meine Schwester und ihr Mann knacken Nüsse, gegen meine Stirn aber (fliegen) die Nussschalen.
lučks ~ lukš E, lučks (luč́ks) E:Mar Kal (Gen. E:Mar -un), lukš E:Nask Ba Večk Is Jeg ― lukš M:Sučk Ur Jurtk [скорлупа] / Schale (von Eiern, Nüssen usw.). | al-lučks (al-luč́ks) E:Mar Kal Jeg, al-lukš E:Nask Večk Is, alukš E:VVr, alᴉ͐kš E:Ba, al-luč́kă E:Kad ― al-lukš M:Sučk Jurtk, al-loč M:Čemb [яичная] скорлупа / Eierschale (E:Mar Nask Ba Kal Kad Večk Is Jeg M:Sučk Jurtk); [жёсткая скорлупа (вообще) / harte Schale (überh.)] (E:VVr). | ali͔ń alukš E:VVr [яичная скорлупа] / Eierschale. | ṕešče-alukš E:VVr [ореховая скорлупа] / Nussschale. | arbu·z-lukš M:Jurtk [арбузная корка] / Melonenschale. | kal-luč́ks E:Mar, kal-lukš E:Jeg, kal-luč́ka E:Kad [рыбья чешуя] / Fischschuppe. | kańćoro-lučks E:Mar, kańźur-lučks E:Kal, kańćira-lukš (kańćirᴉ͐-lukš) E:Ba, kańćoro-lukš E:Večk ― kańćoro-lukš M:?Jurtk [скорлупа льняного семени] / Leinsamen-Schale. | kartuška-lukš E:Večk ― kartə̑fka·-lukš M:Jurtk [картофельная кожура] / Kartoffelschale. | ṕešče͔-lučks E:Mar, ṕešt́e-lukš ChrE E:Večk, ṕäšt́ä-lukš E:Nask, ṕešče-lukš E:Gor, ṕeš́č́e-luč́kă E:Kad, ṕešče-lut́kš E:Kal [ореховая скорлупа] / Nussschale. ṕešče͔[‑]lučksso braga uskś E:Mar (1132) In einer Nussschale fuhr er Branntwein [Dünnbier]. ḱiś komaś, ḱeŋǵeĺeś. – ḱi laŋkso ṕešče͔[‑]lučkśś E:Mar (236) Wer sich bückte, der irrte sich. – Die Nussschale auf dem Wege. | ŕeps-lukš E:Večk Ba [кожура репы] / Rübenschale. | šuftə̑-lu·kš M:Jurtk [тонкая кора] / dünne Rinde (an der Spitze des Baums od. der Zweige (vgl. čuvt̀o: šufta-lufks M:P Sučk).
lutkšḱe [~ ? luč́ksḱi] E:Mar [?Hl] (Dem. zu lučks, lukš) [id.]. | kal-luč́ksḱi E:Mar [? = Hl] [рыбья чешуя] / Fischschuppe. | ṕešče͔-lutkšḱe E:Mar, ṕešt́e-lukšḱe E:Večk [ореховая скорлупка / Nussschale]. | se͔ŕa-lutkšḱe E:Mar [желудёвая скорлупка] / Eichelschälchen. uš se͔ŕa[‑]lutkšḱe mat́äń očkozo, uš ṕešče͔[‑]lutkšḱe mat́äń čaksḱeze͔ (132) [Wie] ein Eichelschälchen ist der Waschtrog Matjas, [wie] ein Nussschälchen der Topf Matjas.
ločams M:P Pš Kr Čemb Gor Sučk [чистить, перебирать, лущить] / reinigen, auslesen, enthülsen, (Nüsse) auskernen, knacken (M:Čemb auch: [очистить (яйца)] / [Eier] schälen) (M:P Pš Kr Čemb Sučk); [ощупывать, перебирать пальцами, трогать, прощупывать, жать] / (be)fingern, betasten, abtasten, drücken (M:Gor: in unsittlicher Absicht) (M:P Gor); [выбирать, отбирать] / (aus)wählen, aussuchen (z.B. gute Beerenstellen für sich selbst) (M:P). mon, jalgakaj, ločat́ä M:Gor (IV428) Ich, Freundin, begreife dich (mit meinen Händen). ĺiᵪama·ŋka pakaŕ jäźńəń ṕes ločasi͔ M:P Das Wechselfieber reisst alle Knochen auseinander.
ločaź M:P Pš Kars [разгрызенный] / entkernt. ad́ä, jalgakaj, ločaź ločafkas M:P (IV38) Komm, Freundin, zum Entkernen! ezə̑nza kajak t́ɯžä· ṕäšt́əńat, ‒‒‒ poznaj kočkafkat, ločaź ločafkat [M:?P ?Kr] (IV249) Wirf gelbe Nüsse hinein, ‒‒‒ spät Gesammelte, richtiggehend Aufgeknackte!
ločaf M:P Čemb [отбор, очищение, лущение] / das Auslesen, Reinigen, Enthülsen (M:P); [разгрызенный / ausgekernt (M: Kars)]. anə̑k ločaf ṕäšc M:Kars (IV252) In die fertig entkernten Nüsse.
ločafḱä M:P Pš [?Kr] Čemb (Dem. zu ločaf) [очищение, отбор, лущение, разгрызение] / das Reinigen, Auslesen, Enthülsen, Auskernen. ad́ä, jalgakaj, ločaź ločafkas M:Pš (IV38) Komm, Freundin, zum Entkernen! ezə̑nza kajak t́ɯžä· ṕäšt́əńat, ‒‒‒ poznaj kočkafkat ločaź ločafkat [M:?P ?Kr] (IV249) Wirf gelbe Nüsse hinein, ‒‒‒ spät Gesammelte, richtiggehend Aufgeknackte! kučəma·k ‒‒‒ t́užä· ṕäšt́əńas, anə̑k ločafkas M: Kars (IV250-1) Schicke mich ‒‒‒ in die gelben Nüsse, die fertig entkernten!
*ločavəms M:P (Refl.-Pass. zu ločams) [очищаться, разгрызаться] / gereinigt werden, ausgeschlaubt werden. lot́šav́i Es ist leicht zu reinigen, kann leicht gereinigt werden.
ločaftə̑ms M:P (Fakt. zu ločams).
ločafńəms M:P (Frequ. zu ločaftə̑ms).
ločᴉdᴉ͐ms ~ ločᴉ͐dums (ML76) ~ ločedums E:Kažl ― ločədə̑ms ~ ločə̑də̑ms (ML76) M: Sel, ločədəms M:An (Mom. zu ločams) [чистить, разгрызть (орехи)] / (Nüsse) auskernen, knacken (M:Sel An); [вынуть зёрна (подсолнечника)] / (Sonnenblume) entkernen (M:An); [раздавить, раздробить] / zerdrücken, zermalmen (E:Kažl). — [Vgl. 2lužə̑·də̑ms].
ločᴉńᴉms ~ ločeńums E:Kažl (Frequ. zu ločᴉdᴉ͐ms) [раздавлять, раздроблять] / zerdrücken, zermalmen.
ločśəms M:P (Frequ. zu ločams).
ločśəkšńəms M:P (Frequ. zu ločśəms).
[luče͔] lutše͔ ~ lutši ChrE, luče͔ E:Mar, luče E:SŠant, luči E:VVr Nask Večk ― lutši ChrM, luč́i M:P Sp, luči M:Nar Kars, ĺɯči M:Sel, luče [M:Mam], luč́ M:Temn лучше / lieber, eher. luče͔, t́et́akaj, śudumak śudoń čuvtoks, poj[‑]čuvtoks E:Mar (1182) Eher, Väterchen, verfluche mich, dass ich zum verfluchten Baum, zur Espe werde! vaj ton śeste͔ iĺa raŋksta, luče͔ ḿińć raŋkstataŋk E:Mar (2101) Ach, schreie du in diesem Falle nicht, lieber wollen wir selbst aufschreien. luči t́eńe tujḿed́e ṕiĺǵeń aldo mastoroś luči, uŕkaj, lazovzo E:Večk (I454) Lieber soll, ehe ich zu ihm gehe, die Erde unter meinen Füssen sich spalten, Schwägerin! luči si͔ŕä skalᴉ͐ś ṕäčkᴉms E:Nask (III245) Besser ist es (dann) die alte Kuh zu schlachten. t́eń ese͔ uĺi luče jomavtoms E:SŠant (I253) Es ist besser (deine Frau) damit zu töten. lut́ši ku̥la·n vorovamda M:P Lieber will ich sterben als stehlen. lutše [maksə̑maśt́, t́äd́akaj‑]avaj, [šińd́äń ḿišat́i] [M:Mam] (IV85) Gebt mich lieber Schindjas Mischa [zur Frau], liebe Mutter! luči mon ḱeĺgan mokšəń ćorańä M:Kars (IV209) Eher liebe ich einen Mokschanen. kafta vajmə̑t juma·ftat, jeśĺi pŕants ḱeŕsak, a ĺɯči pańḱ tsarstvastə̑t M:Sel (IV806) Du tötest zwei Seelen, wenn du ihr den Kopf abhaust, verweise sie lieber aus deinem Reiche. | lučeste͔ E:Mar [Adv.] [лучше] / besser. — Russ. лучше.
lučańä M:Pš (Dem.): jakšam šińä· śed́ijəzə̑n lučańäĺ (IV438) Er [Der Schafschwanz] würde an kalten Tagen besser für mein Herz sein.
lutše͔j ChrE, luče͔j E:Mar [наилучший] / best. ńe luče͔j ŕev́eńek kolaśt́, ńe luče͔j skot́inanok t́eškstaśt́ E:Mar (1152) Unsere allerbesten Schafe verletzten sie, unser allerbestes Vieh brandmarkten sie. kučumaka ‒‒‒ v́iŕńe laŋga v́iᵪ́eŕńeks, ńe luče͔j čuvtoń pravtomo E:Mar (1180) Sende mich ‒‒‒ über das Wäldchen als Sturmwind, um die allerbesten Bäume zu fällen! ńe luče͔j safjant si͔ńst šĺijast E:Mar (1190) Von allerbestem Safian sind ihre Sielen. vana ti͔ŋḱ ĺeḿeze͔ŋḱ śeᵪ́ńe luče͔j ŕev́e ṕečkan E:Mar (21) Sehet, in eurem Namen schlachte ich das allerbeste Schaf. — Russ. лучший.
lučo·k M:Sel [смычок] / Violinbogen. — Russ. лучо́к.
ludna· E:Nask ― ludna· M:P Pš Temn (Gen. ‑ń), nudla· M:Sučk, lufna· M:Vert, [?] luvńä M:Kr (Sir.) [? < *luvə̑də̑ma, *luŋgə̑də̑ma] [упавший на землю, уже немного истлевший лист] / auf die Erde gefallenes, schon etwas vermodertes Blatt (von dem nur noch das Nervensystem übrig ist); (M:Temn:) кленовый лист / Ahornblatt. luvńäń (= “ludna”) v́äskańäń kańńińäś M:Kr (Sir.) [Trägerin einer Kopfbinde (wie) aus halbvermoderten Blättern]. | uštə̑r-ludna· M:P [полусгнивший кленовый лист / halbvermodertes Ahornblatt (von dem nur noch das Nervensystem übrig ist)]. ḱińd́i kadat uštə̑r-ludna·ń [paĺäńät́ńəń] (IV582) Wem überlässt du deine gefallenen Ahornblättern gleichen Hemden.
ludna·v M:P (Adj.) [покрытый полусгнившими листьями] / mit halbvermoderten Blättern bedeckt (v́iŕəś der Wald).
ludna·jams M:P [покрываться полусгнившими листьями] / mit halbvermoderten Blättern bedeckt werden, sich bedecken (die Erde).
ludna·jaftə̑ms M:P (Fakt. zu ludna·jams) [покрывать полусгнившими листьями / mit halbvermoderten Blättern bedecken].
1lud́ams E:Kal ― lud́ənda·ms M:Sel [лудить] / verzinnen. — Russ. луди́ть.
2lud́ams E:MKly ― lud́ams M:Čemb Sel Ur, lə̑d́ams M:Pš [ein impr. Par.-Wort zu lad́ams ohne eigene Bed.]. | lad́ams-lud́ams E:MKly ― lad́ams-lud́ams M: Čemb Sel Ur, lad́ams-lə̑d́ams M:Pš [свататься (к девушке)] / (um ein Mädchen) werben (E:MKly M:Ur); [иметь плотские сношения] / fleischliche Gemeinschaft haben (M:Sel Čemb); [хотеть примирять, х. успокаивать] / aussöhnen wollen, beschwichtigen wollen (z.B. Streitende) (M:Čemb [?Pš]). moń lad́amston-lud́amston, moń śime͔mste͔ń-se͔ve͔mste͔ń ńet́ araśeĺt́ si͔ń kortaź E:MKly (VII24) Als um mich geworben wurde, als ich fortgetrunken und fortgegessen wurde, blieben diese (Sachen) unbesprochen.
1lufks M:Pš, luvks M:Sučk [нечто очень тонкое / etw. sehr Dünnes, Feines]. lufksə̑ks aš́tš́i kotfə̑ts M:Pš [Ihr Gewebe ist hauchdünn (sagt man von einem äusserst dünnen Gewebe)]. | šufta-lufks M:P, šuftă-luvks M:Sučk [верхняя и нижняя тонкая кора дерева] / Baumrinde (sowohl die obere als die untere dünne Rindenschicht) (M:P); [слой дерева, годичное кольцо] / Schichtung im Baumstamm, Jahresring (M:Sučk). — Vgl. čuvt̀o: šuftə̑-lu·kš M:Jurtk.
luga ChrE E:Mar Jeg, lug E:VVr ― luga ChrM, luga· M:P (Gen. -ń) [луг, пастбище] / Wiese, Weide. lugańt́ laŋ́kso, uŕakaj, v́id́e ḱiĺej E:Mar (116) Auf der Wiese, Schwägerin, [ist] eine gerade Birke. ṕiže͔ źeĺona lugasat E:Mar (1116,188) [Du bist] in dem grünen Rasen (in der grasgrünen Wiese). t́eji·v́ĺiń ṕize͔· ṕiže͔ luga laŋks E:Jeg (188) Ich möchte auf der grünen Wiese mein Nest bauen. ṕižeń suŕśeḿe lug laŋga E:VVr (II348) Auf kupferkammgleichen Wiesen. | jäši-luga· M:Lemd [родниковый луг / Quellwiese (? N. pr.)]. avaŕd́i jäši-luga·sa M [Weint auf der Quellwiese]. vara śormadi͔ jäši[‑]luga·sa (IV202) Vara stickt auf der Quellwiese. | lug-azə̑r (‑ava) M [властитель(ница) луга / Herrscher(in) über die Wiese]. | luga-laŋgo E:Mar ― luga-laŋga M [укосные угодья] / Wiesenplan. luga[‑]laŋgoń paźe[‑]ḱeŕt́ E:Mar (1130) Hanfbündel auf dem Wiesenplane. | luga-nar E:Mar [луговая трава] / Rasen der Wiese. luga[‑]narco, jalgaj[‑]dugaj, mon i v́eĺt́ija (16) Mit dem Rasen der Wiese, liebe Freundin, bedeckte ich ihn. | luga-paŋgo E:Gor дождевик / Staubpilz, Bovist. | luga-poĺaŋka E:Mar [(дерновая) полянка] / (mit Rasen bewachsene) Waldwiese. | rav-luga E:Večk [луг на берегу Волги] / Wolgawiese, Wolgaau. luǵińeś paro a t́e rav-luga (I435) Eine gute Wiese ist diese Wolgawiese. v́ejḱe ĺevksḱeńt́ kukov rav-lugas (II32) Das eine Junge (sandte) der Kuckuck auf die Wolgaau. — Russ. луг [Nom. Pl. луга́].
luǵińe E:Mar VVr Večk, luǵińä E:Ba (Dem. zu luga) [id.]. kantori͔ńt́ krugom ṕiže͔ luǵińe E:Mar (144) Rings um das Kontor [liegt] ein grünes Wieschen. ṕiže luǵińe, uŕakaj, moń acavksḱem E:VVr (II44) Eine grüne Wiese, Schwägerin, war mein Bett. pakśäńt́ kunškasa ṕižä luǵińä E:Ba (VII418) Mitten in der Feldmark (liegt) eine grüne Wiese.
lugańä M:P (Dem. zu luga·) [id.].
luǵišča E:MKly [большой луг / grosse Wiese]. pokš luǵiščas noroń povo valgońeś (VII4) Auf einer grossen Wiese liess sich die Lerche nieder. — [Russ. ? лугище].
luk M:P (Gen. -ə̑ń) [дуга, лук] / Bogen. — Russ. лук.
1luka E:Mar [мужское имя, Лука] / ein Männername, Lucas. ej, luka[‑]brat́ec, ej, luka[‑]svat́ec! luka, či͔jiḱ t́ejt́eŕet́, luka, maksi͔ḱ t́ejt́eŕet́! (1236) Heida, Luka, Brüderchen, heida, Luka, Vetterchen! Luka, verheirate deine Tochter, Luka, gib deine Tochter! — [Russ. Лука́].
luk̀ams ChrE, lukams E:Mar Kal, ĺukams ~ ĺuka·ms E:Kažl ― ĺuk̀a·ms ChrM, ĺuka·ms M:P Kr Mam Čemb Sel An Temn [двигаться туда-сюда, качаться, раскачиваться] / sich hin und her bewegen, sich wiegen, schaukeln, wippen (ChrE E:Mar Kal Kažl ChrM M:P Kr [Mam] Čemb Sel); [шататься] / wackeln (E:Mar); [колыхаться, сотрясаться] / schwabbeln, beben (E:Kal Kažl M:P Čemb Sel); [качать, раскачивать] / schaukeln, wippen (auf einem Brett, das man auf einen Klotz gelegt hat, od. auf einer biegsamen Stange (M:P An). sońź(e) alunza modaś lukaź luḱe E:Kal (2134) [Bebend bebt die Erde unter ihm]. kuku kukaj, [šiń śt́a·mav] ĺuka·j M:Kr (IV133) Der Kuckuck ruft, er wippt (beim Rufen) zum Sonnenaufgang hin. [varmańäś] ufaj, [ḱeluńäś] ĺuka·j [M:Mam] (IV121) Der Wind weht, die Birke wiegt sich. ḱeluńäś ĺukaj, mastə̑rt́i ṕŕac son tokaj M [Die Birke biegt sich, ihr Wipfel rührt die Erde]. kukuńä·ś kuka·j, ḱeluńäś ĺuka·j [M:Sel] (IV336) Der Kuckuck ruft, die Birke weht. ĺumbaźńä ĺumbajᵪ́t́, ĺukaźńä ĺukajᵪ́t́ M:Temn (VIII334) Biegend biegen, schmiegend schmiegen sich [seine Fussböden].
ĺuka·ma M:P (Gen. -ń) [качание] / das Wippen, Schaukelspiel (Brett auf einem Klotz).
ĺuka·na M:P Pš Čemb (Gen. -ń) [качающийся] / wiegend (M:P); [косо, вкось растущий] / schief, schräg wachsend. akša paba ĺuka·na, alašat́i t́ožd́alma. – ḱeluś [M:P] (IV613) Eine weisse, schaukelnde Alte, für das Pferd eine Erleichterung. – Die Birke [woraus man Birkenteer zum Schmieren der Räder bekommt].
lukaza E:Večk ― ĺuka·za M:Čemb (Nom. Pl. -t) [криво, дугообразно растущий] / krumm, etwas krummholzartig wachsend (Baum) (E:Večk); [косо, вкось растущий] / schräg, schief wachsend (M: Čemb).
lukad́emks E:VVr (Mom. zu lukams) [кидать, бросать] / schleudern, werfen.
lukad́ev́emks E:VVr (Refl.-Pass. zu lukad́emks) [(мочь) кидаться, бросаться] / geschleudert werden, geworfen werden (können). ḿeje kudo v́eĺḱ a lukad́ev́i? – komuĺa Was kann nicht übers Haus geworfen werden? – Der Hopfen.
ĺika·jəms M:Sučk (Iter. zu *ĺika·d́əms) [кивать (напр. голова дремлющего)] / (mehrmals) nicken (z.B. der Kopf eines Duselnden).
luka·kstums E:Kad качаться / sich schaukeln, sich wiegen. — (Vgl. laka·kstums).
luka·ksnums E:Kad (Iter.) качаться / sich schaukeln, sich wiegen. — (Vgl. laka·kstums: laka·ksnums).
lukakšnoms E:Mar (Frequ. zu lukams).
lukavtoms E:Mar, *ĺukaftᴉ͐ms E:Kažl ― ĺuka·ftə̑ms M:P, ĺika·ftə̑ms M:Sučk (Fakt. zu lukams usw.) [махать, размахивать, качать, раскачивать / schwingen, schwenken, wiegen, schaukeln] (E:Mar Kažl); [качать (ребёнка на ноге)] / schaukeln (lassen) (ein Kind auf dem Fussblatt) (M:P); [кивать (головой)] / nicken (z.B. mit dem Kopf) (M:Sučk). varmaś ĺukafcaza E:Kažl [Der Wind wiegt ihn (? den Baum)].
lukaźev́ems E:Mar (Inch. zu lukams) [качнуться] / (einmal) schwingen, schwanken.
ĺukśəms M:P Pš Kr ‹Saz› (Frequ. zu ĺuka·ms) [качать, раскачивать, развеваться / wiegen, wippen, wehen]. kadi͔t́, aĺakaj, [kośḱä ḱeluńaks ĺukśeḿä] M:Pš (IV593) Du hast ihn, Vater, als eine verdorrte Birke zurückgelassen, um zu wehen. akša ḱeluńaks mon ĺɯkśa·n M:Saz (IV483) Ich wiege mich wie eine weisse Birke.
ĺuka·ńč́ams M:Pš [качаться, раскачиваться] / wippen, schaukeln (auf einem Brett, das man auf einen Klotz gelegt hat, od. auf einer biegsamen Stange).
ĺikazams ~ ĺikažams M:Ur id.
lukazdoms E:Večk Bag, [?] lukozdams ChrE, lukuzdamks E:VVr, lukozdoms E:Atr SŠant, li͔ka·zdᴉ͐ms E:Ba качаться / sich hin und her bewegen, sich schaukeln, schwanken, wanken, (E:VVr auch:) [махать, размахивать] / schwingen, schwenken, (E:Atr auch:) [качать, баюкать (ребёнка)] / (ein Kind) schaukeln, wiegen.
lukazdi͔ E:Bag, lukuzdi͔ E:VVr [гибкий, сгибающийся] / biegsam, sich biegend. kuzoń lukazdi͔ solaj eźemse͔ E:Bag (I414) Auf einer Bank biegsam wie Fichtenholz, Solaj. | lukuzdi͔ pulo E:VVr трясогузка (живёт около воды) / “Wippsterz”, Bachstelze (Motacilla) (lebt an Gewässern).
lukazdoźev́ems E:Večk, li͔ka·zdᴉ͐źiv́ims E:Ba (Inch. zu lukazdoms, li͔ka·zdᴉ͐ms) [шатнуться, качнуться, дрогнуть] / (plötzlich) wanken, schwanken, ins Wanken geraten.
lukazdoftoms E:Večk, li͔ka·zduftums E:Ba (Kaus. zu lukazdoms, li͔ka·zdums) [заставлять махать, размахивать, качать] / schwanken machen, schwenken, wiegen.
ĺika·skə̑də̑ms M:Sučk [кивнуть, упасть (напр. голова дремлющего)] / (einmal) nicken, niedersinken (z.B. der Kopf eines Duselnden).
lukast E:Večk Vez, li͔ka·st E:Ba, lukost [E:MKka]: lukast ḿeŕems E:Večk ‹Vez›, li͔ka·st ḿeŕems E:Ba [вздрогнуть, качнуться, вскочить] / zucken, auffahren, aufschrecken. vaj lukast ḿeŕiń, avakaj, ozakšni͔ń E:Vez (II70) Mit einem Ruck, Mutter, setzte ich mich [beim Erwachen]. | lukost ḿeŕńems [E:MKka] [вздрагивать, ворковать, пугать] / zucken, rucken, aufschrecken. son lukost [ḿeŕńeś‑]ozakšnoś (II56) Mit einem Ruck setzte er sich. | lukast ḿeŕkšne͔ms E:Večk Vez id. už lukast ḿeŕkšni͔ń, koŕmakaj, ozakšni͔ń E:Večk (II74) Mit einem Ruck, Ernährerin, setzte ich mich. už lukast ḿeŕkšne͔ś od́iŕva ozakšnoś E:Vez (I239) Die Schwiegertochter setzte sich mit einem Ruck.
lukastoms E:Večk, lukostoms E:SŠant, li͔ka·stᴉ͐ms E:Ba (Mom.) [качать, махать, размахивать] / (tr.) wiegen, schwingen, schwenken (E:Večk SŠant: einmal); (intr.) [качаться, раскачиваться, шататься] / sich wiegen, schwingen, schwanken.
lukusti͔ E:SŠant [сгибающийся, гибкий] / sich biegend, biegsam. vaj kuz-lukusti͔t́ son eźemńenze͔ (I483) Biegsam wie Fichtenholz sind seine Bänke.
ĺukšt M:Kr [“кивок”!] / “nick”!
lukšt́ań E:Kozl, ĺukšt́ań E:Bug NSurk (Part. zu *lukšt́ams, *ĺukšt́ams) [качающийся] / zum Schaukeln aufgehängt, schaukelnd, Schaukel‑. | lukšt́ań lavś E:Kozl, ĺukšt́ań lavś E:Bug NSurk [колыбель-качалка] / Schaukelwiege. ńišḱe-pas noldatandat ‒‒‒ śijań ĺukšt́ań lavśse͔ E:NSurk (III179) Nischke-pas lässt dich ‒‒‒ in einer silbernen Schaukelwiege (herab).
lukščad́ems [? ĺukščad́ems] E:Mar, lukštad́ems ChrE, lukštad́emks E:VVr, lukščed́ems E:Atr, *lukščad́ems ~ lukščed́ems E:Is, lukšt́ad́ems E:MKly Kozl, ĺukšt́ad́ems E:Večk Bag Vez NSurk, lukšt́ad́ems ~ ? ĺukšt́ad́ems E:SŠant, ĺukščad́ems E:StDemk, ĺukšt́ä·d́ims E:Ba ― ĺukšt́ɛ·d́əms ChrM, ĺukšt́ä·d́əms M:P Pš Kul Kuld Kr Mam Čemb Kars Sel, ĺukšt́äd́əms M:Ur, ĺəkšt́ä·d́əms M:Sučk [?Vert] [приводить в качающееся движение, качнуть, махнуть] / in schwingende Bewegung setzen, einmal schaukeln, schwenken (E:Mar: entsprechendes Frequ.: nuŕćems; M:P Ur: [качнуть] / einmal schaukeln [die Wiege]) (ChrE E:Mar VVr Atr Is Večk Vez NSurk SŠant StDemk ChrM M:P Pš Kuld Vert Mam Čemb Sučk Ur); [перескакивать] / sich über etw. schwingen (E:Ba); [кланяться, поклониться] / sich verneigen, sich verbeugen (M:Kul). mon ṕiĺǵe ṕeĺej ĺukščat́t́an E:Mar (110) Ich gebe dir [= deiner Wiege] am Fussende einen Schwung. ṕiŕa ṕeĺej, nogajiń ejd́, ĺukščad́an E:Mar (150) Ich gebe dir, Nogajer-Kind, am Kopfende einen Schwung. uš ṕilǵe jo·nov, bašḱi·r-ĺevksḱe·, lukšča·t́t́an E:Is (I219) Zu Füssen, Baschkirenjunges, wiege ich dich. už v́eśt́ ĺukšt́ać od ʒ́oraś E:Vez (I14) Einmal schwang (es) der junge Mann. ṕiŕa jonov, [bašḱir‑]kaka (g‑), lukšt́at́t́an E:NSurk (I212) Zu Häupten wiege ich dich, Baschkirenkind. vaj ṕiŕa jonov dova lukšt́at́ci͔ E:SŠant (I83) Die Witwe wiegt es zu Häupten. v́äŕi ĺɯkšt́ä·d́əmaź, [ḿeńəĺt́i] tokaś pŕäńäźä [M:P] (IV301) Sie schaukelten mich nach oben, und mein Kopf traf den Himmel. ńiĺićk(ä) užə̑va· ĺɯkšt́ä·ci͔ (-t́si͔) (rućasə̑nza) M:Pš (IV756) Er schwenkt mit seinem Tuche nach allen vier Ecken [Himmelsrichtungen] hin. alu ĺukšt́ä·t́si͔ M:Kuld Er schwingt (sein Schwert) nieder. ej da v́äŕi li͔kšt́ed́iᵪt́, [ḿäŕk] ḿeńäĺt́i tokaᵪt́ ṕiĺǵäńä M:Vert (VIII486) [Juchhei,] sie schaukeln mich nach oben hin, so dass meine Beine den Himmel berühren. [fkäś ĺuḱšt́ä·d́əźä], son lotkaś [M:Mam] (IV7) Einer von ihnen wiegte es, und es hörte [mit dem Weinen] auf. ušu ĺiśiᵪ́t́ ĺukšt́ä·t́saź, kudu suva·ᵪ́t́ ńuŕa·fcaź M:Kars (IV319) Wenn sie hinausgehen, schaukeln sie es, wenn sie in die Stube eintreten, wiegen sie es. [kuźńeckoj] ṕeĺev t́eŕešań savań ĺukščad́iź E:StDemk (VII148) In Richtung Kuznetsk begannen sie ihn zu schaukeln. mon ĺukšt́ä·d́iń zabu·ruńt́ troks [E:Ba] Ich schwang mich über den Zaun. śorə̑t́ńä komaśt́ t́ejənza, t́išət́ńä ĺukšt́ä·ćt́ ḱizə̑nza M:Kul ? Die Kornhalme verbeugten sich vor ihm, die Grashalme verneigten sich seinetwegen.
ĺukščad́iń E:Mar, ĺukšt́ad́eń E:Večk Bag, lukšt́ad́eń E:MKly SŠant ― ĺukšt́ɛ·d́əń ChrM, ĺukšt́äd́əń M:P, ĺɯkšt́äd́ń M:Sel (Part.) [приведённый в колебание, качание] / zum Schwingen gebracht, zum Schaukeln gebracht (aufgehängt). [ĺukšt́ä·d́eń ṕäšä ḱär‑]kovə̑l, kut́ška·sə̑nza karau·lə̑ts. – [ńuŕa·mś] i šabaś M (IV643) Ein aufgehängter Korb aus Lindenrinde, mitten darin ist sein Wächter. – Die Wiege und das Kind. | *ĺukšt́ä·d́əń ḱeńəŕʿt́ [M:P] [толкая локтями] / mit schwingenden Armen, mit den Armen schwingend. [ĺukšt́ä·d́äń ḱeńeŕʿt́, ḱär-kovə̑l, ṕesə̑nza] karau·l. – šabaś, [ńuŕa·mńäś], šaba[‑vani͔ś] (IV643) Ich schwang meine Hände (vorwärts), da gibt es einen Rindenkorb, ihm zu Häupten (steht) ein Wächter. – Das Kind, die Wiege, die Kinderwärterin. | ĺukšt́ad́eń komort E:Večk Bag [махая кулаками] / mit schwingenden Fäusten, die Fäuste schwingend. ḿeźe kajatan mastor-ava laŋks ĺukšt́ad́eń komort šačozo! E:Bag (VI108) Was wir auf die Erdmutter werfen mit schwingenden Fäusten, möge es wachsen! ĺukšt́ad́eń komort jorci͔ńek mastor[‑]ava laŋks v́ićt́ḱeńek E:Bag (VI138) Wir werfen mit schwingenden Fäusten unsere Samen auf die Erdmutter. | ĺukščad́iń lavś E:Mar, lukšt́ad́eń lavś E:MKly [колыбель-качалка] / Schaukelwiege. [ḿejĺe] ĺukščad́iń lavś sodokšnośt́ E:Mar (174) Dann banden sie eine Schaukelwiege an. śiśem lukšt́ad́eń lavśenze͔ E:MKly (VII4) [Er hat] sieben Schaukelwiegen. | ĺukščad́iń lavśḱe E:Mar, ĺukšt́ad́en lavśḱe E:Večk, lukšt́ad́eń lavśḱe E:MKly SŠant (Dem.) id. koda sodan, jalgaj[‑]dugaj, ĺukščad́iń lavśḱe! E:Mar (14) Wie ich, liebe Freundin, eine Schaukelwiege anbinde! eź suśńe t́et́am lukšt́ad́eń lavśḱe E:SŠant (I329) (Mein Vater) nähte keine Schaukelwiege [für mich]. kolmo ĺukšt́ad́eń lavśḱenʒe͔ E:Večk (I114) Er hat drei Schaukelwiegen. | ĺɯkšt́äd́ń ńɯŕa·m [M:Sel] id. ĺɯkšt́äd́ń ńɯŕa·msa ašči roŋgə̑ńats (IV111) Sein Leib liegt in der Schaukelwiege. | ĺukšt́ɛ·d́əń ṕŕat ChrM, ĺukšt́äd́əń pŕat M:P [с поклоном, смиренно] / mit einer Verbeugung, demütig. ĺukšt́äd́əń pŕat eńäĺd́an t́et́ M:P Mit gesenktem Haupte flehe ich zu dir.
lukštajemks E:VVr, lukštajems E, lukščejems E:Atr, ĺukštajems E:Večk, ĺukšt́ä·ims [E:Ba] ― ĺukšt́i·jəms M:P, ĺukšt́ijəms M:Ur (Iter. zu lukšt́ad́ems usw.) раскачивать, качать / wiegen (das Kind in der Wiege), schaukeln, in schwingende Bewegung bringen.
ĺukščaj E:Jeg [< *ĺukščaji, Part. zu ĺukščajems] [качающий] / schaukelnd. śiśem ĺukščaj lavśenze͔ (1108) Er hat sieben schaukelnde Wiegen.
*ĺukšt́ä·t́ft́ᴉms E:Ba ― ĺukšt́ä·t́ft́əms M:P (Fakt. zu ĺukšt́ä·d́ims, ĺukšt́ä·d́əms).
ĺukšt́ijəfńəms M:P (Frequ. zu ĺukšt́ijəft́əms).
ĺukšt́ä·ift́ims E:Ba ― ĺukšt́ijəft́əms M:P (Fakt. zu ĺukšt́ä·ims, ĺukšt́ijəms).
ĺukšt́i·jəkšńəms M:P (Frequ. zu ĺukšt́i·jəms) [кивать (головой)] / nicken (z.B. ein zorniges Pferd, ein duselnder Mensch mit dem Kopf).
ĺukšńä·ims E:Ba (Iter. zu ĺukšt́ä·d́ims) раскачивать, качать / wiegen, schaukeln, in schwingende Bewegung bringen.
ĺukšńä·ift́ims E:Ba (Fakt. zu ĺukšńä·ims).
lukščaĺems E:Mar (Iter. zu lukščad́ems) [покачивать, колебать] / (mehrmals) einen Schwung geben, schaukeln.
ĺukə̑k M:Pal [подраж. колебанию, качанию] / ein das Schwingen, Wiegen, Schaukeln beschreibendes Wort. pojufńəń jotksa śiŕä tum(a) ašči, vaj ĺukə̑k[‑]ĺukə̑k soń taratkanzə̑n (IV314) Zwischen den Espen steht eine alte Eiche, ihre Zweige wiegen sich.
luka·və̑ndaj M:P [Part. zu *luka·və̑ndams] [коварный] / hinterlistig. — Russ. лука́вить.
luḱeŕija E:Večk [женское имя, Лукерья] / ein Frauenname, Glycerie. — [Russ. Луке́рья (volkst. zu Глике́рия)].
luka M:Sel [женское имя, Лукерья] / ein Frauenname, entspricht dem russ. Namen Lukerja. oj v́iźd́i kudu luka·ś samə̑ńants (IV224) Luka schämt sich nach Hause zu kommen.
luša E:Sl Večk [женское имя, Лукерья] / ein Frauenname. luša t́äjt́eŕeś son už ṕek pŕäv́ej E:Sl (VII164) Das Mädchen Luscha ist sehr verständig. — [Russ. Луша (Dem. zu Глике́рия)].
lušińe E:Sl (Dem.; Kosef. zu dem Namen luša). luša, lušińe, ṕižeń grušińe! (VII162) Luscha, Luscha, ein kupferner Zierpfennig!
luška E:Večk (Dem.; fam. F. von luša).
ĺuka(j) E:Atr MKly [женское имя] / ein Frauenname. ĺukaj, ṕižińe dugaj, ĺukaj, mazi͔ńe dugaj E:Atr (I506) Ljuka, kleines Schwesterlein, Ljuka, schönes Schwesterlein. ĺukaj ḱišt́i šipkasto E:MKly (VII46) Ljukaj tanzt schnell. — [Vgl. luka (oben)].
lukjan E:Večk, luḱijan E:Kozl [мужское имя, Лукьян] / ein Männername, Lucian. — [Russ. Лукья́н, (altert.) Лукиа́н].
luksḱe E:Večk (Dem. zu *luks) [нечто очень тонкое] / etw. sehr Feines u. Dünnes. toĺko luksḱeze͔ Es ist nur hauchdünn (wird von einem sehr feinen u. dünnen Gegenstand gesagt). v́ed́eńt́ laŋga ĺodoś luksḱe laco targavś Auf dem Wasser hat sich ein Eishäutchen, dem luksḱe ähnlich, gebildet. — [Vgl. ĺikšḱe].
lukštad́ims E:Kal Kažl ― lə̑kšta·d́əms M:P Pš Čemb Sučk [дать щелчок] / einen Knups geben, einen Stüber geben (E:Kal Kažl); [бить щёлкая, хлопая, нанести звучный удар] / knallend, klatschend schlagen, einen schallenden Hieb versetzen (mit der flachen Hand, mit der Peitsche) (M:P Pš Čemb Sučk); [щёлкнуть] / knallen (M:P); [щёлкнуть, треснуть] / knipsen, knacken (M:Pš).
lə̑kšta·t́ft́əms M:P Pš (Fakt. zu lə̑kšta·d́əms) [щёлкнуть (напр. пастух бичом)] / knallen (z.B. Hirt mit der Peitsche) (M:P).
lə̑kšta·t́fńəms M:P (Frequ. zu lə̑kšta·t́ft́əms).
lə̑kšt́i·jəms ~ lə̑kšti͔jəms M:P (Iter. zu lə̑kšta·d́əms) [щёлкать, трещать, дребезжать, потрескивать, хрустеть (напр. мороз, бич пастуха, дрова в печи)] / knallen, knistern, klirren, prasseln, knattern, knacken (z.B. Kälte, die Peitsche des Hirten, Brennholz im Ofen); [бить щёлкая, хлопая, нанести звучный удар (ладонью, бичом)] / knallend, klatschend schlagen, einen schallenden Hieb versetzen, klatschen (mit der flachen Hand, mit der Peitsche).
lə̑kšta·ńt́ft́əms M:Čemb хлестнуть, хлыстнуть / knallend, klatschend schlagen, einen schallenden Hieb versetzen, klatschen (lokšəsa mit der Peitsche).
lə̑kštə̑rdə̑ms M:P Pš Čemb [щёлкать, трещать (пальцы)] / knacken, knacksen (die Finger). — [Vgl. lakšti͔r: lakšturdoms].
lə̑kštə̑rdə̑ma· M:P [какое-то растение] / irgendeine Pflanze. — [Vgl. lakšti͔r: lakštə̑rdə̑ma·, lakšturdaj, lakštᴉ͐rdi͔ t́ikšä].
lə̑kštə̑rftə̑ms M:P Pš (Fakt. zu lə̑kštə̑rdə̑ms) [заставлять щёлкнуть (пальцы)] / knacken, knacksen machen (surt die Finger).
lə̑kštə̑rfńəms M:P (Frequ. zu lə̑kštə̑rftə̑ms).
*lə̑kštə̑rfńəkšńəms (: lə̑kštə̑rfńakšńa·n, -i) M:P (Frequ. zu lə̑kštə̑rfńəms).
lə̑kštə̑rtftə̑ms M:P (zweifaches Fakt. zu lə̑kštə̑rdə̑ms) [заставлять щёлкать] / knacken lassen, knacksen lassen, zum Knacken bringen.
lukuška E:Mar [MKka] лукошко / Korb (aus Holzspänen, Birkenrinde). [t́śela] lukuškat ćokuškando [E:MKka] (II134) [Sie hat] ganze Kästen voll Troddeln. | ŕeps-lukuška E:Mar [короб для реп] / Rübenkorb [Korb mit Rüben]. varšti͔ń vaĺmava: ŕeps[‑]lukuška v́aĺm(a) alo. – ḿeńeĺiś di͔ t́ešńe (266) Ich blickte durch’s Fenster: ein Rübenkorb ist vor (eig. unter) dem Fenster. – Der Himmel mit den Sternen. | sor-lukuška E:Gor [короб для мусора] / Korb für Kehricht, Unrat. sor-[lukuškaś] ḱece͔ndze͔ (VII98) [Es hat] einen Kehrichtkorb in seiner Hand. — Russ. луко́шко.
luĺka E:Mar ― ĺuĺka M:P (Gen. -ń) [трубка] / (Tabaks-)Pfeife. — Russ. люлька.
-lunks: kodam-lunks M:Kr (Sir.) [ткацкий станок] / Webstuhl. kat́əŕńä kodaj ĺibəžd́i akša kotfsə̑nza, t́užä pakaŕəń kodam-lunksə̑nza alə̑nza Katharine webt ihre flatternde (= dünne, feine) weisse Leinwand, sie hat unter sich ihren Webstuhl aus gelben Knochen.
luń E:Atr VVr Ba Kad Bug Večk Is ― luń M:Čemb Prol Ur Jurtk, ĺuń M:Levši: luń ašo E ― luń akša M:Čemb Ur, akšə̑ lu·ń M:Jurtk [совсем белый, белоснежный (напр. овца, беловолосый старик)] / ganz weiss, schneeweiss (z.B. ein Schaf, ein weisshaariger Alter). kotfə̑·t kak akšə̑ lu·ń koda·j M:Jurtk [? Sie webt Leinwand so weiss wie der Schnee]. | luń akša paĺä [M:?Čemb] [белоснежная рубашка] / schneeweisses Hemd. | luń raužo E:Bug [совсем чёрный, иссиня-чёрный / ganz schwarz, rabenschwarz]. luń raužo ponazo (V508) Er hatte eine kohlschwarze Farbe. už luń raužo t́e bojar f́iĺań čeŕńeze͔ (V350) Kohlschwarz (war) dieses Bojaren Filja Haar.
luńḱ E:Mar [подраж. звуку или движению цепа / den Laut od. die Bewegung des Dreschflegels beschreibendes Wort]. v́eŕej luńḱ, alov luńḱ, kšni͔ń kuśt́imat kalavti͔. – ṕivci͔maś (269) Nach oben hin lunjk, nach unten hin lunjk, es zerreisst eine eiserne Leiter. – Der Dreschflegel.
luńka E:Mar NDemk Večk, luńka· E:Atr, luńka ~ luńka· E:Ba [кровельный лоток, водосточный жёлоб] / Dachrinne, Traufe (E:Večk Ba); [жёлоб для пуска колодезной воды] / Rinne, in der man das Brunnenwasser (E:Mar: in den Stall) entlangrinnen lässt (E:Mar Atr Ba). śijań luńka iḱeĺet́ E:Mar (1170) Eine silberne Rinne ist vor dir. luńkava čud́i kudov v́äd́ sov́i E:NDemk (VII166) Rinnen entlang kommt das fliessende Wasser ins Haus hinein. — Russ. лунка.
lušmo E:Mar, lošmo E:VVr Is, ložmo ChrE E:Večk, lužma E:Ba (Nom. Pl. lužmu·t) лощинка, долинка / (kleine) Vertiefung, Höhlung, Niederung, Senke, kleines Tal (E:Is: не крутой / keine steilen Abhänge); (E:Mar:) [низменное, болотистое место] / niedrige, sumpfige Stelle. | latko-ložmo E:Vez [котловина] / Talmulde. son pando jutkso latko[‑]ložmoso (I68) Zwischen Bergen, in einer Talmulde. — [Vgl. lužă].
lušmuv E:Kad ― lə̑šmu M:Pš, lušmu M:Sučk (Adj. zu lušma): lušmuv-lašmuv ~ lašmuv-lušmuv E:Kad ― lə̑šmu-lašmu M:Pš, lušmu-lašmu M:Sučk [неровный, ухабистый, в ямах (дорога, место)] / uneben, holperig, voll von Löchern (Weg, Stelle).
lušt́a E:Ba долинка / Niederung, Senke, kleines Tal. — [Russ. лоща; vgl. лощин(к)а].
lutka: lutkat-latkat (Pl.) M:Sučk [лохмотья, тряпьё] / Fetzen, Lumpen, abgetragene Kleider. — [Vgl. li͔tka].
1lutko E:VVr Ba SŠant ― lotkă M:P Kr Cjatn Katm Pimb (Gen. lotkə̑ń, Nom. Pl. lotkt) яма, овраг, дол / Grube, Tal, Schlucht (vgl. lužă) (wird meist zusammen mit latko, latka gebraucht). lotks prajat, kurə̑k kula·t M (IV733) Fällst du [im Traume] in eine Grube, wirst du bald sterben. taŕäńä jakaj ‒‒‒ luga· kučka·va lotka potmə̑va M:Cjatn (IV166) Tarja geht ‒‒‒ mitten auf einer Wiese, im Tale. saśt́ lotkə̑va[‑]latkə̑va M:Katm (IV471) Sie sind durch Täler und Mulden gekommen. lotkńəń[‑]latkńəń mon [ṕäšḱətsajń] M:Pimb (IV803) Ich fülle alle Mulden und Täler (mit Milch). | lutk-latk E:Ba SŠant ямы и долы / Gruben u. Täler. lutk[‑]latk ṕešḱed́it́ a si͔ń v́ed́ńed́e E:SŠant (I151) Die Schluchten füllen sich mit Wasser. | lotkă-potmaks M [дно долины / Talgrund, Talsohle]. | lotka-šama M:P [склон долины / Talabhang]. lotka-šama kalmə̑ńäćä [Ein Talabhang wird deine Grabstätte sein].
lutkov E ― lotku M: lutkov-latkov E:Mar Večk Ba ― lotku-latku M:P [ухабистый, полный воронок, неровностей (напр. дорога)] / holperig, voll von Schlaglöchern, Unebenheiten (z.B. Weg). | lotku-latku v́ed́ńä M:P [? волнующаяся вода / ? wogendes Wasser].
lotkuńä M:Čemb (Dem. zu lotku) [полный воронок / voll von Schlaglöchern]. ḱiś lotkuńä-latkuńä Der Weg ist voller Schlaglöcher.
lotkə̑ńä M:P (Dem. zu lotka).
2lutko E:Mar полусина / die obere, grobe Schicht der Lindenrinde (ĺeŋǵe), die nur zum Brennen taugt. | ḱeŕ-lutko E:Mar Atr Is, ḱäŕ-lutko E:Ba полубина / Rinde von alten Linden. | ḱeŕba-lutko [< *ḱeŕ-ṕe-lutko “Traufdach-Rinde”] E:Mar id. | ĺeŋǵe-lutko E:Mar Atr VVr Večk, ĺäŋǵe-lutko E:Gor, ĺeŋǵe-lutka E:Petr, ĺä·ŋǵä-lu·tka ~ ĺäŋǵi-lu·tka E:Ba, ĺeŋ́ǵi̬-lu·tka E:Kad (Gen. ‑lu·tkuń), ĺeŋǵe-lutka E:Kal (Gen. ‑lutkuń), [ĺäŋǵä-lutkă E:Kažl] ― ĺeŋǵä-jə̑tka ML67(M), ĺeŋǵä-jotka M:P Pš Kr Saz Sučk (Gen. ‑jotkə̑ń), ĺeŋg-utkă M:Čemb, ĺeŋǵä-utkə̑ ~ ĺeŋg-utkă M:Sel, ĺeŋǵə-lutkə̑ M:Prol, ĺeŋǵä-lu·tka M:Ur (Gen. ‑lu·tkə̑ń), ĺeŋǵä·-lotkə̑ (ĺeŋǵä·-lotkə̑·) M:Jurtk полусина / die grobe Rindenschicht der Linde (E:Mar Atr VVr Kal Kažl Večk Is ML(M) M:P Sučk: einer jungen Linde; M:Ur: wird nach dem Ablösen des Bastes zum Abfall geworfen od. als Gürtel gebraucht) (E:Mar Atr VVr Večk Ba Petr Kal Kažl Is ML(M) M:P Saz Sučk Ur Jurtk). śovońeń bajga ejse͔ndza ĺeŋǵe[‑]lutka v́eĺd́e E:Petr (VIII14) Daran (hängt) eine tönerne Glocke an einem Seil aus Abfall-Lindenbast. t́äńi suva·n [ĺeŋǵä-]jotkə̑ń utə̑mńä·t́i M:Saz (IV487) Jetzt trete ich in den mit der oberen Schicht der Lindenrinde (bedeckten) Speicher.
lutḱińe (Dem. zu lutko): ĺenǵe-lutḱińe E:Večk [кусочек опавшей липовой коры / ein Stückchen Lindenrindenabfall]. ĺen[ǵ]e[‑]lutḱińe t́e od ćori͔ńeń ṕeŕkse͔nʒe͔ (V344) (Einen Gürtel aus) Lindenrinden-Abfall (hatte) dieser junge Mann um sich.
lutmaks E:Večk Nask, lutmᴉ͐ks E:Kažl, luᵪma·ks ~ luᵪmuks E:Kad, lutmas E:Kozl ― ? lutmas M:P (Bars.), lə̑tma·s ~ lutmas (in einem Zauberspruch) M:Pš, lutma·s M:An, lutmə̑s M:Sel, lupmau̯ks (lupma·u̯ks) M:Jurtk из мочала скорлупа [верхний ломкий слой липовой коры] / obere, grobe Schicht der Lindenrinde (E:Večk Kozl Kad Kažl M:P Sel: Rinde eines alten Baumes, die nach dem Rösten im ganzen abgerissen wird; E:Nask: мочальные дырки / beim Reissen des Lindenbasts entstandener Abfall; M:Jurtk: dicke Rinde, wird nach dem Abziehen des Bastes zum Decken des Daches verwendet) (E:Večk Nask Kozl Kad Kažl M:P Pš Sel MdJurtk); полубина / geröstete Rinde einer jungen Linde (unter dem Lindenbast), Rinde von [?] alten Linden (= ĺevš-lutmaks E:Večk) [E:Večk Kad M:Pš An]. ĺift́aś lutmaz aldo blud́i kju E:Kozl (III117) Eine unter gefallenen Blättern kriechende Schlange flog herbei. | ḱeŕ-lutmaks E:Večk полубина / Rinde von alten Linden. | ĺevš-lutmaks E:Večk [наружный, грубый слой липовой коры] / äussere, grobe Schicht der Lindenrinde, wenn sie nach dem Rösten abgerissen wird. — (Vgl. 2lutko; 2luv: lutams).
1luv E:Mar Atr VVr Ba Kad Večk Jeg ― luvă (Gen. luvəń) ~ luva (Gen. luvə̑ń, Abl. luvə̑da, Nom. Pl. luvə̑t) ~ [?] luv M:P Pš, luv M:Sel Bajm Sučk Ur, *luvă M:Levši Saz Temn, luu̯ M:Jurtk счёт / Vernunft, Ordnung, Rechnung, Anzahl (E:VVr Ba Kad Večk); [число пар ниток] / Zahl der Fadenpaare (E:Jeg); [место в рамке сновальни, где скрещиваются ниточки] / die Stelle am Anscherbaum od. in der Strähne (M:P auch: in der Kette), wo sich die Fadenenden bzw. das Fadenende befinden (E:Večk M:P); [? крест при сновании] / ? Kreuz beim Anscheren ([E] M:P Čemb); [моток пряжи] / Strähnenband (E:Mar: an der Stelle, wo das Fadenende sich befindet) (E:Mar M:P); пасмо / Gebinde (Garn), Fitze, Strähne (E:Ba); [подарок, дар] / Geschenk [als Par.-Wort zu kaźńä] (M:P Bajm Levši Saz Temn). luvzo araś E:VVr [Ba Večk] Er hat keinen Verstand, keinen Sinn, keine Einsicht, keine Ordnung; alles ist durcheinander, kunterbunt, im Wirrwarr. luvzo jomaś E:VVr, jomaś luvza-lavza E:Kad Alles ist durcheinander geraten (z.B. die Fäden), jede Ordnung ist verlorengegangen. araś luvza kafti͔za E:Kad Alles ist durcheinander, kunterbunt, im Wirrwarr. luft lovnan E:Kad [? Ich zähle die (Anzahl der) Kettenfäden]. soń fḱä ḱäcənza kajamac, omba ḱäcə̑nza ḱeməń luvə̑sa evgəńəc M:Kr (Sir.) [? Sie hat in der einen Hand ihr Weberschiffchen, in der anderen ihren Weberkamm für zehn Fadenpaare]. na sań mon kaźńä-luv ma·rʿta M:Bajm Nun, ich bin mit Geschenken und Gaben gekommen. marʿtə̑t maksi͔ kaźńət́[‑]luvə̑t M:Pš (IV760) [Sie] gibt dir Geschenke und Gaben mit. a ḿiń kanttama vaj kaźńət́-luvə̑t kavadaft M:P [? Wir bringen (zum Opfer) Geschenke und Gaben, verborgene Sachen]. satama kaźńəsa-luvə̑sa M:Levši Wir kommen (zu dir) mit Geschenken und Gaben. [t́ejəńt́t́] kaźan, jalgańäńä, kaźńət́[‑]luvə̑t M:Saz (IV485) Euch, meine Freundinnen, gebe ich Geschenke. tuś t́ejńt́ ivan kaźńet, luvə̑t M:Temn (VIII372) Ivan hat euch Geschenke und Gaben ‒‒‒ gebracht. | aĺa-luv [E:?Kad] (Gen. ‑un) ― aĺa-lu M:Sel [сельский сход] / Dorfversammlung. | aĺä-luga M:Temn (Nom. Pl. ‑t) [wohl Prol. zu aĺä-lu(v) id.]. | koct-luv E:Mar Atr Ba Večk, kott-luv E:VVr ― kotf-luv M:Pš Čemb Sučk Jurtk [расстояние между верхними и нижними нитями основы полотна / Raum zwischen Ober- u. Unterfach, durch den das Weberschiffchen geworfen wird] (= koct-pula E:Ba) (E:Atr VVr Ba Večk); [число основ] / die Anzahl der Kettenfäden, die die Leisten oberhalb u. unterhalb hingehend zweiteilen (M:Pš Jurtk). | kud-luv M:Pš, kudə̑ń luv M:P Kr Saz [“число домов”] / “Haus-Anzahl”. kud-lu·vəcḱä juma·ś M:Pš Sein Haus ist aus der Anzahl der Häuser des Dorfes verschwunden (wird von jdm. gesagt, der kein Haus mehr hat). moń t́aza juma v́eĺəsta kudə̑ń luvə̑źä M:Saz (IV3) Möge mein Haus nicht aus der Zahl der Häuser des Dorfes verschwinden! | luvuń ḱiŕd́ä E:Kad [тесьма вокруг мотка] / Fitzband um die Strähne. | lu-kše͔ (~ lu-kše) (Gen. -ń) ~ [?] lu-kša E:Mar, luv-kši E:Večk, luv-kše E:Jeg, ? *lu-kši E:Petr, lu-kša E:Ba (Nom. Pl. ‑kšu·t) ― lukš-kši M:Sučk [большой, круглый, высокий пшеничный пирог с начинкой] / eine grosse, runde, hohe Weizenpirogge mit einer Füllung aus Eiern, Fleisch, Biestmilchkäse u. Fladen, die die Brautwerberinnen (kudas) am Hochzeitstag ins Brauthaus bringen, als Gastgeschenk für die Männer (vgl. kuŕńik). luv-kši pańińek, pokš pandoń se͔ŕńese͔, ińe kužoń ḱeĺese͔ E:Večk (II213) Einen Kuchen buken wir, so hoch wie ein grosser Berg, so breit wie ein grosser Anger. | lu-kšeń (lu-kšiń) t́ejima-či E:Mar, lu-kšu·ń t́äi·ma-či E:Ba [канун свадьбы] / Tag vor der Hochzeit, Vorabend des Hochzeitstages. | lu-kšiń t́ejema-tarka E:Petr [место приготовления свадебных пирогов / Zubereitungsstätte der Hochzeitspiroggen]. v́enčama[‑čidi͔ńt́] iḱiĺe [čińt́ žeńeᵪ́eńt́] t́ät́at́ńe-avat́ńe kučit́ kafta [t́ejt́eŕt́] eś rode͔st laŋga jofńeḿe “lu[‑]kšiń t́ejema[‑]tarkas” (VIII12) Einen Tag vor dem Hochzeitstag senden die Eltern des Bräutigams zwei Mädchen, ihre eigene Verwandtschaft in die “Zubereitungsstätte der Hochzeitspiroggen” einzuladen. | lu-kšińe E:Mar (Dem. zu lu-kše͔) id. | luuń pakaŕ-ṕiks E:SŠant [тесьма вокруг мотка] / Fitzband um die Strähne. | luv-pulo E:Večk [цапфа, шип в рамке сновальни] / Zapfen am Anscherbaum. | luv-suŕe E:Atr Ba Večk ― luvə̑-śu·ŕä M:Pš [тесьма (вокруг мотка)] / Fitzband (um die Strähne). | ĺiima-luv (ĺii·ma-luv) E:Večk SŠant Ba, ĺijma-luv E:Atr ― ĺijma-luv M:Sučk, ĺijəma-lu·u̯ M:Jurtk [число основ] / Anzahl der Kettenfäden, Raum zwischen Ober- u. Unterfach, durch den das Weberschiffchen geworfen wird. | pakš-luv E:Kal пасмо / Fitze, Strähne. | *t́äšt́ä-luvă M:Kr [? фишка, число знаков / ? Würfel, “Zeichen-Zahl”]. vaj esta kajäź soń šeŕbań t́äšt́ä-luvə̑sa. ḿäs ṕäk pavažči nogaj-oćuńäś čäśĺəvaj? t́äšt́ä-luvə̑sa vəd́ mokšəń ćoraś t́ejənza Dann losten sie um ihn mit dem Loswürfel. Warum ist der Nogajer-Häuptling so glücklich? Nach dem Loswürfel fiel ja der junge Mokschane ihm zu.
luvso E:Sandr, lufsa E:Kad ― lusa M: Temn (Iness.; Postp.) среди, посредине / mitten in, unter, zwischen. ofta luvso soŋǵe eŕe E:Sandr Auch er lebt unter den Bären (“in der Anzahl der Bären”). oftə̑ lu·fsa eŕä E:Kad Er lebt unter den Bären. ruz lu·fs(a) eŕä E:Kad Er lebt unter od. bei Russen. ḱišt́i lusa ḱišt́i kuklańac, avaŕd́i lusa koĺǵi ḱeluńac M:Temn (Pičep) (VIII338) Unter Tanzenden ist sie (wie) eine tanzende Puppe, unter Weinenden ist sie wie eine rinnende Birke.
luvsta E:Šokša (El.; Postp.) [из (середины) / von]. v́iᵪ́ḱe luvstust ĺiś kramoj at para (VII458) Einer von ihnen, ein hinkender (lahmer) Teufel, kam.
luftumă E:Ba бестолковый / sinnlos, unverständlich; [неразумный, простодушный] / unverständig, einfältig.
luvə̑ńä· M:P, luvńä· M:Katm (Dem. zu luva, luv) [место в мотке, где скрещиваются ниточки] / die Stelle in der Strähne (ḱesak) od. Kette (ḱik) (auch am Anscherbaum), wo sich das Fadenende (od. die Fadenenden beim letztgenannten) befindet (befinden) (M:P); [число / Zahl (M:Katm)]. ńäń ćotkasna iśt́ luv, ńäń luvńa·sna iśt́ śävu M:Katm (IV468) Aber sie konnte ihre Zahl nicht errechnen, sie konnte ihre Anzahl nicht festlegen.
lovoms ~ lovams E(allg.), lovoms E:Mar MKly Petr Večk [Bug] Bugur Kozl, lovamks E:VVr ― luvə̑ms ~ [?] luva·ms M(allg.), luvə̑ms M:P Lemd Pläj Vert Katm Kr Nar Alk Sel, luvo·ms M:Jurtk [считать, вычислять] / zählen, rechnen (ChrE E:Mar ChrM M:P Nar Katm Lemd); считать / für etw. halten, als etw. ansehen (ChrE E:Mar MKly Petr [Bug] Bugur ChrM M:P); [читать] / lesen (ChrEM M:P), (auch als Par.-Wort zu kaźems:) [дарить, делать подарок] / schenken, beschenken (ChrE E:Mar VVr Večk Kozl ChrM M:Kr Alk Pläj Katm); [подкупать] / bestechen (M:P Vert). karman čińese͔ lovomo E:Večk (II177) Ich fange an, die Tage zu zählen. koŕḿińećḱem lovoń časḱes lov́iḿim E:Večk (II176) Mein Ernährer hat die genaue Stunde für mich festgelegt. sursa luvə̑da lopanzə̑n M:Nar Mit den Fingern zählt seine Blätter! ńäń ćotkasnə̑n luvə̑źəń M:Katm (IV467) Er errechnete ihre Zahl. pavasḱäćä toń luvə̑ńźä, stańä, iĺu, juma·k[‑]arak! M:Lemd (IV175) Falls das Schicksal es dir bestimmt hat, so stirb, Ilju! v́eŕe pas lomańks putunzat, alo pas lomańks lovunzat E:Mar (1138) Möchte der oben befindliche Gott dich für einen Menschen halten, möchte der unten befindliche Gott dich für einen Menschen ansehen! śanav lomańks puti͔ḿem, śanav lomańks lov́iḿem E:MKly (VII6) Die Schwalbe hat mich für einen Menschen gehalten, die Schwalbe hat mich als einen Menschen angesehen. śe [lomańińt́] lov́et́ [kuli͔ińt́] tarkas E:Petr (VIII254) Dieser Mensch wird für den Verstorbenen gehalten. “eźeḿ [ozaińt́]” lov́et́ [kuli͔ńt́] tarkas i lov́et́ ejse͔ndza rode͔ks E:Petr (VIII254) Der Stellvertreter wird für den Gestorbenen und ebenso für einen Verwandten gehalten. eŕd́źat́ńe [iĺjańt́] lovse͔ź puŕǵińe-ćaraᵪman pazi͔ks E:Petr (VIII104) Die Ersänen halten den Propheten Elias für den Herrscher (‘Gott’) über Donner und Hagel. mon dušmanks, polaj, puti͔t́iń, a paro lomańks lov́it́iń [E:Bug] (V282) Ich hielt dich, Gatte, für einen bösen Zauberer, ich betrachtete dich als einen bösen Menschen. eś kakan jutks lov́it́iń E:Bugur (VI26) Ich habe dich für mein eigenes Kind gehalten (‘unter meine eigenen Kinder gezählt’). soń t́śeb́äŕ lomańks luva·n M:P Ich halte ihn für einen guten Menschen. a pokšḱe kaźńe mon kaźan, a pokšḱe lovńe t́et́ lovan E:Mar (1176) Ein kleines Geschenk will ich schenken, eine kleine Gabe will ich dir geben. kaśt́a·n i lova·tan kuva·ka ĺijma·so E:VVr (III163) Ich schenke ‒‒‒ dir ‒‒‒ einen langen Aufzug. užo kajsi͔ń ti͔ńeŋk b́eŕań kaźńińeń, užo lovsi͔ń ti͔ńeŋk b́eŕań lovḿińeń E:Večk (II169) Wart, ich gebe euch meine schlechten Geschenke, wart, ich reiche euch meine schlechten Gaben. ńej osta·tka kaźńe·t́ kajsi͔·ńek[‑]lovsi͔·ńek E:Večk (II508) Wir geben dir jetzt die letzten Geschenke. davaj kaśt́ano rakšaso, davaj loftano końńese͔ E:Kozl (I48) Lass uns ein Pferd schenken, lass uns ein Pferd geben! v́eśe kaźdadi͔ź i lovdadi͔ź E:NSurk (III182) Euch alle beschenke ich. jalgańäńä-parə̑ńäńä soń kaźəź-luvə̑ź, kaźəź-luvə̑ź, d́äd́akańäj, valda kasasa M:Kr [? Meine lieben Freundinnen haben sie beschenkt, sie haben sie beschenkt, Mütterchen, mit einem glänzenden Haarzopf]. śemb́əń kaźit́, luv́it́! M:Alk Beschenke alle! vaj mon čeśt́äjńä-luv́ińä M:Pläj O, ich habe ihn (od.: sie (Pl.)) durch Bewirtung geehrt. mon počfan[‑]luva·n jurʿta oćɯńät́ M:Katm (IV417) Ich werde das Oberhaupt der Jurte bewirten. kaźan-luva·n pajarʿńeń M:P Ich werde die Bojaren bestechen. śembə̑ń kaźsajńəḱ[‑]luwsajńəḱ M:Sel (IV281) Wir werden alle beschenken und bestechen. śemb́e [sud́ijet́ńeń] luvaźeń M:Vert (VIII492) Er bestach alle Richter.
*luv́ińä M:Vert (Dem. zu *luv́i) [взяткодатель] / Bestecher. śiśeḿ sud́ijeń luv́ińeś (VIII492) Sie ist eine Schmiererin von sieben Richtern.
lov́ića E:Bug [считающий кого-н. за кого-н., что-н.] / jmd. der jdn. für jdn. hält, als etw. ansieht. araśeĺ moń ḱijak lomańks lov́ićam (V494) Es gab keinen, der mich für einen Menschen hielt.
lovoń E:Večk, luvə̑ń E:Nask, luvoń E:Atr ― luvə̑ń M:P [сочтённый] / gezählt (E:Večk); [высокочтимый] / hochgeachtet (M:P). lovoń časḱes lovsaḿiź E:Večk (II177) Die genaue Stunde wird für mich festgelegt [eig.: Ich werde in gezählter Frist verbunden]. t́äŕd́əń-luvə̑ń konakt M:P Hochgeachtete Gäste. | luvə̑ń ksnav E:Nask бородавка / Warze (eig.: erlesene Erbse). | luvoń kše E:Atr Djurki Is [большой круглый пирог с начинкой] / eine grosse, runde Weizenpirogge, mit einer Füllung aus Eiern, Fleisch, Biestmilchkäse u. Fladen, die die Brautwerberinnen (kuda) am Hochzeitstage ins Brauthaus bringen, als Gastgeschenk für die Männer (vgl. kuŕńik).
lovmo ChrE E:Večk Is NSurk, *lovomo E:Mar, lovo·ma E:Ba, lovuma E:Nask, lovma E:Gor, louma E:Nask, lovna E:Ba (Nom. Pl. lovna·t), lovńe E:Mar [признание, почитание / Anerkennung, Achtung], das Für-etwas-Halten (E:Mar) [*lovomo]; [счёт] / Rechnung (E:Ba); (folkl.) [подарок, дар] / Geschenk (als Par.-Wort zu kaźńe ‘Geschenk’) (ChrE E:Mar [lovńe] Gor Ba Večk NSurk Nask). paśiba lomańks putomzoŋk, paśiba lomańks lovomzoŋk E:Mar (1138) Dank sei euch, dass ihr uns für Menschen gehalten habt, Dank sei euch, dass ihr uns für Menschen angesehen habt! | kaźńe-lovńe E:Mar, kaźńä-lovu·ma E:Nask, kaźńe-lovma E:Gor Večk [дар] / Geschenk (u. Gabe). tuiźe kaźńenʒe͔[‑]lovmonʒo E:Večk (III162) Er hat sein Geschenk, seine Gabe mitgebracht. iĺadoja ṕeńaća śed́e paro kaźńeń ḱis, iĺadoja žaloba śed́e mazi͔ lovmoń ḱis E:Večk (II264) Mäkelt nicht besserer Geschenke wegen, beschwert euch nicht schönerer Gaben wegen! vana t́ät́ tujəń kaźńä, vana t́ät́ tujəń lovu·ma E:Nask (III123) Sieh da, ich habe dir ein Geschenk gebracht, sieh da, ich habe dir eine Gabe gebracht. kaźńeks-lovńeks t́eŋḱ lovsi͔ńeḱ E:Mar Wir geben (dieses) euch als Geschenk (und Gabe). a pokšḱe kaźńe mon kaźan, a pokšḱe lovńe t́et́ lovan E:Mar (1176) Ein kleines Geschenk will ich schenken, eine kleine Gabe will ich dir geben. | kaźńit́-lo·vnot (Pl.) E:Ba, kaźńet́-lovmot (Pl.) E:NSurk [подарки / Geschenke (u. Gaben)]. kaźńet́[‑]lovmot ḱeńeŕćt́at E:NSurk (II480) Du machst (wohl) Geschenke, Gaben fertig.
lovḿińe E:Večk (Dem. zu lovmo) [подарочек] / Geschenk, Gabe. užo kajsi͔ń ti͔ńeŋk b́eŕań kaźńińeń, užo lovsi͔ń ti͔ńeŋk b́eŕań lovḿińeń (II169) Wart, ich gebe euch meine schlechten Geschenke, wart, ich reiche euch meine schlechten Gaben.
lovnoms ChrE E:Mar SŠant, lovnums E:Kal ― luvə̑ndə̑ms ChrM M:P ‹Pa› Kr, luvnə̑ms M:Prol (Frequ. zu lovoms) [считать, вычислять] / zählen, rechnen (E:Mar [?Atr ?Ba] SŠant M:P Pa Kr); [считать] / für etw. halten, als etw. ansehen (E:Mar); [читать] / lesen (E:Mar [?Atr ?Ba] SŠant). [ḿiń] kudoń[‑]kudoń lovńińeḱ, kardazi͔ń[‑]kardas ćoti͔ńeḱ E:Mar (1114) Wir haben die einzelnen Häuser gezählt, wir haben die einzelnen Höfe gezählt. čuvtoń-čuvtoń lovnusi͔ E:SŠant Er zählt Baum für Baum. sońć karmaj torgavama, košarcamań luvə̑ndə̑ma M:Pa (IV53) Er selbst beginnt zu verkaufen, mich zwingt er (auch) zu rechnen. [aĺäńäźä-t́ŕäjńäźä] kši·-[suskə̑mńä·t́ńəń luvə̑ntsi͔ńä] M:Kr (IV553) Mein lieber Vater rechnet die Bissen im Munde.
lovnukšnums E:Kal (Frequ. zu lovnums).
*lovovoms E:Mar NSurk ― *luvə̑vəms M:P Pš Kr Sel (Refl.-Pass. zu lovoms, luvə̑ms) [(мочь) считаться] / gezählt werden (können); [(мочь) подкупаться] / beschenkt werden (können). źardo [umaŕt́ńeń v́ićt́est lovov́it́], źardo koŕeńeze͔ lovov́i modasto, śeste͔ eŕd́iks ṕed́azo E:Mar (212-3) Wenn die Kerne der Äpfel gezählt werden, wenn seine Wurzeln in der Erde gezählt werden, dann hafte die Verfluchung! šista af luvə̑v́išt́ paŋksə̑nza M:Pš (IV418) In einem Tage kann man ihre Flicken nicht zählen. toń af luvə̑v́iᵪ́t́ kaĺd́afńä M:Kr Deine Fehler können nicht gezählt werden. časst(a) af luwə̑v́iᵪ́t́ M:Sel (IV369) In einer Stunde kann man sie nicht zählen. ńet́kak, suka, eśt́ kaźevt́, ńet́kak, kurva, eśt́ lovovt E:NSurk Nicht einmal sie hast du, Hündin, zu beschenken vermocht, nicht einmal sie hast du, Hure, zu bescheren vermocht. kavańavś-luvuvś v́ed́uva [? ‑ava] M:?P [Die Wassermutter (? Wedjuwa) ist nun genug bewirtet und beschenkt worden].
*luvə̑v́i: af luvə̑v́i M:P [бесчисленный] / unzählbar.
*luvftə̑ms (: luwfta·n, -i͔) M:P (Fakt. zu luvə̑ms).
2luv M:P (Gen. -ə̑ń) [расстояние между двумя пальцами] / Raum zwischen zwei Fingern, ausgenommen jedoch der Raum zwischen dem Daumen u. dem Zeigefinger. | ḱɛd́-luv ChrM, ḱäd́-luv M:P id. (M:P: ausgenommen der Raum zwischen dem Daumen u. dem Zeigefinger, der ṕäĺʿḱä-raška heisst). | surə̑-lu·v M:P [расстояния между пальцами] / die Räume zwischen den Fingern. śəćä· (pabaś) ufa·si͔, štasi͔, nardasi͔ vaśäń ḱäctə̑nza, ḱäd́[‑]kopə̑ŕstə̑nza, surstə̑nza, surə̑-lu·vstə̑nza (IV757-8) Diese (Alte) heilt durch Blasen (die Brandwunde), wäscht und trocknet sie von Vasjas Hand ab, von seinem Handrücken, von seinen Fingern, von den Stellen zwischen seinen Fingern. — [Vgl. 1luv; luvod́ems (unten)].
lufks M:P Pš (Gen. -ə̑ń) [расстояние между двумя пальцами] / Raum zwischen zwei Fingern, ausgenommen jedoch der Raum zwischen dem Daumen u. dem Zeigefinger (M:P); [тонкая трещина в древесине] / feiner Riss (innen) im Holz (M:Pš). t́ä šuftś šotškəńd́i af pətš́ḱä·j, taza lufks M:Pš Dieser Baumstamm taugt nicht zum Bauholz, er ist voller Risse. | ḱäd́-lufks M:P Pš [расстояние между двумя пальцами] / der Zwischenraum zwischen zwei Fingern, ausgenommen der Raum zwischen dem Daumen u. dem Zeigefinger. soń ḱäd́-lufksə̑nzə̑və̑k jońd́ä ṕäškśət M:Pš Er hat sogar die Zwischenräume der Finger voll Verstand (wird von einem sehr klugen Menschen gesagt).
lufksu M:Pš [потрескавшийся / rissig]. t́ä šuftś lufksu [Dieser Baumstamm ist rissig, voller Risse].
luvod́ems E:Mar Atr Večk, luvodomks E:VVr, luvu·d́ims E:Ba, luvə̑də̑ms E:Nask, luŋgᴉ͐d́ums ~ luŋǵᴉd́ᴉms ~ luŋǵᴉd́ums E:Kažl ― luŋgə̑d́əms M:Čemb Sel Sučk, luvə̑·d́əms M:Ur Jurtk отлепиться, лупиться / aufspringen, rauh, rissig werden, platzen (Haut, Kruste), Blasen werfen, abblättern (z.B. Farbe), losgehen (z.B. Etikett einer Flasche). kše-kuwə̑ś luŋgə̑d́i M:Sel Die Brotrinde bildet Blasen (wenn sich die Rinde des Brotes beim Backen hebt). moń kotə̑·rə̑źä luvə̑·tś M:Jurtk Der Schorf meiner Wunde löste sich ab.
luvu·t́ks E:Ba [треснувшее, поднявшееся и отделившееся] / was Risse bekommen, sich gehoben u. abgelöst hat.
luŋǵᴉńᴉms ~ luŋǵᴉńums E:Kažl (Frequ. zu luŋǵᴉd́ᴉms).
luŋgə̑t́kšńəms M:Sučk (Frequ. zu luŋgə̑d́əms).
luvoĺems E:Mar Atr, luvu·ĺims E:Ba (Iter. zu luvod́ems, luvu·d́ims) отлепиться / aufspringen, rauh, rissig werden, platzen (Haut, Kruste), losgehen.
luvoćt́ams E:Večk (Kaus. zu luvod́ems) отлепить / losmachen, ablösen. — [Vgl. lutams (unten)].
lutams E:Mar Večk Is NBajt StMokl MKka, luta·ms E:Atr Ba, lutamks ~ luta·mks E:VVr, luftams E:Kal Kažl, lufta·ms E:Kal, *luvftams E:Standr ― luŋkfta·ms ~ luŋkftams M:P Čemb Sel, lə̑ŋkfta·ms ~ lə̑fta·ms M:Sučk, luftams M:Prol Ur, lə̑ftams ~ lə̑fta·ms M:Jurtk (Kaus. zu luvod́ems usw.; wahrsch. aus *luvftams) отлепить, отколупать, оторвать, сдирать, отлупить, выдрать, щепать / losmachen, ablösen, abreissen, losreissen, abziehen, (her)ausreissen, spalten; [приподнимать, высоко поднимать] / anheben, hochheben (z.B. einen Stein mit einem Hebel); [исколотить, повалять] / durchprügeln, durchwalken. konań sudo lutaśt́, konań ṕiĺǵe śejśt́ E:Mar Einigen rissen sie die Nase aus, anderen brachen sie das Bein. luti͔· palka· a lu·tav́i E:Is (I73) Er will den Stab herausreissen, kann es (aber) nicht. eźi luta laŋksto sukań ḱed́enʒe͔ E:StMokl (V214) Ich riss ihr nicht den Hündinnen-Pelz ab. kšit́ kuvi͔nza lufti͔źä, [čeft́it́] śäv́iźä E:Kažl (III333) Er löste die Brotkruste ab, ass das Weiche. luvftaḿiḿe E:Standr [eine F. der refl. Konjug.] Wir trennten uns. aldo v́eŕej kopoŕenʒe͔ luti͔źe E:NBajt (V448) Er prügelte ihr den Rücken von unten bis oben hin.
lufta·j M:P [старинное мокш. (?) мужское имя / ein alter moksch. (?) Männername].
*lutakšnoms [E:Bug] (Frequ. zu lutams) [исколотить, подшивать подошву, сечь розгами / durchprügeln, verprügeln, versohlen]. vaj udalksḱenʒe͔ lutakšni͔ź (V466) Man stäupte ihr den Hintern.
*lutavoms E:Is (Refl.-Pass. zu lutams) [(мочь) вырываться] / herausgerissen werden (können). luti͔· palka· a lu·tav́i (I73) Er will den Stab herausreissen, kann es (aber) nicht.
lut́ĺems E:Atr (Frequ. zu lutams).
lut́ńems E:Mar Večk, lut́ńemks E:VVr ― luŋkfńəms M:P Čemb Sel, lə̑ŋkfńəms ~ lə̑fńəms M:Sučk, lufńəms M:Prol Ur, lə̑fńəms M:Jurtk (Frequ. zu lutams usw.) [вырывать, обрывать] / ausreissen, abreissen (E:Mar); [растирать] / zerreiben (E:?VVr). pokš ćoram tuś pokš v́iŕev nurdo poluzań lutńeḿe E:Mar Mein ältester Sohn ging in den grossen Wald, um Schlittenkufen abzureissen.
luuńd́ams E:Kad ― luńźams M:P Pš Čemb, luńʒ́ams M:Sučk, luvə̑·ńźams M: Ur [отрываться, отходить, спрыгивать, вскакивать, колоться / sich lösen, abgehen, abspringen, aufspringen, sich spalten; подниматься и лопнуть (кора), потрескаться (земная поверхность) / sich heben u. platzen (Kruste), rissig werden (Erdoberfläche)]. sońd́e ḱet́ś a luuńd́ä E:Kad Seine Hand [Haut] schält sich ab (an der Stelle einer Wunde od. Eiterbeule). ṕe·ńa-kurguś luuńd́e·ś E:Kad, ṕätnagə̑d-kurgə̑źä luńźä·ś M:Pš Von dem (meinem) Ofenloch löste sich eine Tonscherbe. ṕeŕakś luńźäś M:Pš [Das Ufer rutschte ein]. jamś lu·uńd́eś E:Kad, kašaś luvə̑·ńźaś M:Ur Der Brei hat eine rissige Kruste gebildet.
luvunft́ims ~ luwuńf́t́ims E:Kal ― luńźa·ftə̑ms M:Pš Čemb (Kaus. zu luuńd́ams, luńźa·ms) [развязывать, отделять, отсекать] / lösen, abtrennen, abhauen (M:Pš Čemb); [чистить (орехи)] / (Nüsse) auskernen, knacken (E:Kal M: Sel). | pĺakš luńźa·ftə̑ms M:Pš [отсечь треугольную щепку] / einen dreieckigen Span (ṕĺakš) abhauen.
3luv E:Kad Šokša Večk Usa Najman, luv E:Kal (Nom. Pl. luft) сусек / Kiste, Behälter, Kasten, Kornkasten (im Speicher) (E:Kad [Šokša] Kal); ясли / Krippe (E:Večk Usa Najman). ṕeškśe lufńe ṕešḱid́ist E:Šokša (VII448) Mögen die Getreidekasten (?) voll werden! | luv-ṕŕa·ks [E:Šir] [верхняя часть, верхний слой хлебного ларя / der obere Teil, die obere Schicht des Getreidekastens]. t́i:ń śiśi·ḿ i:iń, bojar[‑]avat, luv[‑]ṕŕa·ksta (II442) Von der siebenjährigen obersten Schicht des Getreidekastens, Bojarinnen (d.h.: Von einem Getreidekasten, aus dem noch nichts genommen worden ist). — [Vgl. 2luv].
1luvə̑də̑ms M:P Pš An Sučk Ur [полоскать моток в горячей воде с золой] / die Strähne (ḱesak) in heissem Wasser, dem man Ofenasche zugesetzt hat (M:Pš An: in Laugenwasser), hin und her schwenken, damit sie weisser werde (danach wird sie mit Roggenbrei geleimt).
luvə̑tkšńəms M:P Sučk (Frequ. zu luvə̑də̑ms).
*luvə̑tkšńəft́əms (: luwə̑tkšńaft́a·n, -i) M:P (Fakt. zu luvə̑tkšńəms).
*luvə̑tkšńəfńəms (: luwə̑tkšńafńa·n, -i) M:P (Frequ. zu luvə̑tkšńəft́əms).
*luvə̑tftə̑ms (: luwə̑tfta·n, -i͔) M:P (Fakt. zu luvə̑də̑ms).
*luvə̑tfńəms (: luwə̑tfńa·n, -i) M:P (Frequ. zu luvə̑tftə̑ms).
luzga· E:Kažl (Nom. Pl. -t) ― luzga M:Pš Sel (Gen. -ń), luzga· M:Čemb [рыбья чешуя] / Fischschuppe; кожурки круп, которые отделяются при обдирке / Schale od. Spelze des Buchweizenkorns, Schale des Korns, die sich beim Enthülsen löst (M:Pš). | kal-luzga M:An [рыбья чешуя] / Fischschuppe. — Russ. лузга́.
luzga·v (luzga·u̯) E:Kažl [чешуйчатый, шелушащийся / schuppig, geschuppt].
luzǵijims E:Kal, luzǵijams E:Kažl [раздирающе болеть, рвать] / reissend schmerzen, reissen (z.B. ḱed́ᴉm meine Hand). — [Vgl. losk: loskajems].
luzksnams E:Kad [раздирающе болеть / reissend schmerzen].
luźams M:Jurtk побить [напр. бичом] / schlagen, prügeln (mit einem Gegenstand, z.B. einer Peitsche).
lužă M:P [Kr] Gor Katm Sučk (Gen. lužə̑n, Nom. Pl. lužə̑t) долина, лощина / kleines Tal, Niederung, Senke (M:P Gor Katm Sučk); лужа / (Schlag)loch (im Wege, worin sich Wasser sammelt), Wasserlache, Pfütze, Loch (im Berge) (M:P). pakśa[‑]užəsa ĺäjəń lužəsa M:Katm (IV253) In einem Winkel der Feldmark, in einer Flussniederung. [v́eĺä] kučka·sa pravu·lka laŋksa lužə̑sa [M:Kr] (IV354) Mitten im Dorfe, auf einer Querstrasse, in einer Niederung. — [Russ. лужа].
lužə̑ńä· M:P (Dem. zu luža) id., (auch:) [дупло, выемка в полу] / Aushöhlung im Fussboden.
luža·dafks M:Pš лощинка / kleine Vertiefung, Senke, Niederung.
lužams E:Gor Škud [растрогать до слёз / zu Tränen] rühren. si͔ŕeń[‑]stakań lužamga E:Škud (VII262) Um Alte und Gebrechliche (zu Tränen) zu rühren.
lužak M:Kr (Sir.) [? трогательный] / ? rührend. azə̑ntt mod́ińä ton mazi͔ lužak paśńät́ńəń [Erzähle mir deine schönen, rührenden Märchen].
lušk E:Mar Ba Bug Večk NBajt ― lužk M:Vert [глухой шум от тяжело падающего предмета (или подраж. падению, погружению, разрушению и т. п.)] / [das dumpfe Geräusch eines schwer niederfallenden Gegenstandes (od. lieber wohl: das Hinfallen, Hinsinken, Einstürzen u. dgl. beschreibendes Wort) (vgl. lužadoms; unten)] (E:Večk Ba). konat udi͔t́, lušk[‑]lušk! E:Mar (1226) Wer schläft, möge da stecken bleiben! [Lieber wohl: Diejenigen, die schlafen, mögen tiefer in Schlaf versinken!]. konat ḱeŕit́, ḱepšt[‑]ḱepšt! konat udi͔t́, lušk[‑]lušk! E:Mar (1228) Wer [Lindenrinde] schält, dessen Arbeit möge schnell vorwärts gehen! Wer schläft, möge da stecken bleiben [tiefer in Schlaf versinken]! | lušk ḿeŕems E:Večk [бухать, ? глухо звучать, бросаться вниз, ? погружаться / bumsen, ? dumpf tönen, niederstürzen, ? einsinken]. moń pokšt́ińeń[‑]bab́ińeń, lušk ḿeŕest ti͔ŋk modi͔ńeŋk, ḱepśt́ ḿeŕest ti͔ŋk se͔ŕińeŋk (II180) Meine Ahnen, dumpf möge eure Erde tönen, eure Leiber mögen sich erheben! | *lužk moĺəms M:Vert [? тонуть, погружаться / ? versinken]. son kona šačfḱäś komat́i, kona nolaś lužk moĺi (VIII492) Wer (dann) arbeitsam ist, springt (zugleich) auf, wer (aber) faul ist, bleibt schlafen. | *lušk-puńk tujems E:Večk Bug NBajt, *lušk-ṕeńḱ tuims E:Ba [падать с глухим шумом, как неживой, броситься вниз, шлёпнуться] / mit dumpfem Geräusch niederfallen, wie leblos niederfallen, niederstürzen, hinschlagen (E:Večk Ba). lušk-puńk tuś E:Večk, lušk-ṕeńḱ tuś E:Ba Er schlug dumpf (wie leblos) hin. lušk[‑]puńk, ĺogo, tujevĺit́ E:Bug (V512) Du, Ljogo, solltest mit einem Klatsch niederfallen! lušk[‑]puńk tujevĺit́, koto modat laŋgozot! E:NBajt (VI226) Du solltest mit einem Platsch zu Boden fallen und sechs (Grabestiefen) Erde auf dir (haben)! — [Vgl. lužadoms (unten)].
*lužkstə̑ms [M:?Pš] [оседать] / einfallen. kalmə̑-marś lužkstś Der Grabhügel ist eingesunken (so dass anstatt des Grabhügels eine Grube ist).
lužadoms ChrE E:Mar Atr VVr Večk, lužadums E:Kad [Hl Kal], *luža·dums E:Ba ― luža·də̑ms ChrM, lužadə̑ms (luža·də̑ms) M:P Pš Bold Nar Čemb Sel Temn Sučk Jurtk [? Mom. zu lužams] провалиться / zusammenfallen, einstürzen, einsinken, zerfallen (M:Bold: bes. durch Faulen) (ChrE E:Mar Atr VVr Večk Kad Hl Kal Ba ChrM M:P Pš Bold Nar Sel Sučk); [скончаться, умереть] / verscheiden, sterben (E:Mar auch verächtl.: [издохнуть] / verrecken) (E:Mar Atr VVr Večk Ba M:P Sel Sučk); [совсем без сознания лежать] / ganz bewusstlos daliegen (M:Jurtk); [ложиться (спать)] / sich hinlegen, sich zur Ruhe legen (E:Mar); [становиться повреждённым, испорченным] / verletzt, verkrüppelt werden (M:Sel); износиться / abgenutzt, abgetragen werden (M:Temn); [растрогаться] / gerührt werden, aus Entzückung ergriffen werden (soń morə̑zə̑nza von seinem Lied, soń paśńazə̑nza von seinem Märchen, azə̑ndamazə̑nza von seiner Erzählung, nicht aber durch Weinen od. Flehen eines anderen) (M:P Čemb). oᵪ lužadovĺiń lužadoź E:Mar (1164), oᵪ lužaduvĺiń lužaduź E:Hl (1160) O, möchte ich in die Erde versinken! tarkańt́ pačk t́et́ lužadumaĺ E:Mar Möchtest du auf der Stelle (leblos) niederfallen! lužat[?t] E:Mar Zum Teufel!, Hole dich der Teufel! [“Falle zusammen!”]. se͔ć eź ḱiŕt́, lužac E:Kal (2135) [Die] Brücke hielt nicht aus, sie stürzte zusammen. ḿəźa·ra lužadi͔št́ ṕeŕafńä, kə̑da kaladi͔št́ ortat́ńä M:Nar Wenn die Zäune zerfallen, wenn die Tore zusammenfallen. kapaźä, pulfə̑źä lužatś M:Sel Mein Schober, meine Garbe fiel auseinander. moĺś t́iŋgəzə̑nza, šari͔ kapanza lužadi͔ᵪ́t́ M:Bold Er ging auf seine Tenne, seine runden Schober sinken zusammen (durch Faulen). modamaŕʿńä ṕätnagə̑tsa luža·tśt́ [M:Bold] Die Kartoffeln sind im Ofen zerfallen (durch zu langes Kochen). mon luža·də̑ń soń morə̑zə̑nza M:P, mon luža·də̑ń (korrigiert aus luža·ndə̑ń) morə̑znza M:Čemb Ich wurde von seinem Lied gerührt.
lužə̑də̑ms M:Pš [заставлять падать, закапывать / niedersinken lassen, vergraben]. ḿäs lužə̑tsa·k pakaŕənts modas-šuvars? [Warum willst du seine Gebeine (tiefer) in die Erde (und in den Sand) graben?] (wird gesagt, wenn jmd. von einem Verstorbenen Böses spricht).
lužadi͔ks E:Mar Večk, luža·di͔ks E:Ba [к чёрту] / zum Teufel!, hole ihn der Teufel! [eig.: einer, der zusammenfallen sollte, den der Teufel holen sollte]. paśiba sakšni͔t́ lužadi͔ks ruŋgom v́ijeḿe E:Večk (II293) Dank, dass du kamst, meinen zusammensinkenden Körper herzubringen.
lužadi͔ks-či͔ E:Mar Večk [проклятая жизнь, беда, бедствие, день несчастья, жестокая судьба] / verfluchtes Leben, Elend, Unglückseligkeit, Unglückstag(e), hartes Los, hartes Schicksal.
lužaĺems E:Mar Ba Večk, ? luža·ĺims E:Kad (Iter. zu lužadoms) [бездельничать, сидеть сложа руки] / müssiggehen, müssig sein, ohne Arbeit dasitzen (E:Mar Ba Večk). kona śed́ejse͔ lužaĺan? E:Mar (1216) Welch ein Herz habe ich, dass ich untätig da stehe?
luža·t́kšńəms M:P Sel, luža·tkšńəms M: Sučk (Frequ. zu luža·də̑ms) [бездельничать, сидеть сложа руки, шататься] / müssig sein, ohne Arbeit müssig dasitzen od. umherschlendern (M:Sučk).
luža·tftə̑ms M:P (Fakt. zu luža·də̑ms) [хватать, двигать, пустить в ход] / ergreifen, rühren, jdn. in Rührung versetzen (vgl. kol: kolams; tok̀ams).
*luža·tfńəms M:P (Frequ. zu luža·tftə̑ms).
*luža·tfńəkšńəms (: luža·tfńekšńan) M:P (Frequ. zu luža·tfńəms).
lužavt̀oms ChrE, lužavtoms E:SŠant [Bug] NSurk, lužaftoms ~ lužavtoms E:Večk, lužaftoms E:Is, luža·ftoms E:Ba ― *luža·ftə̑ms M:Sučk [Kaus. zu lužams] [утомлять, усыплять (напр. песней)] / jdn. ermatten, müde machen, einschläfern (z.B. durch Gesang) (ChrE E:Ba Večk Is); [трогать, хватать, пустить в ход] / rühren, ergreifen, in Rührung versetzen ([E:Bug] Večk); [повалить на землю, ударить] / jdn. zu Boden schlagen, niederschlagen (M:Sučk). vaj si͔ŕet[‑]stakat t́e kukuška lužavti͔ E:SŠant (II27) Die Alten und (durch die Jahre) Gedrückten stimmt der Kuckuck traurig. koda karḿiĺ moramo, lamo lomat́ lužavti͔ĺ [E:Bug] (V510) Wenn er zu singen begann, machte er viele Leute gerührt. kuśĺan se͔v́i (z-) bab́ińet́ńeń lužaftovĺiń mon E:Večk (II4) Ich hätte die Brei fressenden alten Weiber traurig gestimmt. uš si͔ŕet́[‑]stakat lužavti͔t́ [E:Večk] (II62) Sie [Die Nachtigallen und Kuckucke] rühren Alte und (durch ihre Jahre) Gedrückte. lužadoź laco lužavsi͔, londadoź laco londavsi͔ E:Večk (V242) Langsam ermattet sie ihn (zum Schlaf), richtiggehend ermüdet sie ihn zum Schlaf. od́iŕvat́ńeń[‑]sodamot́ńeń, ĺaĺkaj, avaŕćsi͔ń, si͔ŕet́, si͔ŕet́ bab́ińet́ńeń[‑]at́ińet́ńeń lužavsi͔ń E:NSurk (III260) Schwiegertöchter und Schwiegersöhne, Brüderlein, bringe ich zum Weinen, alte, alte Weiber und Männer stimme ich müde.
lužavĺems E:Sar ‹Kočk› (Iter. zu lužavtoms) [сжимать, плющить / zusammendrücken, platt machen]. čevt́ acamot kuĺa naksaftĺeś, se͔ŕej todovt kuĺa lužavĺeś E:Kočk (VII60) Weiche Betten brachte Kulja zum Verfaulen, hohe Kissen zerlumpte Kulja.
lužakadoms E:Atr [ослабеть, утомляться] / entkräftet werden, ermatten.
lužakaftoms E:Atr (Kaus. zu lužakadoms) [утомлять, усыплять] / jdn. ermatten, müde machen, einschläfern.
luža·ndə̑ms M:Čemb An [трескаться, рваться] / bersten, einen Riss bekommen (ein Gefäss von Hitze od. Kälte), ([M:Čemb] auch:) [падать] / hinfallen. mon nə̑ĺńä· luža·ndə̑ń [M:Čemb] Ich fiel beinahe (vor Schreck) hin.
luža·nftə̑ms M:Čemb (Kaus. zu luža·ndə̑ms) [трогать, захватывать, волновать] / rühren, ergreifen, in Rührung versetzen.
lužə̑·də̑ms M:Jurtk [отрывать, вынимать орех(и) или семена из кожицы] / Nuss (Nüsse) od. Samen der Sonnenblume vom Fruchtboden lösen, ausschlauben. — [Vgl. luč: ločədə̑ms].
lužə̑·ĺəms M:Jurtk (Frequ.).
lužom E:Mar Bug Večk лощинка / kleine Vertiefung (auf dem Felde), niedrige Stelle, Niederung, Senke. pokš lužom čiŕes pačkoĺeśt́ [E:Bug] (V260) Sie waren am Rande eines grossen Tales angekommen. lužomt ṕešḱed́it́ v́ed́ńed́e E:Večk (II57) Die Täler füllen sich mit Wasser. | lužom-laŋgo E:Mar Večk [имеющий впадину на спине (напр. тучная лошадь)] / Mensch od. Tier, der (das) im Rücken eine Furche hat (z.B. ein fettes Pferd). — [Vgl. lušmo].
lužomńe E:Mar Gor Bug Večk (Dem. zu lužom) лощинка, ложбинка / kleine Vertiefung (auf dem Felde), niedrige Stelle, Niederung, Senke. ńej dubrovasoń lužomńe, ńej lužomńese͔ kudi͔ńe E:Mar (154) In Dubrova [Im dichten Laubwald, nach P. Dorfname] ist eine kleine Vertiefung, in der kleinen Vertiefung ein Häuschen. vaj pokš pakśasońt́ uĺi lužomńe E:Gor (VII226) In der grossen Feldmark (liegt) eine Niederung. mon pokš pakśińes, solaj pat́ińem, lužomńes [E:Bug] (V348) Auf ein grosses Feld, meine Schwester Solaj, in eine Talsenke. už v́ijev varma moń kandovĺiḿim lužomńes [E:Bug] (V302) Der heftige Wind hätte mich in ein Tal getragen. vaj jandavasońt́ lužomńe, už lužomńese͔ńt́ latkakšḱe [E:Bug] (V316) Im Talkessel eine Niederung, in der Niederung eine Schlucht. vaj pokš pakśasońt́ lužomńe E:Večk (I353) In der grossen Feldmark (liegt) eine Niederung.
lužu·mks E:Ba, ložomks E:Jeg [впадина на спине тучной лошади или человека] / Furche im Rücken eines fetten Pferdes od. Menschen (E:Ba); [лощина, овраг / Niederung, Talschlucht] (E:Jeg). pokš pakśaso pokš ludomks (od. ložomks) E:Jeg (II543) In einer grossen Feldmark (liegt) eine grosse Niederung.
lužma·dafks M:Čemb [лощина, низина, впадина] / Niederung, Senke, Vertiefung.
ĺaba M:Kuld [праздник жертвоприношения весной в Петров день] / ein im Frühjahr um den Petrus-Tag begangenes Opferfest.
ĺabak E:Mar [подраж. стуку цепа] / das Klopfen des Dreschflegels beschreibendes Wort. v́eŕej ćabak[‑]ćabak, alov ĺabak[‑]ĺabak, kšni͔ń kuśt́imat kalavti͔t́. – ṕivci͔mat́ńe i pultne͔ (269) Nach oben tsjabak tsjabak, nach unten ljabak ljabak, sie zerschlagen eine eiserne Leiter. – Die Dreschflegel und die Garben.
ĺaga M:Sel [лягушка] / Frosch. śiń tuśt́ ĺagat́ marʿta (IV828) Er und der Frosch machten sich auf den Weg. — [Russ., vgl. лягу́ха, лягу́шка].
ĺägu·ška M:Čemb, ĺagu·ška M:Sel [лягушка] / Frosch. | ĺägu·škań ńiĺəńd́i M: Čemb цапля / Storch, Reiher. — [Russ. лягу́шка].
ĺakams E:Atr [повиснуть (напр. падающее дерево)] / hängenbleiben (z.B. ein fallender Baum in einem anderen, etw., was man in die Höhe geworfen hat).
1ĺakš E:Večk Is NSurk SŠant, ĺäkš E:Ba ― ĺakš M:Ur [искра] / Funke (E:Ba Is: [погасшая искра] / erlöschener Funke). koda ńet́ purǵit́ ĺakšondo, kodańa ḿeńeĺ jožova tuit́ E:SŠant (III115) Wie die Funken sprühen, wie sie bis zum Himmel schlagen. — [Vgl. 1ĺekš].
ĺakškadoms E:Večk, ĺakškad́ᴉms ~ ĺäkška·dᴉ͐ms E:Ba, ĺokškadᴉ͐ms ~ ĺokškadums E:Kažl ― ĺäkškə̑də̑ms ~ ĺäkškədə̑ms M:P, ĺäkškə̑də̑ms M:Pš, ĺäkškədə̑ms M: Čemb, ĺakškə̑də̑ms M:Ur, ĺokškə̑·də̑ms M:Jurtk [приседать, присесть на корточки] / sich niederkauern, sich niederhocken (z.B. Hase, wenn er sich fürchtet; um sich vor dem Feinde zu verstecken; um seine Notdurft zu verrichten).
ĺäkškə̑tkšńəms M:P (Frequ. zu ĺäkškə̑də̑ms).
ĺakškaĺems E:Večk, ĺäkška·ĺims E:Ba (Iter. zu ĺakškadoms, ĺäkška·dᴉ͐ms).
ĺokškańᴉms ~ ĺokškańums E:Kažl (Iter. zu ĺokškadᴉ͐ms, ĺokškadums).
ĺapams E:Mar Ba Večk Is ― ĺapams M: Jurtk лепить / formen (etw. mit den Händen aus weichem Material, z.B. Teig, Lehm) (E:Mar); послаживать, [слабо похлопывать ладонями (глину)] / klatschen, leise mit der flachen Hand schlagen (z.B. Lehm) (E:Ba); [прилепить, бросить] / anklatschen, werfen (z.B. Maurer nassen Lehm [an die Wand]) [E:?Večk ?Is]. ĺapa·k soń mə̑kə̑r la·ŋga M:Jurtk Gib ihm Schläge auf den Hintern! — Russ. лепи́ть.
ĺapakšnoms E:Mar (Frequ. zu ĺapams) лепить / bilden, formen (etw. mit den Händen aus Lehm, Teig usw.).
ĺapśems E:Mar ?Večk ?Is ?Ba (Frequ. zu ĺapams) лепить / bilden, formen (etw. mit den Händen aus weichem Material, z.B. Teig, Lehm) (E:Mar).
ĺažka E:Večk [бедро, ляжка] / Lende, Schenkel. — [Russ. ляжка].
ĺäbams M:P Pš [ударить, хлопнуть (ладонью)] / (mit der flachen Hand) schlagen, klatschen.
ĺäkatams M:P Pš [прыгать, подскакивать, припрыгивать на одной ноге] / auf éinem Fuss hüpfen (? mit éinem Fuss aufspringen), (M:Pš auch:) [заикаться] / stottern. ĺäkataź korʿtaj M:Pš Er stottert.
ĺäkatakšńəms M:P (Frequ.).
ĺäḱäŕ M:P (Gen. -en) [врач] / Arzt. — Russ. лекарь.
ĺekarstva E:Mar SŠant [лекарство] / Heilmittel, Arznei. mon maksan t́enze͔ a mon ĺekarstva E:SŠant (I352) Ich gebe ihr eine Arznei. — [Russ. лека́рство].
ĺečams E:Večk [лечить] / heilen. jeśĺi kurok a ĺečasi͔ź, si͔ń v́eśi skot́inanʒo purnasi͔ź (III166) Wird (der Befallene) nicht bald geheilt, so bringen sie sein ganzes Vieh um. — [Russ. лечи́ть].
1ĺäkšav M:P (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. ĺäkšaft) щепка / Span, Holzspan. nos [t́śiftə̑r], pora-[id́eń] tuva, morʿtaś-[at́ä v́ešə̑ntsi͔, ĺäkšav-at́ä] šavə̑ntsi͔. – [tsərʿtsəmńä·ś] i [śiś] (IV655) Die Nase blinkt, das Schwein eines Wäldchen-Kindes der Morchtas-Alte sucht es auf, der Läkschav-Alte tötet es. – Der Kamm und die Laus.
ĺäkšavńä M:P (Dem. zu ĺäkšav).
ĺämka M:Kr ‹Mam› [ремень рюкзака (у бурлака)] / (Rucksack‑)Riemen bei einem umherziehenden Schiffsknecht). [strə̑gavo·jeń ĺämkat́ńä] [M:Mam] (IV562) Aus Strogavoj sind die (Rucksack‑)Riemen. | čulka·-ĺa·mka M:Jurtk [подвязка] / Strumpfband. — Russ. лямка.
1*ĺäṕä̆ (St. ĺäpə-) M:P [женский половой огран] / die weibliche Scham (ein feineres Wort). — [Vgl. 2ĺäṕ̀ä̆].
2[ĺäṕä] ĺɛṕ̀ɛ̆ ChrM, ĺäṕä M:P Kr [Mam] Sel Ur (Gen. M:P ĺäṕəń, Nom. Pl. ĺäpt́), ĺäṕä· M:Jurtk [мягкий] / weich, (M:P auch:) [талый, оттепельный (снег)] / weich, wässerig (vom Schnee). [śä], śoraj, [pabańd́i, ĺäṕä] korma [M:Mam] (IV880) Es ist, mein Sohn, für eine Alte weiches Essen! tosa [mońd́e·iń] ĺäṕä eŕafś M:Sel (IV835) Da ist mir das Leben weich. | ĺeṕə ḱäĺ M:Pš [заика] / Stotterer. | ĺäṕə kšäft́ä M:Sandr (Gen. kšäft́əń) [? висок, ? родничок / ? Schläfe, ? Fontanelle] (= ĺäṕə vasta). | ĺäṕä pot́ä E:Ba золотуха / Skrofel (eig.: weiche Brust). | ĺäṕä t́išä (? ĺeṕä t́išä) M:P Kr [луговое сено] / ein auf der Wiese wachsendes Kraut. ĺäṕä t́išət́i pŕäńac śäŕäd́i [M:?P ?Kr] (IV248) Ihr Kopf könnte vom weichen Gras schmerzen. | ĺäṕä vastă M:P [висок / Schläfe] (= pŕä-boka M:Čemb Sučk, šaram M (Ahlqu.)). | ĺäpsta M:P (Adv.) [мягко] / weich. acaj ĺäpsta Sie bettet weich (Sie macht das Bett weich).
*ĺäpəńä (: ĺäṕeńä) M:P (Dem. zu ĺäṕä) [мягонький] / weich. son t́əṕəńä·[‑]t́äṕəńä, sońć taza ĺäṕəńä. – lovś M (IV672) Er hat’s eilig, ist immer weich. – Der Schnee.
ĺäpana M:P (Gen. -ń) [мягковатый] / weichlich, zieml. weich. alu valǵi ĺäpana, v́äŕi kući ḱepana. – tuma·nć M (IV614) Wenn es heruntersteigt, ist es weich, wenn es hinaufsteigt, ist es leicht. – Der Nebel.
ĺäpaza M:Čemb [мягковатый] / weichlich.
*ĺäpəmə̑ms (: ĺäpəman) M:P [размягчаться] / weich werden.
ĺäpə̑ptə̑ms M:Sučk (Kaus. zu ĺäpəmə̑ms) [смягчать] / weich machen, erweichen.
ĺäpft́əms M:P [смягчать] / weich machen, erweichen. kurə̑k lovt́ ĺäpftsi͔ Der Schnee wird bald weich werden (eig.: Es wird bald den Schnee weich machen).
ĺäpfńəms M:P [Mam] (Frequ. zu ĺäpft́əms) [смягчать] / weich machen, erweichen. [t́äńi paśi·ba], akša panarńat [muśkəŋkšńəń] i [ĺäpfńińä t́elańät́śəń] [M:Mam] (IV534) Jetzt habe ich, Dank dafür, (dir) weisse Hemden gewaschen und (damit) deinen Körper weich gemacht.
ĺäṕf M:P (deskr.) [? паралл. слово к topf мягкий стук / ? Par.-Wort] zu topf ([weiches, schwaches] Klopfen, Pochen).
ĺäpjoška M:P (Gen. -ń), ĺəṕo·ška M:Sel [пирожок, лепёшка] / eine kleine Pirogge (M:P); [какое-то растение / irgendeine Pflanze] (= tuvuń śukur E:Kad) (M:Sel). | v́iŕń buka-ĺəṕo·ška M:Sel [плод лепешника] / die Frucht einer Pflanze namens ĺəṕo·ška [Fackeldistel]. — Russ. лепёшка.
-ĺəṕo·škaks: v́iŕń buka-ĺəṕo·škaks M:Sel лепешник / Fackeldistel (= tuvuń śukurksna E:Kad).
ĺäžanka M:Temn [скамейка со спинкой / Sitzbank mit Lehne; лежанка / Ofenbank]. bajarə̑ń sankat vaśu [t́ijəńd́i], bajarə̑ń sankat ĺäžanka marʿtə̑t (VIII318) Vasja macht Bojaren-Schlitten, Bojaren-Schlitten mit Sitzbank. — [Russ. лежа́нка].
ĺeb́ed́ E:Mar Večk Is SŠant (Gen. E:Mar ‑iń), ĺeb́ed́a E:Škud ― ĺebə̑t́ M:Čemb, ĺeb́əd́ä M:Katm, ĺeb́e·d́ M:Sučk [лебедь] / Schwan. pańd́a laŋga ĺeb́et ašči͔t. – kapsta[‑]ṕŕätńe E:Mar (249) Das Beet entlang sind Schwäne gelagert. – Die Kohlköpfe. uk pokšoś pat́ast uk ĺeb́ed́ ĺemze͔ E:SŠant (I484) Ihrer ältesten Schwester Name ist Schwan. ĺeb́ed́a paro t́ici͔ńeś, pazoń v́ečḱima narmuńńeś! E:Škud (VII260) Schwänin, der treffliche Vogel, Gottes Lieblingsvogel! ĺeb́əd́äś para narmə̑ńńäś M:Katm (IV344) Der Schwan, der treffliche Vogel. — Russ. [лебедь].
ĺeb́et́ḱe E:Večk (Dem.) id. ṕiže lugań ĺeb́et́ḱet́ (II240) (Wie) Schwäne auf der grünen Wiese.
ĺebəń (: ĺeb́eń) M:P Sel (Gen. -en, Nom. Pl. ĺeb́ett) [зыбкое, бездонное болото] / bebender, ganz bodenloser Sumpf (der nicht einen darauf Tretenden trägt) (M: P); [лужа] / Pfütze, Wasserlache (M: Sel). [aĺäźəń ṕiŕfsa ṕeŕf]-kut́ška·sa [ĺebəń-šäjńä] [M:P] (IV570) Im Hofe meines Vaters, mitten im Hofe ist ein Riedsumpf.
*ĺebəńńä (: ĺeb́ennä) M:P (Dem.).
ĺeća·ms E:Ba [чистить, чесать (? лён или коноплю щёткой, льночесалкой)] / bürsten, kämmen, reinigen (? Flachs, Hanf od. Lein mit einer Bürste, Hechel, mit einem Flachskamm).
ĺeća·vkst (Pl.) E:Ba [? осыпание льна или ? чёсанный лён / ? Flachsabfall od. ? gehechelter Flachs] (= ĺećeńavkst E:Večk).
ĺeća·kšnᴉ͐ms E:Ba (Frequ. zu ĺeća·ms).
ĺećańams (ĺeća·ńams) E:Večk, ĺäćańams E:Gor ‹Sob›, ĺećińams E:Is [чистить, чесать (? лён или коноплю щёткой, льночесалкой)] / bürsten, kämmen, hecheln (? Flachs, Hanf od. Lein, mit einer Bürste, Hechel, mit einem Flachskamm). v́i·jev va·rma si͔·rgaś, koŕono·nzo śa·vti͔źe, ĺä·ćańiźe, sra·vti͔źe E:Sob (VII364) Es entstand ein heftiger Wind, er riss seinen Stamm aus, zerriss und zerstreute ihn.
ĺećeńavkst (Pl.) E:Večk [? осыпание льна или ? чёсанный лён / ? Flachsabfall od. ? gehechelter Flachs] (= ĺeća·vkst E:Ba).
ĺećańakšnoms E:Večk (Frequ. zu ĺećańams).
ĺećńəms M:Jurtk [дёргать, болеть] / reissen, schmerzen. ḱed́ə·źä ĺet́śńi· Es reisst mich in der Hand.
ĺed́ems ChrE E:Mar Večk SŠant Jeg, ĺed́e·ms E:Ba, ĺed́ims E:Kal ― ĺɛd́əms ChrM, ĺäd́əms M:P Kr [косить] / mähen, (M:P auch:) [убирать] / ernten; [стрелять, расстрелять] / schiessen, erschiessen, (E:Mar Večk auch:) [ударять] / einschlagen (vom Gewitter). iĺamak ĺed́e, od źora oᵪot́ńiḱ! E:Mar (138) Erschiesse mich nicht, junger Mann, du Jäger! koda·k ĺed́iźe·, iśt́a·k čav́iźe· E:Jeg (190) Als er auf ihn abfeuerte, da tötete er ihn. mon ĺet́t́a·n E:Jeg (190) Ich werde dich erschiessen. puŕǵińe ĺet́ś E:Mar Der Blitz hat eingeschlagen. ĺeci͔ń, kraśsi͔ń! E:Kal (2137) Ich werde sie erschiessen, werde sie verbrennen! son tońt́ sońćinze͔ ṕiŕǵiḿiń ĺed́imat́es ĺet́t́anza E:Kal (2136) Er wird dich mit seinem Donnerpfeil erschiessen. | ḿeĺs ĺed́ems E:Mar Večk SŠant ― ḿäĺs ĺäd́əms M:P Kr Sel [приходить на ум, на память, в голову] / in den Sinn kommen, einfallen. čači͔ mastorom [ḿeĺze͔m] ĺeć E:Mar (112) Mein Geburtsland fiel mir ein. ḿeĺeze͔ń ĺeć E Mir kam in den Sinn. śeste͔ mon ĺed́an, čobd ava, ḿeĺeze͔t́ E:SŠant (I258) Dann komme ich dir, dunkelbraunes Weib, in den Sinn. ḿeĺc ĺed́iman ḿeĺeze͔ń ĺećt́ E:Večk (I396) Mein Sinn hat Gelüste bekommen. moń t́äńi ĺät́ś ḿäĺəzə̑n M:P Es kam (kommt) mir in den Sinn, es fällt mir ein. ḿäĺs ĺäd́i M:?Sel Kr Es kommt in den Sinn.
ĺed́i E:Mar Večk Jeg (Part.) [косящий / mähend; косарь / Mäher]. t́ikše͔śak vad́ŕäĺ, ĺed́ize͔ araś E:Mar (132) Auch das Gras war vortrefflich, es gibt keinen, der es mäht. śeste͔ńgaḱ ṕeĺca ĺed́i·ń aĺa·do, ašo paĺa·do E:Jeg (188) Auch dann fürchte ich die mähenden Kerle in weissem Hemde. śeste͔ ṕeĺśt́asa ĺed́iń aĺado E:Večk (II30) So fürchte ich darum vor den Mähern.
ĺed́ića E:Večk SŠant (Part.) косарь / Mäher. araś t́ikšeń ĺed́ićazo E:Večk (V14) Es gibt keinen, der das Gras mähe. araś lugań ĺed́ićazo E:SŠant (I75) Es gibt keinen Mäher der Wiese.
ĺed́ḿe [E:?Mar] Večk, ĺed́ma E:Kad, ĺed́ma· (Nom. Pl. -t) ~ ĺed́ima· E:Kal, ĺed́uma E:Kažl ― ĺäd́ema M:P, ĺed́ə·ma M:Jurtk [сенокос, покос] / Heuernte, Heuschlag (E:?Mar Večk Kal [: ĺed́ma·] M:P); [луг] / Wiese (E:?Mar Večk Kad Kažl Kal [: ĺed́ma·]); [стрела, ? праща] / Pfeil, ? Schleuder (E:Kal [: ĺed́ima·]). | ĺed́ima-laŋgo E:Mar, ĺed́ma-laŋgo E:Atr Jeg, ĺed́uma-naŋga E:Kažl ― ĺed́ə·ma-laŋga M:Jurtk [время покоса] / Mähezeit; сенокос / Heuernte (E:Mar Jeg); [луг] / Wiese (E:Kažl); [скошенный луг] / abgemähte Wiese (M:Jurk). mon kučovoĺt́eń mon ĺed́ma-laŋgoń ḱijavaśt́ E:Atr (II493) Ich möchte dich den Wiesenweg schicken. pazᴉ͐ń woĺas jaŕʿtśuma ĺed́uma[‑]naŋs noldä͔ E:Kažl (III293-4) Ich liess (das Pferd) auf eine Wiese in Gottes Hut, damit es fresse. ĺed́ə·ma-la·ŋgs moĺa·n M:Jurtk Ich gehe auf die abgemähte Wiese. | ĺed́ma-t́ikše E:Večk [скашиваемая трава] / Gras zum Mähen. a javšev́i eŕʒ́ań v́iŕńest, a javšev́i ĺed́ma-t́ikšest (V18) Die Ersänen können ihren Wald nicht (untereinander) teilen, sie können ihr zu mähendes Gras nicht (untereinander) teilen. | ḿeĺc ĺed́ima E:Večk, ḿeĺc ĺed́ma E:Bag [страстное влечение (беременной)] / Gelüst, “Einfall” (z.B. einer schwangeren Frau). ḿeĺc ĺed́iman ḿeĺeze͔ń ĺećt́ E:Večk (I396) Mein Sinn hat Gelüste bekommen. ḿeĺc ĺed́mazo rakšań si͔v́eĺ E:Bag (I401) (Da) hat sie Gelüst nach Pferdefleisch. | ṕiŕǵiḿe-ĺed́ima [~ ṕiŕǵiḿiń ĺed́ima] E:Kal громовая стрела / Donnerpfeil, Donnerkeil. ṕiŕǵiḿ(e) ińazurs sońćinze͔ ṕiŕǵiḿe-ĺed́imat́es ĺet́t́adi͔ź t́iŋḱ (2135) Fürst Pirgime wird euch mit seinem Donnerpfeil erschiessen. son tońt́ sońćinze͔ ṕiŕǵiḿiń ĺed́imat́es ĺet́t́anza (2136) Er wird dich mit seinem Donnerpfeil erschiessen.
ĺed́aj E:Petr [имя ребёнка, рождённого во время покоса] / Name des zur Mähzeit geborenen Kindes. čačiń[‑]d́äŕaj pakšaś ĺed́ema laŋga, karḿit́ t́endza ḿeŕeḿe “ĺed́aj” (“ĺed́aśḱe”) (VIII150) Wurde das Kind zur Zeit der Heuernte (zur Mähezeit) geboren, beginnt man es ĺed́aj oder ĺed́aśḱe (Mäher) zu nennen.
ĺed́aśḱe E:Petr (förml. Dem. zu einer unbel. F. *ĺed́aś) [имя ребёнка, рождённого во время покоса] / Name des zur Mähzeit geborenen Kindes.
*ĺed́ev́ems E:SŠant ― *ĺäd́əvəms M:P (Refl.-Pass. zu ĺed́ems, ĺäd́əms) [(мочь) скашиваться] / gemäht, abgemäht werden (können). a ĺed́ev́i si͔nst ńej lugast E:SŠant (I76) Weil sie ihre Wiese nicht mähen können. ṕińəmś ĺäd́əvś M:P Der Hafer ist abgemäht worden.
ĺät́f́ M:P Pš Sel Sučk [(скошенный) луг] / (gemähte) Wiese; [луг (во время покоса)] / Wiese (zur Zeit der Heumahd). moĺan ĺät́ft́ laŋks od. ĺät́f́t́i M:Pš, moĺan ĺät́f́ laŋgu M:Sučk Ich gehe auf die abgemähte Wiese. | ĺät́f-počkə(ńä) M:Sel [растение (“луговая труба”)] / eine Pflanze (“Wiesenrohr”). kučəma·k, at́i, ton ĺät́f[‑]počḱəńas (IV81) Vater, schicke mich nach Wiesenrohr.
ĺed́ńems E:Mar VVr Bug Vez Kuz, ĺed́ńe·ms E:Ba, ĺed́ńims E:Kad ― *ĺäd́əńd́əms M:P (Frequ. zu ĺed́ems, ĺäd́əms) [стрелять] / schiessen; [косить] / mähen. toloś ĺed́ńä E:Ba Das Feuer flammt (flackert). ĺed́ńiń eiń ṕŕev́ezi͔t́ E:VVr (II334) Bin ich dir in den Sinn gekommen? už ĺed́ńeś skŕipka ḿeĺeze͔st E:Bug (V320) Ihnen kam die Geige in den Sinn. polazo ĺed́ńeś savań t́eŕušań ḿeĺze͔nʒe͔ E:Vez (I385) (Da) kam Savas Terjuscha die Gattin in den Sinn. moń ĺed́ńeś ḿeĺze͔ń šači mastorom E:Vez (V200) Mir kam mein Geburtsland in den Sinn. ĺed́ńeś od ćorań t́et́azo ḿeĺze͔nʒe͔ E:Kuz (V158) Dem jungen Mann kam sein Vater in den Sinn. śid́əsta ĺäd́ənd́i ḿäĺəzə̑n M:P Es kommt mir oft in den Sinn.
ĺed́ńima· E:Kal [вид пращи] / eine Art Schleuder (E:Kal). | ĺed́ńima-čiŕḱe E:Večk Is [(детский) лук] / Bogen (der Kinder), Flitzbogen.
*ĺed́ńekšne͔ms E:VVr ― *ĺäd́əŋkšńəms M: P (Frequ. zu ĺed́ńems, ĺäd́əńd́əms) [? резать] / ? schneiden (E:VVr); [приходить в голову] / in den Sinn kommen, einfallen (M:P). kuvaka se͔ĺńet́ ḱišt́i kukli͔ńem ĺed́ńekšne͔ś E:VVr (II339) Lange Fasern hat meine tanzende Puppe geschnitten. śid́esta ĺäd́eŋkšńi ḿäĺəzə̑n M: P Oft fällt es mir ein.
*ĺäd́əńt́f́t́əms M:P (Fakt. zu ĺäd́əńd́əms).
ĺäćəms M:P Kr Saz Cjatn Čemb Sp Sel, *ĺäćəms ~ [?] *ĺaćəms M:Temn, *ĺećəms M:Vert выстрелить / schiessen (M:P Kr Saz Cjatn Čemb Sel Sp); [возвышаться] / emporragen (intr.) (M:Vert Temn); [излучать] / strahlen (von der Sonne) (M), (M:P auch:) [отражаться] / sich spiegeln, sich widerspiegeln, sich abspiegeln; [вокруг рассеять(ся)] / (sich) ringsum zerstreuen, (M:Temn auch:) [брызнуть] / aufspritzen (intr.). ružja·sa ĺät́śan M:P Ich schiesse mit der Flinte. ružja·nc saŕažaj, ĺäćəms naŕažaj M:Cjatn (IV312) Er lädt seine Flinte, er legt sie an um zu schiessen. t́amak ĺäć moń M:Čemb Erschiesse mich nicht! əĺä ĺäćsi͔ śormav kujt́ M:Čemb Er will soeben die bunte Schlange erschiessen. jeśt́əĺi, ĺät́śan, śivsaman M:Sel (IV824) Wenn ich schiesse, frisst es mich. kośḱä at́am ĺät́śəźä M:Sel (IV763) Der trockene Blitz schlug in sie ein. ḱäži at́amńäś śuduf lazu·rńäń ĺäćəźä M:Saz (IV4) Der grimmige Donner erschlug den armen Lasur. šińä· ĺäć, šińä· ĺäć. af ĺäćat, [ḿeźəvə̑k] aš, ĺäćat šumbra· kši M (IV723) Scheine, Sonne, scheine, Sonne! Scheinst du nicht, (so wird es) nichts (werden), scheinst du, (so wird) gutes Brot (kommen) (So rufen die Kinder, wenn der Himmel voller Wolken ist). [śt́enas ĺät́śišt́ maźińasna] M:P (IV525) Ihre Schönheit spiegelt sich auf die Wände ab. vad́ v́äŕi ĺećiᵪt́ ńińeń durbasna M:Vert (VIII440) In die Höhe steigen ihre Schornsteine. v́äŕi ĺaćijᵪ́t́ oftə̑ń pona śäĺgə̑ńasna M:Temn (VIII420) Aufwärts starren ihre Fäden, die wie Bärenhaare sind. kurkaźeń ṕečkə̑ń, v́eŕenza son ĺäćśśt́ M:Temn (VIII342) Ich schlachtete meine Truthenne, ihr Blut ist (dahin) gespritzt.
ĺäćəma M:P Čemb [стрела] / Pfeil (M:P); лучок / kleine Armbrust (M:Čemb). | ḱev-ĺäćəma M:P [праща (из верёвки)] / Schleuder (aus Schnur). | lazf-ĺäćəma M:Sel [праща] / Schleuder [Stock mit gespaltener Spitze, Zwille]. | počka-ĺäćəma M:P [тростниковый шприц (детская игрушка)] / eine aus Rohr gemachte Spritze, die die Kinder als Spielzeug gebrauchen.
ĺäćəkšńəms [M:Mam Gor] (Frequ. zu ĺäćəms) [(хотеть) стрелять, расстрелять] / schiessen, erschiessen (wollen). [v́et́ ṕervaj] moŋga af [ṕäk ävəd́əń], kosta [ĺätśəkšńəmajt́] [M:Mam] (IV876) Ich nämlich erschrak auch nicht so sehr zum ersten Mal, als du mich erschiessen wolltest. ĺäćəkšńəźä jakśargat́ [M:Gor] (IV317) Er erschoss die Wildente.
*ĺäćəńd́əms M:P (Frequ. zu ĺäćəms) [вокруг рассеять(ся)] / (sich) ringsum zerstreuen; [шуметь, бушевать (гневный человек)] / lärmen, poltern (zorniger Mensch). saldatt, ńat [ĺätśəntsaź] vast[‑eźəmt́] (IV783) Die Soldaten, diese werden die (von einer) Sturzstelle (kommende Krankheit) beschiessen [? zerstreuen].
*ĺäćəvəms M:P (Refl.-Pass. zu ĺäćəms) [заставить застрелить] / erschiessen lassen; [(мочь) стрелять, расстрелять] / erschiessen (können). af ružja·sa ĺäćəv́i (IV690) Er kann nicht mit einer Flinte erschossen werden.
ĺäćakstə̑ms M:P (? Mom. zu ĺäćəms) [внезапным движением отлететь, отскочить куда-н.] / mit einer plötzlichen Bewegung irgendwohin abfliegen, abprallen.
ĺećt́ams E:Mar Atr Petr Večk Jeg, ĺećt́a·ms E:Ba, ĺet́t́amks E:VVr, ĺet́ft́ams E:Kad Kažl, ĺet́ᵪ́t́ams E:Kal ― ĺätftams M:Pš Čemb Katm, ĺätftə̑ms M:P (Kaus. zu ĺed́ems usw.) поминать / sich erinnern, gedenken. eŕva oskssa ĺećt́et́ varm-ava, eńaldi͔t́ iḱiĺinʒa a para varmada E:Dubr Bei jedem Opferfest wird die Windmutter erwähnt, man bittet sie um Schutz vor bösem Winde. avaŕd́imsta-raŋgumsta ĺećt́atadi͔ź ejkakšit E:Petr (VIII212) Mit Weinen und Schreien erinnern sich deine Kinder an dich. vana saś kšindza-sali͔ndza marta olda (kšiń-sali͔ń kandi͔j [avańt́] ĺećt́asi͔ź) E:Petr (VIII222) Seht, Olda ist mit ihrem Brot und Salz gekommen (der Name der Brot und Salz bringenden Frau wird erwähnt). eĺ ĺećt́asi͔ź, ḱiń ḿeĺest ĺećt́ams E:Petr (VIII218) Man erwähnt, wen man will. [ĺećt́aĺt́] pokščat-babat E:Petr (VIII78) Man gedenkt der Ahnen. ĺätftan soń M:P Ich gedenke seiner. pars ĺätftamajt́, pars tokak, af pars ĺätftamajt́, af pars tokak M:P Wenn du im Guten an mich denkst, soll dir Gutes zuteil werden; wenn du (aber) im Bösen an mich denkst, soll dir Böses zuteil werden! (wird beim Niesen gesagt; nach der Auffassung der Mordwinen wird das Niesen dadurch verursacht, dass jmd. an den Niesenden denkt). moń [ĺemńäźəń], jalgańäńä, t́iń ĺätftada M:Katm (IV460) Erinnert euch (dabei), meine Freundinnen, meines Namens! — [Vgl. ĺät́ft́əms (unten)].
ĺećt́e·ma-ṕeĺ E:Ba [память] / Andenken; [прихоть, затея, причуда] / Gelüst, Einfall, Grille.
ĺećĺems E:Atr (Frequ. zu ĺećt́ams) поминать / sich erinnern, gedenken.
ĺätftaj M:Temn [вспоминающий кого-н.] / einer, der jds. gedenkt, einer, der sich an etw. erinnert. sada śeḿb́ä, konańń ajaš [pomə̑ndajəcka, ĺätftajəcka] (VIII428) Kommt alle, die ihr keinen Gedenkenden, keinen (an euch) Denkenden habt.
? ĺeććńems E:Mar, ĺećńems E:Škud Petr Večk, ĺećńe·ms E:Ba, ĺet́f́ńams E:Kad, ĺet́ᵪńams E:?Kal ― ĺätfńəms M:P Saz, ĺet́fńəms M:Jurtk (Frequ. zu ĺećt́ams usw.) поминать / sich an etw. erinnern, an etw. denken, gedenken, erwähnen, ? das Gedächtnisfest begehen. [t́eḱet́ńeń] äjse͔, dugaj, [ĺećńiḿiź] E:Škud (VII248) Durch diese, mein Schwesterlein, erinnert euch meiner! śeda ḿejĺe v́eśe [karmaśt́] ĺećńeḿe od kalma [azi͔ri͔ńt́] E:Petr (VIII74) Darauf begannen alle für den Herrn des neuen Friedhofs ‒‒‒ das Gedächtnis zu begehen. v́eśe avaŕkšńimat́ńiń ejsa čijań-pat́aś v́eśeḿeda ṕeḱ avaŕcse͔ i ĺećńese͔ sońćendza [pŕańt́] E:Petr (VIII24) In allen Klageliedern beweint und gedenkt die Braut am meisten sich bzw. ihrer selbst. kula·n[‑]juma·n, jalgańäńä, ĺätfńəmaśt́ M:Saz (IV486) Wenn ich sterben werde, meine Freundinnen, gedenkt meiner!
ĺećńima-, ĺet́fńima- – ĺät́fńəm-: ĺećńima-ṕeĺ E:Mar, ĺet́fńima-ṕeĺ(iŋǵe) E:Kažl ― ĺät́fńəm-ṕäĺ(ńä) M:P Mam Sučk [память (сувенир)] / Andenken (zum Andenken gegebener Gegenstand, Erinnerungsstück). at, avań ĺet́fńima[‑]ṕeĺiŋgi͔za E:Kažl (III235) Nein, er war ein Andenken an meine Mutter! [azi͔t́ä, ḱińd́i] kadat [ĺät́fńəm-ṕäĺńät́ńəń] M: [Mam] (IV400) Sage nur, wem du die Andenken zurücklässt!
*ĺät́ft́əms (: ĺät́ft́an, -i) M:P (Fakt. zu ĺäd́əms) [заставлять косить] / mähen lassen. — [Vgl. ĺätftə̑ms (oben)].
ĺät́fńəms M:P (Frequ. zu ĺät́ft́əms) [часто заставлять косить] / oft mähen lassen.
*ĺät́ft́əvəms M:P (Refl.-Pass. zu ĺät́ft́əms) [скашиваться (по чьему-н. приказанию)] / (ab)gemäht werden (auf Geheiss jds.). ṕińems ĺät́ft́evs Der Hafer ist ganz abgemäht worden.
ĺed́eŕ E:Mar Gor Večk, ĺäd́i·ŕ E:Ba [подраж. топоту] / Getrappel od. Gestampfe nachahmendes Wort. ĺed́eŕce͔ tuśt́ E:Mar Sie liefen trappelnd weg (Schafe, Menschen, nicht aber grössere Tiere).
ĺed́o E:Bag [мужское имя] / ein Männername (= Трофим).
ĺef E:?Mar (Gen. -iń), ĺef E:Kažl ― ĺef́ M:P Sel [лев] / Löwe. | ĺev-źv́eŕ E:Večk, ĺev́-źv́e·ŕ E:Ba ― ĺeᵦ́-źv́eŕ (ĺev́-źv́eŕ) M:Sel, ĺev-źv́e·ŕ M:Ur (ĺef́ Löwe + źv́eŕ wildes Tier) id. saj utə̑rə̑znza ĺev́[‑źv́eŕ] M:Sel (IV807) Es kommt ein Löwe ihr entgegen. | ĺeᵦ́-źv́eŕ-ĺefks M:[?Sel] [львёнок] / Löwenjunges. — Russ. [лев].
ĺeᵪa E:Kozl ?Mar ― ĺeᵪa ~ ĺiᵪa M:P (Gen. -ń) [леха, маленькая часть загона] / Lecha, ein kleiner Teil des Ackerbeets (1/5 od. 1/6 von einem загон) [nach Pawl. russ. леха = der 7. od. 12. Teil einer Dessjatine]. kolmo ĺeᵪat muškozo E:Kozl (I109) Drei Lechas hat sie wachsenden Hanf. kə̑va·t́ udi͔, kurə̑k kasi͔, kvaka uma·ń sokama, [ḱeĺi ĺeᵪań] lazə̑ma M:?P (IV413) Schlafe lange, wachse schnell heran, um lange Ackerstücke zu pflügen, um breite Streifen Ackerland zu furchen. [ḿiša] af [ḱeĺǵi] vaj [ḱeĺi] ĺeᵪań lazə̑mńants M:?P ?Kr (IV330) Mischa liebt es nicht, breite Ackerbeete umzupflügen. kvaka umań sokańäźä [? sokajńäźä], ḱeĺi ĺiᵪa[?ń] lazi͔ńäźä M:P [Du mein, der du lange Ackerstücke umpflügst, du mein, der du breite Ackerbeete furchst]. — Russ. леха.
1ĺej ChrE E:Mar Atr VVr Šokša (Nom. Pl. E:Mar -t), ĺij E:Kad ― ĺɛj ChrM, ĺäj M:P Pal Čemb Ur (Nom. Pl. ĺäšt́), ĺej M:Temn (Nom. Pl. -ᵪ́t́) [река] / Fluss (E:Mar Šokša M:P Pal); [овраг] / Schlucht (E:Mar Atr VVr Kad M:P Temn Ur Čemb; E:VVr: mit sanft abfallenden Hängen). alašaś moĺi, [aži͔jät́ńe] a [moĺit́]. – ĺejiś i b́eŕokonzo E:Mar (224) Das Pferd bewegt sich, die Fimerstangen bewegen sich nicht. – Der Fluss und seine Ufer. ĺejse͔ tatart ḱeršńeź. – kańśt́[‑]komorot́ńe E:Mar (240) Im Flusse zusammengebundene Tataren. – Die Hanfbündel. avam avaŕd́i, čud́i ĺejks čud́i E:Mar (144) Meine Mutter weint, wie ein rinnender Bach rinnen ihre Tränen. śemb́əd́ä koźä, kə̑ĺi ṕednajś af vanci͔ (f-), son vačəda kuli͔. – moŕäś i ĺäšńä M (IV668) Der reichste von allen, wenn der Arme für ihn nicht sorgt, stirbt er vor Hunger. – Das Meer und die Flüsse. | ĺej-latko E:Večk, ĺej-latka E:Ba овраг (где вода течёт) / Schlucht (in der Wasser fliesst). | ĺäj-lotka M:Sel овраг (где скопилась, собралась вода) / Schlucht mit Wasser. | ĺäj-ṕeŕak M:Kr [берег реки] / Flussufer. | ĺej-ṕ(i)ŕa E:Mar, ĺej-pŕa E:Večk, ĺej-b́ŕa (ĺej-b́ŕa·) E:Šokša ― ĺäj-pŕä M:P Sel, ĺäjə-ṕŕä M: Sp, ĺäj-b́ŕä M:Ur исток, верховье / Quelle eines Flusses, Ausfluss aus einer Quelle (E:Mar Večk M:P); ручей / Bach (M:Ur); овраг / Schlucht (E:Šokša M: Sp). vaj pokš ĺej ṕiŕas či͔ńeme aško t́ejś E:Mar (168) An der Quelle eines grossen Baches machte der Marder, das wilde Tierchen (sich) eine kummetförmige Wohnung. | ĺejiń pramo E:Mar ― ĺäjəń prama M:P Kr (Gen. -ń) устье / Flussmündung. moĺʿt́ä kafta ĺäjəń pramat́i M:Kr Geh zu einem Zusammenfluss zweier Flüsse! | ĺäj-raška M:P [слияние двух рек] / Zusammenfluss zweier Flüsse, “Flussgabel”. | ĺäj-šama (-žama) M:Pš [солнечный берег реки] / das sonnige (sonnenbeschienene) Ufer eines Flusses. | ĺä·jəń š́ud́əma· M:P [речное русло] / Flussbett. | ĺäj-tə̑rva· M:Sel [берег реки] / Flussufer. | ĺäj-ulă M:P, ĺäjəń ula M:Kr [слияние двух рек, мыс между сливающимися реками] / Zusammenfluss zweier Flüsse, Landzunge zwischen den zusammenfliessenden Flüssen. kaft(a) ĺäj ulə̑sa M:P (IV365) Am Zusammenflusse zweier Flüsse. | truks ĺej E:Mar [назв. села] / Name eines Dorfes. ćap[‑]ćap ćapujet́i, vak[‑]vak vakujet́i ińe kužoń tombaĺe, truks ĺejiń t́e ṕeĺe (258) Es klatscht, es klappert jenseits der grossen Waldwiese, diesseits des (Dorfes) Truks-lej.
ĺejńe E:Mar ― ĺäjńä M:P Pimb (Dem. zu ĺej, ĺäj) [ручей] / Bach. v́ät́əźä ĺäjńas. daj śt́əŕńä äšĺət́am M:Pimb (IV797) Sie führte es zu einem Fluss: “Lass uns baden, Mädchen!”.
2‑ĺej, ‑ĺij E ― -ĺäj M: kulov-ĺej E:Mar Bag, kuluv-ĺi·j E:Kad ?Kažl ― kə̑lu-ĺäj M:Pš [белый пепел] / Flockasche (z.B. an der Spitze eines angebrannten Kienspanes, Asche des verbrannten Strohes) (E:Mar Kad M:Pš); [пепел соломы] / Asche des Strohes (E:Kažl). ḿeśt́ kadov́it́ kulov[‑]ĺejt́ńe, varma ḿeĺga noldi͔ŋka E:Bag (I418) Was an Flockasche bleibt, das lasst mit dem Winde (verwehen)!
ĺejńe E:VVr, ĺijńe E:Večk (Dem. zu ĺej, ĺij): toĺko ĺejńeze͔ E:VVr [? Es ist sehr leicht, ? leicht wie Asche]. ĺijńeze͔jak araś E:Večk [Es ist leicht wie Asche, federleicht] (wird von einem sehr leichten Gegenstand gesagt). | kulov-ĺejńe E:NSurk [белый пепел] / Flockasche. vaj čuvto[‑]koŕeŋga dubrovań kulov[‑]ĺejńeze͔ (I359) Bis zu den Wurzeln der Bäume (ging) die Flockasche der Wiese.
ĺejka E:Mar Večk ― ĺejka M:P [черпак] / (grosses) Schöpfgefäss. — [Russ. лейка].
ĺejkańä M:P (Dem. zu ĺejka).
ĺekams E:Mar Večk Is Kažl, ĺeka·ms E:Ba VVr Gor ― ĺäkəms M:P Ur [пыхтеть, сопеть, хватать] / keuchen, schnaufen, jappen (E:Mar Večk Is Kažl M:P Ur); [лакать (собака, кошка)] / labbern (Hund, Katze beim Trinken) (E:Mar VVr Gor Ba Večk). | ĺekaź ĺekams E:Večk ?Is [? пыхтя пыхтеть / ? keuchend keuchen].
-ĺäkama: pəńə-ĺäkama M:Pš [детская болезнь] / eine Kinderkrankheit (das Kind jappt wie ein Hund; die Krankheit entsteht dadurch, dass die Mutter während ihrer Schwangerschaft einen Hund mit dem Fusse gestossen hat).
ĺekakšnoms E:Mar, ĺeka·kšnᴉ͐ms E:Ba (Frequ. zu ĺekams) [пыхтеть, сопеть, хватать] / keuchen, schnaufen, jappen (E:Mar); [лакать] / labbern (E:Ba).
ĺäkəńd́əms M:P, ĺeḱäńd́əms M:Ur (Frequ. zu ĺäkəms) [пыхтеть, сопеть, хватать] / keuchen, schnaufen, jappen (M:P); [? всхлипывать / ? schluchzen] (= eḱĺäńd́əms M:Pš) (M:Ur). kudu ĺäḱeńd́an M:P Ich gehe keuchend nach Hause.
*ĺäkəŋkšńəms M:P, ĺeḱäŋkšńəms M:Ur (Frequ. zu ĺäkəńd́əms, ĺeḱäńd́əms).
*ĺäkəńt́ft́əms (: ĺäḱeńt́ft́an, -i) M:P (Fakt. zu ĺäkəńd́əms).
ĺekśems E:Mar Atr VVr Gor Kažl, ĺekśe·ms E:Ba, ĺeḱśims E:Kad ― *ĺäkśəms M:P, ĺekśəms M:Jurtk (Frequ. zu ĺekams, ĺäkəms) дышать / atmen (E:Mar Atr Ba); [сопеть, хватать, глотать воздух] / schnaufen, jappen, japsen, nach Luft schnappen (E:Kad); пыхтеть / keuchen, schnaufen (E:VVr Gor Kažl M:P Jurtk). koda pačkᴉ͐ć katkaś zavodoń malav, v́äśij ašt́it́, a ĺekśet́ak E:Ba (VII404) Als die Katze in die Nähe der Brennerei kam, sind sie alle still, sie atmen nicht einmal.
ĺeḱśima E:Mar (Gen. -ń) [дыхание] / das Atmen. ḿeźeń robotaś śeᵪ čoždi͔ńe? – ĺeḱśimaś (243) Welche Arbeit ist die leichteste? – Das Atmen. | ĺekśima-ḱiŕga-paŕ E:Večk, ĺekśe·ma-ḱirga·-paŕ E:Ba, ĺekśeḿeń ḱiŕga-paŕ E:VVr [трахея] / Luftröhre.
ĺekśekšne͔ms E:Mar (Frequ. zu ĺekśems) [дышать] / atmen.
ĺekśe·źev́ems E:Ba (Inch. zu ĺekśe·ms) дохнуть / Atem holen, aufatmen.
ĺekśev́ems E:Mar (Refl. zu ĺekśems) [мочь дышать, м. вздохнуть] / atmen können, Atem holen können.
ĺekstamks E:VVr, ĺekst́ams E:MKly, ĺeḱśt́a·ms E:Kad (Mom.) дохнуть / Atem holen, aufatmen; (E:MKly:) [двигаться] / sich bewegen. ton valćḱeń zoŕas iĺa ĺekst́akak! E:MKly (VII44) Bewege dich nicht vor dem Morgenrot!
ĺekšt́ad́ems E:Nujk ([?] Mom. zu ĺekams) [дышать, ? вздохнуть / atmen, aufatmen, ? Atem holen]. a ĺekšt́at́cak ojḿińet́ (VI30) Du lässt keinen Atemhauch gehen.
*ĺäkft́əms M:P (Fakt. zu ĺäkəms) [заставлять пыхтеть, сопеть, хватать] / jdn. zum Keuchen, Schnaufen, Jappen bringen.
ĺeḱńams M:Sučk, ĺikna·ms M:Ur [икать, глотать] / den Schluckauf haben, schlucksen (M:Sučk: ein Mal od. mehrere Male). kunda·ś ĺikna·ma M:Ur Er fing an zu schlucksen. — [Vgl. ĺekams; ĺet́ńams].
[?] ĺekśa E:Večk [запах] / Geruch. — [Vgl. ĺekams: ĺekśems].
ĺekśə·u̯kst (Pl.) M:Jurtk [изжога] / Sodbrennen. ĺekśə·u̯kstńä stardə̑·ź Er hat Sodbrennen. — [Vgl. ĺekšat].
1ĺekš ~ ĺakš E, ĺekš E:Mar (Gen. -iń), ĺakš E:Atr Kad Kal Večk Is NSurk Jeg, ĺäkš E:Ba ― ĺakš M:Ur Jurtk, ĺeš ChrM M:P Čemb Sučk Prol [иней, изморозь] / Reif, Rauhfrost (E:NSurk Večk Is M:Ur: an Bäumen; E:Kad: an Bäumen, auf dem Erdboden; E:Atr: am Bart, an den Haaren der Tiere, nicht aber an Bäumen, der ińe·ć genannt wird). ĺekš puti͔ (Prät. puć) E:Mar Es überzieht (überzog) sich mit Reif. | ĺeš-akša M:Pš Mam Temn Pičep [совсем белый, белоснежный] / ganz weiss, schneeweiss. [ḱäd́əzə̑nza śävś ĺeš‑]akša [t́evńants] M:Mam (IV120) Sie nahm ihre schneeweisse Handarbeit in ihre Hand. ĺeš-akša ḱeńd́ä nad́uń alə̑nza M:Temn (VIII314) Nadju hat eine schneeweisse Filzdecke unter sich. ĺeš[‑]akša t́ev́ńac äĺsə̑nza M:Pičep (VIII266) Sie hat eine schneeweisse Handarbeit auf ihrem Schosse.
ĺekšḱe E:Mar ― ĺešḱä M:P Vert (Dem. zu ĺekš, ĺeš) [иней, изморозь] / Reif, Rauhfrost, Rauhreif. eᵪ, kə̑ĺčańäń ĺešḱäś ĺešaźä M:Vert (VIII492) Der Reif (zur Zeit) des Dreikönigfestes bereifte es. | lov-ĺešḱä M:Pš Vert [снежинка] / Schneeflocke.
ĺekšams E:Mar, ĺakšams E:VVr Gor Petr ― ĺakšams M:Ur, ĺakša·ms M:Jurtk, ĺešams M:P Vert [покрываться инеем, заиндеветь] / bereift werden, mit Reif überzogen werden (E:Mar Gor Petr M:P Ur Jurtk); [покрывать инеем] / mit Reif überziehen, bedecken (M:Vert); плесневеть / schimmeln, schimmlig werden (z.B. die Wände der Erdgrube, des Erdkellers) (E:VVr). v́eśe ĺekšaśt́, v́eśe ĺekšaśt́, karakuĺat eśt́ ĺekša. – skali͔ń rogat́ńe E:Mar (270) Alle wurden mit Reif überzogen, alle wurden mit Reif überzogen, (nur) die Scheckigen wurden es nicht. – Die Hörner der Kuh. kona [śuri͔ńt́] pŕaza ĺakše, śe śuri͔ś si͔ [gode͔ńt́] čače! E:Petr (VIII180) Bei welchem Getreide die Ähre sich bereift (bereift wird), dies Getreide wird im folgenden Jahr (gut) wachsen! eᵪ, kə̑ĺčańäń ĺešḱäś ĺešaźä M:Vert (VIII492) Der Reif (zur Zeit) des Dreikönigfestes bereifte es.
ĺekšakšnoms E:Mar (Frequ. zu ĺekšams) [покрываться инеем, заиндеветь] / bereift werden, sich mit Reif überziehen.
ĺakšńəms M:Ur (Iter. zu ĺakšams).
*ĺešavəms (: ĺešavan, -i) M:P (Refl.-Pass. zu ĺešams) [покрываться инеем] / bereift werden.
ĺešaf M:P [покрытый инеем, заиндевелый] / bereift, mit Reif überzogen, bedeckt. son ĺešaf Er ist mit Reif überzogen, bedeckt.
ĺešafḱä M:Sel (Dem. zu ĺešaf) [id.]. saśt́ [aŕʿt́śińat] və̑d́ ĺešafkat (IV494) Die Verwandten der Braut sind bereift gekommen.
2ĺekš E:Mar [гаснущее, слабое пламя] / erlöschende, schwache Flamme, die noch ein wenig spielt (aufzuckt).
ĺekšḱe E:Mar (Dem.).
ĺekšat E:Večk, ĺäkša·t E:Ba Gor, ĺukšat-ĺakšat E:Kad (Pl.), ĺakša E:Atr Is ― ĺakša M:Ur [тошнота, изжога] / Übelkeit, Sodbrennen (vgl. ĺäkšaks [unten] u. ĺekśə·u̯kst). ĺekšat́ńe stardi͔ź E:Večk, ĺäkša·t́ńä purdi͔·ź E:Ba Ihm ist übel. mońd́e·ń ĺakša· sa·ś M:Ur Ich habe Sodbrennen. ĺu·kšat-ĺa·kšat sta·rdi͔ḿiź E:Kad Mir ist übel.
ĺäkšav M:Pš (? Adj.) [? касающийся изжоги, причиняющий изжогу] / ? dem Sodbrennen zugehörig, Sodbrennen verursachend. ĺäkšav v́et́ks śävmań Ich habe Sodbrennen (? “Mich hat die bittere Flüssigkeit ergriffen”) (wenn jdm. übel wird u. heisses Wasser in den Mund aufsteigt).
ĺäkšaks M:Sučk [изжога] / Sodbrennen. moń ĺäkšaks pə̑rda·mań Ich habe Sodbrennen.
ĺeĺa ~ ĺaĺa ChrE, ĺeĺa ~ ĺeĺe E:Mar (Gen. -ń, Anr. ĺeĺej ~ [?] ĺaĺäi ~ [?] ĺaĺei), ĺeĺa E:Atr Hl Večk (Anr. E:Atr ĺeĺej, E:Hl ĺeĺäj, E:Večk ‑j), ĺeĺej E:Is (Anr.), ĺeĺaj E:SŠant (Anr.), [?] ĺaĺäi E:Jeg (Anr.), ĺäĺa E:Gor, ĺäĺa E:Ba (Anr. ĺäĺäj), ĺaĺa E ― ĺäĺä M:Sučk [(старший) брат] / (älterer) Bruder (ChrE); [старший брат] / älterer Bruder (E:Mar Atr Gor Ba Večk M:Sučk); [старший двоюродный брат (и племянник)] / älterer Vetter (u. Neffe) (E:Mar); [младший брат отца] / jüngerer Bruder des Vaters (E:Mar Ba Jeg); [младший брат матери] / jüngerer Bruder der Mutter (E:Mar: falls er älter ist, heisst er d́eda) (E:Mar Ba Večk); [деверь, старший брат мужа] / Schwager, älterer Bruder des Mannes (E:Mar); [муж сестры мужа] / Mann der Mannesschwester, falls diese Schwester älter ist als der Mann der Betreffenden, Mann der älteren Mannesschwester (E:Mar); [вообще обр. к старшим мужчинам] / im allg. Anr. für ältere Männer [E]; [общее обр. к старшим мужчинам младших мужчин и женщин] / eine allg. Anr., die [?] vor den Namen gefügt wird, für ältere Männer, von jüngeren Männern od. Frauen gebraucht (E:Mar). moń ĺeĺam E:Mar Mein (älterer) Bruder. moń araśt́ ĺeĺam[‑]uŕeže͔m E:Mar (1200) Ich habe keinen Bruder, keine Schwägerin. uš kolmo ĺeĺeń mon v́e sazorne͔ E:Mar (128) Ich bin ja das einzige Schwesterchen dreier Brüder. rod́ńäń ĺeĺat, ĺeĺińem E:Mar (1208) Ihr Verwandtschafts-Männer, Brüderchen! vaśkamot́ńe[‑]ĺeĺät́ńe jarmak śija si͔ń t́ejit́ E:Mar (1168) Die Brüder, die Verzärtler, sie bearbeiten Geld-Silber. araś ĺeĺam[‑]vaśkamum E:Hl (1160) Ich habe keinen Bruder, keinen Verzärtler. iĺadu ṕäĺ vaśkamuń[‑]ĺeĺäń [ḿeĺńed́e] E:Hl (1164) Fürchtet nicht das Gemüt meines Bruders, des Verzärtlers! vaśkamuś[‑]ĺeĺäś son čaŕkuć E:Hl (1162) Mein Verzärtler, der Bruder, erriet (es). ĺeĺej, aźo ńej bańas! E:Mar (2122) Bruder, geh jetzt in die Badestube! vajᵪ tatar[‑]ĺeĺäj, aĺakaj E:Hl (178) O Tatar, Brüderchen, Männchen! | pokš ĺeĺa E:Večk, pokš ĺaĺa E:Bag [старший брат / älterer Bruder]. už pokš aĺazo ńejiźe, son, pokš ĺeĺazo, ŕed́iźe E:Večk (I247) Sein [älterer] Bruder [richtiger wohl: Ihr ältester Mannesbruder] sah sie, sein Bruder [ihr ältester Mannesbruder] bemerkte sie. pokš ĺaĺazo sonʒo ńeiźe E:Bag (I415) Ihr ältester Bruder sah sie.
ĺeĺaka ~ ĺeĺka E:SŠant [братик] / Brüderchen, Brüderlein [Dem., wohl aus der folg., nach türk. Art gebildeten Anr. abstrahiert:] ĺeĺakaj E:Mar Večk Jeg, ĺaĺkaj E:NSurk ?SŠant, ĺäĺakaj ~ ĺäĺkaj E:Ba (Dem.; Anr.) [(старший) брат] / (älterer) Bruder. vaj maŕiń[‑]kuĺiń, ĺeĺakam[‑]dušam moń stada vani͔ ńej E:SŠant (I55) Ich vernahm, ich hörte, dass mein [älterer] Bruder, mein Herz, eine Herde weide. mońd́e pola ĺeĺkam sajńeś E:SŠant (I249) Mein [älterer] Bruder hat eine Gattin für mich genommen. mon vana, ĺeĺakaj, se͔ŕed́an E:Mar (2121) Sieh, Brüderchen, ich bin krank. uᵪ poruči͔kkaj, a ton ĺeĺaka·j E:Jeg (192) O, lieber Lieutenant, du Brüderchen!
ĺeĺińe E:Mar (Dem. zu ĺeĺa) [братик] / Brüderchen, Brüderlein. ǵŕiša[‑]ĺeĺakaj, ĺeĺińem (1120) Grischa, Brüderchen, Bruder mein! uŕvaĺińem, ĺeĺińem (1178) Ihr Brautablieferer, Brüderchen! rod́ńäń ĺeĺat, ĺeĺińem (1208) Ihr Verwandtschafts-Männer, Brüderchen! oᵪ [vaśkaḿińem‑]ĺeĺińem (1220) Ach, [mein] Brüderchen, das mich verwöhnt hat!
ĺeĺed́ems E:Mar [болеть (детское слово)] / schmerzen (Kinderw.). surom ĺeĺed́i Mein Finger tut mir weh (schmerzt).
1ĺem ChrE, ĺem ~ ĺeḿ E:Mar (Gen. ‑iń, Nom. Pl. ‑t), ĺem E:Atr VVr [Kad Bug Večk Is] ― ĺɛḿ ChrM, ĺäm M:P (Gen. ‑en, Nom. Pl. ĺäpt), ĺäm M:Čemb Sel Ur щи / Suppe (E:Kad [ChrM] M:P Čemb Ur); [жир] / Fett (E:Mar: in flüssigem Zustand) ([ChrE] E:Mar Is); [сало] / Talg ([ChrE] E:VVr); [масло] / Butter (E:Is); [шпик] / Speck (E:Is). ḿeks a kujat, a kasat, pazi͔ń putovt v́eŕ[‑]si͔v́eĺ ojd́e, ĺeḿd́e jarcamo. – pačalkśeś E:Mar (242) Warum wirst du nicht fett, nimmst du nicht zu, du von Gott, um Fett und Schmalz von blutigem Fleisch zu essen, eingesetztes Wesen? – Der Pfannkuchen. lovson[‑]ĺeḿeń eśt́ kośḱe E:Bug (V392) Meine Milch (und) mein Fett ist (noch) nicht aufgetrocknet. saś śiŕä boranś, od jarkańät́ paskə̑źä, targaźä v́jerńəḱ[‑]ĺämńəḱ M:Sel (IV763) Es kam ein alter Widder, er vögelte ein Lämmchen und zog (das Glied) mit Blut und Schleim heraus. | kal-ĺem E:Mar Kad Kal ― kal-ĺäm M:P Sel уха / Fischsuppe (E:Kad M:P Sel); [? рыбий жир] / ? Tran (E:Mar). | ĺem-alks ~ ĺem-anavks E:SŠant, ĺem-a·notks E:Is [осадок растопленного масла, более плохая часть масла] / Bodensatz der geschmolzenen Butter, der schlechtere Teil der Butter, der sich beim Auslassen auf dem Boden absetzt. | ĺäm-kaŕʿḱä M:Kr [разливательная, столовая ложка / Suppenlöffel, -kelle]. | ĺem-ḱeŕeś E:Is [бочонок для масла] / Butterkübel; [маслобойка] / Butterfass. | ĺem-bŕa E [остаток растопленного жира] / das mit Fleisch gemischte Überbleibsel von ausgelassenem Fett, das beim Seihen in dem Siebe zurückbleibt, Griebe. | ĺäm-śakańä M [суповая миска] / Suppenschüssel. | mastor-ĺem E:Is [рыхлый гриб, дождевик] / ein lockerer Pilz, Bovist, Staubpilz. | modań ĺem: dušovoj modań ĺem E:SŠant душевик / Gemeine Bergminze, Steinquendel (Calamintha acinos). | skal-ĺem E:Is Jeg [масло] / Butter. | sna·v-ĺäm M:P [гороховый суп] / Erbsensuppe. | tuvoń ĺem E:Mar [шпик] / Speck. | v́eŕ-ĺeḿ E:Kad ― v́eŕ-ĺäń M: Ur, v́eŕ-ĺe·ń M:Jurtk: v́eŕ-ĺeḿ poca E:Kad ― v́eŕ-ĺäń poca M:Ur, v́eŕ-ĺe·ń poca M:Jurtk [(весь) в крови] / (ganz) in Blut, mit Blut besudelt. son jaka·j v́eŕ-ĺe·ń bo·tsa [M:Jurtk] Er geht blutbesudelt umher.
ĺeḿiń E:Mar [жирный, сальный] / fettig, schmierig. | ĺeḿiń jam E:Mar [жирные щи без мяса] / Kohlsuppe, worin es kein Fleisch gibt, nur lauter Fett.
ĺemńe E:Mar ― ĺämńä M:P (Dem. zu ĺem, ĺäm) [(жидкий) жир] / Fett (in flüssigem Zustand) (E:Mar); щи / Suppe (M:P).
ĺäma·s M:Sel пескарь / gemeiner Gründling (Gobio fluviatilis od. Cyprinus gobio).
ĺeḿev E:Mar (Gen. -iń), ĺemev E:Is [жирный (напр. щи)] / fett(ig) (z.B. Kohlsuppe) (E:Mar). | ĺeḿev jam E:Mar [жирные щи] / fette Kohlsuppe (Suppe, deren Fleisch fett ist). | ĺeḿevste͔ E:Mar (Adv.) [жирно] / fettig.
ĺeḿevńe E:Mar (Dem. zu ĺeḿev) [жирный (напр. щи)] / fett(ig) (z.B. Kohlsuppe). | ĺeḿevńeste͔ E:Mar (Adv.) [жирно] / fettig.
ĺeḿt́eḿe E:Mar [бессальный] / schmalzlos. t́eŕńi kuja ĺeḿt́eḿe. – kuśĺäś (262) Es schaukelt sich ein fettes, aber schmalzloses Ding. – Der Mehlbrei.
2ĺem ~ ĺäḿ ChrE, ĺem E:Mar Atr Vez, ĺäm E:Hl Tel, ĺäḿ E:Kažl ― ĺeḿ ChrM, ĺem M:P (Gen. -en, Nom. Pl. ĺept) [имя] / Name; (E:Atr:) душа / “Seele”, Person. sonze͔ ĺeḿeze͔ E:Mar Sein Name (ist), er heisst. v́ejḱeń [ĺeḿeze͔] ĺituva E:Mar (110) Das eine Kind heisst Lituva. v́ejḱeń ĺemze͔ ćokuška E:Mar (1226) Das eine heisst Nachtigall. tońt́ ĺämᴉ͐t koda? E:Kažl (2151) Wie ist dein Name? moń ĺämum kot iva·nᴉ͐č E:Kažl (2151) Mein Name ist Kater Ivanovitsch. dumaśt́ ‒‒‒ pokordań se͔ŕim vanumu, pokordań [ĺäḿim] varštamu E:Hl (1162) Sie sannen ‒‒‒ meine niedergebeugte Gestalt schauen (zu kommen), meine niedergebeugte Person sehen (zu kommen). | ĺeməń doĺ M:Ur (= ĺeḿeń paj). | ĺeməd́ńä M:Ur (ĺem + id́ńä) [шафер, дружка] / der Brautführer (dem Range nach der letzte), der im Vaterhaus des Bräutigams der Braut den Namen gibt. Er steigt zuerst auf den Ofen, schlägt mit zwei Hieben aus dem obersten Wandbalken einen Span heraus; danach steigt er vom Ofen herab, legt den Span auf den Kopf der Braut, nimmt ein Brot u. berührt damit viermal den Kopf der jungen Frau, wobei er spricht: eŕäj ĺeməts mazava (ašava, parava, v́ežava)! [Ihr Name wird mazava (od. ašava, parava, v́ežava) sein!]. | ĺeḿeń paj E:Atr Večk ? душевник / ? Kopfsteuer; [? полевой пай одного лица] / ? Ackeranteil einer Person. | ṕäĺä-ĺem M:P Pš [“полуимя”, ласкательное слово] / “Halbname”, Kosewort. ṕäĺä-ĺemsa ḿäŕǵińäźä M:P [Du meiner, der du mich (nur) mit Koseworten angeredet hast]. vaśäńäźä [ṕäĺä‑]ĺemsa korʿtajńäźä M:Pš (IV583) Mein Mann, der du (nur) mit Koseworten gesprochen hast. | ĺem kundams ChrE E:Mar Vez ― ĺem kunda·ms M:P поминать покойника / eines Verstorbenen Gedächtnis begehen, gedenken, den Namen jds. erwähnen, anrufen, sich an jdn. wenden. kundaś pazi͔ń [ĺeḿenze͔] E:Mar (1126) Er hat den Namen des Gottes genannt. užo kundasa t́e škańe mon šḱińeń avań [ĺeḿenze͔]! E:Mar (1202) Warte, ich will um diese Stunde die Mutter, die Erzeugerin, anrufen! toń ĺems ṕečḱińeḱ, toń ĺeḿet́ kundasi͔ńeḱ E:Vez Für dich haben wir (das Opfertier) geschlachtet, an dich wenden wir uns (kardo-śarko). | ĺeḿeń kundi͔ E:Vez [поминающий умершего] / “Namenerwähner”, der Zurückbleibende, der das Gedächtnis des Verstorbenen begeht. ton ĺeḿeń ĺiv́i uĺt́aja, ton ĺeḿeń kundi͔ uĺt́aja! (I233) Du sollst mein Andenken bewahren, du sollst mein Gedächtnis begehen! | ĺem putoms E:Mar ― ĺem putə̑ms M:P [дать имя, называть] / einen Namen geben, benennen. ĺem puta·n (pu̥ta·n) sond́iinza M:P Ich gebe ihm einen Namen.
ĺemse͔ E:Mar ― ĺemsa M:P [поимённо] / namentlich (E:Mar); (Adj.) [имени кого-то] / mit Namen, namens, benannt (E:Mar M:P). śiń fḱä ĺemsə̑t M:P Sie sind gleichnamig.
ĺems E:Mar Vez ― ĺəms M:P (Ill.) [для, в честь (кого), за] / im Namen, (jdm.) zu Ehren, für. davaj palasa, t́et́akaj, moń ĺems ramań paz[‑]avańt́! E:Mar (1186) Wohlan, Väterchen, ich will das in meinem Namen [= für mich] gekaufte Heiligenbild küssen! a eś [ĺeḿeze͔m] t́ejeźeĺ E:Mar (1196) Derselbe ist [war] nicht für meinen Namen bereitet. vana ti͔ŋḱ ĺeḿeze͔ŋḱ ‒‒‒ ŕev́e ṕečkan E:Mar (21) Sehet, in eurem Namen schlachte ich [ein] ‒‒‒ Schaf. toń ĺeḿeze͔tak maksan E:Mar (220) Auch dir werde ich davon weihen. toń ĺems ṕečḱińeḱ E:Vez In deinem Namen haben wir [das Opfertier] geschlachtet. ĺeməzt kadə̑ndə̑ń ṕiva· M:P Ich habe für dich Bier übriggelassen. | ĺäms-ĺäms E:Tel [упоминая по имени] / beim Namen nennend. ĺäḿi·zᴉ͐t ṕid́i·ńiḱ[‑]pańi·ńiḱ, ĺäms[‑]ĺäms jofńese͔·ńeḱ (VII378) Wir haben für dich (‘in deinen Namen’) gekocht und gebacken, um alles [beim Namen] aufzuzählen.
ĺeḿińe E:Mar (Dem.) [имя] / Name. uš [ḿiškat‑]maškat si͔ńst [ĺeḿińest] (128) Mischka und Maschka waren ihre Namen.
ĺemńe E:Večk, ? *ĺämńä E:Hl ― ĺeḿńɛ ChrM, ĺemńä M:P (Dem. zu ĺem) [имя] / Name. dajka t́eŕci͔ńeḱ t́et́anok, kundasi͔ńeḱ t́et́kań ĺemńenze͔ E:Večk Lass uns unseren Vater herbeirufen, lass uns des Vaters Namen gedenken! t́e praźńiḱḱeńt́ ḿiń toń ĺemńes t́eińeḱ E:Večk Diese Feier haben wir für dich (in deinem Namen) veranstaltet. ańćak jalgań jutksu araś moń ĺämńim E:Hl (1162) Unter den Freundinnen gibt es nur meinen Namen nicht.
ĺämt́i·ḿä ~ ĺeḿt́eḿe E ― ĺemft́əmə̑ ~ ĺemft́əm(ä) M [безымённый] / namenlos, ohne Namen. [ĺemft́əm-ṕeĺft́əmńä·źä] M (IV607) Du meiner ohne Namen (und Ohren) [d.h.: für den ich keine Benennung finden kann, die schön genug ist]. | ĺeḿt́eḿe sur E:Mar, ĺemt́eḿe sur E:Večk Is, ĺämt́i·ḿä sur E:Ba ― ĺemft́əm(ä) sur M:P, ĺemft́əmə̑ sur M:Sučk [безымянный палец] / Ringfinger. ĺeḿt́eḿe surom toḱiḱ, mon si͔rguźan E:Mar (289) Rühre meinen Ringfinger an, so werde ich aufwachen. | ĺemft́əḿä šufta M:P (bot.) [какое-то растение (? куст)] / irgendeine Pflanze (? ein Strauch) [“namenloser Baum”].
ĺemd́ems ~ ĺemd́ams ~ ĺäḿd́ams ChrE, ĺeḿd́ems E:Mar Is, ĺemd́ams E:Večk ― ĺeḿd́əms ChrM M:P Gor [называть] / benennen (M:P: der Säbelträger [torə̑ń kandi͔] die junge Frau auf der Hochzeit mit dem neuen Namen) (ChrE M:P); [крестить] / taufen (ChrE E:Mar ChrM M:Gor). ad́a ĺeḿd́eḿe! E:Mar (295) Wohlan, komm zu taufen! kavkśt́ čačć, v́eśt́ak apak ĺeḿt́. – [at́akši͔ś] E:Mar (233) Zweimal wurde er geboren, ohne auch ein einziges Mal getauft zu werden. – Der Hahn. lomańińt́ ĺeḿd́emste͔ ḿeźenze͔ a ĺeḿd́ev́it? – ṕejenze͔ E:Mar (241) Wenn man den Menschen tauft, was gibt es bei ihm, das nicht getauft wird? – Seine Zähne.
*ĺemd́i M [называющий / Namengeber]. | ĺemdəd́ńä· M:P, ĺe·mdəd́ńä· M:Pš, ĺemdədńä· M:Čemb, ĺemd́əd́ńä (ĺemd́əd́ńä·) M:Sel, ĺemdəd́ńä· ~ [?] ĺemd́ed́ńä M: Pimb [ĺemd́i + id́ńä· Kindchen] [мальчик, дающий на свадьбе молодой новое имя] / der Junge, der auf der Hochzeit (M:Pimb: am zweiten Tage der Hochzeit) der jungen Frau einen neuen Namen gibt (M:P Pš Sel: wobei er sie mit einer Pirogge schlägt; M:Pimb: wobei er sie zweimal mit einer Pirogge auf die Stirn schlägt und sagt: odəŕv́äńä-mə̑rgańä, ĺemət́ś(ä) uĺəza maźäńä ‘Junge Frau [? Ofenseite der Stube], dein Name sei maźäńä’ [od. irgendein anderer von den fünf Namen]); die junge Frau nennt diesen Jungen (der in M:P Pš Sel gew. 7- od. 8-jährig, stellenweise auch älter, ist), ihr Leben lang ‘Namengeberkind’ (M:Pš: bis er 20 Jahre alt wird) (andere Darstellung für M:P: der ältesten [ersten] Schwiegertochter wird immer der Name gegeben, den die Mutter des Bräutigams als junge Frau bekommen hat, den anderen aber nach Belieben; den Namen gibt der Säbelträger [torə̑ŋ gandi͔], wobei er die junge Frau mit einem Brot am Kopf berührt u. die Namen, einen nach dem anderen ausspricht, zuletzt den Namen, den man geben will, z.B. eŕäj ĺe·mə̑ts ma·źäj ‘Ihr Name wird maźäj sein’; nachdem der Säbelträger den Namen gegeben hat, steckt er ins Brot ein Geldstück; nach der Hochzeit wird dieses Brot irgendeinem [verwandten] kleinen Knaben gebracht, das die junge Frau dann ihr Leben lang ĺemdə̑d́ńä nennt) (M:P Pš Sel Pimb); der Junge, der am zweiten Tage der Hochzeit neben die junge Frau gesetzt wird u. der bei der Namengebung neben ihr steht; die junge Frau schenkt ihm ein Tuch u. etwas Geld (M:Čemb). | ĺe·md́əd́ńä·ń kši· M:P [хлеб, которым называющий трогает молодую при наречении именем] / Brot, mit dem der Säbelträger (torə̑ń gandi͔) die junge Frau bei der Namengebung am Kopf berührt.
ĺemd́eḿe E ― ĺemd́əm M [относящийся к крещению / sich auf die Namengebung beziehend, Tauf-]. | ĺemd́eḿe-či E:Atr [день крестин / Tag, an dem jmd. getauft wird od. worden ist, ? Namenstag]. | [?] ĺemd́əm-ədńä· M:P Sel [= ĺemdəd́ńä·]. | ĺemd́əm-ḱärə̑m-paĺä M:Bold [свадебная рубашка] / Hochzeitshemd, das Hemd, das die Braut anhat, wenn ihr auf der Hochzeit ein neuer Name gegeben wird. v́ed́-avat́ ḱäca soń ĺemd́əḿ-ḱärəm-paĺäńac [Die Wassermutter hat am Arme ihr Hochzeitshemd] (sie kommt, um ihre Schwiegertochter zu holen). | ĺemd́əm-kši M:P Pš [пирожок для наречения невесты новым именем на свадьбе] / die Pirogge, mit der der Junge (ĺemd́əd́ńä·) auf der Hochzeit die junge Frau schlägt, wenn er ihr einen neuen Namen gibt. | ĺemd́əm-ozks M:P [? угощение при крещении, ? моление при крещении / ? Taufschmaus, ? Taufgebet] (= ḱśt́inań osks E:Večk); [? моление при крещении невесты / ? Gebet bei der Namengebung der Braut] (wenn die Neuvermählten aus dem Speicher herausgeholt werden) [M]. | ĺeḿd́ema-ožäḱi M:Temn [свадебная рубашка невесты при крещении / ein Hochzeitshemd der Braut mit Ärmelstickereien, das bei der Namengebung getragen wird]. laŋgə̑zə̑nza ščaj ĺeḿd́ema[‑]ožäḱi (VIII282) Sie zieht sich ihr Festhemd [“Taufhemd”] mit Ärmelstickereien an. | ĺemd́əḿ-paĺä M:Kanguž [рубашка для крещения невесты на свадьбе / Hemd für die Namengebung der Braut auf der Hochzeit]. ĺemd́əḿ-paĺäńd́i kodań kotfḱäźä końd́aza! [Möge mein gewobenes Gewebe für ein “Taufhemd” taugen!]. | ĺemd́əm-ṕäŕaka M:Sel [пирог, которым трогается молодая при крещении на свадьбе] / Pirogge, mit der die junge Frau bei der Namengebung auf der Hochzeit geschlagen wird. | ĺemd́eḿe-sur E:Atr [безымянный палец] / Ringfinger [vgl. ĺemt́eḿe sur (oben)].
ĺemd́ev́ems E:Mar ― *ĺemd́əvəms (: ĺemd́ev́i) M:P (Refl.-Pass. zu ĺemd́ems, ĺeḿd́əms) креститься / getauft werden, sich taufen lassen. [lomańińt́] ĺeḿd́emste͔ ḿeźenze͔ a ĺeḿd́ev́it? – ṕejenze͔ E:Mar (241) Wenn man den Menschen tauft, was gibt es bei ihm, das nicht getauft wird? – Seine Zähne.
ĺemtńems E:Mar Večk, *ĺemńems E:Petr ― ĺemńəms M:P Gor (Frequ. zu ĺemd́ems, ĺemd́ams, ĺemd́əms) [называть] / benennen (M:P: die junge Frau auf der Hochzeit mit dem neuen Namen) (E:Mar M:P); [крестить] / taufen (E:Mar Petr). vačḱit́ci͔ńiḱ [bajagańt́], tuj(e) tatarga-čuvažga, apak ĺemńe lomańga E:Petr (VIII14) Läuten wir die Glocke, so verbreitet sich (das Geläut) über Tataren und Tschuwaschen, über ungetaufte (‘namenlose’) Leute.
ĺeḿb́e ChrE E:Mar ― ĺɛḿb́ɛ̆ ChrM, ĺämb́ä M:P (Gen. ĺämb́en, Nom. Pl. ĺämpt) [тёплый] / warm; [тепло] / Wärme. [ḿiń] ĺemb́e v́et́t́e śimci͔ńeḱ E:Mar (1112) Mit warmem Wasser tränken wir sie. ĺemb́e [ṕiźeḿeks] ṕiźimak E:Mar (1196) Lass mich als warmen Regen herniederregnen. v́eŕeze͔ araś, a sońć ĺeḿb́e. – uštumaś E:Mar (269) Es hat kein Blut, aber jedoch ist es warm. – Der Ofen. kudosto ḿeźe a ńejav́i? – ĺeḿb́eś E:Mar (239) Was gibt es im Hause, was man nicht sieht? – Die Wärme. | *ĺemb́e jon E:Večk SŠant ― ĺämb́ä jon M:Sučk [юг] / Süden. | ĺemb́e jonov E:SŠant [на юг] / nach Süden zu. | ĺemb́e jondo E:Večk [с юга / von Süden]. varmaś puv́i ĺemb́e jondo Der Wind weht von Süden. | ĺeḿb́e ĺift́ima E:Kad [топка овина, риги] / Feuerraum der Riege, Getreidedarre. | ĺeḿb́e ṕeĺks E:Mar, ĺeḿb́e ṕe·ĺks E:Ba [юг] / Süden. | ĺemb́e· ṕeĺd́ä E:Ba [с юга / von Süden]. ĺemb́e· ṕeĺd́ä varma·ś puv́ä· Der Wind weht von Süden.
ĺɛḿbəńɛ ChrM, ĺämbəńä M:P Levši, ĺämb́əńä M:Pš (Dem. zu ĺämb́ä) [тёплый] / warm; [тепло, тёплая погода] / Wärme, warmes Wetter. makśśəḱ [śät́ḿä] ṕəźəmńa·t, ćeb́äŕ ĺämb́əńat M:Pš (IV741) Gib milden Regen, schönes, warmes Wetter! kańńəḱ ṕiźəḿńa·t ĺämbəńat! M: Levši [Bringe (uns) Regen und warmes Wetter!].
ĺemb́ińe E:Mar Večk (Dem. zu ĺemb́e) [тёплый, тепловатый] / warm, lau (E:Mar Večk); [тепло] / Wärme (E:Mar). ĺemb́ińeze͔ v́eŕga moĺi E:Mar (120) Seine Wärme geht an der Decke hin.
ĺembaza E:Večk ― ĺämbaza M:Čemb тепловатый / zieml. warm, lauwarm.
ĺemb́eža E:Večk id.
ĺemb́evatoj E:VVr [ĺemb́e + russ. ‑ватый] id.
ĺemb́elgadoms E:Večk, ĺemb́e·lgadoms E:Ba, ĺemb́eĺgadoms E:Atr потеплеть / warm werden, wärmer werden.
ĺemb́elgaĺems E:Večk (Iter. zu ĺemb́elgadoms) id.
? *ĺemb́eḿems (: ĺemb́iman) E:Jeg id.
ĺeḿb́eńd́ems E:Mar, ĺemb́eńd́emks E:VVr, ĺemb́ińd́ems E:Jeg ― ĺämb́əńd́əms M:P, ĺämbəńd́əms M:Čemb Ur, ĺembəńd́əms M:Jurtk потеплеть / warm werden (Wetter, Tag, Zimmer). ĺemb́eńd́i E:Mar, ĺämb́eńd́i M:P Das Wetter wird warm. jakšavti͔, ožolgadi͔; ĺeḿb́eńd́i, ṕiže͔lgadi͔. – čuvto[‑]ṕŕaso lopatńe E:Mar (231) Das Wetter wird kalt, sie werden bleichgelb; das Wetter wird warm, sie werden grün. – Die Blätter in der Baumkrone. kudoś ĺemb́eńd́i E:Mar Die Stube wird warm (geheizt). v́ätrakšńä v́äknašt́, ĺämb́əńd́i M (IV715) Quaken die Frösche, wird es warm. katə̑ś uĺća·v vani͔, ĺämb́əńd́i M (IV724) Schaut die Katze auf die Strasse hinaus, wird es warm. mon aštšan t́asa ĺämb́əńd́əms (mastə̑rə̑ń kośkəms) M:P Ich bleibe hier, bis das Wetter warm wird (bis die Erde trocknet).
? *ĺämb́əńt́f́t́əms M:P (Kaus. zu ĺämb́əńd́əms). ĺämb́eńt́ftsi͔ Das Wetter wird warm.
ĺemb́eśkadoms E:Atr потеплеть / warm werden, wärmer werden.
ĺemb́id́ims E:Kal id.
ĺeḿe E:Kad Kal, ĺäḿä E:Kažl (Adv.) давеча / vor einer Weile, unlängst (E:Kažl: an demselben Tage).
ĺemo·k M:P [?Pš] [? лемех] / ein Brett am altert. ḱäŕat-Pflug, das die Erde umwälzt [? Pflugschar] (entspricht poĺćä [Streichbrett] am gew. Pflug). — Russ. лемех.
ĺemza M:Katm [мужское имя] / ein Männername. [ḿäs] ṕäk koźäńä ĺemz(a)[‑]at́ä (IV253) Warum ist der alte Lemsa sehr reich?
ĺendaj M:P [старинное мокш. женское имя] / ein alter moksch. Frauenname.
ĺeŋkuda E:Kad (Gen. ĺeŋkuduń), ĺemku·da E:Šokša (Nom. Pl. ĺemku·dut) [занавес] / Vorhang. | ĺeŋkudə̑ poca E:Kad [за занавесом] / hinter dem Vorhange, vom Vorhange verdeckt.
ĺent̀a ChrM, ĺenta E:Mar Petr Večk, ĺonta E:Is Jeg ― ĺemta M:P Kr (Gen. -ń), ĺenta M:Čemb лента / Kopfbinde, Kopfputz (ChrE: Kopfbinde [der Mädchen]; E:Is: vormals ein Kopfputz der Mädchen, ein mit Posament [prozuḿen] u. verschiedenfarbigen Bändern [ĺontočka] verziertes Tuch, das um den Kopf gebunden wurde; an beiden Seiten gab es zwei Troddeln [jalav]; M:P: im Laden gekaufter Kopfputz; heutzutage nur bei der Braut, früher auch bei Mädchen) (ChrE E:Petr Is M:P). pali͔ zoŕuvat ti͔ńḱ ĺentaŋk E:Mar (1158) Dem Feuerscheine der Morgenröte gleich sind eure Kopfbinden. puli͔ndza ṕes puti͔t́ ĺenta E:Petr (VIII188) Ans Ende seines (ihres) Zopfes wird ein Band gebunden. zoŕa[‑]t́ešt́e ĺentazo E:Večk (II223) (Wie) der Morgenstern ist ihr Haarband. kosa[‑]ṕeńese͔ ĺentazo E:Večk (I182) Am Zopfende hat sie ein Band. | ĺenta-pulă E:Ba [женский головной убор, чепчик] / ein “olośńeḱ” [Kopfputz der Frauen, Haube], die beim Begehen des Anfangsfestes der Sommeraussaat die als Getreidemutter gekleidete Frau auf dem Kopf hat, niedriger als gew. | oka-ĺenta [E:?Mar] ― oka-ĺenta M:P Kr [головной убор, сорока] / Kopfputz, Soroke (M); [налобник невесты] / Stirnband der Braut [E:?Mar]. — Russ. лента.
ĺemtańä M:P Kr (Dem. zu ĺemta).
ĺonti͔ńe E:VVr (Dem. zu ĺonta) [ленточка] / Band.
ĺentučka E:MKly Večk, ĺontočka E:Is ― ĺemčka M:P (Gen. -ń), ĺentə̑ška M:Pš Kr [ленточка] / Band (M:P). ĺentučka alov moń čeŕeń śulḿiŋk E:MKly (VII22) Bindet mein Haar unter das Kopfband! saka kajsi͔ń pavań tolga ĺentučkan E:Večk (II265) Komm, ich schenke (dir) meine pfauenfedergleichen Kopfbänder! vaźəc šɯžä·ŕəń, ĺentə̑škanzə̑n šuftə̑ń. – kud[‑]pŕäś (b-) i pŕä[‑]tu·gat́ńä M (IV685) Seine Mütze ist aus Stroh, seine Mützenbänder aus Holz. – Der First und die Dachlatten des Hauses. šĺapaźä ṕäškśä st́iŕəń aškə̑tfta. st́iŕəń aškə̑tfta śeŕs ĺentə̑škada M:Pš (IV402) Mein Hut ist voll von Bändern der Mädchen, von Bändern für die Mädchen, bis zum Rande voll von Kopfbändern. | ĺontočka-pulo E:Is [ленточка в середине косы у девочек] / Band um die Mitte des Haarzopfes bei Mädchen. — Russ. ленточка.
ĺemčkańä M:P (Dem. zu ĺemčka) [ленточка] / Band.
ĺeŋ́ǵe ChrE, ĺeŋǵe E:Mar Atr VVr Petr Kal Večk Is Jeg, ĺäŋǵe E:Gor, ĺäŋǵä E:Ba, ĺäŋǵä E:Kažl (Nom. Pl. ĺäŋkt) ― ĺeŋ́ǵɛ ChrM, ĺeŋǵä ~ ĺeŋgä M:P (Gen. -ń, Nom. Pl. ĺeŋgat), ĺeŋǵä M:Pš Kr Čemb Sel An Sučk, ĺeŋǵä· M:Ur Jurtk лыко / Bast, Lindenbast (ChrEM: Bast [einer jungen Linde]; E:Večk: eines jungen Baumes, eines alten ḱeŕ; M:P: Rinde einer jungen Linde schon beim Wachsen des Baumes; vgl. ĺevš) (ChrE E:Mar Večk Petr Kažl Jeg ChrM M:P Jurtk). son śeńd́ak ńiĺiźe alašańeḱ, nurdońeḱ, ĺeŋǵeńeḱ E:Mar (2100) [Es] verschluckte auch diesen samt Pferd, Schlitten und Bastbündeln. t́iŕiń t́et́anok ĺeŋḱ t́ejńi E:Mar (114) Unser Ernährer, der Vater bearbeitet Lindenbaste. [ṕiĺǵindza] śulmasi͔ź ĺeŋksa (iĺast ḱeĺemt́) E:Petr (VIII188) Seine Beine werden mit Lindenbast zusammengebunden (damit sie sich nicht ausbreiten können). ĺeŋkse͔ sustaź ṕeḱeze͔ E:Jeg (1108) Mit Lindenbast ist ihr Bauch angenäht. | ĺeŋg-aškə̑rks M:Čemb [связка лыка] / Lindenbastbündel. | ĺeŋǵe-ḱiḱirka E:Mar, ĺeŋǵe-ḱiḱiŕka E:Večk, ĺenǵe-ḱiḱiŕka E:Is, ĺäŋǵä-ḱi·ḱiŕka E:Ba каток [лыка] / Rolle, Bündel von Lindenrinde, Lindenbast (E:Mar Večk Is). | ĺeŋǵä-ḱiŕəŋks M:P Sučk [связка лыка] / Bastbündel. | ĺeŋǵä-ḱiŕfks M:Čemb id. | ĺeŋǵe-ḱitka E:VVr id. | ĺeŋǵe-lutko E:Mar Atr VVr Večk, ĺäŋǵe-lutko E:Gor, ĺeŋǵe-lutka E:Petr, ĺä·ŋǵä-lu·tka ~ ĺäŋǵi-lu·tka E:Ba, ĺeŋ́ǵi̬-lu·tka E:Kad (Gen. -lu·tkuń), ĺeŋǵe-lutka E:Kal (Gen. ‑lutkuń), [ĺäŋǵä-lutka E:Kažl] ― ĺeŋǵä-jə̑tka ML67(M), ĺeŋǵä-jotka M:P Pš Kr Saz Sučk (Gen. -jotkəń), ĺeŋg-utkă M: Čemb, ĺeŋǵä-utkə̑ ~ ĺeŋg-utkă M:Sel, ĺeŋǵə-lutkə̑ M:Prol, ĺeŋǵä-lu·tka M:Ur (Gen. ‑lu·tkə̑ń), ĺeŋǵä·-lotkə̑ (ĺeŋǵä·-lotkə̑·) M:Jurtk полусина / die grobe Rindenschicht der Linde (E:Mar Atr VVr Kal Kažl Večk Is ML(M) M:P Sučk: einer jungen Linde; M:Ur: wird nach dem Ablösen des Bastes zum Abfall geworfen od. als Gürtel gebraucht) (E:Mar Atr VVr Večk Ba Petr Kal Kažl Is ML(M) M:P Saz Sučk Ur Jurtk). śovońeń bajga ejse͔ndza ĺeŋǵe[‑]lutka v́eĺd́e E:Petr (VIII14) Daran (hängt) eine tönerne Glocke an einem Seil aus Abfall-Lindenbast. t́äńi suva·n [ĺeŋǵä‑]jotkə̑ń utə̑mńä·t́i M:Saz (IV487) Jetzt trete ich in den mit der oberen Schicht der Lindenrinde (bedeckten) Speicher. | ĺeŋǵe-ḿikšńića E:Mar [продавец лыка] / Bastverkäufer. karčo vasś ĺeŋǵe-ḿikšńića torgovoj (2100) Ihm begegnete ein Lindenbast verkaufender Handelsmann. | ĺeŋǵe-pućina E:Mar [лубяной (лыковый) пучок] / Bastbündel. ukštor[‑]poĺina, olgo[‑]b́eŕuma, ĺeŋǵe[‑]pućina. – aškoś (264) Ein Ahornscheit, eine Klafter Stroh, ein Bündelchen Lindenbast. – Der Kummet. | ĺeŋǵe-trupka E:VVr Večk Jeg, ĺäŋǵe-trupka E:Ba ― ĺeŋǵä-trupka M:Čemb Sučk (= ĺevš-ḱeŕ) [липовая кора / Lindenrinde], aber Rinde einer jungen Linde (E(allg.) M(allg.)); [свиток лыка] / Rolle von Lindenbast (E:Jeg). ĺeŋǵe[‑]trupkat ṕiĺǵenze͔ E:Jeg (1108) Rollen von Lindenbast sind ihre Füsse. | ĺeŋǵe-t́avks E:VVr, ĺeŋ́ǵi-t́ijkst (Pl.) E:Kad ― ĺeŋǵä-t́iᵪ́ks M:Pš, ĺeŋǵä-t́ivkst (Pl.) M:Ur [< *t́ejevks, *t́ijəfks], ĺeŋǵä-t́iŋks [< *t́ijəntks] M:An [верхний слой липового лыка] / die obere (unbrauchbare) Schicht der Lindenrinde (M:Pš: die abgerissen wird, bevor man Bastschuhe zu flechten beginnt) (E:VVr M:Pš); [о(т)падание лыка] / Abfall von dem Bast, welcher beim Zerschneiden anfällt (E:Kad M:Pš An Ur). | v́äŕǵiz-ĺäŋǵe E:Gor [какое-то растение / irgendeine Pflanze, = ? v́eŕǵiz-ĺejks E:Večk; = ? vəŕga·z-ĺeŋgaks M:P]. – Litauisch lunkas.
ĺeŋǵeń E:Mar Jeg ― ĺeŋgän M:P (Adj.) [лыковый] / aus Lindenbast bestehend. rav́iń troks ĺeŋǵeń ṕiks targaź. – v́edra[‑]ṕiksi͔ś E:Mar (253) Über die Wolga hin ist ein Seil von Lindenbast gespannt. – Das Tragseil am Wassereimer. ĺeŋǵe·ń kaŕeś či͔ku·rdi͔ E:Jeg (1100) Der Schuh von Lindenbast knarrt.
ĺeŋǵäńä M:P, ĺeŋǵəńä M:Lemd (Dem. zu ĺeŋǵä) [лыко] / Bast. kaŕäńd́i ajaš toń ĺeŋǵəńät́ńä M:Lemd (IV200) Du hast keinen Bast zu Bastschuhen.
ĺeŋǵińe E:VVr (Dem. zu ĺeŋǵe) [лычко] / Lindenbast. si͔ń v́iŕga juti͔t́, ĺeŋǵińet́ vatḱit́ (II38) Wenn sie durch Wälder gehen, schälen sie Lindenbast.
ĺejks ~ ĺejeks E:Večk, ĺejks E:NBajt, ĺäjks E:Gor, ĺäjks ~ ĺäi·ks E:Ba лутошка / abgeschälte junge Linde (E:Ba: ein jüngerer Baum als “jol”). ejd́eń[‑]kakšon purni͔ń božamo[‑]varamo, ĺejkse͔ń troks jutamo E:NBajt (VI62) Ich habe meine Kinder zusammengerufen, um einen Eid zu schwören, um eine Lindenrute zu überschreiten. | ĺäjks-paŋgo E:Gor, ĺeje·ksi͔ń paŋgo· ~ ĺejks-paŋgo E:Is, ĺäi·ksi͔ń paŋga E:Ba груздь / ein Pilz (= ṕekše-paŋgo E:Gor). | v́eŕǵiz-ĺejks E:Večk (= kaštan-čufta E:Ba) наклённик / [eine (kleinere) Ahorn-Art, ? Zwergahorn]; = ińd́eŕ E:Mar [жимолость / Geissblatt]; = v́äŕǵiz-ĺäŋǵe E:Gor, vəŕga·z-ĺeŋgaks M:P Pš Sučk, vəŕga·zń ĺeŋgaks M:Čemb [шиповник / Hundsrose (Rosa canina)]; = ravžă ińd́əŕks M:Sučk [? кизил, дёрен / ? Hornstrauch]. — [Vgl. ĺeŋǵeks (unten)].
ĺeŋ́ǵeks E:Mar Atr VVr Večk Is Jeg, ĺäŋǵi·ks E:Ba, ĺeŋ́s E:Kad, ĺeńks [? leŋ́s] E:Šokša, ĺäŋks E:Kažl ― ĺeŋgaks M:P [молодая липа] / junge Linde (E:Ba: пока не ободрана / solange sie nicht abgeschält worden ist) (E:Mar Atr VVr Večk Is Ba Kad Kažl M:P); лутошка / abgeschälter Lindenbaum (E:Mar Jeg). a toĺka śest́e ṕičḱe, jesĺi – bańeń poruk vaksna eŕḿe goli͔j ĺeńks E:Šokša (VII458) Sie wird nur gesund, – vor der Sauna-Schwelle liegt eine abgeschälte Lindenrute. | ĺeŋ́s-čufta E:Kad Šokša, ĺäŋks-čuftă [~ ĺaŋks-čufta] E:Kažl лутошка / abgeschälte junge Linde. son ĺäŋks[‑]čuftsa mat́iźä pŕät́i E:Kažl (III333) Er schlug sie mit einem Lindenstock auf den Kopf. | ĺeŋgaks-jur M:P [группа молодых лип, липовый лесок] / eine Gruppe von jungen Linden, die aus dem Samen éines Baums gewachsen zu sein scheint, Lindenwäldchen. | ĺeŋgaks-olga M:Pš [Mam] лутошка / Stamm einer jungen (grossen) abgeschälten Linde (M:Pš). [ĺeŋgaks‑]olgə̑ń [ṕet́kəĺńäś] [M:Mam] (IV527) Sie ist (wie) ein Stössel aus Lindenrute. | ĺeŋgaks-ṕŕä-korə̑š M:Pš сыч / eine kleine Eule, Zwergohreule (Scops). | vatkaf ĺeŋgaks M:Sučk [содранная молодая липа / abgeschälte junge Linde]. | vəŕga·z-ĺeŋgaks M:P Pš, və̑ŕga·z-ĺeŋgaks (~ vəŕga·z-ĺeŋgaks) M: Sučk, vəŕga·zń ĺeŋgaks M:Čemb шиповник / Hundsrose (Rosa canina) (M:P Pš Čemb); [? кизил / ? Hornstrauch] (= ravžă ińd́əŕks M:Sučk) (M:Sučk) [vgl. v́eŕǵiz-ĺejks E:Večk]. — [Vgl. ĺejks (oben)].
ĺeŋgaksḱä M:Kr [?]Sandr (Dem. zu ĺeŋgaks) [лутошка] / abgeschälte junge Linde. vatkaf ĺeŋgaksḱäń maŕä olgə̑ńäś [M: Kr] (IV205) Marja (war wie) eine abgeschälte Lindenstange. kali͔·ś ĺeŋgakskaks t́ijəma·ń M:Sandr (IV228) Er machte mich zu einer abgeschälten Linde [= nackt].
ĺeŋǵed́ems E:Atr VVr Večk, ĺäŋǵi·d́ims ~ ĺäŋgᴉd́ᴉ͐ms E:Ba, ĺanǵed́ems E:Kad, ĺäŋǵᴉd́ums E:Kažl болтать, говорить вздор / plaudern, plappern, schwatzen, quatschen, Unsinn reden (E:Atr VVr Ba Kad Večk); отодрать, [излупить] / durchhauen, durchprügeln (E:Kažl). iĺa ĺeŋǵet́ [E:?Večk ?VVr] [Quatsche nicht!].
ĺeŋǵeĺems E:Večk (Frequ. zu ĺeŋǵed́ems).
ĺäŋǵᴉńums E:Kažl (Frequ. zu ĺäŋǵᴉd́ums).
ĺeńivoj E:Mar [ленивый] / faul. sońć v́ešḱińe, a ĺeńivoj v́eĺavti͔. – či͔čav́iś (257) Allerdings ist es klein, dreht aber (sogar) einen Faulen herum. – Der Floh. — Russ. лени́вый.
ĺepa· [M:Mam] [мужское имя] / ein Männername.
ĺepaj E:Petr [urspr. Anr. zu ĺepa] [мужское имя] / ein Männername. kandi͔ńiḱ ĺepaj[‑]at́ańiń čumbra kši (VIII138) Wir haben dem Lepaj-Alten ein ganzes Brot ‒‒‒ mitgebracht.
ĺepa·ńä [M:Mam] (Dem. zu ĺepa·). [ĺepa·, ĺepa· ĺepa·ńäźä] (IV428) Lepa, Lepa, mein Lepa!
ĺepamoms E:Mar Atr Večk Is, ĺeṕeḿemks E:VVr, ĺepa·mums E:Ba, ĺepamums E:Kad ― ĺäpamə̑ms M:Sučk, ĺapa·mə̑ms M:Ur Jurtk закоптеться, затухать, потухать, угасать / anfangen zu erlöschen, verglimmen, schwarz werden, erlöschen, verlöschen, ausgehen (vom Feuer), (E:Mar Ba auch:) [закрываться (глаза от усталости)] / sich schliessen (die Augen vor Müdigkeit). tols a ĺepamś E:Kad, tolś ĺapa·mś M:Jurtk Das Feuer erlosch allmählich (z.B. während der Nacht). ugə̑·ĺjet́ńä ṕet́śka·sa ĺapa·mśt́ [M:Jurtk] [Die Kohlen im Ofen (Herde) verglimmten].
ĺepa·mtums E:Ba (Fakt. zu ĺepa·mums).
ĺäpaftə̑ms M:Sučk (Fakt. zu *ĺepams).
1ĺeṕ̀e ChrE, ĺeṕe E:Mar ― ĺeṕ̀ɛ̆ ChrM, ĺeṕä M:P (Gen. ĺeṕen, Nom. Pl. ĺept), ĺäṕä M:Prol, ĺeṕä M:Jurtk [ольха] / Erle. | ĺeṕə-ḱäĺ M:P [заика] / Stotterer. | ĺepə-ko·mba M:Pš (Gen. -ko·mbə̑ń) [кочка в болоте / Erdhöcker, der allmählich auf einem vermorschten Erlenstumpf entstanden ist]. ĺepə-kompńəń laŋga jotak [Geh hindurch von Erdhöcker zu Erdhöcker springend!]. | ĺeṕä̆-kombə̑fks M: Sučk [маленький ольшаник] / kleines Erlengebüsch, das von den Samen éines Baumes stammt (etwa 5-6 Bäume) (= [?] ĺepə-komba M:Pš). | ĺeṕe-mukoŕ E:Mar [ольховая колода, ольховый чурбан] / Erlenklotz, Erlenschemel. poŕiźe ĺeṕe[‑]mukoŕińt́ v́eśe (281) Sie nagte den erlenen Klotz ganz und gar auf. uštumaso ĺeṕe[‑]mukoŕt́. – kši͔t́ńe (265) In dem Ofen erlene Schemel. – Die Brote. | ĺäṕe-paŋgo E:Gor, ĺeṕe-paŋgo E:Is, läpi-pa·ŋga E:Ba сыроежка / ein Pilz (Agaricus) (= ruz-avka E:VVr, karvo-paŋgo E:Gor). | ĺeṕe-pula E:Petr ольховая роща / Erlenhain, Erlengebüsch. arčilov v́eĺeńt́ ala v́et́eška vajǵiĺ[‑]ṕeń tarkaška uĺńiś ĺeṕe[‑]pula. śe ĺeṕe[‑puli͔si͔ńt́ uĺńiśt́] lama eŕkt́ (VIII246) In der Ortschaft (Gegend) des Dorfes Arčilov, in einer Entfernung von etwa fünf Werst vom Dorf lag ein Erlengehölz. In diesem Erlengehölz gab es viele Teiche. | ĺepə-sud M, ĺeṕä-sutt (Pl.) M:P [ольховая кора / Erlenrinde (M)]; [чёрный краситель (из ольховой коры)] / ein (aus Erlenrinde gewonnener) schwarzer Farbstoff (M:P).
ĺeṕeń E:Mar Večk (Adj.) [ольховый] / erlen. sovaś ĺeṕeń ortava. ĺeṕeń stolba jutkova E:Večk (II220) Er kam durch ein Erlentor herein, durch erlene Torpfosten hindurch.
*ĺepəńä (: ĺeṕeńä) M:P (Dem. zu ĺeṕä) id.
? *ĺeṕed́ems E:Večk Is ― ĺepəd́əms M:P Mam [окрасить в чёрный цвет] / schwarz färben mit dem aus Erlenrinde gewonnenen Farbstoff (im Wasser, worin man Erlenrinde ein paar Tage hat auslaugen lassen). [ĺeṕä v́etsa, əŕv́äńakaj, ĺepəd́əńźä] M:Mam (IV574) In Erlenwasser, Schwiegertochter, hat sie dich gefärbt.
*ĺepət́kšńəms (: ĺeṕetkšńan, -i) M:P (Frequ. zu ĺepəd́əms).
2ĺeṕe E:NSurk [лёгкая мякина] / leichte Spreu, leichtes Kaff. koda jav́it́ kuvaka kolojste͔t́ i śuvastot[‑]ĺeṕeste͔t́ (III53-4) Wie du dich von deiner langen Ähre und von Granne und Spreu getrennt hast. | suru-ĺeṕä E:Kad (Nom. Pl. ‑ĺeṕ) [оболочка просяной крупы] / Schale der Hirsegraupen, die sich beim Enthülsen löst.
1ĺepəd́əms M [летать, лететь] / fliegen.
ĺeṕijams E:Mar Atr Večk Is SŠant, ĺeṕija·ms E:Kad, ĺeṕe·jams E:Ba ― ĺäṕijams M:P Čemb Sučk захлебнуться / sich verschlucken, etw. in die falsche Kehle bekommen (u. event. daran ersticken), (M:P auch:) [задохнуться от дыма] / am Rauch ersticken, (M:P auch:) [шепелявить (ребёнок)] / stottern (Kind). lamo narod son ĺeṕii E:SŠant (I11) Viele Leute ersticken (im Wasser). ĺäṕijäś M:P Er erstickte (im Rauch). son ĺäṕijäś śivəĺ-palsta M:P, son ĺäṕijäś si͔vəĺ-suskə̑ms M:Sučk Er verschluckte sich am Fleischstück (und starb daran).
ĺeṕeja·kšnᴉ͐ms E:Ba ― ĺäṕijakšńəms M:P (Frequ. zu ĺeṕe·jams, ĺäṕijams) [шепелявить] / stottern (E:Ba M:P); [давиться, задыхаться (ребёнок)] / an etw. würgen, ersticken (Kind) (M:P). son ĺäṕijakšńəś śivəĺ-pals M:P Das Fleischstück blieb ihm in der Kehle stecken (was jedoch nicht den Tod zur Folge hatte).
*ĺäṕijakšńəkšńəms (: ĺäṕijakšńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu ĺäṕijakšńəms).
ĺeṕijavtoms E:Mar, ? *ĺeṕe·jaftᴉ͐ms E:Ba ― ĺäṕijaftə̑ms M:P (Kaus. zu ĺeṕijams usw.) [давить, задушить] / jdn. würgen, ersticken. śiḿimńa·da god́a·tan, koporkso·zot ĺeṕe·jaftan E:Ba (VII426) Finde ich dich beim Trinken, so werde ich dich mit deinem Schluck ersticken machen. soń ĺäṕijaftə̑źä śä urma·ś M:P Diese Krankheit erstickte ihn, er starb an dieser erstickenden Krankheit (? Krupp). eś ermaś ĺäṕijaftaźä soń M:P Er starb am “Krampf” [Die Epilepsie erstickte ihn]. kə̑rga·źä ĺäṕijaftə̑mań od. ĺäṕijaftə̑mań kə̑rga·źä M:P Meine Kehle würgte mich. soń kə̑rga·ts ĺäṕijaftə̑źä M:P Seine Kehle würgte ihn.
ĺepkaj E:Šokša [мужское имя] / ein Männername. eŕḿiĺt́ ĺepkajt́ jarmakunda (VII450) Lepkaj hatte Geld. — [Vgl. ĺepa·].
ĺepštams E:Mar, ĺepšt́ams E:VVr Večk, ĺipšt́a·ms E:Atr, ĺipščams E:Jeg, ĺipš́č́a·ms E:Kad, ĺäpščams E:Gor, ĺäpšt́a·ms E:Ba ― ĺəpšta·ms ~ lə̑pšta·ms M: P, lə̑pšta·ms M:Pš, ĺəpšta·ms [M:Mam] Sučk Jurtk, ĺəpšta·ms ~ ĺipšta·ms M:Sel, ĺipšta·ms M:Temn Ur, ĺupšta·ms M: Čemb (Mom.) задавить, зажать, придавить / drücken, pressen, quetschen, zerdrücken, zusammendrücken (E:Mar Večk Kad Gor M:P [Mam] Sel Čemb Sučk Ur Jurtk); [наступить (на ногу)] / (auf die Zehen) treten (M:P); [щипать] / kneifen (M:P); [задушить во сне] / jdn. beim Schlafen ersticken (E:Mar M:P Kars Sel Sučk Temn); [удушить] / erwürgen (M:P [Mam]). ĺepšt́iźe ejkakšonzo E:Mar Sie erstickte im Schlaf ihr Kind unter sich. rašḱińeń jutks ĺepšt́asa E:Večk (II144) Ich drücke ihn zwischen meine Schenkel. tuma-taratsa [škajəń śuduft́] alu lə̑pštasi͔ [M:Mam] (IV88) Sie drückt den Gottverfluchten mit einem Eichenast nieder. [śt́epaŋga karo·tkajś] soń [ĺepšta·źä] [M:Mam] (IV285) Stepan Karotkaj erwürgte sie. ftalu maca ĺupšta·mə̑da ṕeĺsa M:Kars (IV78) Wenn ich es hinter (mich) lege, fürchte ich, dass ich es ersticke. ftalu matsa, peĺan ĺipšta·sa [M:Sel] (IV93) Wenn ich ihn hinter (mich) lege, fürchte ich mich davor, dass ich ihn ersticke. kodak jät́śi, sojń tozk [ĺipštasaź] M:Sel (IV816) Wenn er sich dahindrängt, zerquetschen ihn (die Berge). aĺäś kə̑da saj rabo·tamsta də̑ madi͔ galə̑·š äźəm laŋks də̑ mojń ĺəṕšta·saman M:Sel (IV835) Wenn der Mann vom Arbeiten kommt und sich auf die blosse Bank legt, zerdrückt er mich. ftalu madan, ĺipštasaman M:Temn (VIII338) Lege ich mich nach hinten, so drückt sie mich.
*ĺepštavoms E:Mar (Refl.-Pass. zu ĺepštams) [раздавиться] / gequetscht, zerquetscht werden. ṕeĺan ‒‒‒ son v́ed́ ĺepštav́i (14) Ich fürchte, ‒‒‒ er wird zerquetscht werden.
ĺipšt́a·f (~ ĺipšt́af) E:Kažl [раздавленный] / zerdrückt. si͔ń tosa śemb́ä ĺipšt́aft kuᵪ́ńä (III224) Alle (Lindwürmer) lagen dort zerdrückt.
ĺepšĺems E:Is, ĺipšĺems E:Atr (Iter. zu ĺepšt́ams, ĺipšt́ams) [надавливать] / drücken.
ĺepšńems E:Mar VVr Bug Večk, ĺäpšńi·ms E:Ba ― lə̑pšńəms M:P, ĺupšńəms M: Čemb, ĺəpšńəms ~ ĺipšńəms M:Jurtk (Iter. zu ĺepštams usw.) придавливать, задавливать / (viele Male) drücken, pressen, quetschen, zerdrücken (E:Večk Ba). paĺińenʒe͔ ḱeṕet́ca, apkašḱenʒe͔ ĺepšńisa E:Bug (V364) Ich hebe ihr Hemd und drücke ihre Pfotze.
ĺəpšta·ftə̑ms M:P (Fakt. zu ĺəpšta·ms).
*ĺəpšta·fńəms (: ĺepšta·fńan) M:P (Frequ. zu ĺəpšta·ftə̑ms).
*ĺəpšta·fńəkšńəms (: ĺepšta·fńekšńan) M:P (Frequ. zu ĺəpšta·fńəms).
ĺepšams E:Mar, ĺäpšams E:Gor, ĺipša·ms E:Kad ― ĺəpš́a·ms M:P Pš, ləpša·ms M: Sučk, ĺipšams M:Jurtk (Iter. zu ĺepštams usw.) [надавливать, давить, раздавливать] / (viele Male nacheinander) drücken, quetschen, zerdrücken (E:Mar M:P).
*ĺəpša·ftə̑ms (: ĺepša·ftan) M:P (Fakt. zu ĺəpša·ms).
ĺəpša·fńəms (: ĺepša·fńan) M:P (Frequ. zu ĺəpša·ftə̑ms).
*ĺəpša·fńəkšńəms (: ĺepša·fńekšńan, -i) M: P (Frequ. zu ĺəpša·fńəms).
ĺipšəms [? < *ĺipšśəms] M:?P Sel [Frequ. zu ? ĺipšta·ms] [сжимать, прессовать, раздавить / zusammendrücken, zusammenpressen, zerquetschen]. mojń t́asa bokə̑ńəń ĺipšəsa·ź M:Sel (IV835) Hier zerdrückt man meine Seiten.
ĺipšəkšńəms M:P Sel (Frequ. zu ĺipšəms).
*ĺipšəkšńəft́əms (: ĺepšekšńeft́a·n, -i) M:P (Fakt. zu ĺipšəkšńəms).
*ĺipšəkšńəfńəms (: ĺepšekšńefńa·n, -i) M:P (Frequ. zu ĺipšəkšńəft́əms).
ĺesa E:Večk ― ĺesa M:Sučk [леса] / Angelschnur. | uĺmə̑-ĺesa M:Čemb, uĺəm-ĺesa M:Sel, uĺḿä-ĺesa M:Sučk id. — Russ. леса.
ĺesnoj E:Kozl [лесничий] / Förster. št́epka-laŋgoń ĺesnoj (III103) Förster des Späne-Platzes. — Russ. лесно́й.
ĺeśńifor E:NSurk [мужское имя] / ein Männername. pokšoś bratońt́ ĺeḿeze͔ ĺiṕifor, omboće bratośt́ bojartne͔ń ĺeśńifor (II20) Der älteste Bruder hiess Lipifor, der andere Bojarenbruder (hiess) Lesnifor.
ĺeśt́ams E:Kad, ĺeśt́a·ms E:Ba ― ĺeśt́ams ~ ĺäśt́ams M:P, ĺest́ams M:Čemb Sel, ĺäśt́ams M:Pš Alk льстить / schmeicheln (E:Kad Ba M:P Pš Čemb Sel); [утешать] / trösten (M:P Alk). — Russ. льстить.
ĺäśt́ńəms M:P (Frequ.).
ĺeśuva M:Vert [назв. местности, ? Лесово] / ein Ortsname, ? Lessowo. ivanań maŕuś, ĺeśuvań bajar[‑]avańäś! (VIII452) Ivans Marju, Lesjuvas Bojarin! [die Bojarin von Lessowo].
ĺešč E:Mar Is, ĺošt́ E:Atr, ĺešt́ E:Večk Ba, ĺošt́a E:SŠant, ĺeš́č́a· E:Kad ― ĺošča (Gen. -ń) ~ [?] ĺoščä M:P, ĺoš M:Čemb Sučk, ĺešča M:Vert лещ / Brachsen (Cyprinus brama L.). v́eĺavtan, šiče, mon kaluń ĺošt́aks E:SŠant (I380) Ich verwandle mich, Schwager, in einen Brachsenfisch. fḱäś ambarś ṕäškśä šińi ĺeščada M:Vert (VIII440) Ein Speicher ist voll von stinkenden Brachsen. — Russ. лещ.
ĺet́ems ~ ĺet́et́ems E:Mar [Ba Bug], ? *ĺet́ims E:Kažl, ĺet́et́ems E:Večk [ĺe- + Pass. -t́e(t́e-)] [unpersönlich] придётся, доведётся / es ist nötig od. vonnöten (etw. zu tun), es kommt einem zu, es fällt einem zu, es gebührt, man muss (etw. tun). ĺet́i bazarov moĺeḿe, uŕvanʒo sajsi͔ maronʒo [E:Bug] (V278) Muss dieser auf den Markt fahren, so nimmt er die [seine] Schwiegertochter mit. mońä·ń kuru·k ĺet́ä· baza·ruᵛ moĺe·ms E:Ba Ich muss bald zum Basar fahren. bazaru moĺᴉms ĺeć (ĺet́eć) E:Ba Es wurde nötig, zum Basar zu fahren. ĺet́ä (ĺeć) bazaru moĺᴉms E:Kažl Es ist (wurde) nötig, zum Basar zu fahren.
ĺet́ḱe ChrE E:Mar Atr VVr Večk, ĺät́ḱä E:Kažl Ba (Gen. ĺät́ḱᴉń) ― ĺet́ḱä M:P Sel (Gen. ĺet́ḱəń, Nom. Pl. ĺet́kt́) [влажный] / feucht (M:P: z.B. Kleider), (E:Mar auch:) [мокрый, в лужах, болотный] / nass, lachig, morastig (Stelle, z.B. Sumpf), (E:Ba auch:) [влажность] / Feuchtigkeit. avuĺ kočkado, ĺeĺakaj, ĺet́ḱe tarkas, latko ṕŕas E:Mar (1208) Wählt ihn [den Platz] nicht, Brüderchen, an einem feuchten Ort, in einer Schlucht!
ĺet́kana E:Atr Večk ― ĺet́kana M:P Čemb [влажноватый] / zieml. feucht, etwas feucht.
ĺät́ka·ńa E:Ba id.
ĺet́ḱińe E:Mar Večk Vez (Dem. zu ĺet́ḱe) [влажненький, мокренький, в лужах, болотный] / feucht, nass, lachig, morastig (Stelle, z.B. Sumpf) (E:Mar); [влажность] / Feuchtigkeit (E:Večk Vez). maksozo śurońe[‑]salne͔, koŕenc ĺet́ḱińe, pŕas rosi͔ńe E:Vez (III6) Möge jener dem Getreide, (und zwar) den Wurzeln Feuchtigkeit, den Spitzen Tau geben!
ĺetkəńä M:Sel (Dem. zu ĺet́ḱä) [влажненький] / feucht.
ĺet́kaza M:Čemb [влажноватый] / etwas, ein wenig, zieml. feucht.
ĺet́kaža E:VVr Večk id.
ĺet́ḱed́ems E:Mar VVr Bug Večk ― ĺet́ḱəd́əms M:Ur Jurtk [становиться влажным] / feucht werden, (E:Mar auch:) [потеть, запотевать] / schweissig werden (z.B. Hemd). mastor[‑]avaś ĺet́ḱed́i E:Bug (VI74) Die Erde wird feucht.
ĺet́ḱeḿems E:Večk, ĺät́ḱi·ḿims E:Ba, ? *ĺätkumums (: ĺätkumä) E:Kažl ― ĺetkəməms M:Čemb Jurtk, *ĺet́ḱəməms (: ĺet́ḱeḿi) M:Sel [становиться влажным] / feucht werden (M:Sel: von sich selbst, von der Feuchtigkeit der Luft).
ĺät́ḱi·ḿt́ims E:Ba, ĺät́kumftums E:Kažl ― ĺet́kəpt́əms M:P, ĺetkəptə̑ms M:Jurtk (Kaus. zu ĺät́ḱi·ḿims, ĺätkumums, ĺetkəməms) [увлажнять] / feucht machen, befeuchten (M:P: z.B. beim Mangeln, mit dem Munde Speicheltröpfchen sprühend).
ĺet́ḱif́t́ims E:Kad, ĺät́ḱi·ft́ims E:Ba ― ĺet́kə·ftəms M:Jurtk [? Kaus. zu ĺet́ḱed́ems] [(немножко) увлажнять] / (ein wenig) feucht machen, befeuchten.
ĺećt́ams ~ ? ĺećt́ems E:Mar, ĺećt́ams E:Atr [Bug] Večk [Bag], ĺet́t́amks E:VVr, ? *ĺäćt́ams E:Hl, ĺäćt́a·ms E:Gor, ĺäćt́a·ms ~ ĺäćt́ims E:Ba [(немножко) увлажнять] / (ein wenig) feucht machen, befeuchten. iĺado śiḿe čeńt́ań ojḿeŋk ti͔ń ĺećt́ams E:Večk (II291) Trinkt eure trockene Kehle nicht feucht! ĺećt́iḱ čeńt́ań ojḿińet́ [E:?Večk] Netze deine trockene Kehle! davajt́e ńej ĺećsi͔ńek sonʒo čeńt́ań ojḿenʒe͔ E:Večk (II506) Lasst uns jetzt seine trockene Kehle netzen! mastor[‑]avańt́ ĺećt́asi͔ [E:Bug] (VI74) Er benetzt die Erde (‘Erdmutter’). noldak se͔t́ḿe ṕiźemńe, ĺećt́ik mastor[‑]avanok E:Bag (VI138) Sende einen leisen Regen, benetze unsere Erdmutter! če͔t́äń ojḿiŋḱ ĺäćt́iŋḱ! E:Hl (222) Feuchtet eure verschmachtende Kehle! | kurgo ĺećt́ams E:Mar [промочить горло] / den Mund netzen.
ĺećĺems E:Atr (Frequ. zu ĺećt́ams) [(немножко) увлажнять] / (ein wenig) feucht machen, befeuchten.
ĺećńems E:Mar Večk, ĺäćńi·ms E:Ba (Frequ. zu ĺećt́ams, ĺäćt́a·ms) [(немножко) увлажнять] / (ein wenig) feucht machen, befeuchten.
ĺet́ḿäd́əms M:Pš Čemb [лягнуть (лошадь, назад одной ногой)] / ausschlagen (nach hinten, mit éinem Bein [z.B. Pferd], vgl. 1ṕiśt́ems: ṕśt́id́əms mit beiden Beinen ausschlagen) (M:Pš); [толкнуть, дать тумака, ткнуть] / stossen, puffen, knuffen (z.B. jdn. gegen die Brust) (M:Čemb). — (Vgl. ĺet́məd́əms [unten]).
ĺet́ḿijəms M:Pš Čemb (Iter. zu ĺet́ḿäd́əms).
ĺet́məd́əms M:Pš Kr (Sind) [ударить рукой назад, выбить рукой] / mit der Hand nach hinten schlagen, mit der Hand ausschlagen. — (Vgl. ĺet́ḿäd́əms [oben]).
ĺet́ńams M:P Pš Čemb An Ur [всхлипывать] / schluchzen (M:P Čemb An Ur); [икать] / Schluckauf haben, schlucksen (M:P Pš An). korʿtaźńä korʿtaj t́et́ńäźńä t́et́ńäj, t́et́ńäźńä t́et́ńäj, ĺet́ńäźńä ĺet́ńäj [M:?Kr] (IV40) Sprechend spricht sie [die Bienenkönigin], piepend piept sie, piepend piept sie, schluchzend schluchzt sie.
ĺet́ńama M:Gumny [? тяжёлое дыхание (при лихорадке) / ? Keuchen (bei Fieber)]. ḿekəldaźəń ḱet́ńamanzə̑n (= “śifəŕd́əma”)-ĺet́ńamanzə̑n [Er beseitigte sein Zittern und Keuchen (aus einem Zauberspruch gegen Wechselfieber)].
ĺet́ńəśəms M:P Bold (Frequ. zu ĺet́ńams).
ĺet́f́ M:Kul [рыдание / Schluchzen]. kukuś kukə̑ŕd́i vaj sońć avaŕd́i, ĺet́fəc maŕav́i ḱeŕźä v́eĺət́i [Der Kuckuck ruft und weint, sein Schluchzen wird im Dorfe Kersä vernommen].
ĺet́o E:Večk [женское имя / ein Frauenname, ? Christine]. užo mon kajsi͔ń ṕiže dugańe ĺet́ońe (II264) Wart, ich schenke sie [die Zierate] dem kleinen Schwesterlein Letjo (ᵪŕiśt́ińja, die Schwester der Braut, die das Kopfband bekommt).
ĺevca-:
ĺevcańa E:Mar, ĺefcańa E:Večk ?Kažl Is, ĺäfca·ńa E:Ba, ĺəfsa·na E:Nask ― ĺefcana M:Sučk мягкий, нежный, редкий / undicht, dünn, weich (Tuch, neu od. wenn es verschlissen ist).
ĺevcakadoms E:Mar, ĺefcakadoms E:Večk Is, ĺäfca·kadᴉ͐ms E:Ba ― ĺefcakə̑də̑ms M: Sučk [утончаться, становиться стёртым, изношенным (платье)] / durchgescheuert, verschlissen, abgetragen werden (Kleid, so dass die Fäden sichtbar werden, auch z.B. vom Haar) (E:Mar Ba Is Sučk).
ĺefcakaĺems E:Večk, ĺäfca·kaĺims E:Ba (Iter. zu ĺefcakadoms, ĺäfca·kadᴉ͐ms).
ĺefcakə̑tkšńəms M:Sučk (Frequ. zu ĺefcakə̑də̑ms).
1ĺevks ChrE E:Mar, ĺävks E:Ba, ĺäfks E:Kažl, ĺeks E:Kad Šokša ― ĺɛfks ChrM, ĺefks M:P Sel, ĺevks M:Sučk Prol Ur Jurtk [< *ĺijevks < *ĺijems schaffen, erzeugen; vgl. fi. luoda] [детёныш] / Junges (von Tieren); [ребёнок] / Kind. śesḱiń śormats kuduv, išta ba koźejkat́ t́et́e atpar[‑]ĺekst marta pańivĺiź śesḱiń kudut́est E:Šokša (VII466) Er schrieb sofort nach Hause, dass sie sogleich die Frau mit diesem Teufelsjungen vom Hause vertreiben sollen. | čačtajka-ĺevks E:Mar, šačtajka-ĺevks E:Večk [внебрачный ребёнок] / aussereheliches Kind, Bastard. | d́iga-ĺevks E:Vez [гусёнок] / Gänsekücken. | jakśa·rgə̑-ĺe·vks M:Ur [дикий утёнок / junge Wildente]. | kaćaga-ĺevks E:Večk козлёнок / Zicklein. | ḱiska-ĺevks ChrE E:Mar [щенок] / junger Hund, Hündchen. vana čačś ḱemgavtovo ḱiska[‑]ĺevks (2104) Sie hat zwölf Hündchen geboren. | kukov-ĺevks E:Večk [кукушонок] / Kuckuckjunges. | ĺišḿä-ĺefks M:P [жеребёнок] / Fohlen, Füllen. | maći-ĺefks M:P, maći-ĺe·vks M:Ur [гусёнок] / Gänseküchlein. | narmuń-ĺevks E:Mar ― narmə̑ń-ĺefks M:P, narmə̑-ĺe·u̯ks M:Jurtk [птенец] / Vogeljunges. | nogaj-ĺevks E:Mar, noga·j-ĺe·vks E:Is [ногайский ребёнок] / Nogajer-Kind. uš čɯĺu[‑]baĺu, nogaj[‑]ĺevks! (110) Schlummre, schlummre Nogajer-Sprössling! | ovto-ĺevks E [медвежонок] / Bärenjunges. | ŕev́e-ĺevks E, ŕev́e-ĺävks E:Ba [ягнёнок] / Lamm. | saras-ĺevks ChrE, saraz-ĺevks E ― saras-ĺɛfks ChrM, saras-ĺefks M [цыплёнок] / Küchel, Küken. | tuvo-ĺevks ~ tuĺevks ~ tuĺavks (tuĺa·vks) E:Mar, tuvo-ĺevks E:Atr, tuvu-ĺävks (tuvu·-ĺä·vks) E:Ba, tuĺavks E:Gor [поросёнок] / Ferkel. | t́at́aka-ĺevks E:Bug [дочь отца] / Vaterstochter.
ĺevkaj E:MKly (unregelmässig gebildete Anr. zu ĺevks) [моё дитятко] / mein Kindchen.
ĺevksaka E:Mar [eine dem. Kosef.] [дитятко] / Kindchen. vaj [ḿejs] avaŕd́at, kuźmań daŕa, uŕvakaj, oᵪ [ḿejs ḿeĺavtat], maze͔ daŕa, ĺevksakam? (152) O, warum weinst du, Kuzjmas Darja, Schwiegertöchterchen, ach, warum grämst du dich, schöne Darja, mein Kindchen?
ĺevksi͔ńe E:MKly (Dem. zu ĺevks). a tokat́sazo tońt́ ṕize͔t́, a porksĺesi͔ńźe ali͔ńet́, a tomśesi͔ńźe ĺevksi͔ńet́ (VII2) Er wird nicht dein Nest anrühren, er wird nicht deine Eier zerschlagen, er wird nicht deine Jungen zertreten.
ĺevksḱe E:Mar Petr SŠant ― ĺefksḱä M:P Sel (Dem.) (Anr. M:P Sel ‑j, Nom. Pl. M:P ĺefkskat) [детёныш] / Junges; [дитятко] / Kindchen (Kosew.). ńej kavto ĺevksḱet́ či͔ńeme ĺiv́t́ekšne͔ś E:Mar (168) Zwei Jungen erzeugte der Marder. kolmo ĺevksḱet́ narvakšnoś E:Mar (1226) Er brütete drei Jungen aus. śeks a oznan, uŕva[‑]ĺevksḱem E:SŠant (I120) Darum bete ich nicht, Schwiegertochter, mein Kindchen. uᵪ, ćore͔ńeḿ, ĺevksḱemat, lama nuža ton kadi͔t́ E:Petr (VIII210) O, mein Sohn, der du mein Kind bist, du hast viel Angst (Not) hinterlassen. śt́ak, ədńä·źä, śt́ak, ĺefkskäźä M [Steh auf, mein Kindchen, steh auf, mein Kindlein!]. | ćokuška-ĺevksḱe E:Mar [соловёнок] / Nachtigallenjunges. oᵪ ćokuška[‑]ĺevksḱe, aśka kučtan kučovksoks (1228) O, Nachtigall, mein Junge, geh, ich will dich als Sendling schicken! | kal-ĺefksḱä M:P [малёк] / Fischbrut. | kukov-ĺevksḱe E:Večk, kukuška-ĺevksḱe E:Mar [кукушонок] / Kuckuckjunges. oᵪ kukuška[‑]ĺevksḱe, aśka kučtan kučovksoks E:Mar (1226) O, Kuckuck, mein Junge, geh, ich will dich als Sendling schicken! | lokśej-ĺevksḱe E:SŠant, lokśej-ĺävksḱe E:Gor <Sob> Pičel [лебедёнок] / Schwanenjunges. lokśej-ĺevksḱet́ moń ṕiže kakan E:SŠant (Wie) Schwanjunge sind meine kleinen Kinder. paro lokśej polazo, lokśej-ĺävksḱe t́akazo E:Gor (Wie) ein schöner Schwan ist seine Gattin, ein Schwanjunges sein Kindchen. | suka-ĺevksḱe E:Večk Kozl [сучка] / junge Hündin. | śańava-ĺevksḱe E:SŠant [птенец ласточки] / Schwalbenjunges. | tuĺavksḱe E:Gor [< tuvo + ĺevksḱe] [поросёнок / kleines Ferkel].
ĺevksḱińe E:Večk MKly (Dem. zu ĺevksḱe). ijeze͔nze͔ kolmśt́ ĺevksi͔i, kolmoń, kolmoń ĺevksḱińe E:MKly (VII34) Dreimal im Jahre wirft sie Junge, jedesmal drei Junge.
ĺefksə̑zu M:P [беременная (о животных)] / trächtig (von Tieren). [Eine anal. Bild. zu v́ärə̑zu trächtig (von Schafen u. Ziegen) < v́ärə̑s Lamm].
ĺevkse͔v E:Mar Večk, ĺevkse͔ŋ́ E:Atr, ĺävksuv E:Ba ― ĺefksu M:P [беременная] / trächtig (E:Mar: von Sau, Schaf, Ziege, Hund, Katze; E:Večk: von Schafen, Ziegen; E:Ba: von Schaf, Schwein, Hund, Katze, Bär, Wolf, nicht aber Pferd u. Kuh; M:P: von Hund, Katze, Wolf), (M:P auch:) [насиженный (яйцо)] / angebrütet (Ei) (M:P). | tuĺavkse͔v E:Mar [супоросная] / trächtig (von der Sau) [< tuĺavks < tuvo-ĺevks].
ĺevksi͔jams ChrE E:Mar [?Večk] MKly, ĺävksi͔·jams E:Ba, ? *ĺevkse͔jams E:Petr [давать потомство] / Junge bekommen, werfen; (E:?Večk:) [высиживать] / ausbrüten (Vogel). ijeze͔nze͔ kolmśt́ ĺevksi͔i E:MKly (VII34) Dreimal im Jahre wirft sie Junge. v́eśt́ ĺevksi͔jaś kolmo ĺevkst E:MKly (VII36) Einmal warf sie drei Junge. vazi͔iń[‑]d́äŕaj skal, ĺevkse͔jeń[‑]d́äŕaj ŕev́e eĺ alaša vašije, t́ejet́ śeḿjań osks E:Petr (VIII138) Kalbt eine Kuh, lammt ein Schaf oder fohlt ein Pferd, so wird ein Familien-Opferfest begangen.
*ĺefksə̑jakšńəms M:Temn (Frequ. zu *ĺefksə̑jams) [высиживать] / ausbrüten (Vogel). śiń ĺefksə̑jakšńeśt́ śid́ä ĺefkśkat, śid́ä ĺefkśkat (VIII330) Sie zeugten viel Jungen, viel Jungen.
ĺevš E:Mar Atr VVr Večk, ĺävš E:Gor Ba Nask ― ĺevəš M:P, ĺevš M:Čemb Sučk Prol Jurtk мочало / [zerfaserter] Lindenbast. ĺev́əšt́ laŋksə̑t kandat, ńiščajgadat M (IV733) Trägst du [im Traume] Bast an dir, wirst du arm werden. | ĺevš-ḱeŕ E:Večk Is NSurk, ĺevš-ḱeŕ(ńe) E:SŠant, ĺävš-ḱeŕ E:Ba ― ĺevəš-ḱär M:Pš, ĺevš-ḱeŕ M:Sučk Ur Jurtk [лубовая труба] / “Baströhre” als Ganzes, wie sie vom Baume abgeschält worden ist. eź vatka t́et́am son i ĺevš-ḱeŕńe E:SŠant (I329) Mein Vater schälte keinen Lindenbast. | ĺevš-ḱeŕića E:Mar [сдирающий липовую кору] / Abschäler der Lindenrinde. aśka kučtan kučovksoks, v́iŕ laŋga ĺiv́t́amo, ĺevš[‑]ḱeŕićäń puvtńeme! (1228) Geh, ich will dich als Sendling schicken, den Wald entlang zu fliegen, um die Leute, die Lindenbast abschälen, aufzuwecken! | ĺevš-lutmaks E:Večk [наружный, грубый слой липовой коры] / die äussere, grobe Schicht der Lindenrinde. | ĺevš-si͔v́eĺ E:Mar [волокнистое мясо] / faseriges Fleisch. | ĺevštapo (ĺevš-štapo) E:Mar, ĺevštapo E:Ba Večk (Nom. Pl. E:Ba ĺevštapt), ĺevštapo [E:?NSurk ?MKka] ― ĺevšta·p M:Sučk Prol, ĺevšta·pa M: Jurtk (Nom. Pl. ĺevšta·pə̑t), ĺevštam ~ ĺevəštam (Nom. Pl. ĺevəštapt) ~ ĺev́əštam M:P ~ ĺevəžtapt (Pl.) [M:?P], ĺev́əštam M:Pš мочалка, судомойка / Wisch aus Lindenbast, mit dem man den Tisch usw. wäscht, Scheuerwisch. ĺevštapoń suŕeń šče͔ŕd́ićat E:Mar (1130) Sie spinnen Faden wie einen Lindenbastwisch. ĺevštapozo pŕalondo [E:NSurk] (II118) Sie hat einen Scheuerlappen unter ihrem Kopf. śijań [ĺevštapo] ḱerš ḱeci͔nde͔ [E:MKka] (III108) [Er hat] einen silbernen Scheuerlappen in der linken Hand. śijań ĺevštapsońt́ šĺasi͔ńd́e i nardasi͔ńd́e [E:MKka] (III108) Mit dem silbernen Scheuerlappen wäscht [und trocknet] er sie ab. načka ĺev́əštamks uskśəft́ śulə̑nzə̑n [M:P] (IV250) Seine Därme sind herausgezogen wie ein nasser Lindenbastwisch. śeŕəń ĺev́əštamsa štasi͔[‑]nardasi͔ M:Pš (IV757) Mit einem kupfernen Lindenwisch wäscht und trocknet er sie ‒‒‒ ab. | ĺevštapońe E:Mar (Gen. -ń) ― ĺev́eštamńä M:P (Dem.) [мочалка, тряпка из пучка мочала] / Bastbündel, Lindenbastwisch. | ĺevš-tapavks E:Mar Atr VVr [половая тряпка из мочала] / Scheuerwisch aus Lindenbast. ĺevš-tapa·vkst puli͔·ńesk E:VVr (II385) (Wie) ein Mischmasch von Bast sind ihre Schweife. | ĺevš-todov E:Večk ― ĺevš-todu M:Sučk [свёрток из мочала] / Lindenbastrolle nach dem Rösten, wenn davon schon die obere, grobe Schicht, “lutmaks”, abgezogen worden ist (E:Večk); [подушка из мочала] / Kissen aus Lindenbast (M:Sučk). | ĺevəš-utkă M:P [наружный, грубый слой липовой коры] / die äussere, grobe Schicht der Lindenrinde. v́ed́[‑]tə̑rva·sa śiŕ [at́äń] aksə̑rkst laṕijəft. – ĺev́əš-utkńä (IV685) Am Ufer des Wassers Speichel eines Alten hingespuckt. – Die äusseren Schichten der Lindenrinde.
ĺevšəń M:Čemb [состоящий из мочала] / aus Lindenbast bestehend, Lindenbast‑. | ĺevšəń kuša·k M:Čemb [пояс из липового лыка] / Gürtel aus Lindenbast.
ĺevšḱe E:Mar ― ĺev́ešḱä [M:?P] (Dem. zu ĺevš) мочалка / [zerfaserter] Lindenbast (E:Mar); [лубовая тряпка] / Bastwisch [M:?P].
ĺev́ežijams E:Atr, ĺäv́i·žijams E:Ba ― ĺevšijams M:Čemb измочалиться / sich zerfasern; [немножко изнашиваться] / sich ein wenig verschleissen (weniger als ĺäv́ižńams) (E:Ba).
ĺev́ežńams E:Večk Is, ĺeužńamks E:VVr, ĺäv́i·žńams E:Gor, ĺäv́i·žńams ~ ĺäv́i·nžams ~ ĺävšinzams E:Ba измочалиться, размочалиться / sich verschleissen, sich in Fasern auflösen, sich zerfasern (z.B. Schnur), sich abscheuern (z.B. der Hosenboden), zersplittern (z.B. der Stock beim Schlagen).
ĺev́ežńavks E:Večk Bug [изношенный, измочалившийся] / verschlissen usw. octo ĺev́ežńavks, taštoḿi vaŕa E:Bug (VI228) (Wenn das Kleid schon) von Anfang an (‘neu’) verschlissen (ist, bekommt es), wenn es älter wird, ein Loch.
ĺev́ežńaftoms E:Večk, ĺev́ežńavtoms [E:Bug] (Kaus. zu ĺev́ežńams) [(заставлять) изнашивать(ся)] / (sich) verschleissen (lassen). koš ton sukań mańav́it́, v́iśks[‑]tarḱińet́ tokševt́ik, ĺev́ežńavti͔k, ńeŕǵevt́ik [E:Bug] (V402) Obgleich du, Hündin, dich hast betrügen lassen, deine Schamgegend hast berühren lassen, sie hast abnutzen und durchstechen lassen.
ĺevšakadomks E:VVr [раздробляться, разрываться] / sich zersplittern, sich zerfasern.
ĺevšakaĺemks E:VVr (Iter. zu ĺevšakadomks).
ĺevškə̑də̑ms M:Čemb измочалиться / sich zerfasern.
ĺevštakə̑də̑ms M:Sučk [разрываться, раздроблять(ся)] / sich zerfasern, (sich) zersplittern (z.B. Stock beim Schlagen).
ĺävškaftᴉ͐ms ~ ĺävškaftums E:Kažl, ĺävška·ftᴉ͐ms E:Ba (Kaus. zu *ĺävškadᴉ͐ms) размочалить / zerfasern (z.B. einen Strick), weich, locker machen (z.B. einen Flausch durch Auseinanderzupfen od. Schlagen), (E:Kažl auch:) [разбивать] / zerschlagen.
ĺävži·ńd́ams E:Ba, ĺävžᴉ͐dnams E:Kažl ― ĺevšəndams M:Prol, ĺevšə·ndams M:Ur, ĺeu̯šənda·ms M:Jurtk размочалиться, измочалиться / sich in Fasern auflösen, sich zerfasern (E:Ba Kažl M:Prol Ur Jurtk); [раздроблять(ся)] / (sich) zersplittern (z.B. Stock beim Schlagen) (M:Ur); [разбиваться] / zertrümmert werden (E:Kažl); [протираться насквозь] / sich durchscheuern (M:Prol Ur Jurtk).
ĺevža M:Lemd [с. Левжа (Левши) в Рузаевском районе] / ein Dorf im Bez. Saransk, Gouv. Pensa (nicht weit vom Dorf Schuwary). vaśä śiməńd́i ĺevžəń kabaksa (IV200) Vasja trinkt in der Schenke von Levsha.
ĺevžäj M:P [старинное мокш. личное (? мужское) имя] / ein alter moksch. Personenname [? Männername].
ĺeze͔ E:Mar VVr Večk StMokl, ĺäze͔ E:Myv, ĺäza E:Ba Nask ― ĺeza M:Pš польза / Nutzen, Vorteil, Gewinn (E:Mar: beim Handel) (E:Mar VVr Večk); [прибавка] / Zusatz (E:Mar M:Pš); [помощь, содействие] / Hilfe, Beistand (E:Mar Myv StMokl). paśiba ĺeze͔ń maksumazot! E:Mar (25) Dank sei dir, dass du Beistand leistetest! tańt́ej alt, śukorot puti͔ń t́et́ ĺeze͔ń maksumań ḱise͔ E:Mar (25) Wohlschmeckende Eier und Kuchen habe ich dir vorgesetzt als Ersatz für das Beistandleisten. ĺeze͔nze͔ ḱise͔ noldi͔ńeḱ E:Mar (1110) Um seines Nutzens willen haben wir (es) ertönen lassen. v́äśe pasne͔, maksodo ĺäze͔[‑]paro! E:Myv (III60) Gebt, alle Götter, Hilfe! moĺiń t́enʒe͔ ‒‒‒ ĺeze͔ń[‑]paroń mon ḱecte͔nʒe͔ v́ešeḿe E:StMokl (V214) Ich ging zu ihr ‒‒‒ um sie um Hilfe zu bitten. uĺə·za toń ṕeĺd́ä ĺäza, uĺə·za toń ṕeĺd́ä poĺʒa E:Nask (III186) Von dir möge Hilfe kommen, von dir möge ‒‒‒ Heilung kommen! toń [ṕeĺd́ä], ḿiḱe·ta[‑]at́a, v́äšt́a·na ĺäza E:Nask (III123) Von dir, alter Miketa, erbitten wir Besserung [lieber wohl: Hilfe]. | ḱed́-ĺeze͔ E:Mar Simb Petr [помощник] / Gehilfe (eig.: Zusatz der Hand). ńej tońet́ tujiń ḱed́[‑]ĺeze͔ E:Mar (174) Einen Gehilfen habe ich dir gebracht. uŕań-aĺań ḱed́[‑]ĺeze͔t! E:Petr (VIII42) Ihr, Hilfe eurer Schwägerinnen und Brüder!
ĺezi͔ńe E:Mar (Dem. zu ĺeze͔). | ḱed́-ĺeze͔ńe E:Petr [помощничек] / Gehilfe. ḱed́[‑]ĺeze͔ńeḿ, t́ejt́eŕńeḿ (VIII200) Meine Gehilfin, meine Tochter.
ĺesks E:Mar Večk ― ĺezks M:P прибавка / Zusatz, Zugabe, Zulage. źaro maksat ĺesksi͔ńt́ E:Mar Wieviel wirst du zugeben (draufgeben, zulegen)? nu, davaj polavci͔ńek, źaro karmat ĺesksi͔ńt́ v́ešeḿe E:Mar Nun, lass uns tauschen! Wieviel Aufgeld wirst du verlangen?
ĺesksḱe E:Mar (Dem. zu ĺesks) [прибавка] / Zusatz.
ĺeze͔v E:Večk полезный / vorteilhaft, nützlich.
ĺeze͔v́t́eḿe E:Mar [бесполезный] / nutzlos. čači͔ śuro ĺeze͔v́t́eḿe, sońćinze͔ ejste͔ a jarci͔t́, a śiḿit́ (259) Es wird ein nutzloses Getreide erzeugt, weder isst noch trinkt man davon.
ĺezde͔ms ChrE E:Mar MKly, ĺezdams E:Atr VVr Večk Nask, ĺäzda·ms E:Ba ― ĺezdə̑ms ChrM M:P Pš Čemb Sučk Ur Jurtk прибавить / hinzutun, hinzufügen, vermehren (ChrE E:Mar Atr VVr Večk Ba ChrM M:P Čemb Sučk Jurtk); [вносить задаток] / Aufgeld bezahlen (M:P); [подниматься (напр. вода)] / steigen (z.B. Wasser) (E:?Mar ?Večk); помогать / helfen, beistehen (E:Mar: sońenze͔ od. sonze͔ marto ihm) (ChrE E:Mar Atr Večk MKly ChrM M:Čemb). śe araś tarkańt́ ĺezde͔ze͔! E:Mar (1118) Es fülle jenen leeren Raum mit Zusatz! ḿeźe jutafttanok, śeń tarkanʒo i ṕešt́ik, i ĺezdi͔k E:Večk (III23) Ersetze, was wir verbrauchen, und mehre es! mon ĺezdan sə̑ŕä kštərə la·ŋks M:Jurtk Ich tue mehr Garn auf die Spindel (von einer anderen, die zu viel davon hat). v́ed́eś jala ĺezdi͔ [E:?Mar ?Večk] Das Wasser steigt immer noch. ĺezde͔d́e moń martom! E:Mar (24) Steht mir bei! ĺest i posobĺak E:Mar (25) Stehe (ihm) bei, hilf! ĺezde͔d́e martonok, posobĺado martonok! E:Mar (25) Stehet uns bei, helft uns! čaŋgod́eze͔, eŕźań t́śora, da ĺezde͔ze͔ E:MKly (VII18) Helfe (Gott) dir, junger Ersäne, stehe (Gott) dir bei! mon ĺezdan sońd́ijənza M:Čemb Ich helfe ihm.
ĺezdakšnoms E:Večk (Frequ. zu ĺezdams) [придавать] / zugeben, draufgeben. rod́a śado noldakšnoś, tatar śado ĺezdakšnoś (V426) Rodja liess ein Hundert herunter, der Tatare erhöhte ein Hundert.
*ĺezde͔v́ems E:Mar (Refl.-Pass. zu ĺezde͔ms, ĺezdə̑ms) [прибавляться, увеличиваться] / zunehmen, grösser werden.
*ĺezde͔vt́ems E:Mar (Fakt. zu ĺezde͔ms).
ĺezĺems E:Is (Frequ. zu ĺezde͔ms).
ĺeśt́ńems E:Mar, ĺezdńems E:Večk, ĺäzńims E:Ba ― *ĺezńəms M:P (Frequ. zu ĺezde͔ms usw.) [поддерживать] / unterstützen (E:Mar (ML19)); [добавлять, прибавлять] / hinzufügen, zusetzen; [придавать] / Aufgeld geben, zugeben, draufgeben (beim Tausch) (M:P).
ĺežams E:VVr (Chr) [быть больным] / krank liegen. — Russ. лежа́ть.
ĺeži E:VVr [больной, лежащий больным] / krank, krank liegend. t́eiḱ ĺežiks pŕat (III276) Stelle dich krank!
ĺežića E:VVr [лежащий больным] / einer der krank liegt. maksodo moń ĺežićań turto ĺeze͔ i paro (III157) Gebt meinem Kranken Heilung, Linderung!
ĺižä [M:P] (Adv.) [лёжа] / liegend, in liegender Stellung. v́eĺət́ jotaźä ĺižä madə̑źńä (IV214) Durch das Dorf fuhr er liegend. — [Russ. Ger. лёжа].
ĺeže·ń E:Ba ― ĺežəń M:P Čemb [лежень] / Grundbalken, Unterlagsbalken eines Gebäudes (unter der Erde). — Russ. лежень.
ĺežḿed́ems E:Mar, ĺežmad́ems E:Večk, ĺežma·d́ims E:Ba [лечь отдохнуть] / sich hinlegen, um zu ruhen, (E:Ba auch:) [садиться на корточки, прижиматься] / sich an etw. kauern, sich niederhocken, sich an etw. schmiegen. ĺežma·ć śt́ena jo·žos E:Ba Er drückte (schmiegte) sich an die Wand.
ĺežmaĺems [E:?Večk], ĺežma·ĺims E:Ba (Iter. zu ĺežmad́ems).
ĺəbəžd́əms M:Pš, ĺibəžd́əms M:Kr [развеваться, веять] / flattern, wehen (z.B. eine recht feine Leinwand auch in schwachem Winde). kat́əŕńä kodaj ĺibəžd́i akša kotfsə̑nza M:Kr (Sir.) [Katharina webt ihre flatternde weisse Leinwand]. iŋgəĺənza ĺibəžd́iᵪ́t́ soń akša ĺibəšt́ śuŕənza [M:?Kr] [Vor ihr flattert ihr weisses, ? flatterndes Garn].
ĺəbəžkə̑də̑ms M:Kuld (verm. = ĺəbəŕgə̑də̑ms M:Pš) [(вдруг) взлетать, вспорхнуть] / (plötzlich) auffliegen, aufflattern. guĺka·ks ĺəbəžkətś soń śijä-pokə̑ĺ śed́ińac, lopaks śifəŕgətś vaj śeŕi ṕičəń roŋgə̑ńac Wie eine Taube schwang sich sein Herz, das wie ein Silberklumpen ist, auf, wie ein Blatt erzitterte sein Körper, der wie eine hohe Kiefer ist.
ĺəmbəžd́əms M:Pš: vajmə̑c ĺəmbəžd́i Er hat schwere Atemnot. — [Vgl. ĺumba·ms].
ĺəmd́ä·j M [назв. мокш. с. Лемдяй] / Name eines moksch. Dorfes im Bez. Insar, Gouv. Pensa.
ĺi E:NSurk ― əĺi ~ ə̑ĺi M:Sel [Fragepartikel u. Konj.] [ли] / ob. aźo, ćoram, ḱevkśt́iḱ a saji-ĺi jarmak E:NSurk (III330) Geh, mein Sohn, frage, ob er nicht Geld nimmt! od ʒ́ora paro-či, a sajat-ĺi jarmak? E:NSurk (III330) Lieber junger Mann, nimmst du nicht Geld? šumbra·st(a) ə̑ĺi jakavə̑t́ M:Sel (IV816) Bist du gesund gekommen? af sodasaśt́ [əĺi]? M:Sel (IV827) Wisst ihr nicht? ḱiźəfńəsi͔ń śińń, sodasaśḱ [əĺi] af M:Sel (IV828) Sie fragt sie: “Wisst ihr es oder nicht?”. — [Russ. ли].
ĺib́i E:Kal, ĺib́iń E:Naz: ĺib́i – ĺib́i E:Kal, ĺib́iń – ĺib́iń ~ ĺib́iń – eĺ E:Naz [либо – либо, или – или, то – то] / entweder – oder, bald – bald. varkśijś ĺib́i tatar-avat́ ṕŕet́i, ĺib́i ḿeḱe palmań ṕŕet́i oze͔ E:Kal (2145) (Aber) die Krähe setzt sich bald auf den Kopf der Tatarin, bald auf den Pfosten. ĺib́iń alaša, t́ät́aj, son čavsi͔, ĺib́iń moda[‑]puĺ, t́ät́aj, son valci͔! E:Naz (VII180) Entweder schlägt er, Vater, das Pferd, oder dann schüttet er, Vater, Erdstaub! ĺib́iń v́äc vai, eĺ lomat́ čavsi͔ź! E:Naz (VII180) Entweder ertrinkt er im Wasser oder es bringen die Menschen ihn um! — Russ. либо.
ĺibor E:Večk MKly, ĺibu·r E:Ba, ĺibur E:Sulli ― ĺəb́əŕ M:Saz [описание развевания, трепетания, вспархивания] / das Flattern, Zappeln, Aufflattern beschreibendes Wort. [ščajəńt́t́ä] t́iń ĺəb́əŕ[‑]ĺəb́əŕ plat́jäńäńtt́əń M:Saz (IV482) Zieht eure flatternden Kleider an! | ĺibor ḿeŕems E:Večk, ĺibu·r ḿeŕems E:Ba [вдруг взлететь, вспорхнуть] / plötzlich auffliegen, aufflattern. | ĺibor ḿeŕńems E:MKly, ĺibur ḿeŕńems E:Sulli id. ĺibor ḿeŕńeś – noroń povo ĺift́akšnoś, labor ḿeŕńeś – noroń povo sakšonoś E:MKly (VII2) Flatternd flog (dann) die Lerche auf, flatternd kam die Lerche an. son ĺibur ḿeŕńeś, narmoń, ĺivt́akšnoś E:Sulli (VII94) Flatternd flog der Vogel auf.
ĺibordoms E:Večk SŠant, ĺibu·rdums E:Ba, ĺib́eŕd́emks E:VVr ― ĺibəŕd́əms M:P, ĺibəŕd́əms ~ ĺəbəŕd́əms M:Pš, ĺebəŕd́əms ~ ĺeb́əŕd́əms M:Čemb, ĺəbəŕd́əms (ML17) ~ ĺebəŕd́əms ~ ĺeb́əŕd́əms M: Sel, ĺebə̑ŕd́əms M:Temn [развеваться, веять, дрожать] / flattern, wehen, zittern (z.B. Wäsche, Espenblätter im Winde) (E:VVr SŠant M:P Pš Čemb Sel Temn); [хлопать крыльями] / mit den Flügeln schlagen (E:VVr Večk Ba M:P Čemb); [метаться (рыба)] / zappeln (z.B. ein Fisch) (M:Pš Čemb Sel). šarčav-ṕeńenze͔ ĺibordi͔t́ E:SŠant (I224) Die Enden der Plane wehen. i varmavtomo, bojar-av́ińem, ĺib́eŕd́i E:VVr (II339) Ohne Wind, meine Bojarin, flattert es. lopat́ńä ĺəbəŕd́iᵪ́t́ varmat́i M:Pš [Die Blätter flattern (rascheln) vom Winde]. varmaftə̑ma ĺebə̑ŕd́i M:Temn (VIII260) Es weht ohne Wind. — [Vgl. lə̑bə̑rdə̑ms].
ĺiburdoms E:Mar, ĺibᴉŕd́ums (ML18) ~ ĺibᴉ͐rd́ums ~ ? ĺibᴉ͐rdᴉ͐ms E:Kažl [напевать, щебетать (птичка)] / trillern, zwitschern (kleiner Vogel).
ĺib́eŕd́i: ĺib́eŕd́i ḱiŕgov E:Is [тонкая, наружная плёнка берёзовой коры] / das dünne, äussere Häutchen der Birkenrinde.
ĺəbəŕd́ińä M:Kard (Dem. zu ĺəbəŕd́i) [порхающий] / flatternd, einer, der flattert. varma uĺi, ĺəbəŕd́ińä (IV474) Wenn der Wind geht, flattert er.
ĺiburdi͔·ća: ĺiburdi͔·ća ǵi·ǵiŕ E:Ba [наружная плёнка берёзовой коры] / das dünne, äussere Häutchen der Birkenrinde.
ĺiburgadoms E:Mar, ĺiborgadoms E:Večk, ĺibu·rgadᴉ͐ms E:Ba ― ĺebəŕgə̑də̑ms ~ ĺeb́əŕgə̑də̑ms M:Čemb (Inch. zu ĺibordoms usw.) [вдруг взлететь, вспорхнуть] / plötzlich auffliegen, aufflattern.
ĺiborkšne͔ms E:Večk, ĺibu·rkšnums E:Ba ― ĺibəŕkšńəms M:P (Frequ. zu ĺibordoms usw.) [развеваться, веять, дрожать] / flattern, wehen, zittern (z.B. Hemd, Espenblatt im Winde) (M:P); [хлопать крыльями] / mit den Flügeln schlagen (E:Večk Ba: wiederholt) (E:Večk Ba M:P).
ĺibəŕft́əms M:P, ĺəbəŕft́əms ~ ĺäbəŕft́əms ~ ĺäbŕəft́əms M:Pš (Fakt. zu ĺibəŕd́əms usw.) [заставлять развеваться] / flattern lassen (M:P); [хлопать крыльями] / seine Flügel schwingen; побить / prügeln (z.B. mit einer Rute), durchwalken (M:Pš). pat́śanzə̑n af ĺəbəŕftsi͔ńä M:Pš Er bewegt nicht seine Flügel.
ĺibork E:Večk Bag, ĺibork [~ ĺibort] E:SŠant, ĺibu·rk E:Ba [описание внезапного взлёта, вспархивания] / plötzliches Auffliegen, Aufflattern beschreibendes Wort. | ĺ. ḿeŕems [ḿeŕkšńems, ḿeŕkšne͔ms] E:Večk Bag SŠant, ĺibu·rk ḿeŕems [E:?Ba] [вдруг взлететь, вспорхнуть] / plötzlich auffliegen, aufflattern. ĺibork ḿeŕkšńeś son, ĺift́akšnoś E:Večk (V44) Er schlug mit seinen Flügeln und flog auf. son ĺibork ḿeŕkšne͔ś a son, ĺift́akšnoś E:Bag (I32) Sie flog auf. vaj ĺibork ḿeŕan, šiče, mon ĺivt́an E:SŠant (I379) Ich fliege auf, Schwager, ich fliege (davon). si͔ń ĺibort ḿeŕkšńeśt́, ĺivt́akšnośt́ E:SŠant (I295) Sie flogen auf.
[ĺića] ĺit́śa ChrE E:Mar Jeg SŠant [лицо] / Gesicht, Antlitz. maze͔ ĺićam mon šĺiĺiń E:Mar (1170) Ich wusch mein schönes Gesicht. [vanuḿiźgak] ‒‒‒ odaškadoń ĺićavam! E:Mar (1170) Beschauet mich ‒‒‒ hinsichtlich meines verwelkten Antlitzes! źeŕkalańt́ vanca, mon ĺića·t ńesa·! E:Jeg (194) Den Spiegel werde ich beschauen, dein Antlitz werde ich sehen! si͔ń v́e ĺićat E:Mar Sie sind einander gleich an Gesicht. v́e lavśḱese͔ńt́ t́ejt́eŕ[‑]ejt́, bojar[‑]avań ĺicaso E:Jeg (1108) In einer Wiege liegt ein Töchterchen, von Antlitz eine Bojarin. | v́e ĺićaso E:Mar [похожий] / ähnlich. — Russ. лицо́.
ĺicańe E:Kočk (Dem. zu *ĺića) [личико, с ‒‒‒ личиком] / Gesicht, mit einem ‒‒‒ Gesicht. ravžo, ravžo lomanńe, ravžo śeĺḿe[‑]brovańe, kruglovojńe ĺicańe (VII50) Ein schwarzer, schwarzer Mensch, mit schwarzen Augenbrauen, mit rundem Antlitz.
ĺifəš M:Kuld [какой-то головной убор, ? шлем / irgendein Kopfzeug, ? Helm]. akša ĺifəžəc (= “kalpa·kə̑c”) mokšəń oćazə̑rt́ ṕŕasə̑nza [Einen weissen ? Helm (? Eine weisse Mütze) hat der Mokschanen-Kaiser auf seinem Kopfe].
ĺifna·ms M:Sučk [развеваться, веять] / flattern, wehen. — [Vgl. ĺipnams].
ĺiᵪoj E:Mar StŠant ― ĺiᵪo·j M [злой, злобный] / böse, tückisch, (E:Mar auch:) [злодей, враждебно настроенный, враг, чёрт] / Missetäter, Übelgesinnter, Feind, Teufel. iśt́a javtovozo i sravtovozo ṕetrasto [ĺiᵪoj] pŕičaś E:StŠant (III78) So möge von Petra die schlimme pŕiča-Krankheit weichen! | ĺiᵪo·j lomań M [злой, враждебно настроенный человек] / böser, übelgesinnter Mensch. | ĺiᵪoj t́ikše E:Gor (bot.) адамова голова / Alraun. — Russ. лихо́й.
ĺiᵪ̀ad́e·j ChrM M:Pal [враждебно настроенный, враг] / Übelgesinnter, Feind. vanə̑maśt́ slad́e·jd́ä, ĺiᵪad́e·jd́ä! M:Pal Schütze uns vor Feinden und Übelgesinnten! — Russ. лиходе́й.
ĺiᵪamaŋka E:Mar, ĺiᵪama·ŋka E:Kažl ― ĺiᵪama·ŋka M:P лихорадка / Fieber, Wechselfieber. f́ed́ä śäŕäd́i kośḱä mašti͔kssa, kośḱä mašti͔kssa, ĺiᵪama·ŋkasa [M:P] (IV69) Fedja liegt krank an Fieber, an Fieber, an Wechselfieber. luga·v t́išä-ka·pat (t́išə-) af kadə̑ndi͔št́, ĺiᵪamaŋkat́ńä ḱäšišt́ M (IV726) Auf der Wiese lässt man keine Schober stehen, (sonst) verstecken sich (dort) die Fieberkrankheiten. — Russ. лихома́нка.
ĺiᵪama·ŋkańä M:P (Dem. zu ĺiᵪama·ŋka) id.
ĺiᵪaratka E:MKka, ĺipara·tka E:Ba лихорадка / Fieber, Fieberkrankheit (auch als personifizierte Krankheitsdämonen). [ḿikola] ḿilośĺivoj, ḿiń a lomat́, [ḿin ĺiᵪaratkat] E:MKka (III125) Gnadenreicher Mikola, wir sind keine Menschen, wir sind Fieberkrankheiten. ĺipara·tkanza ma·štan E:Ba (VII396) Ich vernichte das Wechselfieber. — Russ. лихора́дка.
ĺija ChrE E:Mar Jeg, iĺa E:Kad Kal ― iĺɛ· ChrM, iĺä M:P Pš, ĺijä M:Čemb Sel, ĺijä· M:Sučk Ur Jurtk [другой, иной] / der andere, ein anderer. ĺija mastorov tujekšne͔śt́ E:Mar (170) Sie begaben sich nach einem anderen Lande. sud́ənda·ź ĺija·t karo·ĺʿt́ M:Sel (IV806) Die anderen Könige meinten. | ĺija – ĺija E:Mar [некоторые – другие] / einige – andere. | ĺijat-ĺijat E:Petr некоторые / einige. śeḱeń kuvalma ĺijat-ĺijat maćkazi͔ń [narod́eńt́] ejsta vasi͔la pakśas [pućt́] kudi͔t (VIII68) (Eben) darum bauten einige von den Matsjkaz-Bewohnern im Hinterland Häuser. | ĺija mastori͔ń E:Mar [чужой, заграничный] / fremd, ausländisch. | ĺija-ḿeźe E:Petr что-нибудь другое / irgendetwas anderes. eŕva lomańiś oc [čačiińt́] nuŕćimsta pute͔ oc [čačiińt́] vakss al, eĺ kĺäńd́iŕ, eĺ ĺija-ḿeźe (VIII144) Beim Schaukeln (Wiegen) des Neugeborenen legt jeder Mensch neben das Neugeborene ein Ei, einen Kringel oder etwas anderes (derartiges). | ĺijäń E:Mar [какого-то другого, иного] / eines anderen.
ĺijaso E:Mar (Iness.) [в другом месте] / anderswo.
ĺijasto E:Mar VVr Večk, ĺia·sta E:Ba, ĺijasta E:Petr ― ĺija·sta M:Čemb Sel Sučk (El.; Adv.) иногда / bisweilen, manchmal, (M:Sel auch:) [в другой раз] / zu anderer Zeit, ein andermal. t́e ḱev́eś eŕe ĺijasta końešna iḱiĺe eĺ zabor[‑]bokasa E:Petr (VIII116) Bisweilen liegt dieser Stein vor dem Pferdestall oder an der Umzäunung. | ĺijasto – ĺijasto E:Mar ― ĺija·sta – ĺija·sta M:Sučk [то – то] / bald – bald.
ĺijas E:Mar (Ill.; Adv.) [в другое место] / auf einen anderen Platz. t́ejt́eŕńeś ĺijas mać (281) Das Mägdlein legte sich auf einen anderen Platz nieder.
ĺijav E:Mar, ĺiau̯ E ― iĺa·v M:P, ĺia·u̯ M:Sel (Lat.; Adv.) [в другое место, в другую сторону] / anderwärts. ĺiau̯ tujan E Ich werde mich nach einem anderen Ort begeben.
ĺija·ks E:Ba ― iĺa·ks M:P, ĺia·ks M:Sel, ĺija·ks M:Sučk (Transl.; Adv.) иначе / in anderer Weise, anders.
ĺijata E:Mar Atr VVr Večk, ĺijata ~ ĺia·ta E:Ba другой / der andere, ein anderer. | ĺijataks E:Mar (Transl.) [иначе говоря] / mit anderen Worten.
ĺijadoms ChrE E:Mar VVr Večk, ĺadums E:Kad Kal Kažl [Šokša], ĺadᴉ͐ms E:Kažl ― iĺa·də̑ms ChrM M:P Pš Kr Gor, ĺadə̑ms ~ ĺijadə̑ms (poet.) ~ ĺadə̑ms M:Sel Čemb Kars, ĺijadə̑ms ~ iĺa·də̑ms M: Sučk [оставаться, отставать] / bleiben, übrigbleiben, zurückbleiben, nachbleiben. t́ezk ĺadums E:Kažl [Hier muss man bleiben]. ĺadi͔ḿe ańćiḱ ḿiń E:Kal (2135) Nur wir sind übriggeblieben. maze͔ damajś ańćiḱ sońćinze͔ od saźiź od́iŕvat́ marʿta ĺac E:Kal (2137) Nur der schöne Damaj mit seiner jungen Ehefrau waren selbander geblieben. a parknojś ĺac iśkamunza eŕamu kudut́i E:Kal (2130) Der Schneider aber blieb allein in dem Hause [zu wohnen]. son tarǵize͔ ṕijeĺt́ i ḱebd́ize͔ koźejkat́ v́eĺks, toĺka ĺats ĺijšt́ams E:Šokša (VII462) Er zog das Messer hervor und erhob es über seine Frau, nur dass er es noch nicht sinken liess. avat́ lapac štada iĺa·d́i, [ḿiŕdəc] šumu uĺi M:P (IV715) Bleibt die Hechel der Frau leer, wird ihr Mann mit Schulden belastet. mon iĺa·də̑ń v́ina·ftə̑ma M:Pš Ich blieb ohne Branntwein (z.B. als Gast). jolmasta iĺa·ts aĺäńada M:P Schon als kleines (Kind) verlor er den Vater (eig.: blieb er hinter dem Vater zurück). octa iĺa·tś polańada M:Kr Sie verlor jung ihren Mann. v́eĺä̆ kučkas ĺatś kudńä·źä M:Čemb [Mitten im Dorfe blieb mein Haus zurück]. ĺatś jomblańasta at́ad(a)[‑]avada M:Kars (IV374) Er verlor schon als kleines Kind Vater und Mutter. ṕäĺəs iĺa·tśt́ alńanzə̑n [M:Gor] (IV317) Ihre Eier blieben halb(ausgebrütet). i ḱelaźś ĺija·tś alu M:Sučk (IV842) Und der Fuchs blieb unten.
iĺa·di͔ M:P [Vert Kard] [остаток] / Rest. śijä· valda son potmə̑sa iĺa·di͔jəc soń śiŕńəsa M:Kard (IV473) Er ist im Silberglanz, das übrige aus Gold. iĺadi͔ᵪńeń šäjäŕ lokšḱeńd́i ponaźeń M:Vert (VIII452) Das übrige Haar hat er zur Haarpeitsche gedreht.
ĺadi͔ks E:Kažl ― ĺadi͔ks M:Čemb Sel [остальной, лишний] / übrig (E:Kažl); остаток / Überbleibsel, Rest (E:Kažl M:Čemb Sel). | ĺadi͔ks tatar E:Kažl [остальной татарин] / der übrige Tatar. a ĺadi͔ks tatart ḱjetsa moń vakssa v́iĺś ḱäńᴉŕ[‑]pakaŕ kvalmᴉ͐sa mukᴉ͐ŕ (III296) Aber der übrige Tatar neben mir hatte einen ellenbogenlangen Klotz in der Hand.
*ĺijatks E:Večk, ĺatkst (Pl.) E:Kad ― iĺa·tks M:P, ĺija·tks M:Sučk [остаток] / Überbleibsel, Rest; (E:Kad:) остатки / Reste.
iĺa·tksḱä M:P (Dem. zu iĺa·tks) [остаток] / Überbleibsel, Rest.
ĺijadovks E:Gor Sob (Adj.) [остальной] / übrig. ĺijadovks ṕät́ńeń nogaj[‑]lokšińeks poni͔ńźe E:Sob (VII320) Die übriggebliebenen Enden hat er zu einer Peitsche geflochten.
ĺijaĺems E:Mar (Iter. zu ĺijadoms) [оставаться] / übrigbleiben. son t́et́kastojak kadovkšnoś, son avastojak [ĺijaĺeś] (162) Er blieb nach dem Väterchen zurück, er blieb nach der Mutter übrig.
ĺańims E:Kal, ĺańᴉms E:Kad Kažl ― ĺadə̑ndə̑ms M:Sel (Frequ. zu ĺadᴉ͐ms, ĺadə̑ms) [оставаться] / übrig sein, übrigbleiben. ojś sońźe a ĺańe at lama E:Kal (2134) Von seiner Butter blieb [eig.: bleibt] nicht mehr viel übrig. moń naŋsᴉ͐n olkńä ĺańit́ at lama E:Kažl (III301) Von dem Stroh über mir bleibt nicht viel übrig. t́äńi v́eᵪ́ḱä śäĺiŋǵä [ańt́śak] ĺä͔ńä E:Kažl (III262) Nur eine Klafter bleibt jetzt noch! mon ĺadəndəń jomblańasta [M:?Sel] Als kleines (Kind) blieb ich (hinter der Mutter) zurück. ĺadnd́i otśazə̑rt́i moĺmə̑s ḱiv́e·t́ijä vajǵäĺb́ä M: Sel (IV833) Zum Kaiser zu gehen sind ‒‒‒ fünfzehn Werst.
ĺijatkšnoms E:MKly ― iĺa·tkšńəms M:P Pš (Frequ. zu ĺijadoms, iĺa·də̑ms) [оставаться] / bleiben, zurückbleiben (z.B. auf dem Wege), übrigbleiben. kodamo čufto kadovk(š)noś, kodamo čufto ĺijatkšnoś? E:MKly (VII38) Was für ein Baum war (ihm) übrig geblieben, was für ein Baum war (ihm) übrig geblieben? śät́av kudə̑ń kuĺəńaks, [iĺa·tkšńəḿä] voĺäńas M:Pš (IV199) Wie sanfte Haustauben blieben wir in Freiheit.
ĺijatoms E:Gor Sob (Pass.) остаться немного [времени и т. п.] / etwas übrigbleiben [Zeit u. dgl.]. a kańa źarc, jalgakaj, t́äńek ĺijati͔ ńej E:Sob (VII254) Nicht sehr lange (Zeit) bleibt uns nun übrig.
*iĺaftums E:Hl ― iĺa·tftə̑ms M:P (Fakt. zu *iĺadums, iĺa·də̑ms) [оставлять] / lassen, übriglassen, zurücklassen. a lamut t́ev́ńit́ńiń mon iĺaftan E:Hl (1160) Ich selbst (aber) werde meine wenigen Geschäfte verlassen.
*iĺa·fńims [E:Šir] ― iĺa·tfńəms M:P (Frequ. zu *iĺa·ftums, iĺa·tftə̑ms) [заставлять оставлять / zum Verlassen bringen]. mo·n na·t́, t́it́a·kaj, udu·ḿiŋ́ǵiŋ́ḱ iĺa·fńiń [E:Šir] (II418) Ich habe wohl euren Schlaf gestört [eig.: euch dazu gebracht, den Schlaf zu verlassen], Vater.
ĺiakstoms E перемениться / sich verändern, anders werden.
ĺijakstomoms E:Mar [изменяться] / sich verändern (z.B. Gesicht, Aussehen).
1ĺijems E:Mar Večk [двигаться] / sich bewegen. — [Vgl. 2ĺijems].
ĺiv́t́̀ems ~ ĺift́ems ChrE, ĺiv́t́ems ~ [?] ĺift́ems E:Mar, ĺiv́t́ems E:Jeg SŠant, ĺivt́emks E:VVr, ĺift́ems E:Gor Bug Večk Kozl StMokl Kl, ĺiᵪ́t́i·ms E:Kad, ĺift́ims E:Kal [Hl], ĺif́t́ums E:Kažl ― ĺišt́əms (ĺiš́t́əms) ~ ĺiᵪ́t́əms M:P Mam, ĺišt́əms M:Pš Saz Katm, ĺiᵪ́t́əms M:Kr, ĺiᵪ́t́əms [~ ĺift́əms] M:Sel, *ĺijᵪ́t́əms M:Temn Atjur, ĺift́əms M:Ur, ĺiśt́əms M:Jurtk [? Kaus. zu ĺijems] вывести, выносить / hinausbringen, hinausführen, begleiten, herausbringen, hinaustragen (ChrE E:Mar Jeg [Bug] Kad Kal Kažl Hl Kozl M:P Pš Kr [Mam] Saz Katm Sel [Temn] Atjur Ur Jurtk); [обнаружить, представлять, вытаскивать, вынимать] / zum Vorschein bringen, hervornehmen, hervorziehen, herausnehmen (ChrE E:Mar M:P Mam Sel); [заставлять прорастать] / (auf)keimen lassen (ChrE E:Večk); [высиживать] / ausbrüten (E:Mar SŠant M:P [Mam] Katm Sel); [заставлять выходить, з. выезжать] / hinausgehen lassen, fortziehen lassen (E:Mar M:P); [заставлять бурлить] / hervorsprudeln lassen (M:Sel); [вытекать, бурлить] / hervorquellen, hervorsprudeln (M:P [Mam]); [роиться (пчёлы), вылетать (птенцы)] / schwärmen (Bienen), ausfliegen (Vogeljunge) (M:P); [болеть оспой] / die Pocken haben (M:P). [ĺiv́t́iḱ] t́ejt́eŕet moŕa[‑]či͔ŕes mońeń koźejkaks E:Mar (287) Bringe deine Tochter an das Meeresufer heraus, mir zur Gattin! alkuks ańd́amoń ĺiv́t́iźe E:Mar (164) Wirklich führte sie Andjamo davon. toń laŋks nad́ejaź [ĺiv́t́iḿiź] E:Mar (1190) Auf dich hoffend liessen sie mich fortziehen. kov kučci͔ńeḱ ĺeĺanok, kov ĺivci͔ńeḱ aĺanok? E:Mar (1126) Wohin senden wir unsere Brüder, wohin begleiten wir unsere Männer? ĺift́iźe pakśav E [Er brachte (od.: führte) es (ihn) aufs Feld]. pokš ḱińt́ laŋguv ĺift́iźi E:Hl (178) Er führte sie auf den grossen Weg. pokš v́ed́ či͔ŕe·v a mon ĺiv́t́i·ń E:Jeg (190) Ich brachte sie hinaus an das Ufer des grossen Wassers. už vaćt́[‑]načk śeste͔ kurgovast ĺift́it́ [E:Bug] (V66) ‘Scheisse’ und ‘Harn’ bringen sie aus ihrem Munde heraus. al ortava son ĺift́iźe E:Večk (I185) Er fuhr sie zum hinteren Tor hinaus. b́ednojeń ćora pŕijomste͔ ĺift́it́ E:Kozl (II97) Den Sohn eines Armen holt man vom Annahmeplatz. v́ed́-at́ä, ĺišt́ḱ pŕäńäćəń M:P [Wasservater, zeige dich od. komm hervor!]. karstə̑nza [ĺiᵪt́ś] ajgə̑rə̑nts [M:Mam] (IV150) Er führte seinen Hengst aus dem Stalle. ot́śu [uĺt́śa·v ĺiᵪt́əźä] [M:Mam] (IV434) Er brachte ihn auf die Hauptstrasse. [v́ii varmańä t́imat́] igants tə̑rva·v [ĺiᵪt́əźä] [M:Mam] (IV131) Der heftige Wind trieb Timas Iga ans Ufer. kafta ṕäĺd́ä moń ĺištsa·maź M:Saz (IV486) Man führt mich weg von zwei Seiten. [ot́śäj, ĺiᵪt́əma·k]! M:Mam (IV888) Onkel, lass mich hinaus! ĺišt́əd́ä, jalgat, ĺišt́əd́ä šə̑ra· laŋksta kši kuvə̑t M: Katm (IV465) Bringt, Freundinnen, bringt Brotkrusten von dem Tische! oj kə̑da ĺift́əź ot́śu ńi skodu [M:Sel] (IV83) (Da) brachte man (Darju) in die grosse Versammlung! roštvań kucta, tat́u jalgaj, mon [ĺijᵪ́t́əmaź] [M:Temn] (VIII320) Sie brachten mich, Freundin Tatju, von der Weihnachtsstube weg. iŋgə̑ĺd́ä ortava [ĺijᵪ́t́əźä] M:Atjur (VIII362) Er brachte sie zum vorderen Tor hinaus. v́iŕce͔ kajś, v́iŕcte͔ ĺiv́t́iź E:Mar (272) Es wuchs in dem Walde heran, man holte es aus dem Walde. ti͔ń ḱeĺeŋḱ ĺiv́t́iŋḱ, draźńado! E:Mar (1124) Stecket eure Zungen hervor, necket (sie wieder)! ušu ĺiᵪ́t́əź [ḿäšt́ənzə̑n] M:Sel (IV281) Seine Brust ist nach vorn gezogen worden. ḿeźe v́it́t́an eze͔ze͔t́, ĺift́ik[‑]kasti͔k, ṕešt́ik[‑]ĺezdi͔k! E:Večk (III15) Was wir auf dich säen, das lasse aufkeimen, wachsen, sich füllen und mehren! oću uĺćav ḿiń ĺišt́a·ma M: P [Wir ? begeben uns auf die Hauptstrasse]. [ĺiᵪt́ä, ĺiᵪt́ä], nogaj[‑]ava, ton [ĺiᵪt́ä] [M:Mam] (IV258) Komm heraus, komm heraus, Nogajerin, komm heraus! ĺišt́i ńeškś ĺišt́i M:P [? Der fortziehende Schwarm ist beim Fortziehen] (wird gesagt, wenn die Bienen vom Bienengarten fortfliegen, “schwärmen”). [narmə̑t́t́ńä ĺišt́išt́] M Die Vogeljungen ziehen fort (verlassen ihr Nest). uk kolmo ńed́ĺat si͔ŕe narv́ićka narv́ińźe, vaj ńiĺećeźd́e si͔ŕe narv́ićka ĺivt́ińźe E:SŠant (II24-5) Drei Wochen brütete die alte Bruthenne darauf, in der vierten brütete sie die alte Bruthenne aus. ĺišt́i ĺefks M:P [Sie brütet Junge aus]. [alʿnəń narvaźəń, sarazś ĺiᵪt́əźəń] [M:Mam] (IV361) Es brütete die Eier, es brütete sie zu Hühnern aus. ĺefkskat ĺəšt́a·n, jala šavə̑ncaź M:Katm (IV345) Wenn ich Junge ausbrüte, tötet man sie immer. t́ii ṕiza ali͔(j)äj alʿt, ĺift́i ĺjefkst M:Sel (IV768) Er macht ein Nest, legt Eier, brütet Junge aus. panda[‑]poksa kafta jäši[‑]pŕat ĺišt́išt́. – śeĺmət́ńä M:P (IV658) Am Bergabhang sprudeln zwei Quellen hervor. – Die Augen. ĺišt́i jäši[‑]pŕaks, t́äd́akaj[‑]avaj, son ĺišt́i M:Mam (IV308) Er vergiesst Tränen, Mutter, wie eine hervorsprudelnde Quelle. alda mastə̑rś ĺiᵪ́t́əm[‑]ṕiŕaks ĺiᵪ́t́əźä M:Sel (IV492) Die Erde unten liess sie als Quelle hervorsprudeln. mon ĺiᵪ́t́a·n M:P Ich bin pockenkrank, ich habe Pocken. lakšt[‑]maŕd́ä jarʿcat, šabat́ńä ĺišt́išt́ M:P (IV733) Isst du [im Traume] Brombeeren, bekommen deine Kinder Pocken. | art ĺift́ems E:Kl [производить вышивки] / Stickereien hervorbringen. końov laŋksto art ĺift́i (I419) Sie bringt einen Hemdbesatz (fein wie) aus Papier hervor. | loma jutks ĺift́ems E:Večk [выводить в люди] / unter die Menschen bringen. v́it́iŋk, ṕet́iŋk, loma jutks ĺift́iŋk (III203) Heilt sie, bringt sie unter die Menschen zurück! | lomańste͔ od. loma jutksto ĺivt́ems (ĺift́ems) E:Večk [лишить кого-н. человеческого достоинства / jdn. um seine Menschenwürde bringen (“zwischen den Menschen herausbringen”)]. son eĺ ĺivsaḿiź lomańste͔ [Er bringt uns (indem er uns arm macht) beinahe um die Menschenwürde]. už loma jutksto son ĺivsi͔ (V246) Sie bringt ihn ausserhalb der Gemeinschaft der Menschen. | ĺiv́eś ĺivt́ems E:Mar Večk, *ĺiv́eś ĺift́ems E:Gor [потеть] / schwitzen. paśiba ‒‒‒ ravžo ĺiv́eźeń ĺift́emze͔t E:Gor (VII112) Dank (sei dir) ‒‒‒ dass du schwarzen Schweiss vergossen hast! | śeĺv́et́ ĺiv́t́ems E:Mar, śeĺv́et́t́ ĺivt́emks E:VVr, śeĺv́et́ḱet́ (Dem.) ĺivt́ems E:StMokl [проливать слёзы] / Tränen vergiessen. ṕiśi śeĺv́et́ ĺiv́t́ezan E:Mar (1212) Heisse Tränen mag ich fallen lassen. ṕiśi śeĺv́et́ḱet́ son ĺivt́i E:StMokl (V112) Sie vergiesst heisse Tränen. | v́ärʿt ĺiᵪ́t́əms M:?P Kr Mam [проливать кровь (плакать кровавыми слезами) / Blut(tränen) vergiessen]. vaj af [avaŕd́i], v́ärʿt [ĺiᵪt́i] M:Mam (IV44) Ach, sie weint nicht, sie vergiesst Blut. af [avaŕd́i ḿiša ṕińeś], v́ärʿt [ĺiᵪt́i] [M:?P ?Kr] (IV333) Der Hund Mischa weint nicht, er vergiesst Blut.
ĺiv́t́i E:Mar ― ĺišt́i M:P Pš Mam, ĺəft́e·j M:Jurtk [выносящий / etw. herausbringend; бурлящий / hervorsprudelnd; высиживающий / ausbrütend]. paśiba ‒‒‒ valdo ĺiv́eźiń ĺiv́t́ińeń! E:Mar (1118) Dank sei ‒‒‒ ihr, die klaren Schweiss ausgeschwitzt hat! ĺišt́i narvaj eś ərma (eś urma) M:Pš (IV760) Brütende (Eier legende und brütende, d.h.: zunehmende, ansteckende) Fallsucht. | ĺišt́i jäši M:P [бурлящий родничок] / hervorsprudelnde Quelle. ĺišt́i jäši[‑]pŕaks, t́äd́akaj[‑]avaj, son ĺišt́i M:Mam (IV308) Er vergiesst Tränen, Mutter, wie eine hervorsprudelnde Quelle. | ĺəft́e·j gu·j (kuj) M:Jurtk черепаха / Schildkröte (eig.: [ihr Gehäuse] mitführende Schlange). | ĺiv́t́i guj E:Mar [летучая змея] / fliegende Schlange. | ĺišt́i pŕä· M:P, ĺiᵪt́i pŕä M:Kr ‹Mam› [водоносная жила] / Wasserader, Quellader. pakśants kut́ška·sa [ĺiᵪt́i pŕä] äšińats [M:Mam] (IV256) Mitten auf seinem Felde hat er eine sprudelnde Quelle. | moda-ĺiᵪt́i M:Sučk [крот] / Maulwurf.
*ĺəšt́ińä· M (Dem. zu ĺišt́i) [выносящий / hinaustragend]. aš vastə̑ń [ĺešt́ińä·źä], aš vastə̑ń [sə̑va·fti͔ńäźä] (IV595) [Es gibt] keinen, der mein Bett hinaustrage, keinen, der mein Bett hereintrage.
ĺiv́t́ića: kuda(ń) ĺiv́t́ića E:Mar [провожатая сватов / Begleiterin der Werbeschar]. kodat kuda ĺiv́t́ićaŋk (1136) Was für Führerinnen ihr hattet? iśt́at kudań ĺiv́t́ićaŋk (1136) Solcher Art sind eure Führerinnen.
ĺift́ E:Vez [нагнанная, вызванная болезнь / eine “herangebrachte” Krankheit]. iśt́a jafti͔ḱ andŕejeń šači t́elastonʒo, id́eḿevśeń ḱeĺeń, id́eḿevśeń toloń, id́eḿevśeń ĺift́eń (III140) So entferne aus dem wachsenden Körper Andrejs die Zunge des bösen Geistes, das Feuer des bösen Geistes, die ĺift́-Krankheit des bösen Geistes.
ĺivkst (Pl.) E:Mar Večk Is, ĺivks E:VVr, ĺekst (Pl.) E:Kad, ĺikst (Pl.) E:Kal ― ĺifks M:P (Gen. -ə̑n, Abl. -ta), ĺivkst (Pl.) M:Prol, ĺevks M:Ur Jurtk [оспа] / Blattern, Pocken; (E:VVr:) [прыщ, пузырь] / Pustel. ĺivkstse͔ se͔ŕed́i E:Mar, son se͔ŕe·d́i ĺevkssa· [M:?Ur ?Jurtk] Er liegt pockenkrank (Er hat Pocken). [eźət́] uda·la pŕamo·j [ĺifksńəń ĺiᵪt́əmńada] [M:Mam] (IV577) Es ist dir nicht gelungen, von schweren Pocken unversehrt zu genesen [lieber wohl: Deshalb bist du nicht wohlgeraten, weil du Pocken gehabt hast]. [ĺifksńä kolaśt́], ervä·ńakaj, [śeĺməńät́ńəń] [M:Mam] (IV577) Die Pocken haben, Schwiegertochter, deine Augen verdorben. | pačk ĺivks E:Mar VVr Večk, pačk ĺiks E:Kal, pačk ĺifks (~ pačk ĺivks) E:Ba, pačk ĺifks E:Kažl ― pačk ĺifks M:Čemb Sel, pačk ĺivks M: Sučk [гнойничок] / Eiterbläschen, Eiterblatter, kleines Geschwür (čiŕej) (E:Večk Ba Kal Kažl M:Čemb Sel Sučk); [прыщ, пузырь] / Pustel (E:VVr Ba Večk); [красный, воспалившийся пузырёк] / kleine rote, entzündete Pustel (E:Mar); [небольшой нарыв] / kleine Eiterbeule (E:Kal). | ĺivkst putoms E:Mar, ĺekst put́ńi·ms E:Kad ― ĺifks putə̑ms M:P [прививать (оспу)] / impfen, (Pocken) einimpfen. | ĺivksi͔ń puti͔ća E:Mar ― ? ĺifksə̑ń puti͔ M:P [оспопрививатель] / Impfer. | ĺifks putftə̑ms M:P [заставлять делать прививку] / impfen lassen.
ĺifksḱä (Dem.): pačk ĺifksḱä M:An [сыпь с водяными пузырями или прыщами, растрескавшаяся кожа] / Ausschlag mit Wasserbläschen od. Pusteln, aufgesprungene Haut.
ĺišt́əma· ~ ĺəᵪ́t́əma· M:P, ĺiᵪt́əma· M:Gor (Gen. ‑ń), ĺift́əma M:Ur, ĺift́əma· M: [?]Sučk, ĺiśt́əma· M:Jurtk родник / Quelle (M:Gor Sučk); [ключ] / Quellader (M:P); колодец / Brunnen (M:Gor Sučk Ur). | jäšińät́ ĺəᵪ́t́əma·(c) M:P [ключ] / Quellader. | ĺiᵪt́əm-pŕä ~ ĺiᵪt́əm-ṕiŕa [poet.] M:Sel, ĺiᵪt́əma·-pŕä M:Sučk, ĺift́əma-pŕä· M:Ur родник / Quelle (M:Sel Ur); [ключ] / Quellader (M:Sučk). alda mastə̑rś ĺiᵪ́t́əm[‑]ṕiŕaks ĺiᵪ́t́əźä M:Sel (IV492) Die Erde unten liess sie als Quelle hervorsprudeln. | ĺift́əma-ut́ama M:Ur [колодезный журавль] / Brunnenschwengel. | ĺift́əma-važa M:Ur [колодезный столб] / Brunnenpfosten, Brunnengabel (auf der der Schwengel ruht).
ĺišt́əma·ńä M:P ‹Lemd› (Dem. zu ĺišt́əma·) [родничок] / Quelle. vara śormadi͔ jäši[‑]luga·sa, ĺišt́əma·ńasa M:Lemd (IV202) Vara stickt auf der Quellwiese, an der Quelle.
ĺiv́t́ima E:Mar, ĺift́eḿe E:Gor ― ĺišt́əma [M:P] [выведение, производство и т. д.] / das Herausbringen, Hervorbringen usw. paśiba ‒‒‒ ravžo ĺiv́eźeń ĺift́emze͔t E:Gor (VII112) Dank (sei dir), ‒‒‒ dass du schwarzen Schweiss vergossen hast. [ańt́śak kunt́śək mod́ińä narmət́t́], štobə̑ satə̑st [ĺišt́əməzt] [M:P] (IV858) Fange nur für mich Vögel (soviel), dass sie für dein Fortführen hinreichen! uš ĺiśićät́ńe, t́et́ej, ĺiv́t́imat E:Mar (120) Die Fortgehenden, Vater, müssen begleitet werden. | ĺeḿb́e ĺift́ima E:Kad [топка овина, риги] / Feuerraum der Riege, Getreidedarre. | ĺift́ima-paća E:Mar образец / Muster. | ĺif́t́əma-suvaftə̑ma-osks M:Ur [праздник жертвоприношения] / “Opferfest beim Aus- u. Einbringen”. (Ein Opferfest dieses Namens wurde im Dorfe Urjum um den Petrus-Tag herum begangen. Nur das männl. Geschlecht nahm daran teil. Man hatte in die Erde einen Gang gegraben u. ihn mit Brettern u. Erde bedeckt; dadurch wurde das ganze Vieh getrieben. Ein weisses Schaf wurde geopfert. Es wurde u.a. (gesondert) das Feuer (od dol) angebetet, das durch Gegeneinanderreiben von eichenen Brettern entzündet wurde; danach brachte man es ins Dorf mit folg. Gebete: Feuervater, Feuermutter (tolə̑ń t́ät́ä, tolə̑ń ava)! Mit gebackenem Brot sind wir gekommen, um dich anzubeten, wir verbeugen uns vor dir. Koche und brate du! Nimm unser Opfer entgegen, nimm unsere Verbeugung entgegen. Höre nicht auf, uns zu nähren, uns zu pflegen, wir werden nicht aufhören, dich anzubeten).
*ĺiᵪ́t́əmńä· [M:Mam] (Dem. zu *ĺiᵪ́t́əmä̆) [производство / das Hervorbringen]. [eźət́] uda·la pŕamo·j [ĺifksńəń ĺiᵪt́əmńada] (IV577) (Aber) es ist dir nicht gelungen, von schweren Pocken unversehrt zu genesen.
ĺijᵪ́t́ks M:Temn (Nom. Pl. -t) вышивка на рубашке с боку, против подмышки / eine Stickerei an der Seite des Hemdes, an der Achselhöhle (= naĺä M:Sp).
ĺiv́t́ekšne͔ms E:Mar [Jeg MKka], ĺift́ekšne͔ms E:MKly Večk, ĺivt́ekšne͔ms E:SŠant (Frequ. zu ĺiv́t́ems, ĺift́ems) [относить, отвозить, отводить, приносить, приводить] / hinbringen; [высиживать] / ausbrüten. ńej kavto ĺevksḱet́ [či͔ńeḿe] ĺiv́t́ekšne͔ś E:Mar (168) Zwei Jungen erzeugte [“brütete aus”, [či͔ńeḿe] ist als Vogelname aufgefasst worden] der Marder. kosk ĺiv́t́ikšni͔ń, śesk noldakšni͔ń E:Jeg (190) Als ich sie dahingebracht hatte, liess ich sie los. kolmo ĺevksḱet́ si͔ŕe saras son ĺift́ekšne͔ś ‒‒‒ kuśt́ima-ṕes si͔ŕe saras ĺift́ekšni͔ńʒ́e E:Večk (II22-3) Drei Junge brütete die alte Henne aus ‒‒‒ vor die Aussentreppe brachte sie die alte Henne. śese͔ ĺevksḱet́ noroń povo ĺift́ekšne͔ś E:MKly (VII4) Dort brütete die Lerche Jungen aus. vaj kolmo ĺevksḱet́ ćanav ĺiv́t́ekšne͔ś [E:MKka] (II9) Drei Junge brütete die Schwalbe aus. vaj kolmo ĺevksḱet́ si͔ŕe narv́ićka ĺivt́ekšne͔ś E:SŠant (II25) Drei Junge brütete die alte Bruthenne aus.
ĺivĺems ~ ĺivtĺems [E:?Mar], ĺifĺems E:Is, ĺivĺems E:Jeg (Frequ. zu ĺivt́ems). ḱemgaftovo ašo utka[‑]ĺevkst ĺivĺeś (od. ĺifńeś) E:Jeg (II543) Die weisse Wildente brütete zwölf Junge aus.
ĺivĺi: moda-ĺivĺi maksaźej E:Is крот / Maulwurf.
ĺifńems E:Mar Bug Večk Jeg, *ĺivt́ńemks E:VVr, ĺiv́ńems E:NSurk, ĺiᵪ́ńims E:Kad ― ĺišńəms M:P Pš, ĺiᵪńəms M:Kr, ĺiśńə·ms M:Jurtk (Frequ. zu ĺiv́t́ems, ĺift́ems usw.) [приносить, выносить, относить] / bringen, herausbringen, hinausbringen, hinbringen (E:Večk Bug NSurk M:P Pš); [производить] / hervorbringen (E:VVr); [высиживать] / ausbrüten (E:Jeg M:Kr). vaŋ́ks tarkas ĺifńińeḱ E:Večk (III139) Wir haben sie an einen reinen Platz gebracht. śeḱe čiste͔ńt́ ḱitaj[‑]at́ań vańks tarḱińes ĺifńiźe E:Bug (V132) An demselben Tage brachte sie den Kitaj-Alten an eine reine Stelle. šajt́an[‑]ĺevks ĺivńeś, ĺivńeś, a ṕešt́av́i šĺapaś E:NSurk (III330) Das Teufelsjunge brachte und brachte (Geld), die Mütze wird nicht voll. mon ĺišńəĺəń od śt́əŕńä·t́ńəń M:Pš (IV199) Ich brachte die jungen Mädchen heraus. ĺəšńa·n ušu M:P Ich bringe hinaus. nurda[‑]jordam[‑]šińä· stadat ṕervaj af ĺišńišt́ M:P (IV719) Am Aufbewahrungstage des Schlittens wird das Vieh nicht zum ersten Mal hinausgelassen. mazi͔·t́ a·rtḱet́ e ĺivt́ńat E:VVr (II394) Du stickst schöne Stickereien. ḱemgaftovo ašo utka[‑]ĺevkst ĺivĺeś E:Jeg (II543) Die weisse Wildente brütete zwölf Junge aus. ĺiᵪńiᵪ́t́ ĺevksə̑nzə̑n M:Kr Sie brüten ihre Jungen aus.
ĺiv́t́ńima: lov́iń ĺiv́t́ńimat (Pl.) E:Mar возилки / ein Schneeschieber, ein Brett mit Stangen an beiden Enden, mit dem man den Dreschboden u. den Hof vom Schnee reinigt.
? *ĺivt́ńekšne͔ms E:Jeg ― *ĺišńəkšńəms (: ĺišńekšńa·n, ĺišńekšńi) M:P (Frequ. zu ĺivt́ńems, ĺišńəms) [приносить и т. д. / bringen usw.]. ᵪoźejkanzo raužoń paro od ćorań karčozonzo ĺivt́ńikšni͔ź E:Jeg (II546) (Da) brachte man des schwarzbraunen, trefflichen jungen Mannes Gattin ihm entgegen.
ĺifńit́ims E:Kal (Pass. zu ĺifńims) [трескаться (кожа)] / aufgesprungen sein (die Haut). moń torvat́ńä ĺifńit́it́śt́ Meine Lippen sind aufgesprungen.
ĺivt́et́t́emks E:VVr, ĺift́et́ems E:Večk, ĺift́i·t́ims E:Ba, *ĺift́it́ims E:Kažl ― ĺift́ət́əms M:Sučk Ur, ĺiśt́ə·d́əms M:Jurtk (Pass. zu ĺivt́ems) [становиться пузырчатым, трескаться (кожа)] / wund werden, aufspringen (die Haut). kuru·k moń turva·m ĺift́i·t́it́ E:Ba Meine Lippen werden bald aufgesprungen sein. moń turva·m iśak ĺift́i·t́ićt́ E:Ba Meine Lippen sprangen gestern auf. moń torvat́ńä ĺift́it́śt́ E:Kažl Meine Lippen sind aufgesprungen.
ĺift́ə·t́fḱä M:Ur (Dem. zu *ĺift́ə·t́f) [сыпь с водяными пузырями или прыщами] / Ausschlag mit Wasserbläschen od. Pusteln.
ĺift́et́evks E:Atr Večk, ĺivt́et́t́evks E:VVr, ĺift́i·t́ivks [E:Ba] ― ĺift́ət́əvks M:Sučk [сыпь (пузыри)] / Ausschlag (Pusteln) (E:Atr: Ausschlag mit Wasserbläschen od. Pusteln).
ĺiśt́ə·ĺəms M:Jurtk (Frequ. zu ĺiśt́ə·d́əms) [трескаться (кожа), становиться пузырчатым / aufspringen (die Haut), wund werden].
*ĺift́ev́ems E:Kozl (Refl.-Pass. zu ĺift́ems) [высиживаться] / ausgebrütet werden. a ĺift́ev́it́, a narvav́it́ Sie werden nicht ausgebrütet, sie werden nicht genug gebrütet.
2ĺijems E:Atr ― ĺijəms ChrM M:P Čemb Sučk [летать] / fliegen. af mašti͔ ńeŋǵä ĺijəḿä M:P Er kann noch nicht fliegen. tuvə̑t́ uĺəńd́äŕäĺʿt́ paćanzə̑n, son ṕäḱ v́äŕǵä ĺijəĺ M:P (IV707) Wenn das Schwein Flügel hätte, würde es sehr hoch fliegen. moń uĺišt́ kafta [ḿečəńäńä], koza śiń ĺijišt́, eza mon moĺan. – śeĺmət́ńä M:P (IV650) Ich habe zwei Tauben, wohin sie fliegen, dahin gehe ich. – Die Augen. ĺija·t v́äŕǵä, koźakadat M (IV733) Fliegst du [hoch], wirst du reich werden. narmə̑ńć ĺijś M:Čemb Der Vogel flog herbei (vgl. ĺijfta·ś улетела / flog fort).
ĺijəź M:P: ĺijəź tuś Er flog auf (davon).
ĺiim pač́k M:P [на лету] / im Fluge. ĺiim pač́k ĺäćan Ich schiesse (den Vogel) im Fluge.
ĺiji ― ĺii: ĺiji tol E:Kažl ― ĺii tol M:Čemb летучка / eine zehrende Krankheit (? eine Art Krebs), roter Ausschlag im Gesicht (= tol-ṕivt́imat E:VVr) (E:Kažl); летучая болезнь / ‹Hexenschuss” (daraus entsteht eine Krankheit, die Wasserbläschen verursacht), “fliegende Krankheit” (ein Ausschlag) (= ŕiv́i·źiń tol E:Ba, ĺift́i tol [E:?Ba]) (M:Čemb).
ĺijəńd́əms ChrM M:P Aleks Čemb (Frequ. zu ĺijəms) летать / fliegen. alu[‑]v́äŕi pə̑zga·tańä ĺijəńd́i M:P (IV614) Auf und nieder fliegt die Schwalbe. ĺijəńd́a·t, śt́iŕćä əŕva·ks tuj M:P (IV733) Fliegst du [lieber wohl: Ziehst du Gewebe auf, vgl. 3ĺijems], so wird deine Tochter sich verheiraten. korə̑žś taćḱä af pandi͔ tə̑ šit́ af ĺijəńd́i M (IV698) Die Eule bezahlt keine Steuer und (deshalb) fliegt sie bei Tage nicht. vakskan ĺijəńd́i jakśt́əŕ at́o·kšḱä [M:?Čemb] (IV359) An mir vorbei fliegt ein roter Hahn. kud[‑]potmarga ĺijəńd́a·n M:Aleks (IV183) Ich fliege auf dem Dachboden hin und her.
*ĺijəft́əms M:P (Fakt. zu ĺijəms) [заставить взлететь] / fliegen lassen, im Fluge hinbringen.
ĺivt́̀ams ~ ĺift́ams ChrE E:Mar Jeg, ĺivt́amks E:VVr, ĺift́a·ms ~ ĺift́ems E:Atr, ĺift́a·ms ~ ĺift́ims E:Ba, ĺift́ams E:Večk Kal, ĺift́ams ~ ĺiᵪ́t́a·ms E:Kad, ĺivt́ems E:SŠant, ĺəft́a·ms E:Nask ― ĺijəftams M:P, ĺijfta·ms M:Čemb Pičep, ĺəft́a·ms ~ ĺəfta·ms M:Sučk, ĺift́a·ms M:Prol, ĺift́ams ~ ĺift́a·ms M:Ur, ĺəft́ams ~ ĺəft́a·ms M:Jurtk [urspr. wohl Kaus. zu ĺijems, ĺijəms] лететь / fliegen (ChrE E:Mar VVr Atr Ba Kad Jeg SŠant M:Sučk Jurtk); улететь / wegfliegen, fortfliegen (M:P: Junge aus dem Nest) (E:VVr Večk Kal M:P Čemb Ur Jurtk); [прилететь] / herbeifliegen (E:Mar M:Jurtk); [мочь летать] / fliegen können (E:VVr Kad). ĺiv́t́äś udalonzo śeźaka E:Mar (2121) Es fliegt [flog] hinter ihm eine Elster. śejak ĺiv́t́äś lato v́eĺkska v́iŕev E:Mar (2115) Auch sie entflog über den Schuppen hin nach dem Walde. ĺiv́t́äś narmuń, sali͔ńźe E:Mar (1226) Ein Vogel flog da, stahl es. goroco kudot [čaṕit́], a če͔pkat́ńe [t́ej] ĺiv́t́it́. – śormaś E:Mar (228) In der Stadt zimmert man Häuser, die Späne aber fliegen hierher. – Der Brief. v́eĺkska·n ĺiv́t́a·ś ńešḱe·[‑]v́eĺe· E:Jeg (190) Über mich flog ein Bienenschwarm [dahin]. karman kudova, šiče, ĺivt́eḿe E:SŠant (I380) Ich beginne, Schwager, in Häusern umherzufliegen. mon ĺivt́aź laco toto, ĺeĺakaj, mon i ardi͔ń ńej E:SŠant (I59) Wie im Fluge, Bruder, fuhr ich. tuluś ĺif́t́eś, ḱŕežś śurdi͔nze͔ v́iŕ[‑]avat́ ḱet́ńiń E:Kal (2129) Der Keil flog davon, und der Klotz klemmte die Hände der Waldmutter ein. varkśijś ‒‒‒ uĺińćav ĺif́t́e varnuź E:Kal (2146) Die Krähe ‒‒‒ fliegt dann krächzend auf die Strasse hinaus. toloś ĺivt́aś E:VVr Es sprühten Funken hervor. tols ĺif́t́ä E:Kad Es sprühen Funken hervor. si͔nst ṕiĺḱńiń alda tolʿt ĺif́t́it́ E:Kal (2136) Unter ihren Füssen sprühen Funken hervor. narmə̑ńć ĺijfta·ś M:Čemb Der Vogel flog fort (ĺijś = flog herbei). lat[‑]alga ĺijftaś narmə̑ńńä M:Pičep (VIII266) Unter dem Schuppendach flog ein Vogel.
ĺiv́t́i E:Mar, ĺift́i E:Ba ― ĺift́ä·j M:Prol [летающий] / fliegend. ĺiv́t́i narmuńiń śolmosat E:Mar (1222) Eilst du weg auf den Schwingen des fliegenden Vogels? [parḿiščańt́] laŋkso ińe guj, ĺiv́t́i guj E:Mar (138) Auf dem dicken Baume [ist] eine grosse Schlange, eine fliegende Schlange. | ĺift́ä·j še·jər M:Prol [летучая мышь] / Fledermaus. | ĺift́i tol E:Ba [прострел (болезнь) / Hexenschuss (eine Krankheit)].
ĺift́ića E:Kozl [летающий] / fliegend. ńet́ nardi͔t́ ‒‒‒ alga moĺi iv́eźeń, ĺift́ića iv́eźeń (III150) Diese trocknen (das Feuer) ‒‒‒ des untenhin ziehenden bösen Geistes, des fliegenden bösen Geistes.
ĺifĺems E:Atr, ĺivĺems E:SŠant Jeg, ĺift́ĺems E:MKly (Frequ. zu ĺivt́ams usw.) [летать] / fliegen. kŕońčuń polk tukšnoś ĺivĺeḿe E:SŠant (I265) Die Rabenschar flog auf. v́eśe v́iŕńet́ńeń a mon ĺivĺisi͔ń E:SŠant (I379) Alle Wälder durchfliege ich. kuva ĺift́ĺi śanav čikordi͔ E:MKly (VII6) Die Schwalbe trillert im Fliegen.
ĺivt́akšnoms E:SŠant [Is], ĺift́akšnoms E:MKly Bag [Frequ. zu ĺivt́ams usw.] [летать, взлетать / fliegen, auffliegen]. kargoń polk tukšnoś son i ńej ĺivt́akšnoś E:SŠant (I261) Die Kranichschar machte sich auf und flog (davon). kuku tukšnoś, raužo v́iŕej ĺivt́akšnoś E:SŠant (II27) Der Kuckuck flog los, flog in den dunklen Wald. si͔ń ĺibort ḿeŕkšńeśt́, ĺivt́akšnośt́ E:SŠant (I295) Sie flogen auf. čize͔· ĺiśńe·ś, ĺivt́a·kšnoś E:Is (II49) Als die Sonne aufging, flog sie auf. v́eśe narmut́ ĺift́akšnośt́ E:MKly (VII2) Alle Vögel waren aufgeflogen. ĺibor ḿeŕńeś, noroń povo ĺift́akšnoś E:MKly (VII2) Flatternd flog die Lerche auf. son ĺibork ḿeŕkšne͔ś, a son ĺift́akšnoś ‒‒‒ pazoń sto laŋks a son ĺift́akšnoś E:Bag (I32) Auf flog sie, ‒‒‒ sie flog auf den Tisch Gottes.
ĺift́avoms E:Mar (Refl.-Pass. zu ĺift́ams) [мочь лететь] / fliegen können.
ĺiv́t́ńems E:Mar, ĺivt́ńemks E:VVr, ĺifńems E:Večk MKly, ĺivńems E:NSurk, ĺifńims E:Ba, ĺifńams ~ ĺiᵪ́ńams E:Kad ― ĺifńəms M:Sučk Ur, ĺəfńəms M:Jurtk (Iter.-Frequ.) летать / fliegen. alašat́ńe maćej laco ĺiv́t́ńest! E:Mar (218) Möchten die Pferde wie eine Gans fliegen! azdo· toj, kuva· ‒‒‒ narmu·t́ a ĺi·vt́ńit́ E:VVr (III126) Geht dorthin, wo ‒‒‒ Vögel nicht fliegen! kuva ĺifńi śanav, čikordi͔ E:MKly (VII6) Die Schwalbe trillert im Fliegen.
ĺif́ńi E:Večk [летающий] / fliegend. v́ejḱe kadov́i ṕiže lugava śkamonzo ĺif́ńi narmušḱeks (II110) Einer bleibt auf grüner Wiese als einsam fliegender Vogel.
ĺivt́ńekšńems E:Mar (Frequ. zu ĺivt́ńems) [летать] / fliegen.
3ĺijems ChrE E:Mar Atr Večk Jeg, ĺii·ms E:Ba VVr ― ĺijəms ChrM M:P Alk Jurtk сновать, основать / anscheren, aufscheren, den Aufzug (Zettel) anlegen (E:Mar Atr VVr Ba Večk Jeg M:P Alk Jurtk). a ḿiń ĺonośt́ ĺiińek [E:VVr] (II53) Wir zogen den Flachs auf. | karks ĺijəms M:P [мотать нитки для изготовления пояса] / Garn zum Aufzug für einen Gürtel auf ein Brett od. einen Kienspan winden (M:P). | kaŕ ĺijəms ChrM M:P [сделать первый набросок лаптя] / den ersten Entwurf zu einem Bastschuh machen (M:P: mit den Händen einen Bastschuh flechten, Rindenstreifen flechten; erst dann, wenn man das zweite Mal die Sohle usw. mit dem Bastschuhpfriemen [ćokań ćər] dicker flicht, wird die Arbeit Flechten [kodan od. arńan] genannt) (M:P). | kotst ĺijems ChrE ― kotf ĺijəms ChrM M:P [сновать основу холста] / ein Gewebe aufziehen. kotf ĺija·n, af [ćeb́äŕ] M (IV732) Schere ich [im Traume] das Gewebe an, (bedeutet das) nicht Gutes.
ĺijma E:VVr, ĺima· E:Nask, ĺijimat (Pl.) E:Kažl ― ĺiḿɛ̆ ChrM, ĺiḿä M:P Sel (Gen. ĺiḿəń), ĺima· M:Sučk, ĺijma M:Ur, ĺijəma· M:Jurtk основа / Kette, Aufzug. kaśt́a·n i lova·tan kuva·ka ĺijma·so E:VVr (III163) Ich schenke ‒‒‒ dir ‒‒‒ einen langen Aufzug. | kott-ĺijḿe E:VVr [основа] / Aufzug. | kott-ĺijḿeń suŕe E:VVr [нить основы] / Kettenfaden.
ĺijmat E:VVr Is, ĺiimat (ĺii·mat) E:Večk Ba, ĺijima·t E:Kažl ― ĺijəma·t (ĺiimat) M:P, ĺijəma·t M:Sučk, ĺijəma·(t) M: Jurtk, ĺijma·t M:Čemb (Pl.) сновалка, сновалки / Anscherbaum, Schermühle (E:Večk: ebenso wie bei den Tschuwaschen). | kott-ĺijmat E:VVr, koct-ĺijmat E:Ba Večk [Pl.] [рамка основы, сновальни] / Scherrahmen, Anscherbaum. | ĺii·ma-čufto [~ ĺijma-čufto] E:Atr, ĺii·ma-čuvto E:VVr ― ĺijma-šufta M:Sučk [шест с кольцом] / Stange mit einem Ring, durch den die Fäden beim Anscheren auf den Anscherbaum laufen (E:Atr VVr); ? рукоятка / ? Griff (zum Herumdrehen des Anscherbaums) (= ĺii·ma-palka E:Ba) (M:Sučk). | ĺiima-luv (ĺii·ma-luv) E:Večk SŠant Ba, ĺijma-luv E:Atr ― ĺijma-luv M:Sučk, ĺijəma-lu·u̯ M:Jurtk [число основ] / Anzahl der Kettenfäden (= kott-luv E:VVr). | ĺii·ma-palka E:Ba рукоятка / Griff (? zum Herumdrehen des Anscherbaums) (= ĺijma-šufta M:Sučk). | ĺijima-stant E:Mar, ĺijma-stat E:Atr (Pl.) сновалки / Anscherbaum, Scherrahmen. | ĺijma-suŕe E:Atr, ĺii·ma-suŕä E:Ba ― ĺijḿä-śuŕä M: Čemb, ĺijma-suŕä M:Sučk, ĺijə·ma-sə̑ŕä· M:Jurtk основа / Kette, Kettenfaden, Aufzug. | ĺijma-tulo E:VVr, ĺii·ma-tulo E:Večk SŠant Ba ― ĺijma-tula M:Sučk, ĺijma-tulə̑ńä· M:Čemb [колодка в рамке основы] / Klotz (Haken) am Anscherbaum (? zum Aufwinden des Kettengarns). | ĺii·ma-žeŕd́a E:Ba Večk [жердь в рамке основы] / Stange mit einem Ring, durch den die Fäden beim Anscheren auf den Anscherbaum laufen.
ĺiməńä· M:P (Dem. zu ĺiḿä) основа / Kette, Kettenfaden, Aufzug.
ĺijəma·ńat (Pl.) M:P (Dem. zu ĺijəma·t) сновалки / Anscherbaum.
ĺijəf́ M:P Sučk [нитки в раме основы] / das Garn auf dem Anscherbaum.
ĺijəf́ḱä· M:P (Dem. zu ĺijəf́).
ĺijevks E:Mar основа / Aufzug, Zettel, das Garn, das um den Anscherbaum (ĺijima-stant) gewickelt worden ist.
ĺijəńd́əms M:P (Frequ. zu ĺijəms). kaŕʿt́ ozada af ĺijəńd́išt́, avaćä [ńəmo·j] śora šačfti͔ (IV719) Man macht nicht in sitzender Stellung den ersten Entwurf zu den Bastschuhen, (sonst) gebiert die Frau einen stummen Knaben. ĺijəńd́a·t, śt́iŕćä əŕva·ks tuj (IV733) Fliegst du [lieber wohl: Ziehst du Gewebe auf] [im Traume], so wird deine Tochter sich verheiraten.
ĺijəžd́əms M:Kr [Mam] [развеваться, веять] / flattern, wehen (z.B. Kleider im Winde). ĺijəžd́i kud́ŕa·c, polažəńn poĺät́, ĺijəžd́i [M:Mam] (IV353) Eine wehende Locke von Polaschs Polja weht. — [Vgl. 2ĺijems].
ĺijšt́ams ~ ĺijšč́ams E:Kad, ĺijšt́ams E:Šokša, ĺivšt́ams ~ ĺiv́št́ams E:Kal махнуть, замахнуться / (zum Schlagen) ausholen, schlagen, einen Streich geben (wollen). son tarǵize͔ ṕijeĺt́ i ḱebd́ize͔ koźejkat́ v́eĺks, toĺka ĺats ĺijšt́ams E:Šokša (VII462) Er zog das Messer hervor und erhob es über seine Frau, [es fehlte] nur dass er es noch nicht sinken liess. ĺivšt́eś [sońćinze͔] ṕif́ćimat́es E:Kal (2145) (Der Tatar) holt mit seinem Dreschflegel aus. tatart ḱešńe ṕeḱ saśt́: son koda ĺivšt́e, ḿeźe v́iᵪ́ci͔nze͔ E:Kal (2145) Der Tatar wurde sehr zornig: er holt[e] aus mit aller Kraft!
ĺijšams E:Kad, ĺivšams ~ ĺiv́šams E:Kal (Frequ. zu ĺijšt́ams, ĺivšt́ams).
ĺiḱ ChrE, ĺiḱ ~ ĺika E:Mar ― *ĺiḱ ~ ĺikä̆ M:P [образ] / Bild eines Heiligen (ChrE); [отражение] / Spiegelbild (E:Mar M:P). mońeń pazi͔ś, t́et́akaj, [ḿeŕeze͔] ‒‒‒ t́e ĺiḱińt́ laco t́ejev́ems E:Mar (1186) Befiehl mich Gott, Väterchen, dass ich ‒‒‒ wie dieses Bild werde! kart́ina[‑]ĺika suĺejze͔ E:Mar (1204) Es dünkte mir, als ob ich ihr Antlitz, einem Heiligenbild gleich, sähe. | *čama-ĺik E:Mar [лик, лицо] / Antlitz. čamastonzo, čama[‑]ĺikste͔nze͔ ‒‒‒ čulkśet́ima[‑]ormaś javozo! (212) Von ihren Wangen, von ihrem Antlitz ‒‒‒ scheide das Gliederreissen! — Russ. лик.
ĺəkəńä· M:P (Dem. zu ĺiḱä̆) [фигура, контур] / Gestalt, Umriss; [отражение] / Spiegelbild. ańćak ĺəkəńa·c iĺa·tś (Von ihm) ist nur sein Schatten übriggeblieben (von einem Kranken).
ĺikḱe E:Mar Myv Kozl (Dem. zu ĺiḱ) [фигурка, контур] / Gestalt, Umriss. ańt́śak ĺiḱḱeze͔ kadovś E:Mar (Von ihm) ist nur sein Schatten übriggeblieben (von einem Menschen, der sehr abgemagert ist). | ińazoroń ĺiḱḱe E:Myv Kozl [образ царя (монета)] / Kaiserbildchen (Geldstück, Münze). vana tuiń pondo ṕiže pondo śija, ińazoroń [ĺiḱḱe] E:Myv (III58) Sieh, ich habe ein Pud Kupfer, ein Pud Silber, ein Kaiserbildchen (d.h. ein Geldstück) mitgebracht. davaj kaźd́anok ‒‒‒ ḿiń ińazoroń [ĺiḱḱese͔] ńej E:Kozl (I51) Lass uns ‒‒‒ schenken ‒‒‒ ein Kaiserbildchen (d.h. Geld)! | pazuń ĺiḱḱe E:SŠant [образок] / Heiligenbildchen. v́e ṕese͔nze͔ śijań kŕostḱe, omboćeśńe pazuń [ĺiḱḱe] (I119) An deren einem Ende ist ein silbernes Kreuzchen, am anderen ist ein Heiligenbildchen.
ĺikšḱe E:Mar, ĺikšḱä E:Ba, ĺakšḱe E:VVr [Dem. zu *ĺikš, *ĺakš] [что-н. очень маленькое, тонкое, лёгкое / etw. sehr Kleines, Dünnes, Leichtes]. ćut́ ĺikšḱeze͔ uĺi E:Mar, ćut́ ĺikšḱi·za E:Ba, toĺko ĺakšḱeze͔ E:VVr Es ist hauchdünn (von sehr dünnem Papier od. Linnen od. Haar, von dünnem Faden). — [Vgl. luksḱe].
1ĺiḿä- M:P Sel Sučk: ĺiḿä-śuna M:Sel Sučk самый последний человек / der allerelendste Schurke. | ĺimət́-śunə̑t [M: ?P Sel ?Sučk] [всякого рода хлам] / allerlei Schund (Trödel). ĺiməś[‑]śunə̑ś iź kaźu [M:Sel] (IV281) Nicht (einmal) den Allerärmsten konnte man beschenken. — [Vgl. śuno].
ĺimbams (ĺimba·ms) E:VVr Večk Ba ― ĺimbams M:Sučk Ur трястись (о трясине) / beben (vom Moor) (E:Ba Večk M:Sučk); [трепетать, качаться, развеваться] / beben, schwingen, flattern (z.B. eine biegsame Rute, wenn man sie in die Hand nimmt; ein Papier, das man in die Fensteröffnung gesetzt hat, im Winde) (E:VVr); [плескаться] / plätschern (M: Ur). — [Vgl. ĺumba·ms].
ĺimb́i E [дрожащий / bebend]. | ĺimb́i tarka E:Večk Ba [илистая лужа, зыбкое болото] / Sumpflache, bebende Stelle im Sumpfe, ? Stelle ohne festen Boden (= ĺimḱi tarka E:Mar).
ĺimbańa E:VVr [очень гибкий (напр. тонкий прут)] / sehr biegsam (z.B. eine dünne Rute).
ĺimbakšnoms [E:?Večk] (Frequ. zu ĺimbams).
ĺimkams E:Mar [качаться, дрожать, колыхаться вверх и вниз] / schwanken, beben, auf und nieder schwabbeln (z.B. Sumpf, die Wangen eines dicken Menschen).
ĺimḱi E:Mar [дрожащий, колыхающийся / bebend, schwabbelnd]. | ĺimḱi tarka E:Mar [болото, илистая лужа] / Sumpf, Sumpflache, [? Stelle ohne festen Boden] (= ĺimb́i tarka E:Večk Ba).
ĺimkaźev́ems E:Mar (Inch.).
ĺimkavtoms E:Mar (Fakt.).
ĺiń E:Mar VVr, ĺeń E:Kad линь / Schleie (Cyprinus tinca). — Russ. линь.
ĺiṕ E:Nask [слово, описывающее закрытие глаза / ein das Schliessen des Auges beschreibendes Wort]. [ĺip-ĺip] v́ä [śäĺḿä, ĺip-ĺip] kafta (III238) Lipp lipp ein Auge (zu), lipp lipp zwei.
li͔pad́ems E:Mar, li͔pad́emks ~ ĺipad́emks E:VVr, ĺipad́ems E:Večk, ĺipa·d́ims E:Ba ― ĺipa·d́əms M:Jurtk (Mom.) [вдруг открыться, вытаращить(ся) (глкза), вспыхивать (пламя)] / plötzlich aufgeschlagen, aufgerissen werden (die Augen), aufflackern (Feuer); [мигнуть (глазами)] / (mit den Augen) blinzeln, zwinkern; [переспать] / den Beischlaf vollziehen. a śeĺḿińet́ li͔pad́at E:VVr (II518) Du blinzelst mir nicht (mehr) mit den Augen zu. iĺak ĺipad́e śeĺḿet́ [E:Večk] Blinzle nicht mit deinem Auge!
li͔pajems E:Mar, ĺipajemks E:VVr, ĺipajems E:Večk, ĺipa·ims E:Ba (Iter. zu li͔pad́ems usw.) [сверкать, мигать, переливаться (глаза)] / blinken, blinzeln, funkeln, spielen [die Augen]; [мигать (глазами)] / (mit den Augen) winken, zwinkern. sonze͔ śeĺḿenze͔ ĺipajit́ E:Večk Er zwinkert mit den Augen.
lə̑pa·kadə̑ms M:Pš [вдруг закрыться (глаза)] / sich plötzlich schliessen (die Augen, wenn jmd. so tut, als ob er schlüge).
lə̑pa·kaftə̑ms M:Pš (Fakt. zu lə̑pa·kadə̑ms).
ĺipa·mums E:Kad потухнуть / erlöschen, ausgehen (vom Feuer). śed́eĺmat́ńä ĺipa·mśt́ Die glühenden Kohlen erloschen.
li͔pńems E:Mar, li͔pńems ~ ĺiṕńems E:Večk, ĺipńi·ms E:Ba ― ĺəpńa·ms M:P Pš, ĺipnams M:Ur, ĺəpna·ms M:Jurtk (Iter.) [мигать, сверкать (глазами)] / blinzeln, zwinkern, funkeln (die Augen; intr.) (E:Mar Večk Ba M:P Ur); [оглядываться, украдкой высматривать (глаза, напр. вора)] / hin und her spielen, verstohlen ausspähen (die Augen, z.B. bei einem Diebe) (E:Mar); мигать / blinzeln, zwinkern, winken (mit den Augen; tr.) (E:Mar Večk Ba M:P); [(быстро) взмахнуть (крыльями)] / (schnell) schlagen (śolmonzo ejse͔ mit den Flügeln; E:Mar: ein kleiner Vogel) (E:Mar Večk Ba M: P); [развеваться, дрожать] / wehen, flattern, zittern (z.B. Blätter im Winde) (M:Ur); [летать (ведьма)] / fliegen (eine Hexe) (M:P Pš); [биться, пульсировать] / schlagen, pulsieren (M:Jurtk). śeĺḿenze͔ koda li͔pni͔t́ E:Mar Wie blinzeln seine Augen! kaldu·nś tuś ĺəṕńä·ź M:Pš Der Hexenmeister flog auf. v́eŕ-za·nə̑źä lə̑pna·j M:Jurtk Meine Pulsader schlägt.
ĺəpńä·j od. ĺəpńä·j lomań M:P оборотень / Werwolf. | ĺəpńä·j śeĺḿä M:P [с гноящимися глазами] / einer, der mit den Augen blinzelt, Blinzauge.
ĺəpna·ftə̑ms ~ ĺəṕńa·ftə̑ms M:P, ĺəpna·ftə̑ms M:Jurtk (Fakt. zu ĺəpńa·ms, ĺəpna·ms) [мигать, моргать (глазами)] / blinken, zwinkern, winken (mit den Augen). śeĺmənzə̑n ĺəṕńa·fti͔ [M:P] Er blinzelt mit seinen Augen.
ĺəpna·fńəms ~ ĺəpńa·fńəms M:P, ĺəpna·fńəms M:Jurtk (Frequ. zu ĺəpna·ftə̑ms, ĺəpńa·ftə̑ms) [мигать глазами] / mit den Augen blinzeln.
ĺəpńəśəms M:P (Frequ. zu ĺəpńa·ms) [мигать, сверкать (глаза)] / blinzeln, funkeln [die Augen]; [летать (ведьма)] / fliegen (eine Hexe).
ĺipa E:Ba [мужское имя] / ein Männername. śäĺmᴉ ĺi·śᴉma! ĺipa[‑]torgo·voj ńeje·źä (I180) Der Kaufmann Lipa – die Augen sollen (ihm) ausfallen – sah es. — [Vgl. ĺepa].
ĺiṕifor E:NSurk [мужское имя] / ein Männername. pokšoś bratońt́ ĺeḿeze͔ ĺiṕifor (II20) Der älteste Bruder hiess Lipifor.
ĺipšt M:Šad [слово, описывающее придавление / das Niederdrücken beschreibendes Wort] (= [?] lušk E:Večk Ba). v́id́əń śorə̑ś v́äŕi ḱepšt, ĺiśi t́išəś alu ĺipšt [Möge das ausgesäte Getreide sich aufheben, möge das aufkeimende Gras sich legen (d.h.: üppig wachsen)!]. — [Vgl. ĺepštams].
ĺipuža E:Mar (Nom. Pl. -t), ĺipuža (ĺipu·ža) E:Atr VVr Ba Večk, ĺiṕižat (Pl.) E:Kal Is, ĺipᴉš ~ ĺiṕiš (Nom. Pl. -t) E:Kažl ― ĺebžat M:Gor [цены (между настилами основы)] / eines von den Brettern (Pl. Bretter) zwischen den Aufschlagfäden (am Webstuhl). ĺipužaks prakšnośt́ ńej sonʒo boka ṕeĺkse͔nʒe͔ E:Večk (V348) Seine Lenden waren flach wie die Bretter zwischen Aufschlagfäden.
ĺisa E:Bug Večk ― ĺisa M:Aleks Temn [женское имя, Лиза] / ein Frauenname, Lisa (Liese, Elisabeth). ḿeĺganʒo sokur suka ĺisa E:Bug (V520) Hinter ihm (läuft) die blinde Hündin Lisa her. kolma v́eĺəń ĺisa[‑]suka·ś šnamańäś M:Aleks (IV218) Berühmt in drei Dörfern, die Hündin Lisa. kosa avaŕd́i jagorń ĺisaś, son koĺgə̑ńd́i? M:Temn (VIII318) Wo weint und vergiesst Jagors Lisa Tränen? | ĺisa-baba E:Večk [имя рунопевицы] / Name einer Runensängerin von Wetschkanowo. — [Russ. Лиза (Dem. zu Елизаве́та)].
ĺisańä M:Aleks (Dem. zu ĺisa). suka·ś [ḿišań] ĺisańäś (IV218) Die Hündin, Mischas Lisa!
ĺisu M:Aleks (eine fam. dem. F. zu ĺisa). kudu, ĺisu id́ńä·źä (IV218) (Komm) heim, Lisa, mein Kind!
ĺist E:VVr [лист / Blatt; плита / Platte]. plaščań[‑]plaščań said́e, ĺisti͔ń[‑]ĺisti͔ń ḱepśid́e (II364) Ihr nahmt ein Metallplättchen nach dem anderen, ihr hobt eine Platte nach der anderen. — Russ. лист.
ĺiś̀ems ChrE, ĺiśems E:Mar VVr Bug Večk Is Vez SŠant Jeg, ĺiśi·ms E:Kad [Kal Kažl], *ĺiśims E:Hl ― ĺiś̀əms ChrM, ĺiśəms M:P Čemb Sel Jurtk выйти / herauskommen, heraustreten, hervorkommen, fortgehen, ausgehen (ChrE E:Hl VVr Večk Kal Kažl Jeg ChrM M:P); [выйти (душа)] / entfliehen (Seele) (E:Mar SŠant); [восходить (на небе)] / (am Himmel) aufgehen (ChrE E:Mar SŠant ChrM M:P); [распускаться, прорастать] / hervorspriessen, aufgehen, keimen (E:Mar: auch Korn im Speicher) (ChrE E:Mar Hl ChrM M:P); [литься, вытекать] / hervorsprudeln, hervorquellen (ChrE E:Mar ChrM); [выплакать (все глаза)] / sich (die Augen) ausweinen (M:P); [отступать (от приказа)] / abweichen (vom Befehl) (E:Bug Vez); [проходить (о времени)] / vergehen (von der Zeit) (M:P); [наступать, приближаться (годы, возраст)] / kommen, sich nähern (Jahre, Alter) (M:P Čemb); [становиться, делаться] / werden (E:Kal M:Sel). vaśiń tunda skot́inat́ńe, kodak ĺiśit́, da tapasi͔ź E:Mar (122) Im frühesten Frühling wird es von dem Vieh, sobald es ausgeht, zertreten. mon kardajs ĺiśiń E:Mar (1204) Ich trat hinaus auf den Hof. si͔ń tosto ĺiśt́ E:Mar (2105) Sie traten dann [richtiger: von dort] hinaus. mon ĺiśiń, sov́iń kardazga E:Mar (1204) Ich trat hinaus, ich trat herein über den Hof. popoś ovśe grud́ v́id́ga ĺiśś E:Mar (295) Der Priester streckte sich gar bis zur Brust [zum Fenster] hinaus. ĺiśi, sov́i od́iŕva ortava E:Hl (182) Die junge Frau geht hinaus, kommt herein durch die Pforte. ṕińit́ńijak ḿeĺganza uĺińćav ĺiśt́ E:Kal (2146) Aber die Hunde kamen auch nach ihr auf die Strasse hinaus. aźo ĺiśt́aka ton, ĺeb́ed́[‑]pat́aj E:SŠant (I486) Geh hinaus, du Schwanenschwester! ĺiś ᵪoźajkazo paronzo vanmo E:Jeg (198) Seine Frau trat hinaus, um seine Habe zu betrachten. [aŕä, t́äŕäj, ĺeśt́a·ma]! M:P (IV868) Lass uns, Mutter, hinausgehen! sazorozo karčonzo ĺiś E:Mar (2122) Die Schwester trat ihm entgegen. ŕiv́iźś ĺiśś kardajs E:Kal (2137) Der Fuchs ging auf den Hof. v́äśt́ katka ĺiśś v́iŕga· jakama E:Kažl (2151) Der Kater ging einmal in den [im] Wald spazieren. ĺiśt́kajat́a, bašḱi·r-ava·, śtŕeča·mo E:Is (I218) Komm mir entgegen, Baschkirin! ton ĺiśt́ajat́a, polaj katuša E:Večk (I337) Komm heraus, Gattin, Katuscha! aźo ĺiśt́aka kardajs E:SŠant Komm mal heraus auf den Hof! vaj, sajeń polam, ĺiśt́aja E:Mar (174) O, mein erworbenes Weib, tritt heraus! tosto ĺiśś at́a E:Mar (294) Von dort kam ein Alter heraus. b́eŕok laŋks ĺiśi E:Večk (I244) Er kommt heraus ans Ufer. śeśe ŕemat́es ŕiv́iźś kuruksta ĺiśś norat́es i orguć ezdi͔st E:Kal (2143) Indessen kam der Fuchs rasch aus der Höhle heraus und machte sich davon. ĺiśt́ä M Komm denn heraus! toń valne͔ste͔ a ĺiśit́ E:Bug (VI158) Sie weichen nicht von deinem Wort ab. a ĺiśt́ad[‑]d́eŕaj moń valsto ‒‒‒ ti͔ŋk karḿi śuroŋk šačomo E:Vez (V10) Wenn ihr nicht von meinen Worten abweicht, ‒‒‒ so wird euer Getreide wachsen. vajgᴉ͐ĺum äź ĺiś E:Kažl Ich konnte keinen Laut hervorbringen (eig.: Meine Stimme kam nicht heraus). ujeź ĺiś ChrE Er schwamm weg. ojḿe ĺiśi E [Das Leben entflieht (einem), die Seele geht fort]. ojḿeze͔ ĺiśi, ravuškadi͔ E:Mar (259) Sein Atem flieht, es wird schwarz. sonze͔ śeze͔j ĺiśś valdo ojḿeze͔ E:SŠant (I318) Da ging seine lichte Seele fort. ĺiśəst śeĺmənza! M [Mögen ihm die Augen auslaufen! (Eine Verfluchung)]. mańej, ĺiśt, ĺiśt! E:Mar (221) Manej [= helles Wetter], komm hervor, komm hervor! avaś ĺiśś E:Mar (292) Die Frau kam hervor. poctonzo v́eśe ĺiśt́ E:Mar (2100) Aus seinem Inneren traten alle hervor. ĺiśt́aja, pat́ej, karčonok! E:Mar (1114) Komm, Schwester, hervor, und entgegen! karmaś gujiś ĺiśeḿe moŕäńt́ ejste͔ E:Mar (287) Die Schlange fing an, aus dem Meere hervorzukommen. ĺiśt́ pŕaso šerže͔i·nde͔ E:VVr (II399) (Und schon) sind auf seinem Kopfe graue Haare hervorgekommen. v́išḱiŋka v́ečḱev́eks, [masturuńt́] pačk ĺiśś, jakst́iŕi čapka muś. – oṕoŋkaś E:Hl (273) Ein kleines, liebliches Ding, es trat aus der Erde hervor, bekam eine rote Mütze. – [?] Die Pilze [Der Rötling od. der Spätling]. kurʿčnᴉ͐ń[‑]karʿčnᴉ͐ń alda ĺiśś numᴉ͐la E:Kažl (2152) Aus dem Reisig kam der Hase hervor. ćećat ĺiśit́ pando boks [E:?Večk] [Die Blumen spriessen am Bergabhange hervor]. ĺɯkšä·ś af ĺiśi M (IV727) Der Buchweizen wird nicht aufkeimen. gurtḱenze͔ marto kačamzo ĺiśi E:Jeg (194) Mit der Flamme steigt sein Rauch empor. a sudut́ńes kačamuś ĺiśe E:Kal (2136) Aus den Nüstern wallt Rauch. ĺiśśt́ ḱizə̑nzə̑n M:P Das Mädchen erreichte das heiratsfähige Alter (eig.: Ihre (heiratsfähigen) Jahre kamen heran). ĺiśśt́ ḱizə̑nza M: Čemb Seine Rekrutenjahre kamen. śijaks ĺiśi v́ed́eze͔ E:Mar (213) Wie Silber quillt ihr Wasser hervor. ĺiśma[‑]ṕŕat ĺiśit́ ṕiĺg(e) aldost E:Mar (1114) Quellen sprudeln unter ihren Füssen hervor. čiś ĺiśi E [Die Sonne geht auf]. ĺiśi či͔[‑]pazoks ĺiśid́e E:Mar (1156) Ihr tratet hinaus, dem aufgehenden Sonnengotte gleich. vaj koda ĺiśi ńišḱe-pazuń son čize͔ E:SŠant (II26) Wenn Gottes Sonne aufgeht. tšumoks ĺiśś E:Mar Er wurde (vom Gericht) schuldig gesprochen. kai·źe št́eŕe·ze͔ – ĺiś ḱiĺe·j-v́iŕ E:VVr (III284) Da warf sie ihre Spindel hin, und daraus wurde [entstand] ein Birkenwald. starostasta ĺiśś staršina·ks E:Kal, starostakssta ĺiśś staršina·ks M:Sel Er wurde vom Dorfschulzen zum Gemeindevorsteher. b́ednajkssta ĺiśś koźaks M:Sel [So wie er arm gewesen war, wurde er reich]. | laŋks ĺiśems E:Mar ― laŋks ĺiśəms M: Sel [явствовать, обнаружиться] / ans Licht kommen, entdeckt werden (z.B. ein Verbrechen). | tarʿka·s ĺiśi·ms E:Kad [идти просить извинения, прощения] / um Entschuldigung bitten gehen (den Platz, wo man z.B. hingefallen ist) [eig. nur: auf den Platz gehen]. | ušov ĺiśems E:Mar [выходить] / hinausgehen. | v́eńeĺej ĺiśems E:Vez [id.]. v́eńeĺej ĺiśi, avaŕd́i (I444) (Aber) sie weint, wenn sie hinausgeht.
ĺiśi E:Mar [выходящий, проявляющийся, восходящий, льющийся и т. д. / herauskommend, hervorkommend, hinausgehend, aufgehend, hervorsprudelnd usw.]. ĺiśi či͔[‑]pazoks ĺiśid́e (1156) Ihr tratet hinaus, dem aufgehenden Sonnengotte gleich. ĺiśi či͔ńe a ńekšni͔t́ (1166) Die aufgehende Sonne sehen sie nicht. son śiśem ĺiśi ĺiśma[‑]ṕŕas (144) An sieben hervorsprudelnden Quellen. | ĺiśi-sov́i E [посетитель] / Besucher.
ĺiśića E:Mar SŠant Večk [выходящий, уходящий] / einer, der hinausgeht, fortgeht, (E:Mar auch:) [всхожий, способный к прорастанию] / keimend, keimfähig (von Korn). uš ĺiśićät́ńe, t́et́ej, ĺiv́t́imat E:Mar (120) Die Fortgehenden, Vater, müssen begleitet werden. a ton uĺat ṕiŕań kardajste͔ ĺiśića E:Večk (II179) Du bist es nicht, die aus dem umzäunten Hofe fortgehen wird. araś karšonzo čova gńedoiń ĺiśića E:SŠant (I411) (Da) ist keiner, der dem schlanken Braunen entgegen kommt. uštumań ḱiŕd́i matuška, bud́imks v́ečḱivan tońćit́ ezga ĺiśićaks[‑]sov́ićaks E:Mar (1196) Du Beherrscherin des Ofens, Mütterchen, wenn du mich mit Liebe annimmst als eine, die an dir vorbei herein- und hinaustritt.
ĺiśeź E:Večk ― ĺiśəź M:P [(Adv.) втайне, тайком, без ведома и согласия родителей (вступать в брак) / insgeheim, im geheimen, ohne Wissen u. Erlaubnis der Eltern (sich verheiraten); eig. Part. ‘ausgegangen, fortgegangen, entflohen’]. son ĺiśeź uŕvanʒo sajiźe [E:Večk] [Er nahm seine Frau ohne Wissen ihrer Eltern, ohne Hochzeitszeremonien]. son ĺiśəź ĺiśś [M:?P] [Sie verheiratete sich ohne Erlaubnis der Eltern]. | ĺiśəź śt́iŕ M:P [девушка, выходившая замуж без согласия родителей / ein Mädchen, das sich ohne Erlaubnis seiner Eltern verheiratet hat].
ĺiśḿe E:NBajt [восход, подъём] / Aufgehen, Aufgang. činʒe͔ ĺiśḿes b́eŕań ava udokšnoś (V442) Die schlechte Frau schlief bis zum Sonnenaufgang. | či͔-ĺiśima ~ či-ĺiśima E:Mar, či͔-ĺiśima E:Hl, či-ĺiśma E:MKka, či-ĺiśḿe E:Is SŠant ― ši-ĺiśəma M:Ur [восход солнца, восток] / Sonnenaufgang, Osten. | či͔-ĺiśimav E:Mar, či-ĺiśmav E:MKka, či-ĺiśḿev E:Is SŠant [к восходу солнца, к востоку] / gegen Sonnenaufgang hin, gegen Osten. či͔[‑]ĺiśimav vaĺmazo E:Mar (1148) Gegen Osten [ist] ihr Fenster. či͔[‑]ĺiśimav mon varšti͔ń E:Mar (1160) Ich blickte gegen Sonnenaufgang hin. tui či-ĺiśḿev E:SŠant Er macht sich nach Osten auf. | pśi-ĺiśəma· M:Sučk [топка в овине] / Feuerraum in der Darre. | v́äd́-ĺiśuma· E:Kažl [родник] / Quelle.
ĺiśma ChrE E:Mar Atr Večk, ĺiśma ~ iśma E:VVr, ĺiśma· E:Ba ― *ĺiśmă M:Gor [колодец] / Brunnen. moń uĺi stolbam, śado alašańeń a v́eĺavtov́i. – ĺiśmaś E:Mar (246) Ich habe einen Pfahl, von hundert Pferden kann er nicht umgewandt werden. – Der Brunnen. sai·ńd́e, kai·ńd́e iśma·s E:VVr (III230) Sie nahm das und warf es in den Brunnen. šɯd́i ĺiśməks (-ə̑ks) avaŕd́i [M:Gor] (IV318) Er weint wie eine fliessende Quelle. | ĺiśma-ava E:Ork [? мать (богиня, хозяйка) колодца или родника / ? Brunnenmutter od. Quellmutter (? Beherrscherin des Brunnens od. der Quelle)]. | ĺiśmań ḱiŕd́i E:Mar [властитель колодца] / Beherrscher des Brunnens. ĺiśmań ḱiŕd́i [koŕḿińeć], ĺiśmań ḱiŕd́i matuška (1170) Beherrscher des Brunnens, du Ernährer, Beherrscherin des Brunnens, Mütterchen! | ĺiśma-oćip E:Mar [журавль колодца, оцеп] / Brunnenschwengel. i kuźi, i valǵi, śeḱe t́ev́ińt́ čop t́eji. – ĺiśma[‑]oćiṕiś (229) Es steigt hinauf, es steigt herab, dieselbe Arbeit verrichtet es den ganzen Tag hindurch. – Der Brunnenschwengel. | ĺiśma-potmaks E [дно колодца] / Boden des Brunnens. | ĺiśma-ṕŕa ChrE E:Mar Atr Večk, ĺiśma·-pŕa E:Ba, iśma-pŕa E:VVr родник / Quelle. aldo ĺiśma[‑]ṕŕaks ĺiśeze͔ E:Mar (1118,138) Es quelle von unten wie (als) eine Quelle hervor. ĺiśma[‑]ṕŕat ĺiśit́ ṕiĺg(e) aldost E:Mar (1114) Quellen sprudeln unter ihren Füssen hervor. son śiśem ĺiśi ĺiśma[‑]ṕŕas E:Mar (144) An sieben hervorsprudelnden Quellen. ṕiĺǵe-ṕese͔ń uĺńeśeĺ samarod́ńiḱ iśma-pŕa E:VVr (II353) Mir zu Füssen lag eine natürliche Quelle. | ĺiśma-raško E:Mar Večk [развилистый столб у колодца] / gabelförmiger Pfahl am Brunnen (worauf der Brunnenschwengel liegt). | ĺiśma-uft́amo E:Atr, ĺiśma-uft́ima E:Ba, ĺiśma-ut́ima E:SŠant, ĺiśma-ut́imka E:Is журавль / Brunnenschwengel (vgl. uvt́ams: ufńaks). | mušku-ĺi·śma E:Ba [родник, яма для замачивания льна и конопли] / Quelle (die man noch erweitert hat), Grube, in der man Flachs u. Hanf röstet.
ĺiśajka E:Večk NSurk беглянка / ein Mädchen, das sich ohne Erlaubnis ihrer Eltern hat trauen lassen u. vom Hause entflohen ist.
ĺiśka M:P id.
ĺiśt́ E:Večk NSurk [всходы] / aufkeimende Saat.
ĺiśt́ḱe E:NSurk (Dem. zu ĺiśt́) id. makst soḱińe, izi͔ńe ‒‒‒ śejed́e ĺiśt́ḱed́e, šači śurodo, kuvaka kolozdo, t́uža mazi͔ źornado (III13) Gib den Pflügenden, den Eggenden ‒‒‒ dichte Saat, wachsendes Getreide, lange Ähren, gelbe, schöne Körner!
ĺiśekšne͔ms E:Mar Večk, ĺiśekšńems E:SŠant (Frequ. zu ĺiśems) [выходить, выступать, проявляться и т. д. / hinausgehen, herausgehen, heraustreten, hervorkommen, hervortreten usw.]. kat́a ĺiśekšne͔ś kardajs v́eńeĺej E:Mar (130) Katja trat auf den Hof, ins Freie heraus. ṕiže͔ luga ĺiśekšne͔ś E:Mar (1228) Die grüne Wiese trat [unter dem Schnee] hervor. rav[‑b́eŕoḱḱes] ĺiśekšńeś E:SŠant (I20) Er begab sich ans Wolgaufer. koda ĺiśekšne͔ś valdo ojḿeze͔, śeste͔ maštokšnoś son vajǵeĺeze͔ E:Večk (I47) (Erst) als ihre lichte Seele sich fortbegab, verstummte ihre Stimme.
*ĺiśev́ems E:Mar Večk [Hl SŠant Kažl] ― *ĺiśəvəms [M:Mam] (Refl.-Pass. zu ĺiśems) [мочь выходить] / hinausgehen können, herauskommen können. kodajak a ĺiśev́i ᵪoźajine͔st E:Mar (2123) Auf keine Weise kann der Herr (aus der Tonne) herauskommen. iĺado ĺiśeft́ ṕiŋǵeń ṕiŋǵeze͔ŋk E:Večk (III204) Kommt nie und nimmer wieder hervor! eźiń ĺiśif́t́ jalgań[‑]ojań [uči͔ḿi] E:Hl (1164) Ich konnte nicht hinausgehen, um auf die Freundinnen, Kameradinnen zu warten. torgašuń ćora ńej a ĺiśev́i E:SŠant (I318) Des Kaufmanns Sohn kann nicht herauskommen. at ĺiśuvan mon t́jesta E:Kažl (III235) Ich kann nicht von hier heraus. kodaŋga af [ĺeśufta·ma] [M:Mam] (IV868) Wir können in keiner Weise hinauskommen.
*ĺiśev́t́ E:Mar (Gen. -iń) ― ĺiśf M:P (Gen. ‑əń, Nom. Pl. -t) [росток] / Keim (M:P: der Kartoffel usw.). — Vgl. put́ḱe: put́kə̑ńä·.
ĺiśfḱä· ~ *ĺəśfḱä· (: ĺesfkä·) M:P (Dem. zu ĺiśf) [росток] / Keim.
ĺiśevks E:Mar Večk, ĺiśi·vks E:Ba, ĺiśi·fks E:Kal ― ĺiśfks M:Sel всход / aufkeimende Pflanze (E:Mar Večk Ba M:Sel), aufkeimende Saat (E:Mar Večk Ba); [росток] / Keim (E:Kal M:Sel); нарыв / eine entstehende Pustel od. Eiterbeule (E:Ba).
ĺiśfksḱä M:Sel (Dem. zu ĺiśfks) [росток] / aufkeimende Pflanze.
ĺiśńems ~ ĺiśt́ńems ChrE, ĺiśńems E:Mar Bag Kozl SŠant, *ĺiśńims E:Kal ― ĺiśəńd́əms M:P Kr, *ĺiśəńd́əms ~ [?] *ĺiśəndə̑ms M:Sel (Frequ. zu ĺiśems, ĺiśəms) [выходить, выступать, уходить, восходить] / herauskommen, heraustreten, (fort)gehen, aufgehen. ḱiŕd́uva ĺiśńeś karčonzo E:Mar (114) Kirdjuva trat heraus ihr entgegen. ĺiśńeś či͔ze͔, ńej kośt́ińźe E:Mar (162) Die Sonne ging auf, vertrocknete sie. t́est(e͔) ĺa ĺiśńiḱ, vatt, ḿiḱ ṕiŕǵiḿ(e)[‑]ińazurt tujims! E:Kal (2136) Sieh zu, dass du mir nicht herauskommst, bevor Fürst Pirgime weggefahren ist! uŕažzo ĺiśńeś dovań śŕečamo E:Bag (I278) Die Schwägerin kam der Witwe entgegen. ĺiśńeś eŕuma ṕiŕań kardajs E:Kozl (I404) Eremej kam auf den umzäunten Hof. mon ĺiśńiń, polaj, mon ńej v́eńeĺej E:SŠant (I194) Ich ging hinaus, Gatte. mon koda ĺiśńiń mon i v́eńeĺej E:SŠant (I349) Als ich herausging. omboće krajs sur[‑]v́iŕiń si͔ń ĺiśńeśt́ E:SŠant (I393) Sie begaben sich bis zum anderen Rand des Sur-Waldes. son [ĺiśəńd́i ḿiń] obžamanə̑k M:P (IV855) Er kommt (aus der anderen Welt) uns Schaden zuzufügen. vaĺmada(ń) ušu, vaj, pola[‑]suka·t́ ĺiśəńd́i [M:Kr] (IV353) (Die Locke) der Hündin Polja weht zum Fenster hinaus. śiń oću uĺća·v śemb́ä ĺiśəńd́iᵪt́ [M:Kr] (IV16) Sie machen sich alle auf nach der Hauptstrasse. [ĺiśəńd́i äŕʿksta ḱemgaftuva] pŕasa kuj M:Sel (IV870) Aus einem See steigt immer wieder ein zwölfköpfiger Lindwurm heraus. ĺiśəndə̑da, [ḿärkś], antt́äd́äź M:Sel (IV832) Kommt, sagte er, ich mache euch satt!
ĺiśńima E:Večk [(повторяющийся) выход] / das (wiederholte) Hinausgehen. v́ečḱiĺ uĺćav ĺiśńima (V418) Er liebte es, auf die Strasse zu gehen.
ĺiśńekšne͔ms E:Jeg ― *ĺiśəŋkšńəms (: ĺeśeŋkšńa·n, ĺiśeŋkšńi) M:P (Frequ. zu ĺiśńems, ĺiśəńd́əms) [выходить, подходить и т. д. / hinausgehen, herankommen usw.]. pokš uĺicav eź ĺiśńekšne͔ E:Jeg (188) Sie ging nicht auf die grosse Strasse hinaus. [śeste͔] ĺiśńekšne͔ś iĺušań sudna·nzo E:Jeg (II536) Dann kamen Iljuschas Schiffe heran.
ĺiš [E:?Mar] ― ĺəš M:Sel, ĺeš (? ĺəš) M: Temn Bar Pičep [едва], только / kaum, nur. son mońd́ejńä makśś ĺəš ḱeməń mańe·tt M:Sel Er gab mir nur zehn Rubel. ĺəš kafkśt́ jafə̑dń M:Sel (IV812) Ich ‒‒‒ schlug nur zweimal. a [toiń] ezdə̑də̑t ĺəš ab́e·dan M:Sel (IV811) Aber von dir bekomme ich kaum ein Mittagessen. a toiń ezdə̑də̑t ĺəš ḱimga·ftukśt́ suska·n M:Sel (IV812) Aber von dir habe ich kaum zwölf Bissen. ĺeš ḱed́ńäś [ḱeŕəvś kə̑rgaźəń] ezda [M:Bar] (VIII288) Nur die Haut an meinem Halse wurde geschnitten. f́ḱä[‑]f́ḱäń ḿiń ĺeš af [sodatam] M:Pičep (VIII352) Wir kennen (aber) einander gar nicht. | ĺeš koš M:P Sučk (Adv.) [быстро и тяжело (дышать)] / schnell u. schwer (atmen). ĺeš koš vajḿä targaj M:P Sučk (Der Kranke) atmet schnell und schwer. — Russ. лишь.
ĺišḿe ~ išḿe ChrE, ĺišḿe E:Mar Atr Kad, ĺišḿi E:Hl, *ĺiš́mä E:Kažl, išḿe E:VVr Is [Bug] SŠant ― ĺišḿɛ̆ ChrE, ĺišḿä M:P Sel Avg [лошадь, конь] / Pferd, Ross. čopuda śivojt́ [ĺišḿeńeḱ]! E:Mar (1112) Schwarzgrau [sind] unsere Rosse! ḱiĺd́eń[‑]povod́eń [ĺišḿese͔] E:Mar (1112) Mit angespannten Pferden. ravž́a ĺiš́mᴉ͐t alašast E:Kažl (184) Ihre Pferde sind schwarze Rosse. uĺńeś iśt́a kulo išḿeń ṕiĺǵeška [E:Bug] (V492) Es war etwa so gross, wie das Bein eines toten Pferdes. omboćeśńe moń i dobram išḿeń E:SŠant (I121) Auf dem anderen [Felde ist] mein Eigentum an Pferden. ńe znaj išḿese͔ si͔ń ardi͔t́ E:SŠant (I224) Man weiss nicht, ob sie mit Pferden fahren. [ḿeĺəńćät́] alu śäŋǵä jordaźä, son šäjtanə̑ńd́i, akša ĺišməńd́i M:Avg (IV30) Auch ihn warf sie unter die Mühle, als weisses Pferd für den Teufel. iĺä·d́ń [ṕäĺt́i] saś iva·n tsaŕe·v́it́ś baᵪat́i·ŕ ĺišmə̑nts laŋksa M:Sel (IV808) Gegen Abend kam Ivan Tsarevits, der Held, auf seinem Pferde. | azoń išḿe E:Is [посвящённая покойнику лошадь] / das dem Verstorbenen zugeeignete Pferd (in der Gedächtnisfeier am 40. Tage nach dem Tode). | ćaloj ĺišḿe E:Mar Večk [серая лошадь], чалый / Grauschimmel. | gńedoj išḿe E:SŠant [гнедая лошадь] / braunes Pferd. | kaŕej ĺišḿe E:Mar ― kaŕi ĺišḿä M:Temn каряя [лошадь] / [kastanienfarbenes Pferd], Rappe. tundań daćäćt́i – karca kaŕi [ĺišmə̑ćəń] M:Temn (VIII276) Für die Frühjahrssteuer (gibt es) dein braunes Pferd im Stalle. | ĺišḿeń čeŕ E:Atr, išḿeń čeŕ E:Is [конский волос] / Rosshaar (Mähnen- u. Schweifhaar des Pferdes). | ĺišməńń kavjo·r M:Sel [попона] / Pferdedecke. savańń maŕäńäś son ĺišməńń kavjo·rń paĺäńäś (IV188) Savas Marja, die mit dem Hemd aus einer Pferdedecke! | ĺišḿä-ĺefks M:P [жеребёнок] / Fohlen, Füllen. | ĺišḿä-načka E:Kažl [какое-то растение] / eine Pflanze (= äĺd́ä-načka E:Kažl). | ĺišḿeń parne͔ E:MKly [жеребёнок] / Fohlen, Füllen. aźojat́a ĺišḿeń karc, a mujat-ĺi ĺišḿeń parne͔, a mujat-ĺi ĺišḿeń vašo (VII24) Geh in den Pferdestall (betrachten), ob du (da) ein Füllen findest, ob du (da) ein Füllen findest. | išḿeń ṕiŕe E:SŠant [левада] / Pferdekoppel. | išḿeń buromo E:VVr овод / Biesfliege, Pferdebremse. | išḿeń stada E:SŠant [табун] / Pferdeherde. | ĺišməń śi M:Pš [большой клещ] / eine grosse Milbe, Zecke (eig.: Pferdelaus). | ṕegoj ĺišḿe E:Mar [пегая лошадь] / Schecke. | ravǯa ĺišḿä [E:?Kažl] [чёрная лошадь] / schwarzes Pferd. ravǯa [ĺišḿä], kaŕij alašaza (II112) Sie hat ein schwarzes Pferd, einen Rappen. | ŕižoj ĺišḿe E:Mar [лисица] / Fuchs. | śivoj ĺišḿe E:Mar [белая лошадь] / Schimmel. | išḿeńek ChrE [с лошадьми] / samt den Pferden.
ĺišḿińe E:Mar, išḿińe E:VVr ― ĺišməńɛ ChrM (Dem. zu ĺišḿe usw.) [id.]. vaj ḱiĺd́iź, pancti͔ź [ĺišḿińest] E:Mar (170) Sie spannten an, sie zäumten ihr Pferdchen. śeze͔ń [ĺišḿińest] śiźekšne͔ś E:Mar (170) Dort ermüdete ihr Pferdchen. išḿińeń ardi͔t́ kaporso E:VVr (II317) Meine Pferde laufen trappelnd. śita· pulo· išḿi·ńesk E:VVr (III306) [Sie hatten] ein Pferd mit einem Schweif(haar) passend für ein Sieb.
ĺišnoj E:Mar Gor ― ĺišnaj M:P лишний / übermässig, zu viel; (E:Gor:) [остальной] / übrig. kajavksi͔ń kajataŋk lomańd́e ĺišnoj E:Mar (136) Eine Steuer bezahlen wir, die die menschlichen Kräfte übersteigt. paz ḿeŕeze͔ ĺišnoj śemjań raštamdo! E:Gor (VII106) (So) gebe (lasse) Gott, dass sich die Familie überschüssig vermehre! — Russ. лишний.
ĺišnojńe E:Večk SŠant (Dem. zu ĺišnoj) [остальной] / übrig. kona t́ikšeś ĺišnojńe, kona t́ikšeś uskula, śe t́ikšińeńt́ ti͔ń saiŋk E:Večk (II229) Welche Pflanze übrig ist, welche Pflanze überzählig ist, diese Pflanze nehmt! ḿeźe ĺišnojńe kaduv́i paĺam, vaj ojḿeń ḱise͔, avakaj, javši E:SŠant (I315) Was übrig von meinen Hemden bleibt, verteile, Mutter, um meiner Seele willen!
ĺišeńja E:VVr [убыток, потеря / Einbusse, Verlust]. vandi͔ń pazi͔ń čińeste͔ moń se͔ŕńeńe ĺišeńja (II408) Am morgigen Gottestag geht mein Körper verloren. — Russ. лише́ние.
ĺišna·də̑ndams ~ ĺišna·ndams M:P, ĺišna·də̑ndams M:Kr ‹Mam› [оставаться (нераздельным)] / überbleiben, übrigbleiben, un(auf)geteilt bleiben. [fḱä] surə̑sna [ĺišnadə̑ndaś] [M:Mam] (IV874) Ein Hirsekorn blieb ihnen übrig.
ĺišnojgadoms E [оставаться (при делении)] / übrigbleiben (z.B. beim Teilen).
-ĺišt́: v́eĺ-ĺišt́ M:Kuld [? деревенские ворота, ? вход или выход из деревни / ? Dorftor, ? Ein- od. Ausgang des Dorfes]. jolma śoraźä v́eĺəsa, kat́i v́eĺəsa v́eĺ-ĺišca (= “koĺćä laŋksa”) [Mein jüngster Sohn ist im Dorfe, wenn auch im Dorfe, am Eingang des Dorfes (= “am Dorftor”). — [Vgl. 1ĺijems: ĺišt́əms].
ĺituva E:Mar Atr, ĺitova E:Večk SŠant, ĺito·vo E:Is, ĺitovo ~ ĺitovo· E:Jeg [женское имя] / ein Frauenname. v́ejḱeń [ĺeḿeze͔] ĺituva E:Mar (110) Das eine Kind heisst Lituva. t́eŕsi͔ńek, ḿiń ńej jalganok ĺitovań E:SŠant (I284) Lasst uns einladen unsere Freundin Litova! [ḱiĺd́iź‑]povod́iź ĺitovań rakšanʒo E:Večk (I308) Man schirrte und spannte Litovas Pferde an. nu ńe ko jondo·ń ĺito·voń anda·nzo E:Is (I319) Woher sind Litovos Brautwerber?
ĺivams ChrE E:Bug NBajt, ĺiv́ems E:VVr Vez поминать (на поминках) / eines Verstorbenen Gedächtnis begehen. apak ast čopača, apak ĺiva čopača [E:Bug] (VI184) Irrgeist, der du ohne Opfer (geblieben) bist, Irrgeist, der du ohne Gedächtnisfeiern (geblieben) bist! | ĺem ĺivams ChrE E:NBajt Bug, ĺem ĺiv́ems E:VVr Vez [поминать, вспоминать] / eines Verstorbenen Gedächtnis begehen, gedenken; (E:Vez:) [упоминать] / einen Namen erwähnen. avań ĺemze͔ ĺiv́esa, t́iŕińeń ĺemze͔ kurks sajsa E:VVr (II408) Ich begehe das Gedächtnis meiner Mutter, ich gedenke meiner Ernährerin. mon ińe ĺeḿiŋ́ḱ ĺiv́esa E:VVr (III157) Ich rufe eueren grossen Namen herbei. ejd́eń[‑]kakšon si͔ń [aŕćeśt́] tago ĺeḿeŋk ĺivamo [E:Bug] (VI124) (Nun) haben meine Kinder gedacht, sich wieder an eure Namen zu wenden. vaśńa makssa śuk[‑]pŕam, mazi͔ ĺemńeŋk ĺivasa E:NBajt (VI178) Zuerst bringe (‘gebe’) ich euch eine Verbeugung, ich wende mich an eure schönen Namen. vaj maŕiń[‑]kuĺiń at́ań ḱeĺńese͔, moń ĺeḿem kuńćit́, vaj ĺeḿem ĺiv́it́ E:Vez (V198) Ich erfuhr von der Zunge der (Dorf)ältesten, dass man dabei meinen Namen erwähnt, meinen Namen nennt.
ĺiv́i: ĺeḿeń ĺiv́i E:Bag Vez [поминающий кого-то] / “Namenerwähner”, jmd., der den Namen erwähnt, der das Gedächtnis begeht, der jds. gedenkt. mon ḱeze͔ŕeń lomańan, ĺeḿeŋk[‑]ṕiĺeŋk ĺiv́ijan E:Bag (VI124) Ich bin ein Mensch der früheren Zeiten, ich bin eine, die sich an euren Namen gewendet hat. ton ĺeḿeń ĺiv́i uĺt́aja, ton ĺeḿeń kundi͔ uĺt́aja! E:Vez (I232-3) Du sollst mein Andenken bewahren, du sollst mein Gedächtnis begehen!
*ĺivatoms E:Bug Bag (Pass. zu ĺivams) [упоминаться, вспоминаться] / erwähnt werden, gedacht werden. toń a b́eŕańga ĺeḿet́ kundati͔, už a b́eŕańga ĺeḿet́ ĺivati͔ [E:Bug] (V60) Dein Name wird nicht zum Bösen gerufen, dein Name wird nicht zum Bösen erwähnt. ĺeḿet́[‑]ṕiĺet́ ĺivati͔, moda[‑]čeĺḱet́ javoti͔ E:Bag (VI130) Auch dein Name wird verehrt, auch dein Erdenstaub wird beseitigt.
ĺivśems E:NBajt (Frequ. zu ĺivams) [упоминать, вспоминать] / erwähnen, gedenken. karman ĺeḿeŋk ĺivśeḿe, śuk[‑]ṕiŕińem makśńeḿe (VI178) Ich beginne mich an eure Namen zu wenden, meine Verbeugungen (an euch) zu richten (‘geben’).
ĺivča-, ĺifča-, ĺefča-:
ĺivčańa (Gen. ĺivčańän) ~ ĺiv́čańa E:Mar, ĺifča·ńa E:Atr Ba, ĺefčańa E:Kal (Nom. Pl. ‑t), ĺifča·na E:Kažl (Nom. Pl. -t) ― ĺifča·na ~ ĺəfča·na (Gen. -n) M:P, ĺifča·na M:Sučk, ĺəfč́a·na M:Pš, ĺifča·ńa M:Prol [гибкий, эластичный] / biegsam, flexibel, geschmeidig (E:Mar Atr Kažl Ba M:Sučk Prol); [подвижный] / gelenkig (E:Mar Kal); мягкий, нежный / weich (vom Gewebe) (E:Kažl M:P); [неплотный, редкий] / undicht, locker (vom Gewebe) (M:Pš). [ḿińeḱ] ṕeŕekladonok ĺiv́čańa E:Mar (1140) Unser Bodenbalken biegt sich. kotfś ĺəfč́a·na M:Pš [Das Gewebe ist locker].
ĺifča·za M:Čemb, ĺəfča·za M:Ur редкий / undicht, locker (vom Gewebe).
ĺifčəda· M:Čemb, ĺifčəda (~ ĺifčeda [Gen. ĺifčedə̑ń] ~ ĺifčeda [Nom. Pl. ĺifčeda·t]) M:Sel, ĺifčəda M:An (Gen. ĺifčəda·n) [неплотный, редкий] / undicht, locker (M:Čemb An: vom Gewebe), (M:Sel auch:) [мягкий] / weich (vom Gewebe), (auch:) [подвижный, гибкий] / gelenkig.
ĺivčakadoms ~ ĺiv́čakadoms E:Mar, *ĺifčakadoms E:Atr, *ĺifča·kadᴉ͐ms E:Ba ― ĺifča·kə̑də̑ms ~ ĺifčəkə̑də̑ms M:Sučk, ĺifča·kadə̑ms M:Prol, ĺəfča·kə̑də̑ms M:Ur [делаться (более) гибким, эластичным] / geschmeidig(er) werden, elastisch(er) werden (E:Mar: z.B. ein vor Kälte starr gewordener Mensch, wenn er sich aufwärmt) (E:Mar Atr Ba M:Sučk Prol ?Ur); [утихать, успокаиваться (о ветре)] / nachlassen, sich legen (vom Wind) (M:Ur); [поправляться] / sich erholen (M:Ur). varma·ś ĺəftša·kə̑tś M:Ur Der Wind hat nachgelassen, hat sich gelegt. son ĺəftša·kə̑tś M:Ur Ihm (Dem Kranken) ist etwas leichter geworden, es ist, als ob er sich etwas erholt hat.
ĺifča·ŋgadᴉ͐ms ~ ĺifča·ŋgadums E:Kažl [делаться редким] / undicht werden. ĺifča·ŋgats kotfᴉ͐m Mein Gewebe ist undicht geworden (z.B. weil mein Weberkamm schlecht ist).
ĺifčədnda·ms M:Sel [делаться (более) гибким] / geschmeidig(er) werden.
ĺifčəkstə̑ms M:Sel [делаться более тонким и при этом и более мягким] / dünner u. dabei auch weicher werden (z.B. Kleid beim Tragen).
ĺifčəməms M:P Mam Čemb Sučk, ĺəfčəməms M:Pš [оправляться, оживляться] / sich erholen, sich erfrischen (M:P Pš Mam); [делаться более гибким, подвижным] / geschmeidiger, gelenkiger werden (M:Čemb: z.B. die Glieder eines Kranken) (M:Čemb Sučk). alašat́ ṕiĺgəts ĺəfčəmś [M:?Pš] Das Bein des Pferdes wurde geschmeidig. ĺəfčəmśt́ ḱäd́ńä [M:?Pš] Meine (von Krankheit steif gewordenen) Hände wurden geschmeidig. ši [śt́äj ĺeftšəma·t] [M:?P ?Kr] (IV564) Wenn die Sonne aufgeht, wirst du geschmeidig. — Vgl. ĺivčańa (oben).
ĺifčəpt́əms M:P, ĺəfč́əṕt́əms M:Pš (Fakt. zu ĺifčəməms, ĺəfčəməms) [заставлять оживать] / jdn. sich zu erholen bringen.
ĺiv́eś E:Mar Atr VVr Is, ĺiv́eź E:Večk, ĺiv́i·ź E:Ba, ĺiv́iś E:Kal, ĺiv́i·ś E:Kad ― ĺivəś M:P Prol, ĺivś ~ ĺiv́ś M:Čemb, ĺiv́ś M:Sel Ur, ĺiv́ś ~ ĺiu̯ś M:Jurtk [пот] / Schweiss, (E:Kad Kal auch:) [цветение зерна] / das Blühen des Getreides. ro·źiń ĺiv́i·ś mo·ĺä E:Kad Der Roggen blüht. | ĺiv́iś kajams E:Kal [цвести (рожь и другие хлеба)] / blühen (Roggen u. anderes Korn). | ĺiv́eś ĺivt́ems E:Mar Večk, *ĺiv́eś ĺift́ems E:Gor [потеть] / schwitzen. paśiba ‒‒‒ valdo ĺiv́eźiń ĺiv́t́ińeń! E:Mar (1118) Dank sei ‒‒‒ ihr, die den klaren Schweiss ausgeschwitzt hat! t́e kaźńińeś uĺeze͔ ‒‒‒ ravžo [ĺiv́eźeń] ĺift́ińe [E:Večk] (II208) Dieses Geschenk sei für die, ‒‒‒ die schwarzen Schweiss vergossen hat.
ĺivəźu M:P, ĺivśi M:Čemb, ĺiv́śi M:Kars [потный] / schweissig. šät́ [ĺivəźu ṕiŋkstə̑nza] i korʿtaś laŋganza af [t́śeb́äŕ śeĺḿä] [M:P] (IV776) Wenn ihn auch ein böses Auge besprochen haben mag, als er in Schweiss war. naraf pŕä-pona ĺiv́śi kalpa·ksa M:Kars (IV209) Mit geschorenem Haar, mit einer schweissigen Mütze.
ĺiv́eśḱe E:Mar ― *ĺəvəśḱä· M:P Sel (Dem. zu ĺiv́eś, ĺivəś) [пот] / Schweiss.
ĺiv́eźijamks E:VVr [становиться, делаться потным] / schweissig werden, in Schweiss geraten.
ĺiv́eśkadoms E:Mar Večk, ĺiv́iśka·dᴉ͐ms E:Ba ― ĺivəśkə̑də̑ms M:P, ĺivśkə̑də̑ms M: Čemb Sučk, ĺivəśka·də̑ms M:Prol, ĺiu̯śkə̑·də̑ms ~ ĺiwśkə̑·d́əms M:Jurtk потеть, вспотеть / in Schweiss geraten, schwitzig werden.
*ĺivəśkə̑čńəms (: ĺivə̑skə̑čńan) M (Frequ. zu ĺivəśkə̑də̑ms) [потеть, запотевать] / schwitzen, verschwitzt sein.
*ĺivəśkə̑ftə̑ms (: ĺev́eskə̑fta·n, -i͔) M:P (Kaus. zu ĺivəśkə̑də̑ms) [давать вспотеть / Schweiss treiben, zum Schwitzen bringen].
-ĺivt́a: tol-ĺivt́a E:Večk [искра] / Funke.
ĺižəd́əms M:P, ? *ĺižədə̑ms M:Pš [пари́ть] / schweben (z.B. Daune in der Luft). v́äŕi moĺi, ĺižəd́i, alu valǵi, pužəd́i. – lovś M:P (IV688) Steigt hinauf, schwebt, fällt nieder, wird bleich. – Der Schnee. — [Vgl. ĺijəžd́əms].
ĺod [E:?Mar], ĺod ~ ĺot E:VVr, ĺod E:Večk [лёд] / Eis. | ĺod-pando [E:NSurk] [айсберг] / Eisberg. udalonʒo ĺod-pando (II171) Hinter ihr [erhebt sich] ein Eisberg. | ĺod-pandi͔ńe E:NSurk (Dem.) id. ĺod-pandi͔ńeńt́ kočkaŕason laznusa (II171) Den Eisberg werde ich mit meiner Ferse zertreten. — Russ. лёд.
ĺodoń E:StŠant [ледяной] / aus Eis bestehend. pandońt́ laŋkso ĺodoń kudo (III199) Auf dem Berge [steht] ein Haus aus Eis.
ĺodne͔ E:Bug (Dem. zu ĺod) id. ḱeĺńese͔nʒe͔ ḿed́ńe, śed́ejse͔nʒe͔ ĺodne͔ (VI222) Er hat auf seiner Zunge Honig, in seinem Herzen Eis.
1ĺogo E:Bug Kozl [мужское имя] / ein Männername. ćoraś paro t́e ĺogo E:Bug (V508) Ein trefflicher Mann (war) dieser Ljogo! iśt́a ĺogoń sanozo son mad́eze͔, kulozo! E:Bug (VI210) So soll Ljogos Glied sich niederlassen und sterben! śe t́ikšese͔ńt́ juᵪat́cazo, jaᵪot́cazo ĺogoń šači t́elastonʒo E:Kozl (III151-2) Sie schlägt (die Krankheit) mit jenem Kraut aus dem wachsenden Körper ‒‒‒ Ljogos.
ĺoᵪkoj E:Večk Šug, ĺovkoj E:MKka [лёгкое] / Lunge. — Russ. лёгкое.
*ĺogo E:NSurk лёгкость / Erleichterung, Linderung. kolmo avat saśt́ ĺogoso i kolt i kovaĺt́ (III63) Drei Weiber sind mit Linderung gekommen, Hexenmeisterinnen und ihre Sache Verstehende. — [Vgl. russ. лёгкость].
ĺogośt́ E:Sob [лёгкость] / Leichtigkeit. koso sonʒe͔ tašto ĺogośt́eze͔ (III99) Wo ist seine alte Leichtigkeit? — Russ. лёгкость.
ĺoĺo E:Atr VVr Večk Ba ― ĺoĺu M:Pš Čemb Sučk, ĺoĺo M:Jurtk [молоко (детское слово)] / Milch (Kinderw.).
ĺom ChrE E:Mar Atr VVr Ba Jeg, lom E:Kal, loń E:Kažl ― lajḿɛ̆ ChrM, lajḿä M:P Pš, lajḿä M:Ur (Gen. lajməń), lajmə M:Prol [черёмуха обыкновенная] / Faulbaum, Traubenkirsche (Prunus padus). | ĺom-čufto E:Večk ― lajmə-šuftə̑ M:Prol [черёмуха] / Faulbaum, Traubenkirschbaum. | ĺom-krukḱe E:Vez [черёмушник] / Gebüsch von Traubenkirschen. śe tumońt́ alo, avakaj, ĺom[‑]krukḱe (II71) Unter der Eiche, Mutter, (steht) ein Gebüsch von Traubenkirschen. | ĺomo·ń guj E:Ba медяница, медянка / Kupferschlange, Haselwurm, ? Blindschleiche (= ĺomks-guj E:Mar, ṕäšks-guj [ṕäžgz-guj] M:Sučk). | lamaŕ E:Atr (ChrE), lajmaŕ E:Nask ― lajmaŕ ChrM M:P Pš Katm, lajma·ŕ M:Prol, *laimmaŕ M:Sel, lajma·r M:Ur Jurtk (lajḿä + maŕ) [ягода черёмухи] / Faulbeere, Traubenkirsche. ja lamaŕt́[‑]lamaŕt́ oĺań śeĺḿenze͔ E:Atr (I138) Olja hat Augen wie Traubenkirschen. oj säŕi· v́iŕca lajmaŕʿńä lama E:Nask (I237) Im hohen Walde gibt es viele Traubenkirschen. lajmaŕd́ä jarʿcat, urma·śkadat M (IV733) Isst du Traubenkirschen [im Traume], wirst du krank werden. lajmaŕʿńä šačišt́ śeŕi v́iŕəva M:Katm (IV113) Traubenkirschen wachsen in hohen Wäldern. aŕtom [fanańäś], ravǯa laimmaŕń śeĺməńäś [M:Sel] (IV338) Arjtoms Fana, der mit Augen wie schwarze Traubenkirschen. | lamaŕ-čufto E ― lajma·r-žufta· M:Jurtk [черёмуха обыкновенная] / Traubenkirschbaum. | lamaŕ-t́v́etka E:Atr [соцветие черёмухи] / Blüte des Traubenkirschbaums. ja lamaŕ-t́v́etkat oĺań brovanzo (I138) Olja hat Augenbrauen wie Blüten von einem Traubenkirschbaum. | ĺomśi E:Mar Atr, ĺomśij E:Bug, lomźä E:Kad, lomźe ~ lomźe· (Nom. Pl. lomźi·t́) E:Kal ― lajməńźi M: P Prol, lajməńśi (lajməńźi) M:Čemb Sučk Jurtk, lajməźi M:Sel клещ / Zecke. ĺomśij laco ṕeḱest kasti͔t́ E:Bug (V518) Sie lassen sich wie eine (‘Faulbaum-’) Zecke den Magen wachsen. | ĺomźor ChrE E:Mar VVr Večk Is, ĺomźo·ra E:Ba (Nom. Pl. ĺomźo·rʿt), lomźor E:Kal, lomźu·r E:Kad, lońźᴉr E:Kažl [ягода черёмухи] / Faulbeere, Traubenkirsche. ravužot ĺomźort [śeĺḿenze͔] E:Mar (1120,144) Schwarze Faulbaumbeeren (Traubenkirschen) sind ihre Augen. | ĺomźor-t́v́etka E:Mar [соцветие черёмухи] / Faulbaumblüte. ĺomźor[‑]t́v́etkat́ńe bravanzo! (1144) [Wie] Faulbaumblüten sind ihre Augenbrauen. | ĺomźorne͔ E:Mar (Dem.) [ягодка черёмухи] / Traubenkirsch(beer)e. | lomźurksna· E:Kad, lomźurksna E:Kal [черёмуха] / Faulbaum, Traubenkirschbaum. | lomźurksnań palka E:Kal [черёмуховая палка] / Stab aus Faulbaumholz. | lońźᴉrna E:Kažl (Nom. Pl. -t) [черёмуха] / Faulbaum, Traubenkirsche.
lajməńä M:P (Dem. zu lajḿä) [черёмушка] / Faulbaum, Traubenkirschbaum.
ĺomńe E:Bag (Dem. zu ĺom) [черёмушка] / Faulbaum, Traubenkirschbaum. guboŕ[‑]ṕiŕasońt́ si͔ŕe ĺomńe (I26) Auf dem Hügel (steht) ein alter Traubenkirschbaum.
ĺomaj E:Mar (myth.) [имя одной дочери Кардаза-Сярко] / Name einer der Töchter von Kardas-Sjarko. kardas-śarko hat drei Frauen: oĺona, t́ikšama, ĺukšama; zwei Söhne: maŕeś, eḱĺeḿet́; drei Töchter: v́intaj, ĺomaj, t́ikšama.
ĺomks E:Mar (Gen. -i͔ń) черёмуха / Faulbaum, Traubenkirschbaum (Prunus padus). | ĺomks-guj E:Mar ?Gor Ba медяница / Blindschleiche (= ĺomo·ń guj E:Ba, ṕäšks-guj [ṕäžgz-guj] M:Sučk).
ĺomksḱe E:Mar (Dem. zu ĺomks) черёмушка / Faulbaum, Traubenkirschbaum.
ĺomt́o E:Bag [мужское имя] / ein Männername, entspricht dem russ. Jermolai.
ĺon E:Mar VVr Večk Is [лён] / Flachs, Lein. a ḿiń ĺonośt́ [v́id́ińek] E:VVr (II51) Wir säten den Flachs. a [ḿiń] ĺonośt́ praźńik-čiva kat́ńińek E:VVr (II54) Wir trugen den Flachs an Feiertagen. ĺonks ašolgaĺeś čeŕeze͔ E:Večk (I307) Wie Leinwand verblich ihr Haar. | ĺon-ḱeŕḿe E:Večk Ba пучок льна (пять по десять komoro) / Flachsbündel (fünf bis zehn komoros [Handvoll]). | ĺon-oj E:Mar [льняное масло] / Leinöl. | ĺon-v́id́ḿe [E:?Večk] (Nom. Pl. -v́ićt; vgl. v́et́̀ams: v́ed́ḿe) [семя льна] / Leinsame. — Russ. лён.
ĺoni͔ń E:Mar [льняной] / leinen, Lein-, Leinwand-. | ĺoni͔ń koct E:Mar [льняное полотно, холст] / Leinenzeug, Leinwand. čav́iḿiź, kolot́iḿiź, ṕeŕestol laŋks aci͔ḿiź. – ĺoni͔ń kocti͔ś (260) Man hat mich geprügelt, man hat mich gestochen, man hat mich auf den Altar gebreitet. – Die Leinwand.
ĺonov E:Mar [? poss. Adj. zu ĺon] [льняной / leinen]. ĺonovso orčaź toń laŋgot (1140) Mit reichlichem Lein [ist] dein Äusseres bekleidet. ĺonovso orštaź laŋgozo (1144) Mit reichlicher Leinwand ist ihr Äusseres bekleidet. ĺonovso orštaź toń laŋǵińet́ Dein Körper ist mit Leinwand bekleidet.
ĺońkšt́əms M:P [присесть на корточки, на минутку / sich niederhocken, sich für ein Weilchen niedersetzen]. — [Vgl. ĺakškadoms].
ĺor E:Atr [подраж. газоиспусканию] / das Furzen nachahmendes Wort. u·doś u·doś čas v́e·ŕǵis, ĺor po·zni͔, ćor po·zni͔ (III279) Der Wolf schlief, er hatte (erst) eine Stunde geschlafen und ljor, pfurzt er, tsjor, pfurzt er.
ĺoska E:VVr [леса] / Angelschnur. moń ĺo·skam paŕśe·iń (III211) Meine Angelschnur [ist] aus Seide. — Russ. леска.
ĺośa E:Bug Večk [женское имя, Лёся] / ein Frauenname, Jelena. katka[‑]ĺośan son v́ečḱi, už ĺośańe son jaḱi, katka[‑]ĺośa si͔ŕt́iźe E:Bug (V400) Er liebt Katzen-Ljosja, er besucht Ljosja, Katzen-Ljosja hat ihn entzündet. t́e kaźńińeś uĺeze͔ ṕiže dugańe ĺośańe E:Večk (II208) Dieses Geschenk sei für das kleine Schwesterlein Ljosja. — [Russ. Лёся (Dem. zu Еле́на)].
ĺošuńä [M:P] (Dem. zu *ĺošu) [мужское имя] / ein Männername. omp pajǵəń ṕiksi͔ś vaj śudufś t́omań ĺošuńäś, t́omań ĺošuńäś vaj mońćəń jakaj jalgaźä (IV300) Der andere Glöckner ist Tjomas Ljoschu, der Verfluchte, Tjomas Ljoschu, mein Gefährte. — [Vgl. russ. Лёша (Dem. zu Алексе́й od. Леони́д)].
ĺotačej E:SŠant [летучий] / fliegend. śe ṕize͔śńe ašt́i vaj ĺotačej t́ica, śe ṕize͔śńe ašt́i vaj ĺotačej sokol (I496) Im Nest sitzt der fliegende Vogel, im Nest sitzt der fliegende Falke. — [Russ. лету́чий].
ĺot́aka-baba E:Bag [имя одной из колдуний с. Багана] / Name einer der vielen Zauberinnen des Dorfes Bagana.
ĺova E:NBajt Večk Bag ― ĺova M:Kars [мужское имя] / ein Männername. dumaś ĺova uŕvakstomo E:NBajt (V98) Ljovontej [Ljova] gedachte, sich zu verheiraten. aš vača ṕekəń ĺovań andi͔ńac M: Kars (IV374) Ljova hat keinen, der ihm den hungrigen Magen füttert. | ĺova-baba E:Bag [имя одной из колдуний с. Багана] / Name einer der Zauberinnen des Dorfes Bagana. — [Russ. Лёва (Dem. zu Лев, Лео́нтий)].
ĺovańä M:Kars Sel (Dem. zu ĺova). kĺimkań ĺovańäś, śuduf ćorańäś M:Kars (IV374) Klimkas Ljova, der arme Junge! kĺimkańń ĺovańäś śudə̑f tśorańäś M:Sel (IV160) Klimkas Ljova, der arme Mann!
ĺovońt́ej E:Petr NBajt [мужское имя] / ein Männername, Leontius. śe [škańt́] v́eśe ńe v́eĺet́ńesa uĺńiś v́e golova [ĺovońt́ej] E:Petr (VIII72) Zu dieser Zeit hatten die Dörfer ein und denselben Vorsteher (Vorgesetzten) Ljovontej. ćoraś paro ĺovońt́ejeś E:NBajt (V98) Ein trefflicher Mann ist Ljovontej! — [Russ. Лево́нтий (umg. zu Лео́нтий)].
-ĺu: baĺu-ĺu E:Mar [баюшки-баю!] / “eia popeia”. ćɯĺu[‑]baĺu, nogajiń ejd́, baĺu[‑]ĺu! (150) Schlafe, schlafe, Nogajer-Kind, schlummre, schlummre! — [Vgl. baĺu].
ĺuba M:P (Gen. -ń) любимый / geliebt, lieb, Lieblings-. t́ä šĺapat́śä tońd́iit ĺuba, aĺi af Ist dieser dein Hut dir angenehm oder nicht? — Russ. любо.
ĺubaṕitnoj E:Mar ― ĺubə̑ṕi·t́ńi M:Sel (Nom. Pl. -ᵪ́t́) [любопытный] / neugierig. — Russ. любопы́тный.
ĺub́eznoj E:SŠant [милый, дорогой, любимый] / lieb, teuer. uk i bratci͔ ti͔ń ĺub́eznojt́ (I9) Ihr lieben Brüder! — Russ. любе́зный.
ĺubovńik [E:?Mar] ― *ĺubo·vńək M:Kars [любовник] / Geliebter. esta son kunda·ź ĺubo·vńəkənza M:Kars (IV252) Da packten sie ihre Liebhaber. — Russ. любо́вник.
ĺubava E:Vez [женское имя] / ein Frauenname, Ljubawa. son v́ečḱimazo ĺubava (I227) Die er lieb hat, (heisst) Ljubava. — [Russ. Люба́ва (Dem. zu Любо́вь)].
ĺubovoj ChrE E:Mar ― ĺubo·vaj [M: Mam] [любой] / beliebig, erstbest, was einem gefällt. kučumaka, t́et́akaj, ‒‒‒ ĺubovoj čuvtoń śavuŕd́iks! E:Mar (1180) Sende mich, Väterchen, ‒‒‒ um den ersten besten Baum umzustürzen! [makśśi fḱä] ĺubo·vaj [ĺišḿä] [M:Mam] (IV860) Er bietet (ihr) ein Pferd nach (ihrem) Belieben an. — Russ. любо́й.
ĺɯjĺaᵪ, ĺɯjĺo(ᵪ) E:Mar, ĺujĺaᵪ E:Večk [слова без точного значения] / bedeutungslose Wörter, etwa entsprechend dem deutschen “trallalla”. oᵪ ĺɯjĺaᵪ[‑]ĺɯjĺaᵪ, ĺɯjĺo vajvajĺo E:Mar (130), oᵪ ĺɯjĺoᵪ[‑]ĺɯjĺoᵪ, ĺɯjĺo vajvajĺo! E:Mar (120,48), oᵪ ĺujĺaᵪ[‑]ĺujĺaᵪ a da ĺujĺajĺaᵪ E:Večk (I145). — [Vgl. russ. люли́].
1ĺukša E:Mar Gor Kal Bug Večk Bag Šest Kut, ĺukša· E:Nask Kad, ĺukšo E:VVr, ĺukšä E:Kažl, ĺikša E:Petr, ĺikša ~ ĺikša· E:Ba ― ĺukšä· M:P Pš Čemb Sel, *ĺikšä M:Vert, ĺikšä· ~ ĺəkšä· M:Sučk, ĺikš M: Patra (Kr), ĺukša· M:Ur гречиха / Buchweizen (E:Mar Petr Ba Nask Kal Kažl M:P Pš Patra Sel Sučk Ur); [просо, пшено] / Hirse (E:Petr M:Vert); [трава] / Gras, Kraut (gew. t́ikše-ĺukša) (E:VVr Gor Bug Večk Is Bag Kut). kolm(o) ugolco utomo. – ĺukšaś E:Mar (237) Ein dreieckiger Speicher. – Der Buchweizen. kuźmań daŕja pando[‑]ṕŕaso suksaŕd́i. – ĺukšaś E:Mar (240) Kuzjmas Darja arbeitet schlecht und träge auf dem Hügelgipfel. – Der Buchweizen. vana ĺikšaška modat uĺiza! E:Petr (VIII234) Sieh, möge deine Erde (die Erde auf dir) (leicht) wie Hirsemehl sein! ĺɯkšä· v́id́əmsta ftalu af vanə̑ndi͔št́ (f-), ĺɯkšä·ś af ĺiśi M (IV727) Beim Säen des Buchweizens sieht man sich nicht um, (sonst) wird der Buchweizen nicht aufkeimen. fḱä pakśeś v́id́ef́ ravža ĺikšada M:Vert (VIII470) Das eine Feld ist mit schwarzer Hirse besät. [pakśańt́ juti͔źe] si͔ŕe nogaj ĺukšań ṕes E:Bag (I200) Der alte Nogajer streifte durch die (ganze) Feldmark bis zum letzten Buchweizen(halm). | ĺukša-jamks E:NPyrma ― ĺukšä·-jamks M:P [гречневая крупа / Buchweizengraupe (E:NPyrma)]; [? гречневая каша] / ? Buchweizengrütze (M:P). kolmo ulavt ṕešć eŕźań ćoraś tovźurot, oščo kolmo eŕźań ćoraś ĺukša[‑]jamkst E:NPyrma (VII72) Drei Fuhren erfüllte der junge Ersäne mit Weizen, noch drei (dazu), der junge Ersäne, mit Buchweizen(graupen). | ĺukšä·-pača M:P, ĺukšä·ńń pača M:Sel [лепёшка, блин из гречневой муки] / Fladen aus Buchweizenmehl. | ĺukšä-pańžf ~ ĺukša-panǯf M:Sel [какая-то вышивка] / eine Stickerei (laftuška Schulterstickerei [“Buchweizenblüte”]). | ĺɯkšä·-pańčfḱäj M:P (Dem.; Anr.) [“цветок гречихи”] / “(meine) Buchweizenblüte” (Kosew.). | ĺikša-počt E:Petr гречневая мука / Buchweizenmehl. uĺiza [kuli͔ńt́] laŋks kajśiź modaś soždža ĺikša[‑]počte͔ń końd́ama (VIII234) Möge die auf den Verstorbenen geworfene Erde leicht wie Hirsemehl sein. | ĺukšä·-purə̑m M:P [вид слепня] / eine Bremsenart (eine kleinere, hellfarbigere Art als purə̑m). | ĺikša-t́ikše E, ĺikša-t́i·kšä E:Ba ― ĺukšä-t́išə M:Sel, ĺəkšä·-t́išä̆ M:Sučk (bot.) “берёста” / [irgendeine Pflanze]. | t́ikše-ĺukša E:VVr Gor Bug Večk Is Bag Šest Kut [трава] / Gras, Kraut. t́ikše[‑]ĺukša proᵪožajkań alksozo E:Gor (VII330) Gras ist des Wanderers Bett. oc šačińeń końd́at, t́ikšeń[‑]ĺukšań końd́at [E:Bug] (VI20) Sie sind wie Neugeborene, sie sind wie Grashalme. pakśań ḱiŕd́i pakśaĺ[‑]at́a, t́ikšeń[‑]ĺukšań koḿisar E:Šest (III39) Herrscher über die Feldmark, Paksjalj-Alter, Herr über Gras und Pflanzen! iśak si͔kse͔ĺ avanok, vaj t́ikše[‑]ĺukša ḱiŕd́iźe E:Kut (V188) Gestern wäre unsere Mutter gekommen, (aber) sie wurde von Gräsern und Kräutern [= Arzneien] zurückgehalten. | t́ikše-ĺukšot E:VVr [всякая трава] / allerlei Kräuter.
ĺukšä·ńä M:P (Dem. zu ĺukšä·) [гречиха] / Buchweizen.
ĺukšama E:Mar (myth.) [имя одной из жён Кардаза-Сярко] / Name einer der Frauen von Kardas-Sjarko. kardas-śarko hat drei Frauen: oĺona, t́ikšama u. ĺukšama; zwei Söhne: maŕeś u. eḱĺemet́; drei Töchter: v́intaj, ĺomaj u. t́ikšama.
ĺɯkšma M:P [старинное мокш. женское имя] / ein alter moksch. Frauenname.
2ĺukša E:Atr VVr Ba Večk Is ― ĺukša M:Pš Jurtk, ĺukšä· M:Sučk [левая рука] / linke Hand; [левша] / linkshändig, Linkshänder. mon ĺukšasa vačkᴉd́ija E:Ba Ich schlug ihn mit der linken Hand. ĺukša·sa rabo·taj M:Pš Er arbeitet mit der linken Hand. — Russ. люкша́.
ĺuĺaka ~ ĺuĺka E:Večk, ĺuĺa·ka ~ ĺuĺka E:Ba, ĺuĺka E:Tel Jeg (onomat.) [гусёнок] / Gänseküken.
ĺuĺk: ĺuĺk ḿeŕems E:Ba (Mom.) [пискнуть (гусёнок)] / piepen (Gänseküken).
ĺuĺkśńems E:Večk [пищать] / piepsen (die feine Stimme eines Gänsekükens) (= ĺuĺńi·ms E:Ba). — (Vgl. uĺkstams: uĺkśńəms M:Sučk).
ĺuĺkstams E:Večk (Mom. zu ĺuĺkśńems) [пискнуть (гусёнок)] / (einmal) piepen (Gänseküken).
ĺuĺńi·ms E:Ba [пищать] / piepsen (die feine Stimme eines Gänsekükens) (= ĺuĺkśńems E:Večk, uĺkśńəms M:Sučk).
ĺɯĺä M:Pš [мужское имя] / ein Männername. ĺɯĺäń avaś ḱämət́ ramaś (IV434) Ljuljas Weib kaufte Stiefel.
ĺumba·ms E:Kažl ― ĺəmba·ms M:P Alk, ĺumba·ms M:Čemb Sel Temn осесть / sich senken, sich biegen (z.B. der Zweig eines Baums unter der Last der Früchte) (E:Kažl M:Čemb); [прогибаться, поддаваться] / sich durchbiegen, nachgeben (z.B. dünnes Eis) (M:Čemb); [ослабевать, слабеть, вяло опускаться] / erschlaffen, schwach werden, matt, schlaff niedersinken (M:P Alk Sel Čemb); [чахнуть, отцветать, вянуть] / dahinsiechen, dahinwelken, verwelken (M:P: gew. vom Menschen; M:Alk Sel: ? nur vom Menschen) (M:P Alk Sel). śt́afca śt́äj, maca ĺəmb́ä·j. – ḱeməś [M:?P] Wenn ich es aufrecht stehen mache, so steht es aufrecht; wenn ich es niederlege, so sinkt es zusammen. – Der Stiefel. štšaftsa, śt́äj; ozaftsa, ĺəḿb́ä·j. – ḱeməś M (IV678) Ziehe ich es an, so steht es; ziehe ich es heraus, so sinkt es zusammen. – Der Stiefel. ĺumbaźńä ĺumbajᵪ́t́, ĺukaźńä ĺukajᵪ́t́ M:Temn (VIII334) Biegend biegen, schmiegend schmiegen sich [seine Fussböden]. — [Vgl. ĺimbams].
lumba·d́ᴉms ~ ĺumba·d́ums E:Kažl [? Mom. zu ĺumba·ms] осесть / sich senken, sich biegen, sich durchbiegen, nachgeben (z.B. Eis unter den Füssen).
ĺupka E:VVr [женское имя] / ein Frauenname. a ḿiń ĺonośt́ [v́id́ińek], duńka[‑]duńka, ĺupka[‑]ĺupka (II51) Wir säten den Flachs, Dunjka, Dunjka, Ljupka, Ljupka. — [Russ. Любка (Dem. zu Люба́ва, Любо́вь)].
ĺutoj E:Vez [жестокий, лютый] / grausam, grimmig. [śeĺḿenʒe͔] ĺiśest, ĺutoj torgovoj ńeiźe (I179) Der grausame Kaufmann – die Augen sollen ihm ausfallen – sah sie. — Russ. лютый.
ĺuta E:Jeg id. śeĺḿenze͔ ĺiśest, ĺuta torgovoj [ńeiźe] (II540) Die Augen mögen ihm ausfallen, der grausame Kaufmann sah sie. — Russ. (prädik. F. люта von) лютый.
mact ~ ? maćt E:Mar, mact E:Ba Večk Jeg, matt E:VVr, mat E:Is, matᵪ E:Kal [Šokša], matf E:Kad Kažl ― matf M:P Čemb Sp Sel Jurtk погреб / Keller, Vorratsgrube (E:Mar VVr Ba Kad Kal Večk Is M:Jurtk: auf dem Felde; vgl. podval). kudoška, kavška, suĺejeze͔ araś. – macti͔ś E:Mar (239) Gross wie eine Stube, gross wie zwei (Stuben), es hat keinen Schatten. – Die Vorratsgrube. pokščeń eŕḿiĺ matᵪsa, a ṕeŕᵪ ozafńiź ašut ḿeč́t́ [E:Šokša] (VII470) Mein Grossvater hatte einen Erdkeller, (um ihn) herum hatte man weisse Tauben sich setzen lassen. tos(a) i tosa matᵪńe at smaĺitvi͔j komaftuź boćka eŕḿe E:Kal (2129) Dort und dort [im Keller] ist ein ohne Segen umgekipptes Fass. son suvaś matᵪt́i E:Kal (2129) Er trat in den Keller hinein. | avńa-mact-kurgo E:Večk [жерло овинной ямы (для отопления овина)] / Darrengrube, von der aus die Darre geheizt wird. | mact-kav E:Večk, mat-kav E:Is, matf-kav E:Nask ― matf-kav M:Sučk, matf-kav (matf-ka·v) M:Ur, mat-ka·v M:Jurtk погреб(н)ица / Schutzdach der Vorratsgrube, Aufbau über dem (Erd)keller. | mact-la·ŋga E:Ba ― matf-laŋgă M:Čemb, matf-la·ŋga M:Ur id.— [Vgl. mad́ems: matf].
mactḱe E:Mar ― matfḱä M:P (Dem. zu mact, matf) [погреб] / Keller, Vorratsgrube (E:Mar: auf dem Felde). | avńa-mactḱe E:Bug [яма в овине (для отопления овина)] / Darrengrube (von der aus die Darre geheizt wird). son avńa[‑]mactḱes jorti͔źe (V466) [Sie] warf es in die Darrengrube.
[maćej] mat́śej ChrE E:Mar Atr VVr Gor Večk Is, maćij E:Hl, maći E:Kal ― mat́śi ChrM M:P Ter Sučk Ur [гусь] / Gans (E:Gor: nur in der Volksd.). sońć buto maćej, alksozo vaćej. – nužńiḱiś E:Mar (255) Selbst ist es wie eine Gans, was unter ihm sich befindet, ist kotig. – Der Abtritt. ḱeršńiź maćejińt́ak E:Mar (2115) Sie banden auch die Gans. ĺiv́t́it́ maćejt́ tumoń sudot E:Mar (241) Es fliegen Gänse mit Schnäbeln von Eichenholz. maćiś uji, ĺäj kośftaj. – kotf-kodamaś M:P (IV644) Die Gans schwimmt und trocknet den Fluss aus. – Das Tuchweben. para ĺemə̑zt mat́śi M:Ter (Sieh hier) eine Gans für deinen schönen Namen! | at́a-maći E:Kal ― at́ä-maći M:P гусак / Gänserich. | ava-maći M:P [гусыня] / Gans (Weibchen). | ǵiǵi maćej E:VVr [гусь-гуменник] / Wildgans. | maćej-al E:Mar [гусиное яйцо] / Gänseei. maćej[‑]alška goŕńića, ṕeškśe potmozo lomańd́e. – kujari͔ś (242) Ein Zimmer so gross wie ein Gänseei, sein Inneres voll von Menschen. – Die Gurke. | maći-ḱenǯä M:P, maći-ḱeńǯə M:Alk [назв. вышивки] / Name einer Stickerei (es gibt zwei davon) am Frauenhemde, am unteren Saum des Hinterstücks. | maći-ḱeŕks M:MdJurtk, maći-ḱäŕks M:Pš Kuld [стая диких гусей] / Wildgansschar (M:MdJurtk: an der Erde, vgl. maći-ṕiks; M:Pš: auch im Fluge). at́ät́ńəń ftala akša maći-ḱäŕks śiŕ babat M:Kuld [Hinter den alten Männern (stehen da wie) eine weisse Gänseschar die alten Weiber]. | maćejiń ḱi E:Mar [Млечный Путь] / Milchstrasse. | maćiiń kov M:P, maćijəń kov M:Pš [февраль месяц] / Februar (in dem die Gänse Eier zu legen anfangen). | maćiiń (maćijəń) kurt M:P [стая гусей] / (eine gew., nicht vom Viehhändler gekaufte) Gänseschar, Gänsevieh. | maći-ĺefks M: P, maći-ĺe·vks M:Ur [гусёнок] / Gänseküchlein. | maći-ṕiks M:Jurtk [летящая стая гусей] / fliegende Gänseschar (vgl. maći-ḱeŕks). | maćiiń ṕiĺǵä M:P, maćijəń ṕiĺǵä M:Kr [вышивка] / eine Stickerei (= maći-ḱenǯä). | maćej-polk E:Gor <Škud>, maći-polk E:Kočk [стая гусей] / Gänseschar. äĺi juti͔ maćej-polk E:Škud (VII122) Gerade fliegt vorüber eine Entenschar. vaj v́eŕga ĺift́i ǵiǵi maći[‑]polk E:Kočk (VII50) (Da) oben fliegt eine Schar Wildgänse. | maćej-puḱińe E:VVr (Dem.) [пучок гусиных пушинок / Flaumfederbüschel aus Gänsedaunen (ein Schmuck der Mädchen)]. | maćejeń stada E, maćiiń stada E:Kal [стая гусей] / Gänseschar. | maćijiń tolga E:Hl [гусиное перо] / Gänsefeder (Schreibmittel). v́äd́ga jaḱi koṕita, ińazuruń t́äv́ t́äji. – maćijiń tolgaś (267) Das Wasser entlang bewegt sich ein Huf, verrichtet kaiserliche Arbeit. – Die Gänsefeder (beim Schreiben). | v́id́e maći ~ v́id́e maćij ~ v́id́i maćej ~ v́id́i maći E:Mar [?Hl] ― id́ maći M:Sučk [(v́)id́em, id́əm + maćej, maći] дикий гусь / Wildgans. | v́əŕ-ma·ći M [дикий гусь] / Wildgans. v́əŕ[‑]ma·ćid́ä lama ńäjat, maći[‑]ĺefkstə̑t lama uĺi (IV722) Siehst du viele Wildenten [Wildgänse], wirst du viele junge Gänse haben. śokśənda v́əŕ[‑]ma·ćišńä alga jotašt́, kurə̑k lov praj (IV722) Fliegen die Wildenten im Herbst tief, wird es bald schneien. | v́iŕ-ma·ćiiń ǵi-na·ŋga E:Kad [Млечный Путь] / Milchstrasse.
maćejńe E:Mar Jeg, maćijńi [E:?Hl] (Dem. zu maćej, maćij) [гусёнок] / Gänslein. saś vaĺm(a) alov maćejńe E:Mar (2116) Es kam das Gänselein an das Fenster. uĺńeś v́e buḱińest ‒‒‒ v́e maćejńest E:Mar (2114) Sie hatten einen Ochsen, ‒‒‒ ein Gänselein. t́et́a·ń uĺńeśt́ maćejńenze͔ E:Jeg (190) Mein Vater hatte Gänse. | *ǵiǵi ? maćijńa E:Kočk [дикий гусь] / Wildgans. ti͔ń lotkado-jak, ǵiǵi maćijńat (VII50) Haltet an, ihr Wildgänse!
maćkaz ~ maćkaz-v́eĺe E:Petr [эрз. с. Мачкасы] / ein ers. Dorf im Bez. Petrowsk, Gouv. Saratow. kudi͔st si͔ńćist [uĺńiśt́] maćkajsa (VIII72) Ihre Häuser hatten sie in Matsjkaz. karga-ĺejeń narode͔ś saś maćkajsta (VIII68) Karga-lejs Einwohner sind von Matsjkaz hierher übersiedelt. maćkaz[‑]v́eĺeś pokš (VIII68) Das Dorf (Kirchdorf) Matsjkaz war gross.
mačta E:Mar (Gen. ‑ń) [мачта (судна)] / Mast, Schiffsmast. — Russ. мачта.
madamo E:Bag, madam E:Večk ― madama M:P Sel Jurtk (Gen. ‑ń, Nom. Pl. ‑t) переход / Steg (M:P: Steg, über den Bach gelegtes Brett; vgl. jotama) (E:Večk M:P Sel); [мостки (для полоскания белья и забора воды) / Brücke (zum Spülen der Wäsche u. Schöpfen des Wassers)] (M:Jurtk). madamo laŋkso t́e babań pot́enʒe͔ E:Bag (V224) Auf der Steige [lagen] dieser Alten Brüste. | jotam-madama M:Kr Ur [тропинка, бревно в качестве моста, перехода через реку / Steg, Balken als Steg über einen Fluss gelegt]. tombańät́ laŋga ṕičəń trańćäńä, kat́i trańćäńä, jotam-madama M:Ur [Über die Tiefe hin (führt) eine kieferne Schindel, wenn auch (nur) eine Schindel, (doch) ein Steg zum Hinübergehen]. | muśḱima-madam E:Večk ― muśkəm-madama M:Bold [доска, мостки для стирки, стиральная скамья / Steg zum Waschen, Laufsteg] [eig.: Waschsteg] (E:Večk). soń ṕičəń trańćä, muśkəm-madama alə̑nza M:Bold [Sie hat eine kieferne Schindel, eine Waschbrücke unter sich]. | v́ed́-madam E:Mar [мостки через воду (ручей)] / Steg über das Wasser (den Bach).
madamańä M:P (Dem. zu madam(a)) [мостки (доска через ручей)] / Steg (über den Bach gelegtes Brett) (M:P). | v́ed́-madamńe E:Mar [мостки через воду (ручей)] / Steg über das Wasser (den Bach), ? [ins Wasser] gefallener Baumstamm.
mad́aḱina E:MKly [назв. села в песне / ein Dorfname in einem Liede (als Par.‑Wort zu śid́aḱina)]. śid́aḱinaso ćeŕkuvat t́eit́, mad́aḱinaso ćeŕkuvat stroit́ (VII22) In Sidjakino baut man eine Kirche, in Madjakino errichtet man eine Kirche.
mad́ä (St. mad́a-) M:P Pš Čemb Ur [лапа (кошки, собаки)] / Pfote (der Katze), (M:Čemb Ur auch: des Hundes). | katə̑ń mad́ä M:P Čemb [кошачья лапка] / Katzenpfötchen (M:P); [хвощ] / Schachtelhalm (Equisetum) (eig.: Katzenpfote).
mad́äńä M:P Čemb (Dem. zu mad́ä) id. | katə̑ń mad́äńä M:P Čemb [хвощ] / Schachtelhalm (Equisetum).
mad́uńä M:Temn [eine Art dem. Kosef. zu mad́ä (*mad́u)] [лапка] / Pfötchen. f́iĺuń nad́uńäś, katə̑ń mad́uńäś (VIII314) Filjus Nadju, das Katzenpfötchen!
mad́ems ChrE E:Mar Kočk Kad Večk, *mad́ims ~ ? *mad́ᴉms E:Kažl ― madə̑ms ChrM M:P Kars Sel Sučk, mad́əms M:Prol ложиться / sich legen, sich niederlegen, sich lagern, (E:Mar M:P auch:) [потухнуть, погаснуть] / erlöschen. mon ṕećka laŋks mad́an E:Mar (282) Ich will mich auf den Ofen niederlegen. čokšne͔jak pozda, t́et́ej, mad́ima E:Mar (120) Auch spät am Abend, Vater, [muss der Reiche] sich schlafen legen. t́ejt́eŕńeś ĺijas mać E:Mar (281) Das Mägdlein legte sich auf einen anderen Platz nieder. saś udumazo di͔ mać babanzo udalov E:Mar (282) Es wurde schläfrig und legte sich hinter die Alte nieder. si͔ńć maćt́ ojmśeḿe E:Mar (2105) Sie legten sich zur Ruhe nieder. mad́iń, udi͔ń, uŕakaj, mon mat́ed́evkšni͔ń E:Kočk (VII66) Ich legte mich und schlief, Schwägerin, ich schlief ein. mad́iduva kojmit́ naŋs E:Kažl (III234) [wohl: mad́id́ä + va ‘doch!’] Legt euch auf den Brotschieber! ftalu madan, ĺupšta·saman M:Kars (IV78) Wenn ich mich hinter (sie) lege, erstickt sie mich. aĺäś kə̑da saj rabo·tamsta də̑ madi͔ galə̑·š äźəm laŋks M:Sel (IV835) Wenn der Mann vom Arbeiten kommt und sich auf die blosse Bank legt. madan ḱit́ la·ŋks, t́ija·n kuli͔·ks M:Sučk (IV840) Ich lege mich auf den Weg, ich tue so, als ob ich tot wäre. ma·d́an ḱit́ la·ŋks, ku·lə̑ks t́i·jsa pŕäźəń M:Prol (IV836) Ich lege mich auf den Weg und stelle mich tot! roźeś mać E:Večk Der Roggen hat sich gelegt.
mad́i E (Part.): mad́ o·rma E:Kad, mad́ orma E:Kal горячка / hitziges Fieber (eig.: bettlägerig machende Krankheit).
mad́eń E (Part.): mad́eń orma [E:?SŠant] [болезнь, требующая постельного режима] / Krankheit, die bettlägerig macht. | mad́eń tarka E:SŠant [спальное место, постель] / Schlafstätte, Bett. mon maŕiń polat tońt́ ńej se͔ŕid́i kolmoće ije mad́eń tarkaso (I352) Ich hörte: deine Gattin liegt krank das dritte Jahr im Bette.
mad́eź E (Part.) [лёгший, лежащий, в лежачем положении] / niedergelegt, liegend, in liegendem Zustand. | mad́eź tarka E:SŠant [спальное место, постель] / Schlafstätte, Bett. ḿejs mad́eź tarkas śkamon katcamak (I350) Was lässt du mich allein im Bett? | mad́eź ašt́ems E [находиться в лежачем положении], лежать / in liegender Stellung sein, liegen.
madə̑źəń M:Pš (Adj. zum Part. *madə̑ź) [лёгший, лежащий, находящийся в лежачем положении] / niedergelegt, liegend, in liegendem Zustand sich befindend. | madə̑źəń orta M:Pš [ворота с горизонтальными досками] / Tor, bei dem die Bretter waagerecht angeschlagen sind.
mad́ima E:Mar Večk, mad́i·ma E:[Šir] ― madə̑m(a) M:P Sel [отход ко сну / das Zubettgehen; сонливость / Neigung zum Schlaf, Schläfrigkeit; спальный / Schlaf‑; закат / Untergang]. udumam saś, mad́imam saś E:Mar (134) Večk (I184) Es verlangt mich zu schlafen [Ich bin schläfrig, ich bin müde; eig.: Mein Zubettgehen ist gekommen]. ḿeźi t́iŋ́ḱ mad́i·ma toḱi·d́iź [E:Šir] (II424) Weshalb zieht es euch zum Schlafen [Was für eine Schläfrigkeit hat euch ergriffen]? araś mad́ima[‑]tarḱińet́ E:Mar (1220) [Du wirst] keinen Ort [haben], um dich niederzulegen. | či-ma·d́ima E:Kažl, *či-mad́ḿe E:MKka SŠant ― ši-madə̑ma M:P, *šińń madə̑ma M:Sel [заход солнца, закат, запад] / Sonnenuntergang, Westen. | či-mad́ḿev E:MKka SŠant [к заходу солнца] / nach Sonnenuntergang hin. v́išińeś tui či-mad́ḿev E:SŠant (I10) Der jüngste macht sich nach Westen auf. | šińń madə̑m(a) ṕäĺi M:Sel id. | madə̑m-vasta M [спальное место] / Schlafstätte.
mad́ekšne͔ms E:Mar Vez [?]Jeg (Frequ. zu mad́ems) [лечь] / sich niederlegen. mad́ekšne͔ś nasta son i [ojmśeḿe] E:Mar (142) Anastasia legte sich nieder um zu ruhen. son čokšńe pozda mad́ekšne͔ś E:Vez (I14) Spät abends legte er sich schlafen. kosk noldakšni͔ń, mońś mad́ikšni͔ń E:Jeg (190) Als ich sie losgelassen hatte, legte ich mich selbst nieder.
mad́ńems E:Mar Kad Večk SŠant Jeg ― *madə̑ndə̑ms M:P, madndə̑ms M:Sel (Frequ. zu mad́ems, madə̑ms) [лечь, лежать] / sich niederlegen, sich lagern. [śeḿija karḿi], jalgaj[‑]dugaj, si͔ń i mad́ńeḿe E:Mar (12) Die Familie, liebe Freundin, beginnt sich schlafen zu legen. si͔ń mad́ńeśt́ di͔ mat́id́ev́śt́ E:Mar (294) Sie legten sich nieder und schliefen ein. vaj mad́ńeś v́eńeń t́e t́ejt́eŕ[‑]t́akaś udomo E:Večk (II42) Das Mädchen legte sich, um über Nacht zu schlafen. son mad́ńeś eŕźa v́eńeń udomo E:SŠant (I331) Der Ersäne legte sich, um zur Nacht zu schlafen. uš loma·t́ mad́ńi·t́, salamo tujit́ E:Jeg (196) Nun, die Leute legen sich schlafen, sie [aber] gehen stehlen. v́id́i poksnə̑n laŋks af madə̑ndi͔št́ M:P (IV720) Man legt sich nicht auf die rechte Seite. śiń saᵪ́t́, [tuvə̑t́ńä] madndi͔ᵪ́t́ balo·tava M:Sel (IV815) Die Schweine kommen und legen sich in den Sumpf.
*mad́ńekšne͔ms E:Bug ― *madə̑ŋkšńəms M:P (Frequ. zu mad́ńems, madə̑ndə̑ms) [ложиться спать] / sich niederlegen, sich schlafen legen. vaj v́eĺe[‑]śado mad́ńekšne͔ś E:Bug (V274) Das (ganze) Dorf legte sich schlafen.
mat́kstams E:Kažl ― matkstə̑ms M:P (Mom. zu mad́ims) [заболеть] / bettlägerig werden.
maćt́ems E:Mar, maćt́ams E:Atr Is NBajt, maćt́ams ~ [?] maćt́ems E:Večk, *maćt́ams od. *maćt́ems E:Škud Vez, mat́t́amks E:VVr, *mat́t́ams E:SŠant, maćt́i·ms E:Ba Kad ― matftə̑ms M:P Sučk, mat́ftams M:Prol, mactə̑·ms ~ matftə̑ms M:Jurtk [класть] / legen (E:Večk NBajt Vez SŠant); [положить спать] / schlafen legen (E:Mar Večk M:Jurtk); [заставлять лежать] / liegen lassen (E:SŠant); [заставлять ложиться спать] / schlafen legen lassen (M:P); [придавить, затоптать, побить (хлеба́)] / niederdrücken, niedertreten, (Getreide) niederschlagen (E:Mar Večk); [гасить (огонь)] / (Feuer) (aus)löschen (E:Mar Večk VVr Škud M:P Jurtk); [успокаивать] / beruhigen (E:Mar); [убаюкивать, укачивать] / einschläfern (E:Mar). maćt́an, maćt́an, jalgaj[‑]dugaj, son a maćt́ev́i E:Mar (14) Ich versuche, liebe Freundin, ihn einzuschläfern, es gelingt nicht. maćt́ev́ĺija, jalgaj[‑]dugaj, mon b́eŕumazom E:Mar (14) Habe ich, liebe Freundin, ihn in meine Arme niedergelegt. toᵪantojica ‒‒‒ ṕićev́t́ maćt́i, ṕićev́t́ińt́ puvasi͔ E:Mar (27) Tochantojitsa ‒‒‒ stillt die Brandwunde, bläst die Brandwunde weg. aźodo ‒‒‒ śt́ado t́ikšeń maćt́aź E:Večk (II228) Geht ‒‒‒ so, dass ihr stehend das Gras niedertretet! ob́jotḱińe laŋks mat́ŕań maćt́iźe E:Večk (I176) Er legte Matrja auf einen Kehrichthaufen. čokšne͔ rana mon maćt́asa E:Večk (II89) Ich lege es früh am Abend schlafen. pot́ińeń laŋks maćt́asa E:Večk (II144) Ich lege ihn über meine Brüste. čevt́e tarka laŋks maćt́asi͔ E:Večk (V242) Sie lässt ihn auf ein weiches Bett sich legen. ḿeŕt́ boja·rot́e tolo·ńt́ maćt́a·mo E:Večk (III321) Heisse deinen Bojaren das Licht auslöschen! dumajaś tolne͔m, t́akaj, maćt́amo E:Večk (I147) Sie hat gedacht, Kind, mein Feuer auszulöschen [= mich zugrundezurichten]. už b́eŕomńeze͔t́, od ʒ́ora, maćt́amak E:NBajt (I364) [Junger Mann,] zieh mich an dein Herz! at́a maćt́iźe oftoń bokom E:Vez (III335) Der Alte legte den Bären auf die Seite. mon otamanośt́ mon vaksozon mat́t́asa E:SŠant (I158) Ich werde den Ataman bei mir liegen lassen. maćt́ik, uŕva, tolne͔ne͔k E:Škud (VII222) Du hast, Schwiegertochter, unser Feuer ausgelöscht. mat́t́an kurv́i toli͔ńeń E:VVr (II404) Ich lösche das lodernde Feuer aus. | ṕiĺenze͔ maćt́ems E:Mar, ṕiĺinza maćt́i·ms E:Ba Jeg ― ṕiĺənzə̑n matftə̑ms M:Sučk [прядать ушами (лошадь)] / die Ohren anlegen (Pferd). ala·šaś ṕiĺinza maćt́i·ńźä E:Ba Das Pferd legte seine Ohren an. maćt́i, maćt́i ṕiĺińet́ E:Jeg (Das Pferd) legt immerfort die Ohren an.
maćt́i E:Kočk [усыпляющий (кого-то)] / einer, der einen anderen schlafen legt. urus dugań araś čokšne͔ pozda [mat́śt́ize͔] (VII58) Das arme Waisenkind hat keine, die es spät abends schlafen legte.
mat́t́ań E:VVr [погашенный] / erloschen. ad́ado ‒‒‒ mat́t́ań tolne͔t́ puvśeḿe (II373) Lasst uns gehen ‒‒‒ erloschene Feuer anzublasen!
matf M:Sel Sp [Part. zu madə̑ms od. matə̑ms] [полёгший] / gelagert, niedergeschlagen (vom Getreide) (M:Sel). matf kopa laŋks M:Sp (Tschig.) Liegt auf dem Rücken [eig.: Sich auf den Rücken gelegt habend, auf dem Rücken liegend). — [Vgl. mact].
*maćĺems E:Sar ‹Kočk› (Frequ. zu maćt́ems od. maćt́ams) [укладывать спать] / niederlegen, schlafen legen. a čokšne͔ pozda kat́ušań maćĺiźe E:Kočk (VII62) Spät abends legte sie Katjuscha nicht schlafen.
maćńems E:Mar [Bug], maćńims E:Kad (Frequ. zu maćt́ems usw.) [укладывать спать] / niederlegen; [гасить] / (aus)löschen. tarkat aćńan, bojart maćńan. – nupot́ńe i čuvtot́ńe śt́enaso E:Mar (261) Ich mache Betten, ich lege Bojaren (auf sie) nieder. – Das Moos und die Balken in der Wand. tol ojse͔ a maćńit́ [E:Bug] (VI230) Das Feuer kann man nicht mit Öl auslöschen.
*maćt́akšnoms E:Večk (Frequ. zu maćt́ams) [укладывать спать] / niederlegen, schlafen legen. čokšne͔ rana maćt́akšni͔ĺiź (II89) (Und so) legten sie es früh am Abend schlafen.
*maćt́ev́ems E:Mar, *maćt́avoms E:Is (Refl.-Pass. zu maćt́ems, maćt́ams) [(мочь) укладываться спать, (мочь) усыпляться] / (zum Schlafen) niedergelegt werden (können), eingeschläfert werden (können) (E:Mar); [(мочь) гаситься] / (aus)gelöscht werden (können) (E:Is). maćt́an, maćt́an, jalgaj[‑]dugaj, son a maćt́ev́i E:Mar (14) Ich versuche, liebe Freundin, ihn einzuschläfern, es gelingt nicht. toloś a maćt́av́i E:Is Das Feuer kann nicht gelöscht werden.
mat́ims E:Kal, mat́ums ~ mat́ᴉms ~ mat́ims E:Kažl ― matə̑ms ChrM M:P Čemb Sel [Mam] Vert Katm [Kaus. zu mad́ems usw. ? < mad́-*ktə̑ms] [укладывать спать] / niederlegen (ChrM [M:Mam] Katm); [побить (дождь хлеб)] / niederschlagen (Regen das Getreide) (E:Kal M:P Sel); [усыплять] / einschläfern (ChrM); утушить / (aus)löschen (E:Kal ChrM); ударить / schlagen (E:Kažl); [прожорливо есть, наслаждаться] / gefrässig essen, fressen, schwelgen (M: Sel); [прядать ушами (лошадь)] / die Ohren anlegen (Pferd) (M:Čemb). son ĺäŋks čuftsa mat́iźä ṕŕät́i, son kulᴉ͐ś E:Kažl (III333) (Aber) er schlug sie mit einem Lindenstock auf den Kopf, sie starb. son matə̑źəń ńä śudufńəń M:Vert (IV116) Sie legte die Armen hin [zum Schlafen]. kozk satə̑źä, [matə̑źä] [M: Mam] (IV434) Sobald er sie eingeholt hatte, legte er sie nieder. [kaftə̑ńät́ńəń] kaft [ot́śufńəń śeŕt́śəkəńä matə̑źəń] [M: Mam] (IV380) Sie legte die zwei, die zwei älteren, nebeneinander schlafen. tarkas matə̑ź śkamə̑nza M:Katm (IV73) Man legte sie allein auf das Bett. tolt mat́iź si͔ń i ḱekšt́, konańe kov povś E:Kal (2130) Sie löschten das Feuer aus und versteckten sich, jeder wohin es sich traf. mat́iḱ fana·ŕt́ E:Kažl Lösche die Laterne! t́iŋksa av́en pali͔, lomat́t́ńä mati͔št́ tolt [M:P] Auf einer Tenne brennt eine Darre, die Leute versuchen das Feuer zu löschen.
mat́ńums ~ mat́ńᴉms E:Kažl ― matńəms M:Sel (Frequ. zu mat́ums, matə̑ms) бить, [колотить] / schlagen, prügeln (E:Kažl); [прожорливо есть, наслаждаться] / gefrässig essen, fressen, schwelgen (M:Sel).
matńəkšńəms M:Sel (Frequ. zu matńəms).
maći·ms [? maćt́i·ms] E:Kad [укладывать спать / niederlegen; гасить / (aus)löschen].
mat́id́ev́ems (1. Sg. Präs. mat́id́evan ~ mat́id́ivan) E:Mar, mat́id́iv́ims E:Kad ― matə̑duvə̑ms ~ matə̑də̑və̑ms (: matə̑də̑va·n M:P) M:P Sel, matə̑duvə̑ms ~ matə̑də̑və̑ms [M:Mam], matə̑duvə̑ms M: Kars, matə̑də̑və̑ms M:Sučk, matə̑du·və̑ms M:Ur, maddə̑·və̑ms (maddə̑və̑ms) M: Jurtk [Refl.-Pass. zu einem unbel. Mom.-Verb *mat́id́ems] заснуть / einschlafen (E:Mar: in tiefen Schlaf versinken, einschlummern, einnicken = sut́a·moms). mon mat́id́evan E:Mar (287) Ich werde einschlafen. si͔ń mad́ńeśt́ di͔ mat́id́ev́śt́ E:Mar (294) Sie legten sich nieder und schliefen ein. vastsna [ežiᵪt́ ńä śudufńəń, matə̑də̑v́iᵪ́t́] [M:Mam] (IV379) Das Bett dieser Armen wird (dann) warm und sie werden einschlummern. [ombə̑t́śəś ĺuḱšt́ä·d́əźä], matə̑duv́ś [M:Mam] (IV7) Der andere wiegte es, und es schlummerte ein. v́ešijä, v́ešijä, koź aĺäń ćoraś matə̑duv́ś M:Kars (IV191) Ich lauste und lauste [seinen Kopf], (dabei) schlief des reichen Mannes Sohn ein. oj v́ešəń, v́ešəń, juva·nń aĺošaś matə̑duś [M:Sel] (IV190) Ich habe [Läuse] gesucht und gesucht, (da) ist Juvans Aljoscha eingeschlafen.
*mat́ed́evkšne͔ms E:Sar ‹Kočk›, ? *mat́id́ivkšne͔ms E:Jeg (Frequ. zu mat́ed́ev́ems, mat́id́ev́ems) [заснуть] / (plötzlich) einschlafen. mad́iń, udi͔ń, uŕakaj, mon mat́ed́evkšni͔ń E:Kočk (VII66) Ich legte mich und schlief, Schwägerin, ich schlief ein. kosk mad́ikšni͔ń, mat́id́ivkšni͔ń E:Jeg (190) Als ich mich niedergelegt hatte, schlief ich ein.
maᵪad́ems E:Večk [Mom.] махнуть / schwenken, schwingen. — Russ. маха́ть, махну́ть.
maᵪajems [? maᵪujems] E:Večk [Iter. zu maᵪad́ems (? *maᵪud́ems)] махать / schwenken, schwingen.
maᵪmə̑r M:Sind [похмелье] / Katzenjammer. — Misch. makmı̊r (TLM, Nr. 85).
maᵪna·taj [M:Sel] [лохматый, растрёпанный] / zottig, struppig. ḱeĺgan ‒‒‒ mokšəńń od [t́śora] maᵪna·taj pŕäńä, maᵪna·taj pŕäńä, katmə̑ra kud́ŕä·ńä (IV237) Ich liebe ‒‒‒ einen jungen Mokschanen mit struppigem Kopf, mit struppigem Kopf, mit krausem Haar. — Russ. мохна́тый.
maᵪtardə̑ms M:P Pš [неуверенно, нетвёрдо ходить, быть на ногах, начать делать первые шаги] / unsicher, wackelig gehen (vor Schwäche), aufsein, auf den Beinen sein (wenn auch mit Mühe), seine ersten Schritte zu machen beginnen (ein Kind, ein Genesender).
majatams M:P [маяться] / schmachten, verschmachten, sich abplagen. kudə̑nza kamənnašt́, esə̑nz(a) [eŕäjś] majataj. – numə̑lś (IV638) Seine Häuser sind aus Stein, der darin Wohnende leidet. – Der Hase. — Russ. маяться.
majəndams M:Sučk маяться, истомляться / schmachten, verschmachten, sich abplagen, sich abmühen. — Russ. маяться.
majśems E:Mar Atr Večk, majśi·ms E:Ba, *majśəms E:Nask [Frequ. zu einem unbel. Verb ? *majams] маяться, истомляться / sich plagen, sich abplagen, sich abmühen, schmachten, verschmachten. boja·r ṕek majśi·ĺ śeŕńima·nʒo ma·ro E:Večk (III316) Der Bojar hatte es sehr schwer beim Scheissen. [majśeśt́] si͔ń kuva·t́s E:Nask (III248) Sie mühten sich lange. — Russ. маяться.
majńä M:Pš Alk An (St. majńa-, Gen. -ń) [третья младшая сестра мужа] / die dritte jüngere Schwester des Mannes (Bezeichn. u. Anr.).
1maka M:Kr [женское имя] / ein Frauenname. vaj śudufś, makań ańɯńäś (IV157) O, die Arme, Makas Anju! — [Russ. Мака (Dem. zu Майя, Макри́на, Мане́фа, Маргари́та, Мари́я)].
makar E:Bug Večk [мужское имя] / ein Männername. vana saś makar, ašińe sakal E:Bug (VI214) Sieh, Makar ist gekommen, der Weissbart. iśt́a son v́ečḱese͔ makaroń E:Večk (III194) So möge (sie) Makar lieben! — Russ. Мака́р.
maklaška E:Mar моклок / Hüftbein (bei Mensch u. Tier). — Russ. [макла́жка].
mako E:Mar Večk Bug ― maka M:P Pš (Gen. makə̑ń, Nom. Pl. makt), makə̑· M:Jurtk [мак] / Mohn, (E:Mar auch:) [маковое семя] / Mohnsame, (E:Bug auch:) [женское имя] / ein Frauenname. či͔t́ kasan ‒‒‒ ṕŕe-če͔ŕem maze͔jt́, maze͔ t́ejt́eŕńeń vad́ŕat. – makoś E:Mar (260) Am Tage wachse ich ‒‒‒ mein Haar ist schön, eines schönen Mädchens würdig. – Der Mohn. od́iŕvaś mako, sodamoś kv́ed́o [E:Bug] (VI20) Die Braut ist (heisst) Mako, der Bräutigam Kvedjo. | mako-čavovkst (Pl.) E:NPyrma [рассеянные маковые семена] / ausgestreute Mohnsamen. mako[‑]čavovkst ĺiśmańt́ ile͔nze͔ (VII76) (Wie) Mohnsamen ist der Quelle Schlamm. | mako-lopa E:Mar VVr Is ― maka-lopa M:Pš Čemb [маковый лепесток] / Mohnblatt (E:Mar [M: ?Čemb]); [вышивка на рубашке] / Name einer Stickerei in dem gestickten Saumbesatz des Hemdes (eĺźiŕe-vaks) (E:VVr Is). toń mako[‑]lopa rućińet́ E:Mar (1206) [Wie] ein Mohnblatt ist dein Leinwandmantel. | maka-lopa-paĺäńä M:Čemb (Dem.) [рубашка с маковыми вышивками / ein Hemd mit “Mohnblatt”-Stickereien od. ? ein Hemd, bunt wie ein Mohnblatt]. | v́äd́-mako-lopat E:Gor, v́äd́-makă-lopat E:Ba (Pl.) водяной мак / Wasserlilie, Seerose (Nuphar) (E:Gor); лапушник / Seerose, Wasserrose (Nymphaea) (E:Ba). | maka-lopańä M (Dem.) [маковый лепесточек] / Mohnblatt. | mako-pančt E:Večk ― maka-pańčf M: Saz [маковый цвет(ок)] / Mohnblüte, Mohnblume. mako-pančtḱet́ bojar[‑]avań pĺoskanʒo E:Večk (I372) (Wie) Mohnblüten sind der Bojarin Metallblättchen. [jordajəńt́t́ä] maka[‑]pańčfəń [v́äzkańäńt́t́əń] M:Saz (IV485) Werft euren einer Mohnblume gleichen Kopfputz weg! | maka-pańčfḱä M:Pš (Dem.) id. śadə̑ŋga užä·ĺʿt́ uĺćä·ń śorat́ńä, uĺćä·ń śorat́ńä, maka[‑pańčfḱät́ńä] (IV105) Noch mehr fühle ich Weh wegen der Männer auf den Strassen, wegen der Männer auf den Strassen, wegen der Mohnblüten. | mako-ṕŕa E:Mar [головка (коробочка) мака] / Mohnkopf. v́išḱiŋka ošńese͔ śiśemśat kazak tuŕit́. – mako[‑]ṕŕäś (273) In einem kleinen Städtchen balgen sich siebenhundert Kosaken. – Der Mohnkopf. | mako-v́ićḱet́ [‑v́ićt́ḱet́] (Pl.) E:Večk [маковые семена] / Mohnsamen. mako-v́ićt́ḱet́ t́ejt́eŕ-t́akań artḱenʒe͔ (I372) (Wie) Mohnsamen sind des Mädchens Stickereien. — Russ. мак.
maḱińe E:Mar Gor (Dem. zu mako) [маковое семя] / Mohnsame. praś maḱińeška, saś ašo d́igaška. – kapsta[‑]ṕŕäś E:Mar (252) Es fiel so gross wie ein Mohnsamen, es kam so gross wie eine weisse Gans zurück. – Der Kohlkopf. a parońt́ vakska jutamsto maḱińeška satano! E:Gor (VII114) Wenn wir an einem Bös(willig)en vorbeifahren, lass uns (so klein) wie ein Mohnsame werden.
makə̑ńä M:P (Dem. zu makă) [мак] / Mohn. | makə̑ńäj M:Sel (Anr.) голубчик, голубушка / Täubchen, Liebchen (Kosew.).
maksaga E:Mar ― maksaka M:P Pš слепец [слепыш] / kleine Blindmaus (Spalax typhlus) (E:Mar); крот / Maulwurf (M:Pš [Bars.]); хомяк / Männchen von sokə̑r šäjər [? “слепец”, ? крот / ? Blindmaus (Spalax typhlus), ? Maulwurf (Talpa)]; [хомяк] / Hamster (Cricetus frumentarius) (M:P). [ḿeža] laŋksa karo·ĺʿt́ eŕäšt́. – maksakaś M (IV644) Am Ackerrain wohnen Könige. – Der Hamster. | moda-maksaka M:Čemb An слепец / Blindmaus (Spalax typhlus) (M:An).
maksaźej E:VVr Bug Večk Is, makšaźi·j E:Ba ― maksa·źi M:Sučk крот / Maulwurf (Talpa) (E:Bug Večk Is [?Ba M:?Sučk]); слепыш / Blindmaus (Spalax typhlus) (E:VVr). | moda-ĺivĺi maksaźej E:Is крот / Maulwurf. | sokor maksaźeŋ E:Atr [грызун, больше чем “карбаш”, копает глубоко под землёй] / grösser als “karbaš” [vgl. russ. карбыш Hamster], wühlt weithin unter der Erde, “karbaš” lebt in éiner Höhle.
makso ChrE E:Mar, maksa E:Ba (Nom. Pl. maksᴉ͐t) ― maksă ChrM M:P, maksə̑ M:Prol [печень] / Leber.
maksə̑ńä M:P (Dem. zu maksă) id.
maksaka M:P Kr линь / Schleie (Cyprinus tinca od. Tinca vulgaris).
maksa·ŕ E:Atr Kažl налим / Quappe, Aalraupe (E:Atr).
maksoms ChrE E:Mar Kal SŠant Jeg, ? *maksᴉ͐ms E:Kažl ― maksə̑ms ChrM M:P Sel [давать] / geben, (E:Mar Kal SŠant Jeg auch:) [выдавать замуж] / (ein Mädchen) verheiraten, zur Frau geben. paz maksozo paro eŕamo! E:Mar (219) Gebe Gott ein gutes Leben! joraś t́enze͔ poŋkst, panart, maksi͔ńźe ḱed́eze͔nze͔ E:Mar (2122) Sie warf ihm Hosen und Hemd zu [Sie holte ihm Hose und Hemd herbei], gab sie ihm in die Hand. toń ĺeḿeze͔tak maksan E:Mar (220) Auch dir werde ich davon [vom Schatz] weihen. ṕit́ńe maksan ṕit́ńeška E:Mar (1236) Ich werde einen tüchtigen Preis geben [bezahlen]. eᵪ aj, kojgak ḿeńiń, iščo v́eŕev eźiḿiź makst E:Mar (2116) Ach, oh, habe doch das Leben gerettet, gut dass sie mich doch nicht noch hinauf überlieferten. paśiba, što v́eŕćeńt́eń eźiḿiź makst, a to bu śet́e dośḿeŕt́ čavovĺiḿim E:Mar (2117) Gottlob, dass sie mich noch nicht dem, der da oben war, überlieferten, sonst hätte jener dort mich totgeschlagen. motros koda t́et́anste͔ń dub́inańt́ ejse͔ maksi͔! E:Mar (293) Motros aber gibt seinem Vater eins mit der Keule. pat́am maksi͔ mońeń ruća E:Jeg (1104) Meine ältere Schwester wird mir einen Mantel geben. maksan kolmaśatt pandə̑zt́i M:P Ich gebe (bezahle) dreihundert für das Zaumzeug. sojń marʿtə̑nza makśś [plat́e·ńt́śä] M:Sel (IV826) Sie gab ihm ein Handtuch ‒‒‒ mit. luka, maksi͔ḱ t́ejt́eŕet́! E:Mar (1236) Luka, gib deine Tochter! maksumak, t́et́ej, stada vani͔ńeń E:Mar (120) Gib mich, Vater, einem Viehhüter [zur Frau]! ton maksi͔ḱ śt́iŕt́ tońćit́ mazi͔ damajt́i E:Kal (2134) Gib deine Tochter dem schönen Damai [zur Frau]! son maze͔ damajt́e śt́iŕt́ sońćinze͔ maksaza E:Kal (2135) Er gibt seine Tochter dem schönen Damai zur Frau. v́eᵪ́ḱä koźa tata·r śt́iŕᴉnza maksᴉ͐źä uŕva·ks b́ednᴉ͐j i novᴉ͐la lomańᴉńd́i E:Kažl (2149) Ein reicher Tatar gab seine Tochter einem armen und faulen Manne zur Frau. vaj maksi͔ź, saiź azravkań čej-bučkańe E:SŠant (I482) Die Herrin wurde der Waldschnepfe verheiratet. eźit́ mašt, avkaj, maksmon, [saje·ḿeń] E:Jeg (196) Du hast nicht, Mütterchen, mich zu verheiraten verstanden. [maksi͔ḿiḱ], avkaj, voro·ń ćora·ńe E:Jeg (196) Du gabst mich, Mütterchen, dem Sohne eines Diebes [zur Frau]. | *lofca maksə̑ms M:P [доиться, давать молоко] / Milch geben. lama lofca maksi͔ [Die Kuh] gibt gut Milch. | ḿiŕd́eńe maksoms ChrE E:SŠant [выдавать замуж] / (ein Mädchen) verheiraten. | paśiba maksoms [E:?Mar] [благодарить] / danken. | *prošče͔ńija maksoms E:Mar [извинять] / verzeihen. makstaja prošče͔ńija (21) Verzeihe! | pŕa od. pŕanzo maksoms E:Mar [проиграть, сдаваться, подчиняться, отступать] / besiegt werden, sich ergeben, sich unterwerfen, weichen. kuńćan, ṕŕanzo a makssi͔. – suĺejiś (262) Ich versuche es zu fangen, es lässt sich nicht fangen. – Der Schatten. | śuk-ṕŕa maksoms E:Mar [кланяться, поклониться] / sich verbeugen, sich verneigen. alov śuk[‑]ṕŕa mon maksan (1174) [Ich werde] eine [tiefe] Verbeugung machen. | vaĺǵej maksoms E:Mar [подать голос] / einen Laut von sich geben; [кричать] / rufen, zurufen. iśt́ak v́aĺǵej a maksi͔ (230) So ohne weiteres gibt es keine Stimme von sich. | zajom maksoms E:Mar [давать взаймы (деньги, хлеб, под проценты или беспроцентно)] / verleihen, verborgen (Geld, Getreide [mit od. ohne Zinsen]).
maksi͔ E:Mar [дающий] / gebend, einer der gibt. val[‑]ṕeń maksi͔ś tońć uĺńit́ (1150) Du selbst warst es, die das erste Wort gab. | vali͔ń maksä͔ E:Kad [“запевающая”, начинающая причитывать] / “Anstimmerin”, die Frau (gew. Brudersfrau der Braut), die das Klagelied anstimmt, wenn die Braut zu klagen beginnt; die Braut stimmt dann in das Lied ein u. setzt es (allein) fort.
maksi͔ća E:VVr [дающий] / einer der gibt. | vali͔ń maksi͔ća E:VVr [“запевающая”, начинающая причитывать] / “Anstimmerin”, die Frau (gew. Brudersfrau der Braut), die das Klagelied anstimmt, wenn die Braut zu klagen beginnt; die Braut stimmt dann in das Lied ein u. setzt es (allein) fort. | zajom maksi͔ća E:Mar [взаимодавец] / einer der gemeinhin Geld verleiht.
maksoń, maksi͔ń E(allg.) ― maksə̑ń M(allg.) [данный] / gegeben. v́eśeḿe·ńe kaźi·ja, v́eśeḿe·ńe lov́i·ja: i svato·t́e, i brato·t́e, makso·ń[‑]saje·ń t́ejt́e·ŕet́e E:Večk (II509) Ich habe allen gegeben: deinem Schwager und deinem Bruder, deiner gegebenen und genommenen Tochter. eŕt́eń maksoń t́ejt́eŕenʒe͔, eŕt́eń sajeń uŕvanʒo E:Kozl (III177) Die gegebenen Töchter des Fluches, die genommenen Schwiegertöchter des Fluches! eŕt́eń uĺit́ uŕvando, eŕt́eń uĺit́ maksoń t́ejt́eŕende͔ E:NŠant (III175-6) Der Fluch hat Schwiegertöchter, der Fluch hat gegebene (verheiratete) Töchter. | maksi͔ń pat́a E:VVr Ba [невеста] / Braut (eig.: gegebene Schwester) (E:VVr); [молодая (жена)] / junge Frau (E:Ba). | maksi͔ń pat́ińe E:VVr Ba (Dem.) id. što t́ejt́eŕ maksi͔ń pat́ińet́ kukušḱińeks kukuv́i E:VVr (II411) [Weisst du, Mutter] dass deine Tochter, die Braut, wie ein Kuckuck ruft. | maksə̑ń śt́iŕ M:P [обручённая или замужняя девушка / verlobtes od. verheiratetes Mädchen] (= lad́äń śt́iŕ).
maksuma E:Mar, maksmo E:Večk [подача] / das Geben, aufs Geben bezüglich (E:Mar); [дар] / Gabe (E:Večk). tańt́ej alt, śukorot puti͔ń t́et́ ĺeze͔ń maksumań ḱise͔ E:Mar (25) Wohlschmeckende Eier und Kuchen habe ich dir vorgesetzt als Ersatz für das Beistandleisten. paśiba ĺeze͔ń maksumazot! E:Mar (25) Dank sei dir, dass du Beistand leistetest! | maksmoń či E:VVr, maksuma-či E:Ba Večk [день свадьбы] / Hochzeitstag (ein von der Verwandtschaft der Braut gebrauchter Ausdruck). | maksmo-kaŕks E:Kozl [оборка лаптей для вступления в семью] / Bastschuhschnur (-schnüre) für die Einheirat. poni͔ maksmo-kaŕkse͔nʒe͔ (I107) Er dreht die Bastschuhschnuren für seine Einheirat. | maksəm-ḱeńd́ä M:Pš [приданая кошма] / Mitgift-Filzdecke. | maksə̑m-or M:Pš, maksə̑m(‑śävə̑m)-or [M:?P] [приданая шуба] / Mitgift-Pelz, Pelz, den die Tochter von ihrem Vater als Mitgift bekommt. | maksəm-todu M:Pš [приданая подушка] / Mitgift-Kissen.
maksńems E:Mar [MKka], makśńems E:Večk Kozl (Frequ. zu maksoms) [давать, предлагать] / geben, bieten. t́ejt́eŕ, maksńat, a maksńat? puśt́ maksńimańt́ a maksńan, otkazamońt́ a v́ečksa E:Mar (168) Mädchen, gibst du (oder) gibst du nicht? – Wenn ich auch nicht gerade zu geben pflege, liebe ich (doch) nicht das Versagen. rod́a v́eši kotośatt, tatar makśńi ńiĺeśatt E:Večk (V425-6) Rodja fordert [für seine Frau] sechs Hundert, der Tatare bietet vier Hundert. laŋgozun paĺa avam eś maksńe [E:MKka] (I333) Meine Mutter gab kein Hemd für meinen Leib. iśt́amo makśńeś t́iŕiń avazo baslafka E:Kozl (I169) Solchen Segen gab seine liebe Mutter.
maksńima E:Mar [давание / das (wiederholte) Geben]. puśt́ maksńimańt́ a maksńan, otkazamońt́ a v́ečksa (168) Wenn ich auch nicht gerade zu geben pflege, liebe ich (doch) nicht das Versagen.
*makśńekšne͔mks E:VVr, *maksńekšńems E:MKka (Frequ. zu makśńems) [давать] / geben. mońd́eń pomoga makśńekšne͔ś E:VVr (II353) Sie half [“gab Hilfe”] mir (beim Gesang). [ṕiĺǵezi͔ń] poŋksḱet́ pat́kam maksńekšńeś [E:MKka] (I334) Meine [ältere] Schwester gab Hosen für meine Beine.
maksokšnoms E:Mar Večk Sulli (Frequ. zu maksoms) [давать, отдавать, выдавать замуж] / geben, weggeben, verheiraten. śeze͔ ḱiŕd́uvań maksokšni͔ź E:Mar (112) Dorthin gaben [= verheirateten] sie Kirdjuva. son śiśem t́ejt́eŕt́ maksokšnoś E:Večk (I307) Sieben Töchter gab sie weg. iśt́a maksokšni͔ź bašḱirne͔ E:Večk (I307) So gab man sie einem Baschkiren [zur Frau]. kotova targaź paĺazo, śeń maksokšni͔źe počtoń ḱis E:Sulli (VII82) Ihr Hemd mit sechs Stickereien gab sie für Mehl.
*maksotoms E:Mar Večk ― makstə̑ms M: Pš [Kr Bold] (Pass. zu maksoms, maksə̑ms) [даваться, отдаваться, выдаваться замуж / gegeben werden, weggegeben werden, verheiratet werden]. apak fat́ak sońenze͔ śupav-ǯi maksoti͔ E:Mar (Unbegreiflich woher) wird ihm Reichtum zuteil. vaj mon čijati͔ń[‑]jakati͔ń, už mon maksoti͔ń[‑]sajet́iń E:Večk (V150) Ich wurde verlobt, ich wurde verheiratet.
makstə̑ź M:Pš Kr Bold: makstə̑ź maksti͔ narmə̑ńt́ vajǵäĺńac M:Pš, makstə̑źńä maksti͔ narmə̑ńt́ vajǵäĺńac M:Kr Laut erschallt der Gesang des Vogels. ḿeńəĺs kući makstə̑ź maksti͔ jäᵪäŕ vajǵäĺńac M:Bold [Bis zum Himmel hinauf steigt, schallend erschallt sein (? des Vogels) hellklingendes Gezwitscher].
*maksə̑və̑ms M:P (Refl.-Pass. zu maksə̑ms) [даваться] / gegeben werden. [v́id́əḿä‑]ĺiśəm[‑]šińä· ḱińd́iǵä meźəvə̑k af makśśišt́, śor[‑]a·vańäś maksə̑v́i (IV718) An dem Tage, wo man säen geht, gibt man keinem was, (sonst) wird (damit) die Getreidemutter weggegeben.
maksf M:P [выданная] / gegeben(e Braut). | maksə̑ź maksf M:P [выданная по согласию, принятому обычаю (о невесте)] / nach allg. Brauch gegeben (“gebend gegeben”) (von einer Braut, die durch eine lad́äź-Hochzeit [d.h.: unter vereinbarten Bedingungen] erworben worden ist).
makś̄śəms ChrM, makśśəms M:P Pš Pa Kr Katm Sel (Frequ. zu maksə̑ms) [давать, отдавать] / geben, weggeben; [хотеть давать, отдавать, выдавать замуж, предлагать (цену)] / geben, weggeben, verheiraten wollen, (einen Preis) bieten, anbieten. [v́id́əḿä‑]ĺiśəm[‑]šińä· ḱińd́iǵä meźəvə̑k af makśśišt́, śor[‑]a·vańäś maksə̑v́i M:P (IV718) An dem Tage, wo man säen geht, gibt man keinem was, (sonst) wird (damit) die Getreidemutter weggegeben. jarmakt ši[‑]valgə̑mda [ḿeĺä] af makśśišt́, ńiščajgadat M (IV715) Nach dem Sonnenuntergang gibt man kein Geld weg, (sonst) wird man arm. makśśəḱ [śät́ḿä] ṕəźəmńa·t M:Pš (IV741) Gib milden Regen! t́äd́akaźä makśśəsamań M:Pa (IV52) Meine Mutter will mich weggeben [= verheiraten]. i [makśśi fḱä] ĺubo·vaj [ĺišḿä] M:Kr (IV860) Er bietet (ihr) ein Pferd nach (ihrem) Belieben an. t́ät́ac [makśśəsi͔] mokšəń ćorańd́i M:Katm (IV297) Ihr Vater will sie an einen Mokschanen verheiraten. mokšə̑ń [śt́əŕt́ ḿeĺä] ruzń kuda·t jakaᵪ́t́. aĺats [makśśəsi͔], mamats karńəsi͔ M:Sel (IV288) Dem Mokschanenmädchen gehen russische Brautwerber nach, ihr Vater will sie geben, ihre Mutter will sie hindern.
*makśśəkšńəms (: makśśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu makśśəms).
maksu·r M:P [карлик] / Zwerg.
makśi·m M:P Kars Sel, makśi·ma M:Pš [мужское имя, Максим] / ein Männername, Maksim. makśi·məń fomaś [vaĺḿät́i] komaś [M:P] (IV286) Maxims Foma bückte sich zum Fenster (hinein). makśi·məń varaś, bajar-avaś M:Kars (IV76), makśi·mń varaś, bajar[‑]avaś [M:Sel] (IV92) Maksims Vara, die Bojarin. ompćət́ ĺəmə̑c ruzə̑ń šav́i makśi·ma M:Pš (IV436) Der Name des zweiten ist “Maxima, der Russentöter”. | makśi·m-ə̑ŕäś [M:Mam Sel] [жена Максима] / Maksims Frau. [makśi·m-əŕäś, makśi·mt́śä] kosa? [M:Mam] (IV893) Maxims Frau, wo ist dein Maxim? [kəźəfńəsa·ź] pradə̑nzə̑n [makśi·m-əŕät́: “makśi·mt́śä] kutsa?” [M:Mam] (IV894) Seine Brüder fragen Maxims Frau: “Ist dein Maxim zu Hause?”. makśi·mś, makśi·m[‑]ə̑ŕäś praźńəḱi tuᵪ́t́ [M:Sel] (IV93) Maksim und Maksims Frau begeben sich zum Fest. — Russ. Макси́м.
makśimka E:SŠant MKka, makśi·mka E:Andr [мужское имя] / ein Männername; [также назв. разных божеств] / kommt auch in Zaubersprüchen als Name verschiedener Gottheiten vor. uk t́et́ań uĺńeś son ńej makśimka E:SŠant (I197) Mein Vater hiess Maximka. mastori͔ń ḱiŕd́i makśimka [E:MKka] (III62) Herrscher über die Erde, Maximka! v́äń pas makśi·mka E:Andr (VII382) Gott der Nacht, Maksimka! — [Russ. Макси́мка (Dem. zu Макси́м)].
makšo ChrE E:Mar VVr Večk Bug, makšă E:Ba ― makšă ChrM, makša M:P Sel Sučk (Gen. makšə̑ń, Nom. Pl. makšə̑t), makšə̑· M:Jurtk [гнилое место в дереве] / morsche Stelle in einem Baum, (E:Mar auch:) [мучнистое вещество, получаемое из гнилого дерева] / der mehlartige Stoff, der aus einem morschen (trockenen) Baum kommt. pamoŕi makšos pańd́anʒat E:Bug (VI188) Er wird dich in einen morschen Baumstumpf verjagen. [paməŕi] makšaks [pamərtsi͔] M (IV770) Sie zerbröckelt sie [die Krankheit] wie einen morschen Baumstumpf. | pamᴉ͐ŕ-makšă E:Ba [распадающийся, гнилой ствол дерева] / zerfallender, morscher Baumstamm. ko·śḱä čufc, pa·mᴉ͐ŕ[‑]makšᴉ͐s kolmo ra·z puva·ms (VII394) (Man muss) dreimal in einen dürren Baum, in einen morschen Baum blasen.
makšov E:Mar Kozl, makšoŋ E:Atr ― makšu M:P Sel [гнилой, сгнивший] / morsch, vermorscht (E:Mar: trocken; wenn feucht: naksado). t́e čuvtoś makšov E:Mar [Dieser Baum ist morsch (hat morsche Stellen)]. ińe v́ece͔ pokš parmo, makšov čufto E:Kozl (III96) Im grossen Wasser ist ein grosser Baum, ein morscher Baum. undov potmozo, makšov śed́ejse͔ E:Kozl (I343) Hohl ist sein Inneres, morschen Marks. t́ä kutś makšu M:P [Dieses Haus ist morsch (hat vermorschte Stellen)]. t́ä v́iŕəsa uĺi lama makšu šuftta M:P [In diesem Walde gibt es viel vermorschte Bäume].
makšə̑ńä M:P (Dem. zu makšă) [гнилое место в дереве] / morsche Stelle in einem Baum.
makšaś (makša·ś) E:Atr Ba Večk Is Kozl, makše·ś E:Kad [сероватый, пепельно-серый (овца)] / gräulich, rauchgrau, rauchfarben (Schaf) [E:Atr Ba Večk Is ?Kozl]; [хриплый, сиплый] / heiser, rauh [E:?Kad]. d́ikoj pakśava [aŕt́ńi] makšaś ŕev́e E:Kozl (III130) In der öden Feldmark läuft ein rauchgraues Schaf. | makšaś pona E:Bag [пепельно-серый] / rauchgrau. vana t́et́ ṕečḱińek makšaś pona ŕev́ińe (VI102) Sieh, wir haben dir ein grauwolliges Schaf geschlachtet.
makšijams E:Atr Ba Večk ― makšə̑jams M:Pš, makšəjams M:Sučk, [?] makšəjəms [*makšəjams: makšəjäj] M:Sel, makšijams M:Ur Jurtk гнить, превращаться в гнилушку / faulen, vermorschen, morsche Stellen bekommen, in Fäulnis übergehen, faul werden.
makul E:Večk NBajt [мужское имя] / ein Männername (auch Familienname). ińe v́ed́ potmaksso uĺi śijań mukoŕ, śijań mukoŕeńt́ laŋkso makul[‑]at́a E:Večk (III113) Auf dem Grunde des grossen Wassers (steht) ein silberner Schemel, auf dem silbernen Schemel (sitzt) der alte Makul. duḿi·ń[‑]aŕći·ń eś pa·čkan maku·l mat́ŕa·ń v́ečḱe·ḿe E:NBajt (VI194) Ich dachte bei mir Makuls Matrja zu lieben.
1*mala E ― *mala M [близость / Nähe]. | *mala-ṕiŋǵä M:Temn [округа, ближайшая окрестность / engerer Umkreis, nahe od. nächste Umgebung]. moń końd́amə̑n mala ṕiŋksa lomat́t́ ajaš (VIII348) Meinesgleichen Leute gibt es in der nächsten Umgebung nicht.
malas̀o ChrE, malaso E:Mar Kad Večk SŠant, malasa E:Petr ― malas̀ă ChrM, malasa M:P (Iness.; Postp.) [вблизи] / in der Nähe, (M:P auch temp.:) [около] / um, gegen; (Adj.) [близлежащий, соседний] / nahegelegen, benachbart, Nachbar-. kavańit́ oc [čačiińt́] pokščat́ńe[‑]babat́ńe (malasi͔t́ńe) E:Petr (VIII144) Für die Bewirtung sorgen die Grosseltern (? väterlicherseits; die Nahen, Nächsten) des Neugeborenen. | malasa baba E:Petr [свекровь] / Schwiegermutter der Frau. a malasa babaś ([čačtaińt́] avafti͔ś) sajse͔ ḱed́eze͔ndza oc [čačiińt́] (VIII144) Die “nahe (nächste) Grossmutter” (die Schwiegermutter der Wöchnerin) nimmt das Neugeborene auf ihren Arm. | malasa d́eda E:Petr [свёкор] / Schwiegervater der Frau. iḱiĺiv́[‑]gak purni͔t́ stoĺ malasa d́edat́ńe-babat́ńe (oc [čačiińt́] t́at́andza t́at́at́ńe-avat́ńe) (VIII140-4) Zuerst richten die “nahen Eltern” (die Eltern [des Vaters] des Neugeborenen) einen Tisch her. | malaso eŕića E сосед / Nachbar. | malaso v́eĺe E:SŠant [соседняя деревня] / nahegelegenes Dorf, Nachbardorf.
malasto ChrE E:Mar Kad Večk, malastu E:Hl, malasta E:Kažl ― malastă ChrM M:P Sel (El.; Adv., Postp.) [из близкого места, с близкого расстояния] / aus der Nähe, von nahe her; (temp.:) [около] / um, gegen, (auch Adj.:) [близкий] / nahe. vasuldu ńesa ćećastu, malastu ńesa [ṕećastu] E:Hl (266) Von der Ferne sehe ich es um jede Stunde, von der Nähe am Freitag. t́äńi ṕäĺä[‑]v́ä malasta E:Kažl (III296) Jetzt gegen Mitternacht. | malasta rad́ńä· M:P Sel [близкий родственник] / naher Verwandter. son mońd́eiń malasta rad́ńä· M:Sel [Er ist ein naher Verwandter von mir]. ṕejćä praj, malasta rad́ńäćä kuli͔ M (IV735) Fällt dir [im Traume] ein Zahn aus, wird ein naher Verwandter von dir sterben.
malastə̑ń M близкий / aus der Nähe kommend, nahe, nahegelegen. | malastə̑ń kudat M [сваты, прибывшие с близкого расстояния] / Brautwerber, die aus der Nähe gekommen sind.
malas ChrE E:Mar Kad Večk SŠant ― malas ChrM M:P (Ill.; Adv., Postp.) [близко (к)] / in die Nähe, an. gorod malas son pańiźe E:SŠant (I88) [Der Wind] trieb sie in die Nähe einer Stadt. saka, duǵińem, malazom! E:Mar (1176) Komm, Schwesterchen, in meine Nähe! avuĺ malazot mon moĺiń E:Mar (1204) In deine Nähe kam [ich] nicht.
malav ChrE E:Mar VVr Petr Kad Večk SŠant ― malav ChrM M:P (Lat.; Adv., Postp.) [близко (к)] / in die Nähe, (E:Petr auch temp.:) [перед, до] / vor; [около] / gegen. gujiś karmaś malav samo. saś malav E:Mar (289) Die Schlange fing an in die Nähe zu kommen. Sie kam nahe heran. kodak saś malav, iśt́ak ḱiskat́ńe paŋksi͔ń[‑]paŋks śeźńiź E:Mar (2122) Sobald sie herankam, so zerrissen sie die Hunde gleich in Fetzen. komaka śed́e malav, kortan martot salava! E:Mar (295) Neige dich noch näher (zu mir)! Ich will mit dir insgeheim reden. pačkud́i kudo malav E:VVr Er gelangt in die Nähe des Hauses. kalmama malav t́ejet́ kuli͔ńt́iń kandi͔[‑]last E:Petr (VIII224) Kurz vor der Beerdigung (‘gegen das Begräbnis’) wird für den Verstorbenen ein Sarg hergestellt. saka moń malav E:SŠant Komm zu mir! ozak śe t́ikšeśt́ malav E:SŠant (I252) Setze dich nahe an die Pflanze! koda pačkoćt́ si͔ń i malav E:SŠant (I79) Als sie in die Nähe kamen. malav sak M:P Komm nahe (näher) heran! | malav ajǵems E:Mar [приближаться] / näher kommen, sich nähern.
malavdak E:Mar (mit Neg.) [далеко (буквально: и близко) (не)] / bei weitem (nicht). malavdak a ḱeĺǵi Es geht bei weitem nicht hinein, es hat bei weitem nicht genug Raum.
malavt́i M:P [Lat. + All.] [близко (к) / in die Nähe, näher]. malavt́i sak Komm nahe herbei, näher.
malava E:Mar Kad Kažl Večk (Prol.; Postp.) [близко (по), около] / in der Nähe umher, nahe umher, (auch Adj.:) [близкий] / nahe. | malava rod́ńa E:Kažl [близкий родственник] / naher Verwandter.
malat́i M:P Pš (All.; Adv., Postp.) [близко (к)] / nahe an, zu etw.; (temp.:) [около] / gegen. sak malat́i! M:P [Komm nahe heran!]. aĺac lad́äźä af i ičḱəźi, af i ičḱəźi, af i malat́i M:Pš (IV122) Ihr Vater vermählte sie nicht weit (weg), nicht weit (weg), (aber) auch nicht nahe. | iĺäd́ malat́i M:P [к вечеру, почти до вечера] / gegen Abend, beinahe bis zum Abend.
*malańä M (Dem. zu *mala). | malańazə̑n M:P (Ill.) [близко ко мне] / in meine Nähe, zu mir, nahe zu mir. saka malańazə̑n! Komm zu mir! | malańava M:Sel (Prol.) [близко (по)] / in der Nähe (umher). jakaj malańava ši la·ŋks (IV813) Er geht in die Nähe (nur) auf einen Tag.
*mali͔ńe (Dem. zu *mala). | mali͔ńese͔ E:Mar (Iness.) [вблизи, близко] / in der Nähe, nahe.
malav́iks E:Mar Alt Petr Večk Is Ba [ближний, родственник] / Nächster, Verwandter (E:Mar: naher, derselben Sippe entstammender Verwandter [bis ins 3. od. 4. u. 5. Glied]; E:Alt Večk: [друг или родственник] / Freund od. Verwandter) (E:Mar Alt Večk Is). ĺijasta sajse͔ marti͔ndza koźajkandza, eĺ ozafte͔ marti͔ndza od ćora, malav́iks jalgandza E:Petr (VIII62) Manchmal nimmt er seine Frau mit oder lässt irgendeinen jungen Mann, seinen nächsten Freund neben ihm sitzen.
*malatkšńəms M:P, *malat́kšńəms M:Kr [Mam], malačńəms M:Čemb ‹Kars› [Frequ. zu einem unbel. Verb *maladə̑ms] [приближаться, подходить] / sich nähern, nahen, heranrücken (die Zeit od. der Mensch), (M:P auch:) [догонять, достигать] / einholen, erreichen. ot́śu[‑šiń šińäś malatkšńi] [M:Kr (Mam)] (IV7) Der Tag meiner Volljährigkeit rückt heran. tuma-šinza-v́enza malačńiᵪ́t́ M:Kars (IV170) Ihr Abfahrtstag [und (ihre) -Nacht] naht.
malavgadoms E:Mar [приближаться] / sich nähern, nahen.
2mala E:Bug Večk Vez Jeg ― mala M: Temn [женское имя] / ein Frauenname, Malanja (Melanie). mala maro eŕźań moro mori͔ńek E:Bug (V308) Wir sangen mit Mala ersänische Lieder. uĺćadon žaĺńet́ kafto malat́ńe, kafto malat́ńe, ašo galat́ńe E:Večk (II85) Mehr Weh als wegen der Strassen fühle ich wegen der beiden Mala, wegen der beiden Mala, wegen der weissen Gänse. kafto· śt́iŕńa·t́ńe, kafto· mala·t́ńe, kafto· mala·t́ńe, ašo· paĺa·t́ńe E:Jeg (1102) Die zwei Mädchen, die zwei Melanien, die zwei Melanien in weissen Hemden. ežd́amo valt v́azovkań mala[‑]babań E:Vez (VI190) Liebeszauber von der Mala-Alten aus Vjazovka. kostə̑ń af kostə̑ń, malaźä, pajḱt́ salaźä? M:Temn (VIII276) Woher stahl Malanja die Schelle? — [? Russ. Маля (Dem. zu Мела́ния)].
malaj-baba E:Vez [wohl eine Anr.] [имя известной колдуньи в деревне Вязовка] / eine berühmte Zauberin u. Gewährsperson P:s im Dorfe Wjasowka.
malańa E:Vez ― malańä ~ malańjä M:Temn [женское имя, Маланя] / ein Frauenname, Malanja (Melanie) [Dem. zu mala od. aus russ. Malanja]. sajeń polazo malańa E:Vez (I226) Seine genommene Gattin (heisst) Malanja. abrań malańäś, kajǵi pajgə̑ń salajńäś! M:Temn (VIII276) Abras Malanja, die eine klingende Schelle stahl! esta ŕizə̑jaza-razə̑jaza śeĺmə̑stə̑nza malańjät́ akšeś! M: Temn (VIII382) Dann möge auch der Star in Malanjas Auge(n) Sprösslinge heraustreiben! — [Vgl. russ. Мала́ня (Dem. zu Мела́ния)].
malańija E:VVr молния / Blitz. št́i malańija, uŕakaj, moń v́eĺt́avksḱem (II44) Ein greller Blitz, Schwägerin, war meine Decke. — Russ. молния.
1malav od. malav-v́eĺä M:Mam [назв. с. Мамолаево / ein Dorfname, Mamolajewo (? imalav)]. što af moĺan malav-[v́eĺi] navo·z[‑v́eĺi] (IV573) Ich gehe nicht in das Dorf Malav, in das Mistdorf. | śeŕ mala·v [śəŕ mala·v] M:Mam [назв. села ? Мамолаево / ein Dorfname (? = Mamalajewo, im Bez. Krasnoslobodsk), wörtl. “Altes Malaw”]. [v́eĺəźəń ĺeməts śəŕ] mala·vś (IV258) Mein Dorf heisst Ser-Malav [das alte Malav].
mala·vskaj M:Mam [происходящий из с. Мамолаево, житель с. М. / aus dem Dorfe Malaw (= Mamolajewo [? imalav]) herstammend, Einwohner des Dorfes Malaw]. [mala·vskajəń lə̑fna·ᵪ́t́, lə̑fna·ᵪ́t́ ḱär‑]pat́śasna (IV573) Zerrissen hängen herab die rindenen Traufdächer der Einwohner von Malav.
-maldas (impr. Par.-Wort zu kaldas): kaldas-maldas M:Sel [двор] / Hof.
maĺd́a E:Bug [женское имя] / ein Frauenname. kadi͔k maĺd́ań ojmamo (VI186) Lass Maljdja in Ruhe sein (ruhen)!
maĺd́ej E:Bug [женское имя] / ein Frauenname (= maĺd́a), urspr. wohl nur eine Anr. von maĺd́a (< *maĺd́aj). kadi͔k t́ija jakamot, maĺd́ejńe sakšnumat! (VI186) Höre auf, hier zu streifen, zu Maljdej zu kommen!
maĺeŋkoj E:Mar [маленький] / klein. ḿiĺiŋkoj, maĺeŋkoj, v́eśe [ḱit́ńeń] sodasi͔ńźe. – ćokadi͔ḱiś (243) Lieblich und klein, es kennt alle Wege. – Der Pfriem (mit welchem Bastschuhe geflochten werden). — Russ. маленький.
maĺo·nka ~ maĺonka E:Atr VVr ― maĺaŋka M:P Mam Sel (Gen. -ń), [? maĺo·nka] M:Jurtk мера / Getreidemass (E:Atr VVr: Achtel-Tschetwerik; M:Mam Sel: малёнка / ein best. Kornmass; M: Jurtk: насыпенка, меньше пудовки / Getreidemass, kleiner als Tschetwerik; veralt.). son [ńi] kantś nat́ška [roźəń] maĺaŋka M:Mam (IV258) Er brachte ein Tschetwerik frischen Roggens herbei. — Vgl. altruss. mal. – [Russ. малёнка].
*maĺi(?j) M:Vert [личное имя] / ein Personenname. maĺijeń ṕäĺä st́iŕ[‑]konak ašči (VIII482) Bei Malija ist ein Mädchen-Gast.
maĺi·na E:Ba малина / Himbeere. | mastor-maĺina E:VVr ежевика / Brombeere. — [Russ. мали́на].
maĺo [E:Bug] StMokl [женское имя] / ein Frauenname. ḿeĺganʒo mazi͔ ćeća maĺo [E:Bug] (V520) Hinter ihm (läuft) die schöne Blume Maljo her. maĺo ĺeḿet́ ĺivasa [E:Bug] (VI188) Maljo, ich erwähne deinen Namen. śḿiŕań maĺo ḿed́[‑]arvodo śimd́iḿim [E:Bug] (V488) Smirjas Maljo liess mich einen Honigtrank trinken. maĺo maro ṕiĺǵeń kajśeź mon ḱišt́an E:StMokl (V222) Ich tanze mit Maljo mit schwingenden Beinen (‘die Beine schwingend’).
mama M:Čemb Sp Sel Pimb Jurtk (Anr. M:Sp ‑j, M:Sel ‑j ~ ‑kaj, M:Pimb ‑kaj ~ ? mamkaj) мама, мать / Mama, Mutter. [mojńt́śəńń] ajaš, mamaźəń uĺiᵪ́t́ [M:Sel] (IV56) Wenn ich (sie) nicht habe, hat meine Mutter (sie). tuś śt́əŕńä·ś mamants šiŕəs M:Pimb (IV801) Das Mädchen machte sich auf zu seiner Mutter. mamakaj, ščaźń šäḱəńäś ščamńäńəń M:Pimb (IV800) Mutter, Schäkenä hat meine Kleider sich angezogen! pańčḱ kuś kamkaj, pańčḱ kuś mamkaj M:Pimb (IV803) Öffne, kuś kamkaj, öffne, kuś mamkaj! – [? Russ. мама].
mamańä M:Sel (Dem. zu mama) [мамочка] / Mutter, Mütterchen. [fḱä rad́ńäńäźä], škaj [mamańäźä] (IV324) Die eine meiner Verwandten ist meine teure Mutter.
mamams E:Mar Kal Ba Večk ― mamams M:Pš Sučk Jurtk [пить (детское слово, при обр. к детям)] / trinken (Kinderw., liebkosend zu Kindern), (auch:) [сосать] / saugen, (E:Ba auch:) [пить, выпивать (водку; тайное слово)] / saufen, trinken (Branntwein; Geheimw.). — Vgl. mama.
manaᵪ E:Mar Šokša ― mana·ᵪ M:P (Gen. -ə̑ń), manaᵪ M:Sp, manaf M:Temn монах / Mönch. — Russ. мона́х.
manaška E:Mar ― mana·ška M:P Čemb (Gen. -ń) [монахиня] / Nonne (M:Čemb auch: [проживающая в деревне монахиня] / eine im Dorfe wohnende Nonne). — Russ. мона́шка.
manasti͔ŕ E:Mar VVr Večk Is ― manast́ir M:P (Gen. -en), monast́iŕ M:Sel, mə̑nastə̑ŕ M:Temn монастырь / Kloster. sama soboj vačkań manasti͔ŕ E:Mar (1166) Ein Kloster, das sich selbst errichtet hat. [eŕavə̑ĺət́] mə̑nastə̑ŕi ozə̑ndə̑ma M:Temn (VIII416) Dir wäre es besser gewesen, in Kloster beten (zu gehen). | aĺäńń monast́iŕ M:Sel [мужской монастырь] / Männerkloster, Mönchskloster. | avańń monast́iŕ M:Sel [женский монастырь] / Frauenkloster, Nonnenkloster. — Russ. монасты́рь.
manasti͔ŕńe E:VVr (Dem. zu manasti͔ŕ) id. sovado ‒‒‒ d́ev́ičnoj manasti͔ŕńezi͔ń (II365) Tretet ein ‒‒‒ in mein Nonnenkloster!
mancorov E:Naumk [топоним / ein Ortsname, ? Dorf Manzurow im Gouv. Orjol, ? Bez. Trubtschewsk]. ṕetrovskoj ṕeĺd́e ṕiže kačamo, mancorov ṕeĺd́e se͔ń tolńe pali͔ (VII190) Von der Seite Petrovsk (steigt) grüner Rauch, auf (‘von’) der Seite Mantsorov brennt blaues Feuer.
1*mandă: mandᴉ͐ń su·r (mandᴉ͐ń zu·r) E:Ba чертов палец / Donnerkeil, Teufelsfinger, Belemnit.
mandᴉ͐ŕa E:Ba [раскидистый, широко растущий (о деревьях)] / sich weit ausbreitend, breit gewachsen (von Bäumen). — [Vgl. budi͔ŕa].
mando ChrE E:Mar Kad Večk Is ― mandă ChrM M:P Sel Ur (Nom. Pl. mantt) (altert.) [палка, посох] / Stock, Stab; (E:Mar:) [большая кость] / grosser Knochen. v́iŕi šači, v́iŕi kasi͔, mod́ińä jalgaks araj. – mantś M (IV691) Wird im Walde geboren, wächst im Walde auf, wird mir zum Kameraden. – Der Stock. sońć sokə̑r, ńäjišńəńd́i ḱi v́eši. – manć M (IV672) Selbst blind, sucht für andere den Weg. – Der Stock. koza moĺan, marʿtə̑n jakaj, kudu suva·n, af suva·j. – manć M (IV636) Wohin ich gehe, geht es mit mir, trete ich in ein Haus hinein, tritt es nicht hinein. – Der Stock. | kəčä·-manda M:P, kəč́ä-ma·nda M:Pš, ḱiča-ma·nda M:Sučk [палка для битья “по чижику”] / Stock zum Schlagen des Spielklötzchens (s. 1ḱiča). | manda-vo·ška E:Kad [площица] / Filzlaus, Schamlaus. | ṕiĺǵe-mando E:Mar ― ṕiĺǵä-manda M:Sučk [большая берцовая кость] / Schienbein (E:Mar); [голень] / Unterschenkel (M: Sučk). | ṕiĺǵe-mando-ud́eḿe E:Mar [мозг большой берцовой кости / Mark des Schienbeins]. | śäĺi-manda M [вязовая палка / Ulmenstock]. | šar-mandă M:Čemb [клюка] / Stock mit gebogener Spitze [zum Schlagen der Holzkugel (šar) in einem Spiel]. | *tulə̑-manda M [деревянная дубина для битья клина] / Holzkeule, womit man auf einen Keil usw. schlägt. roŋgə̑c ćȯćəĺ, pŕac pokə̑ĺ. – tulə̑-ma·nć (IV665) Sein Körper ist schmal, sein Kopf klumpig. – Die Holzkeule. | t́äšńəmă-mandă M:Sučk [бирка] / Kerbholz, Kerbstock.
mandə̑ńɛ ChrM, mandə̑ńä M:P (Dem. zu mandă) [палка, посох] / Stock, Stab. | kotf-kodam-mandə̑ńat (Pl.) M:P [палочка в ткацком станке] / ein Stöckchen [im Webstuhl] (= kalduruškat). | t́äšńəf mandə̑ńä M:P [бирка] / Kerbholz, Kerbstock (z.B. bei Hirten).
mani͔ ChrE E:Mar VVr Nask Večk Jeg Is ― mana ChrM M:P (Gen. -ń) [позапрошлый год] / das vorletzte Jahr (ChrEM M:P); [позапрошлый (о годе)] / vorletzt (vom Jahre) (E:Večk Is); [в позапрошлом году] / im vorletzten Jahre (E:Mar VVr Nask Večk Jeg). t́ä ḱizə̑ś manada ĺäḿb́ä M:P Dieses Jahr (od.: Dieser Sommer) ist wärmer als das (der) vorletzte. | mani͔· ije E:Večk Is [позапрошлый год] / das vorletzte Jahr.
mani͔ń E:Mar Atr [?VVr ?Večk ?Jeg], mani͔·ń E:Ba ― manań M:P Pš, manə̑ń M: Sučk Ur (Adj.) [позапрошлогодний, предпоследний] / vorvorjährig, vorletzt. t́ä ḱizə̑ś manə̑ńd́ä ĺäḿb́ä M:Sučk, t́ä ḱizə̑ś manəń goŕas (od.: manə̑ńda) ĺäḿb́ä M:Ur Dieses Jahr (od.: Dieser Sommer) ist wärmer als das (der) vorletzte. ton korʿtat, manań paźäšt́ puvə̑da·t M (IV706) Du redest (und) brichst Hanf vom vorletzten Jahre (so sagt man einem, der sich an alte Streitigkeiten erinnert). | manań alašaś, ḱizə̑ś M:Pš [позапрошлогодняя лошадь, предпоследний год или лето] / das vorvorjährige Pferd, das vorletzte Jahr od. der vorletzte Sommer. | manə̑ń god M:Sučk [позапрошлый год] / das vorletzte Jahr. | mani͔ń ije E:Atr id.
manańńä M:P [Adj. mit inetym. Auslautvokal] [позапрошлогодний / vorvorjährig].
mani͔ńće E:Mar, mani͔·ńćä E:Ba (Adj.) [позапрошлогодний (лишь о людях)] / vorvorjährig, vorletztjährig (nur von Menschen).
mani͔t́ E:Atr Kad Kal, mani͔·t́ E:Ba ― manə̑t́ M:Sučk, manə̑·t́ M:Ur [в позапрошлом году] / im vorletzten Jahr; (M: Sučk:) [позапрошлый (о годе)] / vorletzt (vom Jahre); (E:Kal:) [в прежние времена, прежде] / in vergangenen Zeiten, vormals, ehemals. | manə̑t́ god M:Sučk [позапрошлый год] / das vorletzte Jahr.
manat́əń M:Čemb [позапрошлогодний, предпоследний] / vorvorjährig, vorletzt. manat́əń t́alə̑ś ḱeĺməĺ Der vorletzte Winter war kalt.
manaćä M:P Čemb (Gen. manaćəń, best. Nom. manaćəś) [позапрошлогодний] / vorvorjährig, vorletztjährig. t́ä ḱizə̑ś manaćəd́ä ĺäḿb́ä M:P Dieses Jahr ist wärmer als das vorletzte Jahr.
manamba M:P Pš Čemb Sel (Gen. ‑ń) [предпоследний год] / das vorletzte Jahr; [в предпоследнем году] / im vorletzten Jahre. t́ä ḱizə̑ś manambada ĺäḿb́ä M:P, t́ä ḱizə̑ś manambat́ goŕas śada ĺäḿb́ä M:Čemb Dieses Jahr (od.: Dieser Sommer) ist wärmer als das (der) vorletzte. manamba saś M:Pš Er kam im vorletzten Jahre. | totə̑ńń manamba (~ totə̑ń manamba ~ totańń manamba) M:Sel [три года назад, в прежние времена, прежде] / im vorvorletzten Jahre (u. davor), in der Zeit vor dem vorletzten Jahre, in vergangenen Zeiten, vormals, ehemals.
manambań M:P (Adj.) [позапрошлогодний] / vorvorjährig, vorletztjährig.
manambańńä M:P [Dem. zu manambań] id.
manambaćä M:P [Gen. manambaćəń, best. Nom. manambaćəś) [позапрошлогодний] / vorvorjährig, vorletztjährig. t́ä ḱizə̑ś manambaćəd́ä ĺäḿb́ä Dieses Jahr ist wärmer als das vorletzte Jahr.
manńila M [назв. мокш. села / Name eines moksch. Dorfes (? Bez. Tschembar, Gouv. Pensa)].
manzams: munzams-manzams E:Ba [колдовать] / hexen, zaubern. — [Vgl. munʒo].
manzi͔ća: munzi͔ća-manzi͔ća E:Ba [ведьма, колдун, колдунья] / Hexe, Zauberer, Zauberin.
manzuv E:Ba ― manzu· M:Jurtk [Par.-Wort zu munzuv]: munzuv-ma·nzuv E:Ba ― unzu·-manzu· M:Jurtk [знающий, владеющий колдовством] / kundig, die Zauberkunst beherrschend (wird von Hexen gesagt) (E:Ba); [злой, злостный, злобный] / böse, bösartig, boshaft (M: Jurtk). — [Vgl. munʒo].
mańams ChrE E:Mar VVr Večk NSurk Bug ― mańams M:Prol [манить, привлекать, подманивать] / locken, anlocken, herbeilocken (ChrE E:Mar VVr NSurk Bug); [заманивать, соблазнять] / verlocken, verleiten (E:Mar); [выманивать, обманывать] / jdm. etw. ablocken, jdn. betrügen (E:Večk M:Prol); выиграть / jdn. (im Spiel) um sein Geld bringen, im Spiel gewinnen (E:Mar). kardazga jaḱi bab́ińe, mukorconzo ŕev́et mańi. – pulakši͔ś E:Mar (232) Den Hof entlang geht eine Alte, lockt mit ihrem Hinteren Schafe herbei. – Der Pulaksch (ein hinten vom Gürtel herabhängender Weiberschmuck). kajaś son korm sarasne͔ńe i mańinde͔ sarasne͔ń E:VVr (III277) Er warf den Hühnern Futter hin und lockte die Hühner herbei. pokš pŕaḱińeńt́ mańija E:Večk (II131) Ich betrog sie um die grosse Pirogge. kodańe mańams? E:NSurk (III325) Wie muss man locken? uš ḱiń kučttanok mat́ŕoń mańamo? E:NSurk (I39) Wen schicken wir um Matrjo herauszulocken? ćora mańiĺt́, kundi͔ĺiź E:Bug (V234) (Wenn) sie einen Mann herbeilockten, packten sie ihn. t́ejt́eŕ[‑]avańt́ mańiĺiź E:Bug (V234) (Wenn) sie eine junge Frau herbeilockten. ḱela·śś ᵪo·čət at́ä·t́ ka·lə̑nzn ma·ńamə̑ M:Prol (IV836) Der Fuchs will den Alten um seine Fische betrügen. vant kəda ma·ńasa t́ä at́ä·t́ M:Prol (IV836) Sieh, wie ich diesen Alten betrüge! — Russ. мани́ть.
mańamo E:Mar [наживка, приманка] / Lockspeise, Köder; [заманивание, соблазн / das Verlocken, Verführen].
mańakšnoms E:Mar (Frequ. zu mańams).
mańavoms E:Mar Bug Večk (Refl.-Pass. zu mańams) [ошибаться, заблуждаться] / fehlen, irren, sich versehen; (E:Bug:) [(мочь) соблазняться, соблазниться] / verführt werden (können), sich verleiten lassen. mańavś ćorań v́ečḱeḿe [E:Bug] (V398) Sie liess sich verleiten, Männer zu lieben.
*mańćəms M:Katm [? Frequ. zu mańams; vgl. jedoch mańčems (unten)] [обманывать] / betrügen. iĺaka mańćä, polaj bat́ɯškaj (IV113) Betrüg (mich) nicht, Gatte, Väterchen!
mańtšems ChrE, mańčems E:NPyrma Nask Večk NBajt [Vez], *manče͔ms (mančems ~ mańčems) E:Mar, *mančems E:Gor Sob Sl, *mańčems ~ *mančems E:Bug, *manšems E:Atr, manči·ms E:Ba [манить, заманивать, соблазнять, выманивать, обманывать, вводить в заблуждение] / jdn. locken, verlocken, verführen, jdm. etw. ablocken, jdn. betrügen, täuschen. jovtak paŕśt́e, iĺa ḱeŋǵeĺe, iĺa manče͔! E:Mar (27) Sprich gut [aufrichtig], lüge nicht, betrüge nicht! iĺamak manče͔ E:Mar (134) Betrüge mich nicht! uš mokšońt́ okśa manči͔źe E:Mar (156) Ja, Oksja (Aksinia) täuschte den Mokscha[nen]. ĺevksḱe·ń, ḿe·ŕi, o·fto v́e·śe ma·nšińźe E:Atr (III281) Meine Jungen, sagt sie, hat mir der Bär alle abgelockt. iĺamak mańče, od ćora, paro! E:NPyrma (VII76) Betrüge mich nicht, (du) schöner junger Mann! iĺa manče, maša[‑]sazor, moń ejse͔! E:Gor (VII276) Betrüge mich nicht, Mascha Schwesterlein! ravužo t́äjt́eŕ mančisi͔ E:Sob (VII306) Ein schwarzes Mädchen (versucht) ihn zu verlocken. iĺamak mańčä, iva polakaj E:Nask (I237) Betrüge mich nicht, Iva, Gatte! ḿäks ton moń ńej mančiḿik E:Sl (VII144) Warum hast du mich nun betrogen? a ḱeŋǵeĺeź a mančeź [E:Bug] (V468) Nicht lügend und betrügend. lamo lomat́ si͔ń mańčeśt́ [E:Bug] (V234) Sie betrogen viele Leute. son mańčesi͔, kortasi͔ [E:Bug] (V504) Er verlockt (eine Frau) und überredet sie. iĺa·k mańče· azo·rot E:Večk (III323) Betrüge nicht deinen Herrn! koda ejse͔st mańči E:Večk (III192) Wie sie sie lockt. kolmo ijet́ mańčiḿik E:NBajt (V108) Du hast mich drei Jahre betrogen. ḿejs mańčiḱ, azaŕć ṕińe, koźajkam E:Vez (II151) Was verführtest du meine Gattin, die tolle Hündin? [lieber wohl: Was verführtest du, toller Hund, meine Gattin?].
manči͔ E:Mar [манящий, соблазняющий] / einer der lockt, verführt. od źori͔ńeń manči͔t́ńe (1128) Sie locken Burschen (zu sich).
mańej ~ mańeŋ́ ChrE, mańej E:Mar (Gen. ‑iń), mańej E:VVr [Šir], mańeŋ́ E:Atr, mańij E:Petr Kad, mańi·j [E:?Ba], mańi [E:?Kal] (Nom. Pl. ‑ᵪ́t́) ― mańi ChrM M:P Kr Sel (Nom. Pl. M:P -št) [ясная погода, солнечный свет] / heiteres Wetter, Sonnenschein (ChrE E:Mar [Šir] Petr ChrM M:Sel); [в качестве персонифицированного существа, божества] / als personifiziertes Wesen, Gottheit aufgefasst (E:Mar Petr M:Sel); [ясный, светлый] / klar, heiter (vom Wetter) (E:Mar M:P); [засуха] / Dürre (M:P); [отблеск, отражение] / Widerschein, Reflex (E:Kad Kal). mańej na·ŋsa, svaᵪa·m pa·rom, t́i·ń ṕit́śi·ŋ́ḱ [E:Šir] (II442) Ihr bukt sie, meine schöne Svacha, bei Sonnenschein aus. mańej, ĺiśt, ĺiśt! E:Mar (221) Manej, komm hervor, komm hervor! (wenn nach Regen der Himmel sich aufzuklären beginnt, wird das personifizierte helle Wetter (mańej) in dieser Weise beeiligt). mańij ĺiśt́, ĺiśt́, ĺiśt́ (od.: sak, sak, sak), ińičista al maksan E:Petr Manij (Sonnenschein), komm hervor, komm hervor, komm hervor (od.: komm, komm, komm), zu Ostern werde ich (dir) ein Ei geben! (singen die Kinder, wenn es bewölkt od. trübe ist). mańi, mańi, śt́ak, śt́ak! vandi͔ ṕečkan kazańä, maksan kazań śurə̑ńä M:Sel Mani (Sonnenschein), Mani, stehe auf, stehe auf! Morgen werde ich eine Ziege schlachten, (dir) werde ich ein Ziegenhorn geben. šiś mańi M [Der Tag ist klar, hell, heiter, sonnig]. | mańi ḱiza M:Kr [погожее лето] / regenloser Sommer. | mańej-pas E:[?]Mar [бог ясной погоды / Gott des hellen Wetters].
mańejt́eḿe E:VVr [без солнечного света] / ohne Sonnenschein. a mańejt́eḿe, azur-av́ińem, ćińd́eĺd́i (II339) Ohne Sonnenschein, meine Herrin, glänzt es.
mańejńe E:Mar Sulli ― mańińä [M:?Kr] (Dem. zu mańej, mańi) [светлый, ясный] / hell, klar, heiter (E:Sulli); [ясная погода, солнечный свет] / schönes, heiteres Wetter, Sonnenschein (M:?Kr). tundoń čińendze͔ kuvakat, si͔ń kot́ kuvakat – mańejńet́ E:Sulli (VII78) Die Tage im Frühling sind lang, obgleich lang, (doch) hell.
mańejga·doms E:Mar, mańeŋ́gadoms E:Atr, mani͔·jgadᴉ͐ms ~ mańejgadᴉ͐ms E:Ba, mańijgadums E:Kad [проясняться (день, погода)] / sich aufklären, sich aufheitern (Tag, Wetter).
*mańejgavtoms E:Mar (Kaus. zu mańejgadoms) [прояснять(ся)] / (sich) aufheitern, (sich) aufklären. mańejgavti͔źe Es hat sich aufgeheitert, es ist schönes Wetter geworden.
mańejśt́amks E:VVr [проясняться (о погоде)] / sich aufheitern, sich aufklären (vom Wetter).
mańeńd́ems E:Mar Večk ― mańəńd́əms M:P Čemb Sučk Ur, mańi·ńd́əms M: Jurtk [проясняться] / sich aufklären, sich aufheitern. saŕät́ pə̑lʿta·j, t́alə̑nda jakšafti͔, ḱizə̑nda· mańəńd́i [M:?P] (IV715) Ist der Himmel rot, wird es im Winter kalt, wird es im Sommer Sonnenschein.
mańeŋ́kšne͔ms E:Večk ― mańəŋkšńəms M:P, mańəńkšńəms M:Čemb Ur (Frequ. zu mańeńd́ems, mańəńd́əms) [проясняться (о погоде)] / klar werden (vom Wetter), sich aufklären.
*mańeńśt́ems E:Mar ― *mańəńft́əms M: Sel (Kaus. zu mańeńd́ems, mańəńd́əms) [прояснять(ся)] / (sich) aufklären, (sich) aufheitern. mańeńśt́iźe E:Mar Es hat sich aufgeklärt, es ist schönes Wetter geworden. mańeńści͔ E:Mar Es wird sich aufheitern, es wird schönes Wetter werden. mańəńft́i M:Sel Es heitert sich auf.
*mańəńt́f́ńəms M:P (Frequ. zu mańəńt́ft́əms) [прояснять(ся)] / (sich) aufklären, (sich) aufheitern. mańeńt́f́ńesi͔ Es heitert sich auf, es wird schönes Wetter.
mańeŋd́ams E:Atr, mańijd́ims E:Kad [проясняться] / sich aufklären, sich aufheitern.
mańeŋd́akšnoms E:Atr [Frequ. zu mańeŋd́ams] [проясняться] / sich aufklären, sich aufheitern.
*mańi·lgə̑də̑ms M:Jurtk [проясняться] / sich aufklären, sich aufheitern. šiś mańi·lgə̑di͔ Es wird schönes Wetter, der Tag klärt sich auf.
mańińgəms M:Jurtk [проясняться] / sich aufklären, sich aufheitern. karma·ś mańi·ńgə̑ma Es begann sich aufzuklären.
*mańeĺ M:Pičep Temn [паралл. слово к ḿeńəĺ ‘небо’ / ein bed.-sloses Par.-Wort zu ḿeńəĺ ‘Himmel’]. tosa śävə̑ź ḿeńeĺǵä, śävə̑ź mańeĺǵä, vaj ḿeńeĺ-mańeĺ pavə̑lə̑ń jotkuva M:Pičep (VIII274) Dann nahm man ihn (auf eine Reise) zwischen Himmel und Erde hin, brachte man Pavel zwischen Himmel und Erde weg. śiń tuśt́ ḿeńeĺǵä, mańeĺǵä, mańeĺǵä, vaj ḿeńeĺ[‑]mańeĺ jotkuva, jotkuva M:Temn (VIII330) Sie flogen an den Himmel auf, zwischen dem Himmel und der Erde hin.
mańet E:Večk NSurk ― mańe·t [M: Mam], mańe·ta M:Sel [рубль] / Rubel (E:Večk NSurk); [монета] / Münze ([M: Mam] Sel). mon polučil toń ṕeĺd́e śorma ḱeḿeń mańet marto [E:Večk] (VIXII) Ich bekam von dir einen Brief mit 10 Rubeln. makśś kuṕec śado mańet E:NSurk (III325) Der Kaufmann gab die hundert Silberrubel. [ḿäšt́ä ṕeŋgə̑va·] valda [mańe·tsa] [M:Mam] (IV211) [Sie geht] in hellen (Zier)münzen bis auf die Brust. końasna šavft mańe·tasa [M:Sel] (IV493) Ihre Stirn ist mit Geld [? Münzen] beschlagen. — Russ. моне́та.
mańetḱe E:Večk (Dem. zu mańet) [монета] / Münze. mańetḱese͔ v́ešt́ano, kavkso gŕivnat sajd́ano (II234) Kleine Münzen verlangen wir, acht Zehnkopekenstücke wollen wir haben.
mańəŕńä M:P (Dem.) [Par.-Wort zu śeńəŕńä, beide ohne Bed. gegeben]. śeńəŕńä, mańəŕńä ḱiŕʿks-lovažań pakaŕńä. – lajmaŕś [? Es ist grünblau, mit einem Knöchel (wie) aus Knochen des Sperlings. – Die Traubenkirsche]. — [Vgl. [śeŋgəŕńä, ḿeŋgəŕńä], lovaža-[pŕä pakaŕńä. – lajmaŕś] (IV669)].
mar E:Atr VVr Ba Večk Is Jeg Kočk ― mar ChrM M:P Čemb Sučk (Gen. -ə̑ń, Nom. Pl. ‑ʿt) [куча] / Haufen (z.B. Misthaufen); (E:VVr:) губор / Anhöhe, (ChrM auch:) [могильный холм, курган] / Grabhügel, Kurgan. vaj ńard(o) ḱiŕaksti͔t́ mar[‑]pando[‑]pŕat́ńe E:Kočk (VII50) Wenn die Haufen der Berggipfel herabrollen. konaška marə̑c, śaška parə̑c M:P [? Wie gross sein ? Bauch ist, so gross ist sein Eigentum (Sprw.)]. | kalmə̑-ma·r M:P Jurtk, kalmə̑-mar M:Pš [могильный холм] / Grabhügel. | karč-mar M:P, karʿč-mar M:Čemb, karʿčă-mar M:Kr [куча хвороста] / Reisighaufen. | ḱev-mar M:P Mam Sučk [каменка бани] / Steinofen der Sauna. tašta [pańäń ḱev‑]mar [pŕäńäś] M (IV451) [Er ist einer] mit einem Kopf wie der Steinofen einer alten Sauna. | mar-kov M:P, s. mart. | mar-t́äšt́ä M:P Pš [Sel] Sučk плеяды, утиное гнездо / Plejaden (M:Sel: “стожары” / irgendein Gestirn [? Plejaden]). | naźom-mar (naźo·m-mar) M:P [навозная куча] / Misthaufen. | pańä-ḱev-mar M:Kr <Mam> [каменка бани] / Steinofen der Sauna. | ṕeŋǵä-mar M:Alk [поленница] / Holzstoss. | surka-mar E:Večk бугорок / [Name] ein[es] Hügel[s] in der Nähe des Dorfes Wetschkanowo. | šukš-ma·r M:Sel [куча мусора] / Kehrichthaufen.
marsa M:Temn (Iness.) [вместе] / zusammen. [uĺt́śa·v] marsa [jakśəkšńəḿä] M (IV544) Wir sind miteinander auf die Strasse gegangen. marsa uĺćäńava jakaḿä (VIII394) Zusammen sind wir auf den Strassen gegangen. marsə̑ĺʿt́ [dumńəḱä razə̑mńəḱä] (VIII394) Gemeinsam sind unsere Gedanken gewesen.
mars [M:Sel] (Ill.) [вместе] / zusammen. postaja·nna šav́iᵪ́t́ mars (IV817) (Die Berge) schlagen stets zusammen. | mars aškə̑də̑ms M:Sel [завёртывать] / einwickeln, zusammenwickeln.
*marńəḱ (marńek, marńeḱ) M:P, marńək M:Pš Čemb, marńek M:Temn Atjur [Kom. von mar] (Adv.) [все вместе] / alle zusammen (M:Pš Čemb Temn); [совсем, вполне] / ganz, gänzlich (M:P Atjur). saś tuvə̑ś ṕit́əŕsta, marńəḱ śalgə̑ntf. – sur-ku̥tś [Es ist von Petersburg her ein Schwein gekommen, es ist überall gestochen. – Der Fingerhut]. śevəźä at́ät́ marńəḱ [M:?Čemb] Es frass den Alten gänzlich auf. marńek kaĺd́av (t́śeb́äŕ) ḱi M:P Ein ganz schlechter (guter) Weg. toń f́ḱä pot́amə̑ks marńek trakśḱäćä M:Temn (VIII302) [Du hast] eine Kuh allen zusammen zu melken. ṕäk ṕejecamaź, marńek pot́iškan M:Temn (VIII324) Man wird mich sehr verspotten, ich werde für alle ein Gegenstand des Spottes sein. kodak andə̑jä, marńek javftə̑jä M:Atjur (VIII358) Sobald ich ihn (damit) speiste, trennte ich ihn ganz (von seiner Familie).
marᴉ͐m E:Kažl (? = marom [? eine nach russ. Vorbild gebildete Instr.-F. zu mar]) [всем вместе, всей компанией] / alle zusammen, alle in einem Haufen.
marne͔ E:SŠant ― marnä (marnä·) M:P, *marńä M:Temn (Dem. zu mar) [кучка] / Haufen, (M:P auch:) [копёнка (льна, конопли, гороха, гречихи)] / eine Art Hocke (aus Flachs, Hanf, Erbsen, Buchweizen). lovažadost si͔ń marne͔t́ mari͔t́ E:SŠant (I77) Aus ihren Knochen machen sie Hügel. śiń marńäń-marńäń (ńä suduft́ńä) purə̑mkšńiᵪ́t́ M Sie versammeln sich, die Armen, in Gruppen. vaj marńas-marńas ušə̑ćt́ arśema M:Temn (Pičep) (VIII270) Man begann sich in Gruppen zu stellen. śäźgatt, varśijᵪ́t́ kočkśeḿäź, marńas-marńas pə̑rcə̑ḿaź M:Temn (VIII394) Elstern und Krähen haben uns (aus dem Grab) aufgegraben und in Haufen versammelt. | pańä-ḱev-marńä [M:Mam] [каменка бани] / Steinofen der Sauna. [pańä-ḱev-marńät́] ftalə̑t (IV145) [Sie sind] hinter dem Saunaofen.
marńäńä M:P (Dem. zu marńä). | naźo·m-ma·rńäńä [M:Mam] [навозная кучка] / Misthaufen. [t́äńi ńäeń] naźo·m-[ma·rńäńat] (IV876) Jetzt sah ich Misthaufen.
mart̀o ~ maro ChrE, marto E:Mar NSurk Jeg, maro ~ marto E:VVr, maro E:Vač Večk Kozl Vez SŠant Kas, martu ~ maro E:Hl, mara (marᴉ͐-) E:Ba, marʿtă (marʿtu-) E:Kal, marʿtă (marʿtᴉ͐-) E:Kažl, marʿta E:Šokša ― marʿtă ChrM M:P Kr Sel, martə̑- M:Prol, mata M:Jurtk (Postp.) [с] / mit; [и] / und (E M). ćeŕepkaś kundamo marto E:Mar (240) Der Topf mit Griff. suĺejkaś v́ina marto E:Mar (269) Die Branntweinflasche [Die Flasche mit Branntwein]. kudo martan E:Mar (122) Ich besitze ein Haus [eig.: bin mit einem Haus da]. kudo maran E:Vač (VII314) Ich bin einer, der ein Haus hat. sońć ṕŕa marto, ud́eḿeze͔ araś. – kaŕiś E:Mar (257) Es hat allerdings einen Kopf, (aber) kein Gehirn. – Der Bastschuh. iĺa kapša ḱeĺet́ marto, a iḱeĺe t́ev́et́ t́ejt́! E:Mar (275) Beeile dich nicht mit deiner Zunge, sondern verrichte zuerst deine Arbeit! vaj tatar marto družakšnoś E:Mar (140) O, sie schloss Freundschaft mit einem Tataren. v́ed́ sajima, ali͔ś tozo tapama, v́ed́ińt́ marto čovoŕama E:Mar (23) Man muss Wasser nehmen, das Ei darin zerschlagen, es mit dem Wasser mischen. vajᵪ tatar maro družakšnuś E:Hl (178) O, sie schloss Freundschaft mit einem Tataren. košeĺeśt́ marto E:VVr Mit einem Korb. tarḱińe maro śemuša v́ejḱed́ńaś E:Večk (I133) Einem Bette gleich wurde Semuscha. užo mon moĺan eś polam maro dumamo E:Vez (I385) Wart, ich gehe (es) mit meiner Gattin bedenken. polanzo maro son korti͔ E:SŠant Sie spricht mit ihrem Manne. ton avat́ maro, od́ ʒ́ora, ton prošt́ak E:SŠant (I154) Nimm, junger Mann, von deiner Mutter Abschied! mon gŕekḱes sov́iń tońt́ maro E:SŠant (I294) Ich habe mich gegen dich versündigt. moĺć kojḿe martoś v́eĺes E:NSurk (III326) Der, der eine Wurfschaufel hatte, kam in ein Dorf. ćora· marto· eź [koŕt́ńekšne͔·] E:Jeg (188) Sie plauderte nicht mit den Burschen. gurtḱenze͔ marto kačamzo ĺiśi E:Jeg (194) Mit der Flamme steigt sein Rauch empor. tońät́ oznotana kšińä, salńä mara E:Ba Wir beten zu dir mit Brot und Salz (= Opferspeisen). ava śt́iŕt́ marʿta tuś inǯiks iĺa v́eĺiv́ E:Kal (2144) Ein Weib hatte sich mit seiner Tochter in ein anderes Dorf zu Gaste begeben. ṕeŕʿkast si͔nst oᵪot́ńiḱt́ eščit́ ṕińe marʿta E:Kal (2143) Da stehen Jäger mit Hunden um sie herum. jandoluń tols načku ṕeŋkńiń marʿta v́eᵪce͔ ńiĺiź ńiĺiźe sońźe E:Kal (2137) Das Feuer des Blitzes verschlang ihn zusammen mit den feuchten Scheiten. t́äŕcᴉ͐ńᴉḱ iŕv́i·źᴉń ḿiŕd́ᴉnza marʿta E:Kažl (2151) Wir laden den Fuchs mit seinem Manne ein. śä rućä·t́ marʿta štasi͔, nardasi͔ M:P Mit jenem Tuch wird er (die Krankheit) abwaschen und abtrocknen. v́eśt́ šači pŕaftə̑ma, odu šači pŕä marʿta. – alś i saraz[‑]ĺefkśś M:P (IV689) Einmal wird es ohne Kopf geboren, dann wieder wird es mit einem Kopf geboren. – Das Ei und das Kücken. eś ašəńäń marʿta lotkśi t́evś M:P Durch ihre eigene Nichtigkeit wird die Sache ins Stocken geraten. manda marʿta jakaj M:Sel Er geht mit einem Stock. mat́ä kaźəńźä-luvə̑ńźä, praźńəḱ marʿta t́ijəńźä M Matja beschenkte sie, sodass sie an Feiertagen (Kleider) anzuziehen hatten. nu salak [t́äńi avaźəń] marʿta [atsamńäŋkəń] aldə̑nə̑k M:Kr (IV891) Stiehl nun das Bett unter mir und meiner Frau weg! marti͔ń E:VVr Mit mir. sado martom udomo E:Mar (282) Kommt, mit mir zu schlafen! ĺeze͔d́e moń martom! E:Mar Steht mir bei! mon a karman martot kudoń t́ejeḿe E:Mar (2115) Ich werde mit dir kein Haus bauen. ad́a, saźimak mońgak marʿtut! E:Kal (2128) Wohlan, nimm auch mich mit dir! mon, [ḿäŕkś], t́asan, marʿtə̑tan, davaj ab́e·dak! M:Sel (IV831) “Ich”, sagte er, “bin hier, ich bin mit dir, speise!”. ḱijak eź kundak martonzo kudoń t́ejeḿe E:Mar (2115) Niemand wollte mit ihm ein Haus bauen! i ozavti͔źe mari͔nde͔ užinajamo E:VVr Und er liess ihn sich neben sich setzen, um Abendbrot zu essen. a korti͔ son ńej maronzo E:SŠant (I284) Er spricht nicht mit ihm. marᴉ͐nza tuś apak soda t́äjᵪt́ᴉŕ E:Ba (III227) Mit ihm kam ein unbekanntes Mädchen. sajś son marʿtunza balabajka E:Kal (2129) Er nahm eine Balalaika ‒‒‒ mit. “mon”, ḿeŕä, “sonza mujńä·ĺä, tᴉ͐k śt́a t́ejᴉĺᴉń marʿtᴉ͐nza” E:Kažl (2150) “Wenn ich”, sagt er, “sie finden würde, so würde ich so mit ihr verfahren!”. i sä͔vəńźä varakaś ńäń martə̑nzə̑ M:Prol (IV839) Und die Krähe nahm sie mit sich. ad́a, vana, martonok! E:Mar (2101) Wohlan, komm mit uns! ĺezde͔d́e martonok! E:Mar (25) Stehet uns bei! i ĺest i posabĺak martonok E:Mar (212) Steh uns bei und hilf uns! martoŋk a t́ejan ḱeĺt́ śed́ejt́ E:Mar (1156) Unsere Herzen werde ich nicht zum Erkalten bringen. saźiḿiź mońgak marʿtuŋk! E:Kal (2128) Nehmt auch mich mit euch! moĺan, avaj, martost E:Mar (2106) Auch ich will, Mutter, mit ihnen gehen. si͔ń śemb́ä ńet́ ḿäśt́ńᴉń äś marʿtᴉ͐st tujiź E:Kažl Alle diese Sachen (die da waren) brachten sie mit sich. ob́id́ńa maro zaftŕeńa jutksto E:Večk (I323) Zwischen dem Mittags- und Frühgottesdienst. puŕǵińe maro ḿikulat E:Vez (V2) Der Donner und der Mikula. moŕa maro sonʒo rav jutkso E:Kozl (I96) Mitten im Meere, mitten in der Wolga ist sein (Land). už moŕa maro rav jutkso E:Vez (I13) Mitten im Meere, mitten in der Wolga. ofta marʿta ŕiv́iś E:Kal (2147), ofta marʿta iŕv́i·ś E:Kažl (2148) Der Fuchs und der Bär. varkśij marʿta ŕiv́iś E:Kal (2145) Der Fuchs und die Krähe. iŕv́i·ś katka marʿta E:Kažl (2151) Der Fuchs und der Kater. v́eśt́ ŕiv́iźś [kargut́] marʿta karmaśt́ sud́ama[‑]ŕed́ama E:Kal (2143) Der Fuchs und der Storch [Kranich] stritten einmal. pačkućt́ maze͔ damajś ŕiv́iźt́ marʿta pokš ŕečkat́i E:Kal (2135) Der schöne Damaj und der Fuchs kamen zu einem grossen Fluss. čijś, čijś, mujᴉńźä ofta marʿta v́äŕǵᴉzᴉ͐ń E:Kažl (2151) Er lief und lief, fand den Bären und den Wolf. | eś maronʒo E:Kas про себя / bei sich selbst. duḿi-aŕći eś maronʒo Er denkt bei sich selbst. | ḱiks marʿta E:Šokša [полосатый] / streifig, gestreift. | śä marʿta M:P поэтому, потому, за это / in dieser Hinsicht, darum, deshalb, deswegen. ańćak śä marʿta af sotśesi͔, soń, avanc, ašəĺʿt́ ḱäd́ənzə̑n, a t́äń uĺišt́ ḱäd́ənzə̑n Nur darum erkennt er sie nicht, seine Mutter hatte keine Hände gehabt, diese aber hat Hände. mäšcə̑n kańan kafta nolkt, śä marʿta šnasamaź. – [ḿäšt́ä] vaksńä (IV644) Ich trage an meiner Brust zwei Rotzklumpen, ihretwegen werde ich gepriesen. – Die Aufschläge am Hemdschlitz. | valcḱe marto E:Mar, valcḱi martu E:Hl [утром] / am Morgen. valcḱe marto a roboti͔ E:Mar (260) Am Morgen arbeitet es nicht. valcḱe marto pupoŕd́ińd́eŕat, tujat čop iśt́ak pupoŕkšńeḿe E:Mar (278) Wenn du am Morgen stolperst, wirst du den ganzen Tag hindurch auf dieselbe Weise stolpern (Sinn: Wenn der Anfang schlecht ist, wird auch der Fortgang nicht besser sein). valcḱi martu jaḱi ńiĺi ṕiĺksi͔ E:Hl (266) Am Morgen geht es auf vier Füssen.
marʿtə̑ń M:P (Gen. marʿtə̑nə̑n, Nom. Pl. marʿtə̑tt) [общий, всеобщий] / gemeinsam, allgemein.
marams E:SŠant ― marams M:P ‹Saz› Pš Kr Mann [нагромождать, нагружать] / aufhäufen, aufladen; (M:Pš:) [складывать в кучу] / einen Haufen machen. lovažadost si͔ń marne͔t́ mari͔t́ E:SŠant (I77) Aus ihren Knochen machen sie Hügel. alʿt marat povə̑zt, śɯćəf uĺa·t M:P (IV730) Steckst du [im Traume] Eier in deinen Busen, wirst du beschimpft. esta maraźəń muśḱəm plat́janzə̑n M:Saz (IV142) Dann lud sie ihre Wäsche auf. tuś [śińńəś ńešḱä], i [maraźä ḿed́ənts ḱärńä] laŋks [M:P] (IV868) Er ging und zerbrach einen Bienenstock, häufte seinen Honig auf ein Rindenstück. ćakajəń karaś potmə̑zə̑nza maraś M:Pš (IV435) (Da) schiss Tsjakajs Kara [in die Haube] hinein. [śivəĺdə̑nza] oš maraś M (IV411) Aus seinem Fleisch stapelte er eine ganze Stadt auf. moĺśt́ v́iŕi, maraśt́ [ṕeŋgat] M:Kr (IV893) Sie gingen in den Wald und laden (darauf) Holz. pavo·skava śudufḱä·t́ńəń marasajńəḱ M:Mann (IV272) Wir werden die Armen auf den Wagen laden.
*maravə̑ms (: marav́i) M:P (Refl.-Pass. zu marams) [(мочь) положиться] / gelegt werden (können).
maraf M:P [нагруженный] / aufgeladen. kolma pə̑ka· laŋks panda maraf. – pŕäru·pńä i kutś (IV634) Auf drei Ochsen ist ein Berg aufgeladen worden. – Die Dielenbalken und das Haus.
*maraftə̑ms (: maraftan) M:P (Fakt. zu marams).
*marafńəms (: marafńan) M:P (Frequ. zu maraftə̑ms).
*marśəms (: marśan, -i) M:P (Frequ. zu marams).
*marśəkšńəms (: marśekšńan, -i) M:P (Frequ. zu marśəms).
*marśəft́əms (: marśeft́an, -i) M:P (Fakt. zu marśəms).
*marśəfńəms (: marśefńan, -i) M:P (Frequ. zu marśəft́əms).
maraś M:P Čemb (Gen. M:P maraźeń, Abl. maraźd́ä, Nom. Pl. ‑t́), mara·ś M: Sučk, mara·ź M:Ur, mara·ś ~ mara·ź M: Jurtk, maraź M:Prol ильм / Ulme, Rüster, Feldrüster (Ulmus campestris); (M:Čemb:) ясень / Esche (Fraxinus exelsior). | maraź-nal M:P [ильмовый лес] / Ulmenwald.
maraśḱä M:P (Dem. zu maraś) [ильм] / Ulme.
maraška E:Mar мошкара / ein kleines Insekt, Blasenfüssler, Mücke. mastor laŋga ĺiv́t́i, śeĺḿenze͔ a ńejav́it́. – maraškaś (241) Es fliegt in der Welt umher, seine Augen können nicht gesehen werden. – Die kleine Fliege. — Russ. мошкара́. — [Vgl. marav; moška].
marav E:Is мошкара / Mücke. — [Vgl. maraška; moška].
marč E:Mar Ba Večk, mar̥š E:Kad ― marə̑š M:P, marš M:Čemb Jurtk, marč M: Sučk лебеда / Melde, Gartenmelde (Chenopodium album). | marə̑ž-nal M:P [место, поросшее лебедой / mit der Melde bewachsener Platz].
marčḱe E:Mar ― marə̑šḱä M:P (Dem. zu marč, marə̑š) id.
1marčḱe [E:Bug] [личное имя] / ein Personenname. ḿed́ak marčḱeń moro (V468) Lied von Medjak Martschke.
marda·s M:Ur [мордвин (тайное слово)] / Mordwine (Geheimw.).
mardaśkadə̑ms M:An [загнивать, гнить (дерево, дрова)] / zu morschen anfangen, vermorschen (Baum, Holz).
mardofka M:Bar [мордовка] / mordwinische Frau. mokšań avat́ńä, ńat mardofkat́ńä, ńat mardofkat́ńä, śiń židofkat́ńä! (VIII300) Die Mokschaninnen, diese Mordwininnen, diese Mordwininnen, sie sind Jüdinnen! — Russ. мордо́вка.
marfa M:Pš Mam [женское имя, Марфа] / ein Frauenname, Marfa (Martha). marfa śt́əŕńä raᵪaźɯś M:Pš (IV421) Das Mädchen Marfa fing an zu lachen. — [Russ. Марфа].
marfańä M:Mam (Dem. zu marfa). vaj suka·ś, suka·ś kurajt́ marfańac M (IV79) Ach, die Hündin, die Hündin, Kurajs Marfa! ramaf marfańats annań kätsə̑nza (IV282) An ihrem [Annas] Arme hängt die gekaufte Marfa.
marfu·tka M:Pš [женское имя, Марфутка] / ein Frauenname (Dem. zu russ. Dem. Marfuta (Martha)). marfa[‑]śt́əŕńä raᵪaźɯś, aj marfu·tka, marfu·tka, ko jakat́, marfu·tka (IV421) Das Mädchen Marfa fing an zu lachen. O, Marfutka, Marfutka, wohin bist du gegangen, Marfutka? — [Vgl. russ. Марфу́та (Dem. zu Марфа)].
maru M:P Vert [женское имя, Марфа] / ein Frauenname (fam. F. zu Marfa (Martha)). vaksə̑zə̑n śivə̑t́ śuduf lomańńä, śuduf lomańńä, radajəń marut́ [M:P] (IV392) Ausser mir dazu hast du (noch) einen armen Menschen aufgefressen, einen armen Menschen, Radajs Maru (Marfa). karuń marut́ ńäjəźä [M:P] (IV63) (Da) sah sie die Fliege Maru. vaj ḿes avaŕd́at-koĺgat, maru idńäźat? M: Vert (VIII470) Was weinst du und vergiesst Tränen, Maru, (die du) mein Kindchen (bist)? — [Vgl. russ. Мара, Мару́ша (Dem. zu Марфа)].
maruńä M:Kr Vert (Dem. zu maru). fḱä salda·tkańäś kurajt́ maruńac [M:Kr] (IV247) Die eine der Soldatenfrauen ist Kurajs Maru (Marfa). śeŕǵiń maruńäś, ä͔ŕ śeŕǵiń maruńeś akša karuńäś! M:Vert (VIII470) Sergejs Maru, (Mavruša Sergejeva), Sergejs Maru, jene weisse Fliege!
marka E:Večk ― marka [M:Kr] [мужское имя, Марка] / ein Männername (? Markus). koda sovan marka pokšt́ań mon ńej kudos E:Večk (II206) Wie kann ich [nun] in die Stube meines Grossvaters Marka eintreten? aŕu avaŕd́i jäši luga·sa, jäši luga·sa markań kə̑rga·sa [M:Kr] (IV220) Arju weint auf einer Quellwiese, auf einer Quellwiese, an Markas Halse. — [Russ. Марка (Dem. zu Марк, Маркиан usw.)].
marks M:Sučk Ur [низкорослый, короткий и толстый (о выросшем дереве)] / niedrig gewachsen, kurz u. dick (breit) (von einem ausgewachsenen Baum). — [Vgl. ? marʿks].
marksḱäńä M:Sučk [zweifaches Dem.] id.
marʿks M:P [устар. слово, значение неизвестно] / ein veralt. Wort, genaue Bed. nicht bekannt. sońćəń ṕit́ńəc aksə̑rks, t́ev́t́ t́isi͔ marʿksə̑ks. – salmə̑kśś (IV673) Ihr Preis ist Spucke, die Arbeit führt sie geschickt (очень хорошо) aus. – Die Nadel. | marʿksə̑ks ašči (śormaś, lomańć) M:P [какой-то похвальный эпитет / der wie ein marʿks ist (Stickerei, Mensch)] (ein rühmendes Epitheton). marʿksaks aš́t́š́at M [Du bist wie ein marʿks] (wird liebkosend einem kleinen Kinde gesagt). — [Vgl. ? marks].
marʿksḱä M (Dem. zu marʿks).
marnomks E:VVr, marnoms E:Bug Večk Vez, marnams E:Kad, marnᴉ͐ms E:Kažl [onomat.] [мурлыкать] / schnurren (Katze) (E:VVr); ворчать / brummen, knurren (E:Kad); бранить / schelten, tadeln (E:Kažl). at marnat? E:Kažl Wirst du nicht schelten? ḱežᴉjäś tatars naŋgᴉ͐zᴉ͐st i marnᴉ͐ńźä at ṕeḱᴉŋǵä E:Kažl (2149) Der Tatar wurde auf sie böse und schalt sie ein wenig. | kuvśems-marnoms E:Večk [стонать и вопить] / stöhnen u. jammern.
marnoź: kuvśeź-marnoź E:Bug Vez [стоная и вопя] / stöhnend u. jammernd. kuvśeź[‑]marnoź son jaḱi [E:Bug] (V512) [Sie] geht ächzend und stöhnend. ofto kuvśeź[‑]marnoź tuś v́iŕeńt́e E:Vez (III336) Stöhnend und jammernd begab sich der Bär nach dem Walde.
marnu·ftums E:Kad [Fakt. zu *marnums (? marnams)] бранить / schelten, tadeln.
maros M:Sel Pičep [мороз, холод] / Frost, Kälte. ot́śu lowńi laŋks v́išḱä maro·z laŋks [M:Sel] (IV155) In den grossen Schnee, in den harten Frost. maros, maros, ńe taptaj av́os, t́at jaka śora laŋga! M:Pičep (VIII390) Frost, Frost, beschädige nicht den Hafer, streife nicht übers Getreide! marozə̑ń pańma M:Pičep (VIII390) Vertreiben des Frostes. | moroz-at́a E:Večk [дед-мороз / “Frost-Alter”, Väterchen Frost (personifizierte Kälte)]. — Russ. моро́з.
maro·sḱä M:Čemb [Kars] (Dem. zu maro·s) id. maro·sḱäś [pə̑lʿta·ś ṕiĺǵä]-surńa·nzn M:Kars (IV374) Der Frost verbrannte seine Zehen.
mart M:P [март] / März. | mar-kov M:P id. (vgl. auch mar). — Russ. март.
maŕams ChrE E:Mar VVr Kal Kažl Večk SŠant Sulli ― maŕams ChrM M:P Kr Sel, maŕamks M:Temn [слышать, слушать, замечать, чувствовать, ощущать], чуять / hören, vernehmen, merken, spüren, empfinden, fühlen, (M:P auch:) (Impers.) [причинять боль, болеть] / weh tun, schmerzen. [ḿeźd́e] ṕiĺet́ toń maŕäś E:Mar (1194) Was dein Ohr hörte. tuś kov śeĺḿenze͔ a [ńejit́], kov ṕiĺenze͔ a maŕit́ E:Mar (230) Es ging fort, wohin das Auge nicht sieht, woher [eig.: wohin] das Ohr nicht hört. bojari͔ś si͔rgujś, maŕasi͔ńźe, nud́ejt́ takoso [śed́it́] E:Mar (295) Der Bojar wachte auf, hörte, irgendwo tönen Rohrpfeifen. ćori͔ńeś śet́ńe valtne͔ń maŕińźe di͔ tuś kudov E:Mar (2106) Das Knäblein hörte jene Worte und begab sich nach Hause. v́äŕǵᴉs ńet valʿnᴉ͐ń maŕᴉńźä E:Kažl (2151) [Der Wolf hörte] diese Worte. t́ušt́a maŕaś son este͔nze͔ E:SŠant (I89) Der Tjuschtjanj hörte von ihm. moń ṕiĺińeń a maŕit́ E:Sulli (VII90) Meine Ohren sind taub (‘hören nicht’). ṕervaj at́amə̑ń maŕamə̑k, šiča·ft šuka·d́išt́ M (IV721) Wenn man den Donner zum ersten Mal hört, schüttelt man die Flöhe ab. eś aĺəŕvac (? -ə-) mazakańac śuduft́ maŕäźä M:Kr Seine Brudersfrau, die Schwägerin, sah ihn. maŕäś v́eĺeń kukušḱińe raštamdo E:Mar (170) Er vernahm, dass das Dorf zunahm, der Kuckuck. maŕasi͔ [t́ejt́eŕńeś]: a paro ćaturco poŕi ĺeṕe mukoŕińt́ E:Mar (281) Da vernahm das Mägdlein: jene nagt mit einem unheimlichen Knistern den erlenen Klotz. tujan, kov śeĺḿiḿ ńiit́, kov ṕiĺiḿ maŕit́ E:Kal (2128) Ich will gehen, so weit mein Auge trägt, so weit mein Ohr lauscht. [maŕäś] ćorań čačomdo E:Mar (1232) Sie spürte, dass ein Knabe geboren wurde. maŕimak E:VVr Höre mich an! uš pokš t́akazo maŕiźe E:Mar (112) Ihr ältestes Kind bemerkte sie. vaj nogaj[‑]avaś maŕiźe E:Mar (174) O, das Nogajer-Weib hörte es. maŕasa mon, kurok kulan E Ich fühle es, ich werde bald sterben. maŕa·si͔, śeŕńi·mazo saś E:Večk (III317-8) Er fühlt, dass er Scheissdruck hatte. mod́ińä maŕäj (Impers.) M:P Es tut mir weh. moń ḱäd́eźt́i maŕäj M:P Die Hand tut mir weh (z.B. beim Schlagen).
maŕi E:Nujk [Part. zu maŕams] [слышащий / hörend]. kafto maŕi ṕiĺeva! (VI30) Unsere beiden hörenden Ohren! | śed́ej maŕi E:Sar ‹Kočk›, maŕi śed́ej E:Bug [мягкосердечный, чувствительный, чуткий, деликатный] / weichherzig, empfindlich, feinfühlend, zartfühlend. tuka palasa śed́ej maŕi śed́ejet́! E:Kočk (VII62) Bring (ihn) her, ich küsse dein zartfühlendes Herz!
maŕića E:Mar Večk [слышащий] / einer der hört (E:Mar); [с хорошим слухом] / scharfhörig (E:Večk). oᵪ a uĺi vaĺǵejiń maŕićam E:Mar (1210) O, es wird keinen geben, der meine Stimme höre. možot uĺit́ t́e škańe lamo vaĺǵejiń maŕićam E:Mar (1210) Vielleicht gibt es zu dieser Stunde, die meine laute Stimme hören [lieber wohl: viele, die meine Stimme hören].
maŕaź: jožo maŕaź E:Večk Bug (Adv.) [осторожно, нежно] / vorsichtig, behutsam, zärtlich. ejkakšońt́ jožo maŕaź noldi͔ḱ E:Večk Lass das Kind behutsam nieder!
maŕamot (Pl.) E:Mar, *maŕamo E:Bug [слух] / Gehör; [слушание] / Hören; [чувство] / Gefühl, Sinn. sonze͔ maŕamot́ńe (od. maŕamonzo) b́eŕet́ E:Mar Sein Gehör ist schwach. uk araśeĺ ńej ṕiĺeń maŕamso [E:Bug] (V32) Es hat nicht gegeben, soweit unsere Ohren hören. | čijńe-maŕamot (Pl.) E:Mar [обоняние] / Geruchssinn. | ṕiĺe-maŕamo E:Mar [слух, молва] / Hörensagen (eig.: Gehör der Ohren). ṕiĺe-maŕamso sodan Ich weiss es vom Hörensagen. mon ṕiĺe[‑]maŕamso, zakon[‑]jalgakaj, maŕćija (1214) (Nur) durch Hörensagen, eheliches Freundchen, habe ich es erfahren. | śed́ej-maŕama E:Petr [сердечная доброта, сердечность] / Herzensgüte, Herzlichkeit. afkań śed́ej[‑maŕamuńt́] čit́ tol marta a musak (VIII198) Die mütterliche Mildherzigkeit wirst du nie und nirgends (‘nicht einmal bei Tageslicht’) finden.
maŕakšnoms E:Bag SŠant MKka (Frequ. zu maŕams) [слышать] / hören. maŕakšni͔ńʒ́e bašḱir[‑]ava valonʒo E:Bag (I202) Die Baschkirin hörte seine Worte. vaj ḱi maŕakšnoś śe st́epḱeń son este͔? E:SŠant (I472) Wer hörte von jener Steppe? son [ḿeźiń] šumńe maŕakšnoś [E:MKka] (II56) Was für Laute hörte er?
maŕćems E:Mar ― maŕśəms M (Frequ. zu maŕams) [слышать, слушать, узнавать] / hören, vernehmen, erfahren. ṕiĺet́ maŕćeś maze͔d́e E:Mar (1138) Dein Ohr hat (den Jubel) schöner (Feste) vernommen. mon ṕiĺe[‑]maŕamso ‒‒‒ maŕćija E:Mar (1214) (Nur) durch Hörensagen ‒‒‒ habe ich es erfahren. ańćak maŕćit́iń ṕiĺese͔m E:Mar (1188) Ich habe nur mit meinem Ohre gehört.
*maŕśəkšńəms M:Kr (Frequ. zu maŕśəms) [слышать, слушать] / hören, vernehmen. kuĺəńd́əźä maŕśəkšńəźä Er hatte gehört, er hatte vernommen.
*maŕśəvə̑ms M:P (Refl.-Pass. zu maŕśəms) [стать известным, слышным, слышанным] / laut werden, vernehmbar werden, gehört werden. t́iń ṕesə̑nə̑ntt svad́bat af maŕśev́išt́? Sind an eurem Dorfende keine Gerüchte von Hochzeiten laut geworden?
maŕattomks E:VVr, *maŕatoms E:Sar ‹Kočk› Bag Kozl Jeg (Pass. zu maŕams) [слышаться, стать слышным, слышанным] / hörbar werden, vernehmbar werden, gehört werden (E:VVr Bag Kozl); [болеть, причинять боль] / schmerzen, weh tun (E:Kočk Jeg). a part kuĺat karmaśt́ maŕattomo E:VVr Es begannen schlimme Gerüchte laut zu werden. koš toń ḱeĺńet́ a korti͔, toń vajǵeĺet́ maŕati͔ E:Bag (IV144) Obgleich deine Zunge nicht spricht, kann man deine Stimme hören. lomańt́eḿe loma[‑]valne͔t́ maŕatoćt́ E:Kozl (I205) Ohne einen Menschen wurden Menschenworte vernehmbar. pŕazo maŕati͔, tošnaso ašči E:Kočk (VII52) Ihr Kopf tut weh, sie hat Langweile. [ḿejś] moń ṕeḱe·m ṕeḱ maŕa·ti͔? E:Jeg (188) Warum habe ich solche Empfindungen im Magen?
maŕavoms E:Mar VVr Večk Kl Kažl ― *maŕavə̑ms M:P Temn (Refl.-Pass. zu maŕams) [чувствоваться, обратить на себя внимание] / sich fühlbar machen, sich bemerkbar machen; [дать знать о себе, быть слышным] / sich hören lassen, hörbar sein; [причинять боль, делать больно] / leid tun, weh tun. mon maŕavomo karman stukamodo E:Mar (280) Ich werde (dir) durch Klopfen erkennbar sein. a maŕav́i, a ńejav́i, vaĺǵejeze͔ čudav́i. – puŕǵińeś E:Mar (224) Es kann nicht empfunden werden, es kann nicht gesehen werden, seine Stimme aber macht sich bemerkbar. – Der Donner. a ńejav́i, ṕiĺes a maŕav́i E:Mar (225) Es kann nicht gesehen werden, es kann nicht mit dem Ohre empfunden werden. paro lomańńeń lomań ormaśak maŕav́i E:Mar (277) Ein guter Mensch empfindet auch ein fremdes Übel. t́e mońeń a paro maŕavś E:Mar Es tat mir leid. mońeń žaĺ maŕav́i ChrE Es tut mir leid um ihn, ich fühle Mitleid mit ihm. urońt́ ejse͔ žaĺ maŕav́i ti͔kad́ems baᵪati͔ŕiś E:Mar (288) Es tut (ihm) leid, den Held mit dem Pfrieme zu stechen. śeze͔ žaĺńe maŕavan E:Mar (1184) Dir tut leid, mich in eine solche Lage zu verfluchen. ṕek maŕav́i mońeń E:Mar Es tut mir leid od. weh. ḿeks a žaĺńeste͔ maŕavan E:VVr (II517) Was tut es dir nicht leid um mich? robot́ńiḱeńt́e maŕavśt́ žaĺ E:Kl (III342) Es tat dem Arbeiter leid um sie. čińeś maŕavś, mazi͔ dugam, godne͔ška E:Večk (II205) Der Tag, mein schönes Schwesterlein, ist wie ein Jahr gewesen. maŕav́ᴉt́ śt́iŕś i sodamᴉ͐ś, äŕ čińd́i t́uŕᴉt́ E:Kažl (2149) Es wurde bekannt, dass [die Tochter und der Schwiegersohn] sich täglich prügeln. maŕav́i M:P Es lässt sich fühlen, empfinden, es ist zu merken. šińəc maŕav́i M Sein Geruch ist zu spüren. soń v́ina·-šińets maŕav́i M:P Sein Atem riecht nach Branntwein. daᵪot t́ejńńt́ pačkə̑d́eza, tańćf maŕavə̑za! M: Temn (VIII428) Möge es euch zu Gute kommen, möge die Süsse euch munden! omba v́eĺi maŕav́i M (IV648) Man kann das im anderen Dorf hören.
maŕavks E:Mar Večk слух / Gerücht.
*maŕavkšnoms E:SŠant (Frequ. zu maŕavoms) [слышаться, становиться слышным / gehört werden, vernommen werden, vernehmbar werden]. vasov maŕavkšnoś paro slavazo (I312) Weithin wurde ihr guter Ruf gehört.
maŕaftuma: śed́ej-maŕaftuma E:Petr [сердечность, сердечная доброта] / Herzlichkeit, Herzensgüte. paśiba toń, ĺäĺakaj, śed́ej[‑]maŕaftumazi͔t (VIII38) Einen Dank dir, Bruder, für dein Mitgefühl mit meinem Herzen!
*maŕavtovomks E:VVr (Refl.-Pass. zu *maŕavtomks) [слышаться, становиться слышным, значить] / hörbar gemacht werden, gehört werden, heissen. ṕeḱ maŕavtov́i t́ejt́eŕ-ošoś uš srojna (II335) Die Mädchenstadt, so heisst es, ist gut gebaut.
maŕeś E:Mar (myth.) [один из сыновей Кардаза-Сярко] / einer der beiden Söhne von Kardas-Sjarko. kardas-śarko hat drei Frauen: oĺona, t́ikšama, ĺukšama; – zwei Söhne: maŕeś, eḱĺeḿet́; – drei Töchter: v́intaj, ĺomaj, t́ikšama.
maŕeź-v́eĺe E:Mar [эрз. назв. с. Маресево] / ers. Name des Dorfes Maressewo (Bez. Ardatow, Gouv. Simbirsk).
maŕəd́əms ChrM M:P Pš Večk Temn (folkl.) [нездоровиться, плохо себя чувствовать] / unwohl sein, sich unwohl fühlen (ChrM); заморить / (zu Tode) schinden, hetzen, quälen (M). maŕd́ä jarʿcat, maŕəd́at M (IV733) Isst du [im Traume] Äpfel, wirst du dich unwohl fühlen [? wirst du Hunger leiden]. son af uĺi, maŕəd́an, lam(a) uĺi, avaŕd́an. – tolś M:P (IV672) Gibt es das nicht, so gehe ich zugrunde, gibt es viel (davon), so weine ich. – Das Feuer. vaj fḱä maŕĺɯńäś kolaj maŕəd́i M:Vert (IV342) Der eine Apfelbaum verkümmert immer. af ŕäd́-urma·sa śäŕäd́an, af škaj-urma·sa maŕəd́an M:Pš (Bars.) [Es ist keine gewöhnliche Krankheit, woran ich leide, es ist keine gottgesandte Krankheit, woran ich sieche]. ḿeraftə̑ma, parə̑ftə̑ma [śäŕäd́əza], ḿerań, parə̑ń apak sodak maŕäd́eza! M:Temn (VIII418) Möge er nun ohne (dieses) Mass, ohne Eigentum dahinwelken (-siechen), möge er ohne Mass und Eigentum zu kennen dahinleiden! t́ada taŕəd́ä, maŕəd́ä, t́ada kańźəd́ä, ańźəd́ä M:Kuld [Seid nicht unruhig, plagt euch nicht, bekümmert euch nicht, seid nicht besorgt].
maŕija ~ maŕja E:Mar, maŕija E:Večk NSurk NŠant StŠant [женское имя, Мария] / ein Frauenname, Marija (Maria, Marie) (in Zaubersprüchen oft als Name der Erdmutter (personifizierten Erde), der Morgenröte usw.). daŕjat[‑]maŕjat v́ejc vani͔t́. – ḱijakśś i potolokoś E:Mar (227) Darja und Marja blicken auf denselben Punkt. – Der Boden und die Decke. čokšne͔ń zoŕa daŕija, valcḱeń zoŕa maŕija E:Mar (25) Abendröte Darija, Morgenröte Marija! čokšne͔ń zoŕa daŕija, valćḱeń zoŕa maŕija E:Večk (III148) Abendrot Darija, Morgenrot Marija! mastoroń ḱiŕd́i mastor-ava, matuška maŕija E:NŠant (III26) Herrscherin über die Erde, Erdmutter, Mütterchen, Marija! iśt́a ṕetra maŕijań v́ečḱesse͔ E:StŠant (III189) So soll Petra die Marija lieben. — [Russ. Мари́я].
mańa [E:Bug] [женское имя, Маня] / ein Frauenname (in den beiden Belegen als Name der Erdmutter od. Herrscherin des Totenreiches gebraucht). mon mastor[‑]pazne͔ śukuńiń, mańa[‑]babańe eńaldi͔ń (V472) Ich verneigte mich vor dem Erdgott, ich betete zu der Manja-Alten. son mańa[‑]baba purni͔źe (V472) (So) räumte ihn die Manja-Alte weg. — [Russ. Маня (Dem. zu Мари́я)].
maŕa [E:Bug] Večk ― maŕä M:Pš Vod Sel [женское имя, Маря] / ein Frauenname, Marja (Maria, Marie). aźdo zaškoń maŕańe, maŕań ṕeŕka arado [E:Bug] (VI202) Geht zu Zaschkos Marja, stellt euch um Marja herum! aźo prak, toska, maŕań śed́ejs ([ź-]) E:Večk (III188) Gehe, falle, Kummer, in Marjas Herz! akš(a) iĺa·nazə̑ń maŕä šäjäŕńäś M:Pš (IV122) Marja mit weissem Flachshaar. esə̑nza eŕäj kurajəń maŕäś M:Vod (IV205) In ihm wohnt Kurajs Marja. kosa guĺa·dndaj savańń maŕäś ᵪvaĺi·dndaj? [M:Sel] (IV189) Wo spaziert Savas Marja, wo prahlt sie? kazlo·vsḱi akša maŕəś [t́śulka·sa] [M:?Sel] (IV236) Marina (geht) in weissen Koslower-Strümpfen. — [Russ. Маря (Dem.) od. Марья (umg.) zu Мари́я].
maŕäńä [M:Sel] Atjur (Dem. zu maŕä) [женское имя, Маря] / ein Frauenname, Marja (Maria). oj suka·ś savańń maŕäńäś! [M:Sel] (IV188) Ach, Savas Marja, die Hündin! śada [putə̑ĺəń], trafkań maŕäńät́, oj, [śävə̑ĺəń] M:Atjur (VIII358) Ich hätte ein Hundert bezahlen und Trafkas Marja (zur Frau) nehmen wollen.
maŕd́ej E:Večk [женское имя, Мария] / ein Frauenname, Marija (Marie). | maŕd́ej-baba E:Večk [имя рунопевицы] / Name einer Runensängerin P:s.
maŕka M:[Kr] [женское имя, Марька] / ein Frauenname, Marija (Maria, Marie). ej t́aza [uĺä] śolak suka· krišań maŕkaś M (IV561) Möge sie nicht die ungeschickte Hündin Krischas Marjka sein! vańkań maŕkaś tat́ɯńäźəń maŕäźä (IV326) Vanjkas Marja bemerkte Tatju. — [Russ. Марька (Dem. zu Мари́я)].
maŕkańä [M:Mam] (Dem. zu maŕka). [taĺiĺi kŕišań maŕkańäś] (IV447) Krischas Marjka!
maŕo E:Af, maŕu E:Atr ― maŕu M:Pš Atjur Pičep [женское имя, Мария] / ein Frauenname, Marja (Maria, Marie) (fam. F. zu maŕa, maŕä). kalmoń ḱiŕd́i maŕo[‑]baba E:Af (III159) Herrscherin über Gräber, Marjo-Alte! śe ṕičeśt́ pŕaso maŕu[‑]maŕuša, maŕu[‑]maŕuša, maŕu[‑]mašinka E:Atr (I451) Im Wipfel der Kiefer (sitzt) Marju Marjuscha, Marju Marjuscha, Marju Maschinka. vaj vačḱəć kafta maŕu ḱäd́ənzə̑n M:Pš (IV123) Ach, Marja schlug in ihre beiden Hände. son kuva moĺi maŕuvə̑ń aĺac golaj [faĺəndaj] M:Atjur (VIII360) Beim Gehen prahlt Marjas Vater immer. maŕuń aš ṕiŋgə̑c, maŕuń aš parac M:Pičep (VIII338) Marju hat keine (bestimmte) Zeit, Marju hat keine (bestimmte) Stunde. — [Vgl. russ. Марю́ня (Dem. zu Мари́я)].
maŕuńä M:Atjur Pičep (Dem. zu maŕu) [женское имя, Марюня] / ein Frauenname, Marja (Maria, Marie). oᵪ-da oćuńä, moń maŕuńäźä ṕäk oću M:Atjur (VIII360) Und gross ist meine Marja, sie ist sehr gross. vaśäń polańac, radat́ maŕuńac M:Pičep (VIII338) Seine Gattin, Radas Marju. — [Russ. Марю́ня (Dem. zu Мари́я)].
maŕša [M:P (Pš)] [женское имя, Мария] / ein Frauenname, Marja (Maria, Marie). vaj maŕša, maŕša, ṕäḱ mazi͔ maŕša (IV122) Ach, Marja, Marja, die sehr schöne Marja. — [Russ. ? Мари́ша (Dem. zu Мари́я)].
maŕuša E:Mar, maŕuš E:StZach [женское имя, Марюша] / ein Frauenname, Marjuscha, Marija (Mariechen). vad́ŕa t́ejt́eŕiś maŕuša! E:Mar (146) Hübsch [ist] das Mädchen Marjuscha! [śt́aka, śt́aka], maŕuš polaj, [śt́akaja] E:StZach (VII158) Stehe auf, stehe auf, Gattin Marjusch, stehe auf! — [Russ. Марю́ша (Dem. zu Мари́я)].
maŕuška E:Kozl [женское имя, Марьюшка] / ein Frauenname, Marija (Marie, Marjuschka). — [Russ. Марьюшка (Dem. zu Мари́я)].
maša E:Kočk NSurk StŠant [женское имя, Маша] / ein Frauenname, Marija, Mascha (Mariechen). vaj ṕičeńt́ alo mašat[‑]vańušat E:Kočk (VII52) Unter der Kiefer (sitzen) Mascha und Vanja. parmańt́ pŕaso maša[‑]baba E:NSurk (III63) Im Baumwipfel (sitzt) die Mascha-Alte. iśt́a mašadojak ḱeĺḿeze͔ śed́ejeze͔ E:StŠant (III200) So möge auch sein Herz gegen Mascha erkalten. — Russ. Маша (Dem. zu Мари́я).
mašińe E:Kočk (Dem. zu maša) [женское имя, Маша] / ein Frauenname, Mascha (Mariechen). iĺa ḿeĺafto, mazi͔ mašińe! (VII52) Sei nicht traurig, schöne Mascha!
mašinka E:Atr [женское имя, Машенька] / ein Frauenname, Marija, Maschinka (Mariechen). maŕu[‑]maŕuša, maŕu[‑]mašinka (I451) Marju Marjuscha, Marju Maschinka. — Russ. Машенька (Dem. zu Маша).
maška E:Mar [женское имя, Маша] / Marija, Mascha (Mariechen). uš [ḿiškat‑]maškat si͔ńst [ĺeḿińest] (128) Mischka und Maschka (Michelchen und Mariechen) waren ihre Namen. — [Russ. Машка (Dem. zu Маша)].
mašura E:Kočk [женское имя, Машура] / ein Frauenname, Maschura (Mariechen). vaj iĺ(a) avaŕd́e, mazi͔ mašura (VII52) Weine nicht, schöne Mascha! — [Russ. Машу́ра (Dem. zu Мари́я)].
mašuta E:Gor NDemk [женское имя, Машута] / ein Frauenname, Maschuta (Mariechen). ḿäks, mašuta, toń kaŕ[‑]pŕińet́ v́äŕejńet́? E:Gor (VII276) Warum sind, Mascha, deine Bastschuhspitzen blutig? ḱäĺej ḱiga mašutań provožiź E:NDemk (VII166) Mascha wurde den breiten Weg entlang weggefahren. — [Russ. Машу́та (Dem. zu Мари́я)].
1maŕina E:Večk ― maŕi·na [M:Sel] [женское имя, Марина] / ein Frauenname, Marina. tatarń maŕi·naś, bajarń kaĺe·naś [M:Sel] (IV235) Die tatarische Marina (wechselt mit der F. maŕəś), die aus bojarischem Geschlecht! | maŕina-baba E:Večk [имя рунопевицы] / Name einer der Runensängerinnen P:s im Dorfe Wetschkanowo. — [Russ. Мари́на].
maŕiśa E:Mar [мужское имя] / ein Männername, Marisja, der Überlieferung nach Begründer des Dorfes Maressewo (maŕeź-v́eĺe). — (Vgl. maŕeś).
masla M:P (Gen. -ń) [масло / Butter, Öl; ? масленица / ? Butterwoche, Faschingswoche]. — Russ. масло.
maśińća E:Mar Večk, maśi·ńća E:Ba, maśńića E:VVr ― maslańćä M:P (Gen. ‑n), maśĺańica M:Pš, maśĺäńćä M:Kars Sel, maslańćä M:Sučk, maśĺeńćä M:Atjur масленица / Butterwoche, Faschingswoche. eńe· paĺa·t́ńeń mon t́ei·ń ‒‒‒ maśńi·ćado iḱe·ĺe E:VVr (II358) Diese Hemden habe ich ‒‒‒ vor Fastnacht gemacht. tosa śimd́ijä maśĺäńćäń zoladu bozada M:Kars (IV190) Dann habe ich ihm Malzbier (wie man es) zu Fasching (trinkt) zu trinken gegeben. tosa śimd́ijä [maśĺäńt́śäńń] t́ɯžä pozada [M:Sel] (IV189) Dann habe ich ihm gelbes Bier (wie man es) in der Butterwoche (trinkt) zu trinken gegeben. ḿes ṕäk koźä t́ä maśĺeńćäś M:Atjur (VIII352) Wie ist diese Faschingszeit so reichlich? | maśińćańe E:Večk [в масленицу] / zur Faschingszeit, zu Fastnacht. maśińćańe pot́eń kundams (II140) Dass er zu Fastnacht nach Brüsten greife. — Russ. масленица.
maśt́a E:Atr Bag масленица / Butterwoche, Faschingszeit (E:Atr); [женское имя] / ein Frauenname (der gegeben wird), wenn das Mädchen in der Butterwoche geboren wird (E:Bag). | maśt́ań ńed́ĺa E:Atr [масленица] / Butterwoche, Faschingswoche.
masor E:StMokl [чёрт] / Teufel. masorne͔jak a kandov́i moń nužam (V216) Kein Teufel kann mein Unglück ertragen.
mastor ~ mastur ~ mastᴉ͐r ChrE, mastor E:Mar Jeg [Vez], mastu·r ~ masti͔·r E:Kad, mastur E:Kal [Hl] ― mastə̑r ChrM M:P [земля] / Erde (ChrEM); [земля, почва] / Erde, Boden (E:Mar Hl Jeg Kal); [земля, свет] / Erde, Welt (E:Mar Hl Kal M:P); [пол] / Fussboden (E:Kad: nur diese Bed.) (E:Mar Kad Kal); [страна, государство] / Land, Reich (E:Mar Jeg M:P). uš mastor ze͔ŕńi alonzo E:Mar (114) Schon dröhnt die Erde unter ihnen [ihr]. mastorov valǵi E:Mar (270) Es lässt sich auf der Erde nieder. mastori͔ń ṕeŕt koŕeńenze͔ E:Mar (212) Um die Erde herum strecken sich seine Wurzeln. [masturuńt́] pačk ĺiśś E:Hl (273) Es trat aus der Erde hervor. masturuńt́ ḱäĺis valduza E:Hl (1154) Über die Erde umher ist sein Schein (verbreitet). mastoro·ń ḱeĺe·s jakśt́e·ŕ v́eŕńazo E:Jeg (192) Überall auf der Erde umher wurde sein rotes Blut verspritzt. masturs ze͔ŕńeź ze͔ŕńe E:Kal (2136) [Bebend] erbebt die Erde. śeḿb́e masturt ašarcak E:Kal (2134) Du kannst die ganze Erde umfahren. mastə̑rśḱä šuftə̑ń M (IV643) Die Erde ist aus Holz. kalne͔ń v́ed́, narmuńńeń vozduᵪ, a lomańńeń v́eśe mastor E:Mar (275) Dem Fische das Wasser, dem Vogel die Luft, dem Menschen aber die ganze Welt. ton af [ḿiń mastə̑rə̑ŋ́kəńńat] [M:P] (IV855) Du bist keiner aus unserer Welt. ińazorovtomo mastori͔śak śiŕota E:Mar (278) Ohne Kaiser ist auch das Land verwaist. tońćit mastorco varakaśak v́ečḱev́i E:Mar (277) In deinem eigenen Lande ist (dir) auch die Krähe lieb. mon śiśem mastort ṕiĺg(e) alon čalgiń E:Jeg (1100) Sieben Länder habe ich unter meinen Füssen getreten. v́eśe mastoroń bojar sajiźe E:Jeg (196) Das ganze Land haben die Bojaren [eig.: hat der Bojar] genommen. vaj ton iĺak jakavto kuli͔ lomań mastorga! E:Mar (1176) O, lass sie nicht der Toten Reiche besuchen! mastorga jaḱit́ ṕiĺǵińest E:Mar (140) Längs dem Fussboden bewegen sich ihre Füsschen. mastorov če͔v[‑]ṕeńt́ pravti͔źe E:Mar (162) Sie liess das Spanende auf den Fussboden fallen. | čači mastor ~ čači͔ mastor E:Mar, šači mastor ChrE E:MKly Bag NSurk [родина, отечество] / Geburtsland, Vaterland, Land, wo jmd. geboren worden ist. dumakšnoś kat́a čači͔ mastorov E:Mar (128) Es kam Katja in den Sinn in ihr Geburtsland sich zu begeben. aźoka čači͔ mastorov! E:Mar (110) Geh doch nach deinem Geburtslande! | čačuma-mastor E:Mar, šačuma-mastor E:Bag Kozl [родная страна, отечество] / Heimatland, Land, wo jmd. geboren worden ist. | jaik-mastor E:MKly [“Яикская земля”, Уральская земля] / Jaik-Land (als Par.-Wort zu kazak-mastor [Kosaken-Land]). d́emuša tukšnoś jaik[‑]mastorov, d́emuša tukšnoś kazak[‑]mastorov (VII12) Der kleine Demo begab sich nach Jaik-Land, der kleine Demo begab sich nach Kosakenland. | jato mastor E:Mar, jat mastor E:Vez [чужбина] / fremdes Land, Fremde. jato mastorco, čužoj mastorco E:Mar (134) In fremdem Lande, in der Fremde. t́e jat mastoroś ṕińeńejak paz iĺasso ńeft́e! E:Vez (V200) Dieses fremde Land zeige Gott nicht mal einem Hunde! | kasi͔ mastor E:Mar MKly NSurk [родина, страна, где родился и вырос человек] / das Land, wo jmd. aufgewachsen ist, Heimatland (als Par.-Wort zu čači mastor). čači͔ mastorom [ḿeĺze͔m] ĺeć, kasi͔ mastorom [ḿeĺc(e͔)] ašči͔ E:Mar (112) Mein Geburtsland fiel mir ein, das Land, wo ich aufwuchs, geht mir nicht aus dem Sinne. | kazak-mastor E:MKly ― kazak-mastə̑r M:Vert Temn [казачья земля] / Kosakenland. | ḱitaj-mastor E:NDemk [Китай] / China. ad́ado, jalgat, ḱitaj[‑]mastorov, ḱitaj[‑]mastorov, grańeń tombaĺev! (VII166) Lasst uns, Freunde, nach China umziehen, nach China, jenseits der Grenze! | krancus-mastor E:SŠant [Франция] / Frankreich. | kudnä-mastə̑r M:P [пол] / Fussboden. | mastor-al E [картофель] / Kartoffel. | mastə̑r-at́ä M:P Kr Alk (Anr. M:P Kr ‑ńäj) [отец, бог земли / Erdvater, Gott der Erde] (in Zaubersprüchen). jurʿt[‑a·t́ä], jurʿt[‑]a·va, [koŕməĺət́śḱäj], mastə̑r [‑at́ä] M:Kr (IV792) Jurtenvater, Jurtenmutter, Ernährerin, Erd-Vater! | mastor-ava ~ mastᴉ͐r-ava ChrE, mastor-ava E:Bag NSurk SŠant, mastᴉ͐r-ava E:Ba ― mastə̑r-ava M:P Kr Alk [мать-земля, богиня земли] / Mutter Erde, Erdenmutter, Göttin der Erde (ChrE). ḿeźe kajatan mastor-ava laŋks, šačozo E:Bag Was wir auf die Mutter Erde säen, möge es wachsen! mastor-ava laŋks ton kalmo čuvtka E:SŠant (I316) Grabe auf der Erdmutter ein Grab! mastor-avazo son mazi͔ĺgać E:SŠant (I75) Seine Erdmutter hatte sich verschönt. mastᴉ͐r-a·vańᴉń eńa·ldan E:Ba (III49) Ich bete die Erdmutter an. | mastor-ava jevga E:NSurk [матушка земли Ева] / Erdmutter Eva. | masto·r-ińźe·j E:Is [земляника] / Erdbeere. | mastor-jožo E:Večk Is [поверхность земли] / Erd(ober)fläche. | mastori͔ń ḱiŕd́i E:Mar MKka, mastoroń ḱiŕd́i E:Kozl NSurk NŠant Jeg ― mastə̑rə̑ń ḱiŕd́i M:Kr [властитель, ‑ница земли] / Herrscher(in) über die Erde (E:Mar MKka NSurk NŠant); [властитель, ‑ница страны] / Herrscher(in) des Landes (E:Mar Jeg). mastori͔ń ḱiŕd́i paz, uĺana! E:Mar (25) Du erdbeherrschende Göttin Uljana! mastori͔ń ḱiŕd́i uĺt́ava! E:Mar (23) Beherrscherin der Erde, Ultjava! [vielleicht jedoch uĺt́ ava ‘sei eine Frau (d.h.: mild)’ zu lesen (vgl. uĺt́ a·vań śäd́i·jška Habe ein mildes Frauenherz [VII376]). mastori͔ń ḱiŕd́i makśimka E:MKka (III62) Herrscher über die Erde, Maximka! ja, śuk[‑]śuk mastoroń ḱiŕd́i adam, mastor-ava jevga E:NSurk (III55) Heil, heil, Herrscher über die Erde, Adam, Erdmutter Eva! mastoroń ḱiŕd́i mastor-ava, matuška maŕija E:NŠant (III26) Herrscherin über die Erde, Erdmutter, Mütterchen, Marija! ińazoronok, pazonok, mastori͔ń ḱiŕd́i pokšonok E:Mar (1220) Unser Kaiser, unser Gott, unser landbeherrschender Häuptling. ᵪot́at putomo od ińazoro, mastoroń ḱiŕd́i da [kojeń] v́et́i E:Jeg (196) Sie wollen einen neuen Kaiser auf den Thron stellen, einen Herrscher des Landes, einen Führer der Ordnung. | mastur-sti͔ E:Kad ― mastə̑rəń ksti͔ M:Kr Čemb Sel земляника / Erdbeere. | mastə̑rə̑ń ksti͔ńä M:Kr (Dem.) id. | mastor-laŋgo E(allg.) ― mastə̑r-laŋgă M(allg.) [(весь) мир, вся земля] / (die ganze) Welt [Erdkreis] (nicht: Erde). vaj mastor-laŋgoń son śupav E:SŠant Er ist der reichste auf Erden. mastə̑r-laŋgə̑ń koźät́ńä M:P (Sie sind) die reichsten auf Erden. | mastor-laŋkso E(allg.), mastur-naŋsa E:Kal ― mastə̑r-laŋksa M [Iness.] [на земле, на свете, в мире] / auf der Erde, in der Welt. ḿeśt́ mastor[‑]laŋkso śeᵪ lamo? – t́ešč E:Mar (242) Was gibt es am meisten in der Welt? – Sterne. mastor-laŋkso ńišḱe-pazoń śiźǵeḿeń śiśeḿ mastorondo E:StŠant (III78) Nischke-pas hat auf Erden siebenundsiebzig Länder. eŕeś[‑]ašś mastur[‑]naŋsa mazi͔ damaj E:Kal (2134) Es lebte einmal auf Erden der schöne Damai. mastə̑r[‑]laŋksa [śəźǵe·məń śiśəmǵä v́era] M (IV643) Es gibt auf Erden siebenundsiebzig Glauben. | mastor-laŋksto E:Mar (El.) [из всего мира / von der ganzen Welt]. ḿiń iśt́at mastor[‑]laŋksto źardojak goŕńićat eźińeḱ ńekšne͔ (2106) Solche Zimmer haben wir in der ganzen Welt nimmer gesehen. | mastor-laŋks E:Mar (Ill.) [в мир / in die Welt]. [plot́ńiḱ‑]lomań t́ejińźet́, mastor[‑]laŋks noldi͔ńźet́ (28) Ein Zimmermann hat dich gemacht, in die Welt kommen lassen. | mastor-laŋga E:Mar (Prol.) [по свету / die Welt entlang]. mastor[‑]laŋga jorti͔ [ṕesokonzo] i modanzo (213) Über die Erde hin wirft sie [die Quelle] ihren Sand und Grund. mastor[‑]laŋga jaḱi, ḱec a kundav́i. – śejeĺiś (241) Es geht auf der Erde, mit der Hand kann es nicht ergriffen werden. – Der Igel. mastor[‑]laŋga ĺiv́t́i, śeĺḿenze͔ a ńejav́it́. – maraškaś (241) Es fliegt in der Welt umher, seine Augen können nicht gesehen werden. – Die kleine Fliege (russ. мошкара). | mastor-ĺem E:Is [рыхлый гриб, дождевик] / ein lockerer Pilz, Bovist. | mastor-maĺina E:VVr ежевика / Brombeere. | mastor-maštomo E:Vač (Sob) [конец, край света] / das äusserste Ende der Welt. muś mastor-maštomsto ašo ḱiĺej (III106) [Sie] hat am äussersten Ende der Welt eine weisse Birke gefunden. | mastur-ḿäkš E:Kad, masti͔r-ḿekš E:Kal [шмель] / Hummel (E:Kad); крочки [Pl.] / Biesfliege, Dasselfliege (= koṕəŕ-ḱänd́i M) (E:Kal). | mastor-oj E:Atr VVr Gor Večk, mastᴉ͐r-oj E:Ba ― mastə̑r-vaj M:P Pš Sučk [гриб] / ein Pilz (E:Atr VVr Ba Večk M:P Sučk: [хрупкий гриб, дождевик] / ein lockerer Pilz, Staubpilz, Bovist; M: Pš: земляное масло / Eichelpilz, Rutenpilz (Phallus impudicus)). | mastə̑rń paŋgə̑ M:Sel груздь / Milchpilz. | mastor-paz E:Mar Čamz Večk Is, mastur-paz E:Hl, mastᴉ͐r-pa·s E:Ba, masti͔r-pas E:Ork [бог земли] / Erdgott (E:Ork: мастыр-пас и мастыр-ава в Оркине одно и то же; культа их не помнят / masti͔r-pas u. masti͔r-ava [Erdmutter] sind in Orkino eine u. dieselbe Gottheit; es gibt keinen Kult für sie [nach Utsch.]). mastor[‑]pazne͔ń alstamak! E:Mar (1174) Sage mich dem Erd-Gotte zu! mastor[‑]paz koŕḿińeć, baslavamak! E:Mar (220) Mastor-pas (Erdgott) Ernährer, segne mich! mastor[‑]pazne͔ń oznotanok E:Čamz (220) Wir beten zum Mastor-pas. mastur-paz pačt́isi͔ t́eŋḱ E:Hl (222) Mastur-pas (der Erdgott) wird es [das Opfer] zu euch befördern. mastor-paz sainʒat! E:Večk, mastᴉ͐r-pa·s sai·nʒat! E:Ba Möge dich der Erdgott wegräumen! mastori͔ń paz-ava E:Mar (25) Göttin der Erde. | mastə̑r-ṕeńä M (Dem.) [край света] / Weltende, das äusserste Ende der Welt. mastə̑r[‑ṕeńas aĺäńäźä t́ŕäjńäźä] maksə̑mdə̑n (IV544) Dafür, dass mein lieber Vater mich bis ans Weltende gegeben hat! | mastori͔ń sornuma E:Mar [землетрясение] / Erdbeben. | mastor-šakš (‑ǯakš) E:Večk, mastᴉ͐r-ča·kš E:Ba [круглая впадина или пропасть в земле] / runde Vertiefung od. Abgrund in der Erde (eig.: Erdtopf). | mastə̑rə̑ń šeŕʿkəma M [землетрясение / Erdbeben]. | mastor-umaŕ E:Atr, masto·r-uma·ŕ E:Is, mastu·r-uma·ŕ E:Kad клубника / Erdbeere (E:Is: [земляника] / Gartenerdbeere). | mastə̑r vakss M:Sp (Ill.) земно / ? auf der Erde (z.B. kriechend), ? auf den Boden, zu Boden (z.B. schlagen) (= pə̑ĺćkom M:Temn). | *masturuń ze͔ŕńama E:Kal гул земли / Getöse, Beben, Dröhnen der Erde. masturuń ze͔ŕńamsta ḱeṕt́ić ravža tusta kačama (2137) Mit dem Getöse der Erde erhob sich ein dicker, schwarzer Rauch. | nogaj-mastor E:Bag Kozl [ногайская земля] / Nogajer-Land. | tona mastə̑r M: P [потусторонний мир, царство мёртвых] / die andere Welt, Totenreich. | turkań mastor E:Ba NBajt [тюркская земля] / Türkenland. | t́it́a-mastor E:Mar [отечество] / Vaterland (Par.-Wort zu čači͔ mastor). dumakšnoś kat́a t́it́a[‑]mastorov (128) Es kam Katja in den Sinn ins Vaterland sich zu begeben. t́it́a[‑]mastorco eŕamoś paro (134) In dem Vaterlande ist das Leben gut.
mastə̑rńɛj ChrM (Dem. zu mastə̑r; Anr.) [земля] / Erde [in Gebeten, Zaubersprüchen u. dgl.].
mastorks E:Mar, masti͔·rks E:Ba ― mastə̑rks M:Gor Sučk [пол] / Fussboden (E:Mar Ba M:Sučk); [поверхность земли] / Erd(ober)fläche (E:Ba M:Gor).
maśt́eŕ E:VVr ― maśt́ar M:P [мастер, кустарь] / Meister, Handwerksmeister. [maśt́arə̑ń] ḱeŋkšə̑c aš, kuźńe·ćəń uźəŕəc aš M (IV700) Der Werkmeister hat keine Tür, der Schmied keine Axt. | maśt́eŕ-ḱed́ińe E:VVr [с мастерскими (ловкими) руками] / einer der meisterliche Hände hat. | maśt́eŕ-suri͔ńe E:VVr (Dem.) [с мастерскими (ловкими) пальцами] / einer der meisterliche Finger hat. maśt́eŕ-ḱed́ińeń-suri͔ńeń (II326) Ihr, meine meisterlichen Hände und Finger. — Russ. мастер.
maśt́eŕ-či E:VVr [ловкость, мастерство] / Geschicklichkeit, Meisterschaft. surozi͔t́ putan, bojar-av́ińem, maśt́eŕ-či (II338) An deinen Finger, Bojarin, stecke ich Geschicklichkeit.
maśt́eŕićińe E:VVr (Dem. zu *maśt́eŕića) [кустарь] / Handwerksmeister. ej juti͔t́, jalgan, kolmo burlakḱet́, kolmo burlakḱet́, maśt́eŕićińet́ (II38) Es gehen eben drei Wanderburschen vorbei, meine Freundinnen, drei Wanderburschen, Handwerksmeister. — Russ. мастери́ца.
maš M (Gen. mažəń) [корзина / Korb]. panda, pantt́ ala ćiftə̑rʿt, ćiftə̑·rt́ ala naso·s, naso·zt́ ala maš (IV658) Ein Berg, unter dem Berge flimmernde (Dinge), unter den flimmernden (Dingen) eine Pumpe, unter der Pumpe ein maš [Korb]. — [Vgl. maža].
? *mašamks E:VVr махать / fuchteln. turka·ń noga·j-ava·zo poḿila·so ej ma·ši (II394) Das Nogajer-Weib unter den Türken fuchtelt mit dem Ofenwisch. — Russ. маха́ть (: машет).
mašeńńəḱ M:Sel [мошенник] / Schurke. wov, [ḿäŕkśt́], mašeńńəḱś, kosta tə̑na·ra naro·d andə̑v́i skamnza (IV832) “Seht”, sagten sie, “den Schurken, wie kann er allein so viel Volk sattmachen”. — Russ. моше́нник.
maši͔·na M [машина] / Maschine. eźəm pŕa·sa maši͔·na (IV617) An der Vorderbank eine Maschine. — Russ. маши́на.
maši͔n̄noj E:Hl [машинный] / maschinell hergestellt, Fabriks-. maši͔n̄noj e͔skse͔ čav́ińźi (1162) Mit einem Fabriksnagel schlug er sie fest. — Russ. маши́нный.
mašk E ― mašk M [приман. для козлят] / Lockruf für Zicklein.
mašńä M:Bold [ногайское средство передвижения] / Fahrzeug der Nogajer.
1maštoms ChrE E:Mar Atr [Gor Vač Sob VVr StŠant MKly Petr Bug NSurk Bel ‹Sulli›], maštoms ~ maštams E:Večk Kozl Vez, *maštums E:Ba Kad, maštams E:SŠant ― maštə̑ms ChrM M:P Kr Sel [пропадать, проходить, исчезать] / verlorengehen, vergehen, verschwinden (ChrE E:Mar Gor Bug Večk Kozl Vez ChrM M:P Kr Sel); [убывать (луна)] / abnehmen (Mond) (E:Mar); [понижаться, спадать (половодье)] / sich senken, fallen (Flutwasser) (M:P); [прекращаться, кончаться] / ein Ende nehmen, zu Ende gehen (ChrE E:Mar NSurk MKly Večk Kozl Vez ChrM M:P Kr); [убиваться, губиться] / um etw. gebracht werden (E:Petr Večk); [гибнуть, погибать] / zugrunde gehen, umkommen (ChrE E:Mar Večk); [охрипнуть, прерываться (голос)] / heiser werden, brechen (Stimme) (E:Kad); [губить, уничтожать, убивать] / zugrunde richten, vernichten, umbringen, töten (E:Mar Vač (Sob) Bel ‹Sulli› MKly Večk Kozl Vez Ba); [ликвидировать, уничтожать (болезнь)] / (Krankheit) vernichten, beseitigen (meist als Par.-Wort zu kośḱems) (E:Večk Kozl Vez); [доводить до конца] / zu Ende bringen (E:Mar SŠant). odavań ṕeze͔ maštozo! E:Mar (18) Möchte die Stiefmutter zugrunde gehen! toń maštost ṕŕaso ṕŕev́ińet́! E:Mar (110) Möchte deine Vernunft im Kopfe vernichtet werden [verlorengehen]! sońć kruglovoj, i kasi͔ i mašti͔. – puze͔ŕiś E:Mar (256) Es ist rund, es wächst und vergeht. – Die Blase. mon kośḱin[‑]mašti͔ń kośḱe če͔vks E:Mar (1166) Ich bin verdorrt, zugrunde gerichtet zu einem dürren Span. mašć jarcamo tańśt́eńeḱ E:Mar (1150) Ein Ende hat sie unserem süssen Schmausen gemacht [Sie hat uns die Esslust verdorben]. a vaĺǵejńenze͔ maštovoĺ E:Mar (1218) Ihre Stimme würde sie kein Ende nehmen lassen. rodot[‑]ṕĺematak mašsa E:Mar (210) Ich werde deinen Stamm und dein Geschlecht vernichten. vaj mon jaḱiń, od źorakaj, polań maštomo E:Mar (16) [Ich ging, junger Mann,] um meinen Gatten zu töten. moń majšt́ se͔ŕse͔ moćińeń E:VVr (II334) [Mir] schwanden meine Körperkräfte. mašć v́äĺeste͔ kačamńem E:Gor (VII282) (Jetzt) ist mein Rauch aus dem Dorfe verschwunden. v́ijda[‑]valda mon maštan E:Petr (VIII198) Ich werde meine Kräfte verlieren. vaĺǵijś mašś E:Kad Die Stimme wurde heiser, gebrochen. si͔ń koda mašti͔t́ ṕiĺǵe[‑]v́ijńed́e E:Bug (V66) Wenn ihnen die Kräfte in den Beinen zu Ende sind. sonʒ́e ḱecte͔ maštost [E:Bug] (VI182) Mögen sie ihm verschwinden. majš E:NSurk (III316) “Schluss” [(Das Märchen) ist zu Ende]. ton kośk, ton mašt, jon jomak E:Večk (III138) Du sollst dürr werden, hinschwinden, umkommen! mašti͔ń moćt́e[‑]maźaldo, mašti͔ń ṕiĺǵe-v́ijńed́e ‒‒‒ iščo mašti͔ń, t́et́akaj, a mon pŕaso pŕevńed́e E:Večk (II252) Ich verlor meine Kraft, ich verlor meine Kraft in den Beinen, ‒‒‒ ich verlor auch, Vater, die Vernunft im Kopfe. kośḱi[‑]mašti͔ altne͔ laŋks E:StŠant (III189) Sie [Die Bruthenne] verschmachtet, vergeht auf den Eiern. kośḱest[‑]maštost E:Večk (III77) [Mögen sie] getrocknet und zum Verschwinden gebracht werden. kośḱeze͔[‑]maštozo E:Večk (III94) Möge sie [die Krankheit] austrocknen und weggehen! už mašsi͔ńʒ́e son ḿiŕd́enʒe͔ vaj šači[‑]kasi͔ pŕev́enʒe͔ E:Večk (V252) Sie bringt ihren Mann um seinen angeborenen und entwickelten Verstand. śed́ej[‑]v́ijd́e mašti͔ḿim E:Večk (II251) Das brachte mich um die Kraft im Herzen. mašti͔źe mat́ŕań ṕiĺǵe-v́ijenʒe͔ E:Večk (I176) Er brachte Matrjas Kraft in den Beinen zum Schwinden. avoĺ maštaź mašti͔ja E:Večk (V426) Ich habe sie nicht richtiggehend (‘umbringend’) umgebracht. maštamak E:Večk Vernichte mich! iśt́a maštozo kaŕajse͔ jarci͔ muškaz-gŕiza E:Kozl (III130) So soll der im Rücken fressende Bruch ‒‒‒ seine Kraft und Stärke verlieren! kośt́asi͔ńʒ́e i maštasi͔ńʒ́e E:Kozl (III144) Sie dorrt und beseitigt sie [die Krankheiten]. moń moćińem majš E:Vez (I241) Ich bin am Ende meiner Kraft. i kośt́iźe i mašti͔źe E:Vez (III67) [Die Sonne] hat ihn weggetrocknet und verschwinden lassen. i kośt́asi͔ń i maštasi͔ń E:Vez (III119) Ich trockne und beseitige es. da eŕǵed́ed́e-maštodo E:Atr Erfreut euch und trauert! ojḿe-kovšconʒo solafci͔ i mašci͔ E:Vač (Sob) (III106) Sie bringt ihn [den Star] mit ihrem Atemhauch zum Schmelzen und zum Verschwinden. śe ašońt́ mašci͔ v́it́ lapasonʒo E:Vač (Sob) (III106) Sie vernichtet den Star mit ihrem rechten Flügel. čopuda v́iŕst́eń mašti͔źe sajeń uŕe polanzo E:MKly (VII26) In dem dunklen Walde brachte die genommene Schwiegertochter ihren Gatten um. i duma·śt́ kauńᴉst f́ed́äń maštu·ma E:Ba (III226) Und zu zweien gedachten sie Fedja umzubringen. ton mašti͔ka šḱiń avkat́ E:Sulli (VII88) Töte deine eigene (‘Gebärerin‑’)mutter! rana maštasi͔[‑]sokasi͔ E:SŠant (II66) Er pflügt es zeitig zu Ende. marńəḱ maštś M:P [Es ist völlig verschwunden]. v́ijəźä mašti͔ M:P Mir schwindet die Kraft. maštś [ṕišt́eń] šits M:Kr (IV895) Sein Leiden ist beendet! mašć jožəńäźä M:Sel Ich geriet in Atemnot [?] [Ich verlor das Bewusstsein]. maštśt́ [ḱiŕʿksənzə̑n] [M:P] (IV858) Seine Sperlinge waren zu Ende. [ṕiŕfsta] mašti͔ [ṕiŕfəń karʿtšə̑ńät́śä] M (IV538) Nun wird von deinem Hof der Abfall auf dem Hofe verschwinden. ravdža [ṕet́śä] maštə̑za M (IV510) Hol dich der Teufel! | ṕenze͔ ? maštoms [? maštovtoms] E:Mar [? уничтожить, ? заставить уничтожиться / ? zugrunde richten, ? sich zugrunde richten lassen].
mašti͔: a mašti͔ E:Kozl [нетленный] / unvergänglich. a mašti͔ eŕḿeks arazo (III9) Möge es sich in nicht endenden Wohlstand verwandeln! | mašti͔ kov E:Ba Večk Is ― mašti͔ gow M:P, mašti͔ kov M: Čemb Sučk [луна на ущербе] / abnehmender Mond. | mašti͔ kovoń orma E:Ba [лунатизм] / Somnambulismus.
mašti͔ks ChrE E:Mar Atr VVr, mašti͔·ks E:Ba Kad, mašti͔ks ~ mašti͔·ks E:Kal ― mašti͔ks ChrM M:P, maštə̑ks [? mašti͔ks] M:Temn лихорадка / Fieber, Wechselfieber; (E:VVr:) [хриплый, сиплый, сорванный (о голосе)] / heiser, rauh, gebrochen (von der Stimme). mašti͔ks vaĺǵeiń poladi͔ E:VVr (II321) Eine, die den heiseren Gesang [“Stimme”] fortsetzt? mašti͔kssa śeŕed́i M:P Er liegt krank am Wechselfieber. t́ińćeń mud́äź maštə̑ks M:Temn (VIII404) Möge euch Wechselfieber treffen! | a mašti͔ks E:NSurk [бесконечный] / unendlich. makst v́eĺeńe[‑]śadońe rašti͔ ḱiĺd́eḿet́, a mašti͔ks eŕḿe (III12) Gib dem Dorfe sich mehrendes Vieh, nicht endenden Wohlstand! | kośḱe mašti͔ks E:Večk ― kośḱä mašti͔ks M:P Pš [перемежающаяся лихорадка] / Wechselfieber. t́imka·j śäŕäd́i kośḱä mašti͔kssa, kośḱä mašti͔kssa, ĺiᵪama·ŋkasa [M:P] (IV214) Timkaj liegt krank am Fieber, am Fieber, am Wechselfieber.
mašti͔ksḱä M:P (Dem. zu mašti͔ks) лихорадка / Fieber, Wechselfieber.
maštoń E:Mar, maštań E:Kozl [погубленный] / zugrunde gerichtet (E:Mar); [убитый] / getötet (E:Kozl). [vanuḿiźgak], jalǵińem, kośḱeń[‑]maštoń se͔ŕńevam E:Mar (1170) Beschauet mich, meine Freundinnen, hinsichtlich meiner verdorrten, zugrunde gerichteten [lieber wohl: verwelkten] Gestalt! čavoń od ʒ́ora, maštań odaĺa E:Kozl (I269) Ein erschlagener junger Mann, ein getöteter junger Mann.
maštoź E:Mar [пропавший, исчезнувший] / verlorengegangen, verschwunden; [погибель] / das Zugrundegehen, Untergang, Verderben. son jožoń maštoź uĺev́eĺ (1218) Sie wäre ohne Besinnung. toń kośḱeź[‑]maštoź sajinzat! (110) Möchtest du vertrocknen, möchtest du zugrunde gehen [“Möge dich Vertrocknen, Zugrundegehen ergreifen”]!
maštuma E:Večk StŠant [окончание, исчезновение, погибель, конец] / das Enden, Verschwinden, Zugrundegehen, Ende. pŕaso pŕev́eń maštumaś E:Večk (V462) Das Verlieren des Verstandes im Kopf. araś śiźimaŋk, a v́ijeń maštumaŋk E:StŠant (III205) Ihr werdet nie müde, ihr verliert keine Kräfte. | a maštuma ChrE E:Ba [бесконечный, вечный] / unendlich, ewig. a maštu·ma pa·ra uĺi·za! E:Ba (VII378) Möge uns unerschöpfliches Gut kommen (‘sein’)! | mastor-maštomo E:Vač (Sob) [конец, край света] / das äusserste Ende der Welt. muś mastor-maštomsto ašo ḱiĺej (III106) Sie hat am äussersten Ende der Welt eine weisse Birke gefunden. | maštuma-či [E:Bug] [день погибели] / Tag des Zugrundegehens. maštuma[‑]čize͔st ruzoń ḿeĺ vani͔t́ (V36) Sie (müssen) bis zum Tage ihres Untergangs den Willen des Russen achten. | maštuma-ṕe E:Večk Ba запустение / Untergang, Verderben, Verwüstung.
mašĺet́ems E:Atr MKly (Pass. zu mašĺems) гневаться / sich erzürnen; убиваться, скорбеть, горевать / sich (zu Tode) grämen, vor Kummer (Gram) vergehen, [erschlagen werden]. ṕek pŕev́enze͔ mašĺet́ećt́ E:MKly (VII36) Er war ganz von Sinnen.
maštńems ~ mašńems ChrE E:Mar, *maštńems E:Bel ‹Sulli›, *mašńemks E:VVr, *mašńems E:Nask [Bug] Večk ― *mašńəms ~ maš́ńəms M:P Čemb, *mašnə̑ms (: mašni͔) ~ maš́ńəms M:Sel, maš́nəms M:Sučk Jurtk (Frequ. zu maštoms, maštə̑ms) [проходить, исчезать] / vergehen, verschwinden (E:Nask [Bug] Večk); [падать, спадать (приливная вода)] / sinken, fallen (Flutwasser) (M:P); [прекращаться] / ein Ende nehmen (M:Čemb); гневаться / jdm. grollen, zürnen, aufgebracht über jdn. sein (M:P soń laŋgə̑zə̑nza ihm) (E:Večk M:P Čemb Sel); [убивать, уничтожать] / umbringen, vernichten (E:Sulli VVr Večk); [завершать, оканчивать (работу)] / zu Ende bringen, (eine Arbeit) beenden (M:Sel); докучать / jdm. lästig fallen, jdn. belästigen (M:P Sel). moń se͔ŕińeń ej mašńit́ E:VVr (II375) Sie werden mich umbringen [meinen Körper zugrunde richten]. ruća-polcon mašńesi͔ń E:Večk (II281) Ich bringe [sie] mit meinem Rockschoss um. ḿejĺe maštńit́a ṕiže t́aḱińet́ ! E:Sulli (VII84) Bringe danach deine kleinen Kinder um! at́äń pŕäv́e·nza mašńet́ E:Nask (III236) Der Alte ist ratlos. ĺift́aś, ĺift́aś, mašńeś kŕenčeń moćeze͔ [E:Bug] (V490) Er flog und flog, die Kräfte des Raben waren zu Ende. mašńeś ṕiĺǵe[‑]v́ijńed́e [E:Bug] (V436) Ihm gingen die Kräfte in den Füssen verloren. vaj mašńeśt́ eŕʒ́at ṕiĺǵe[‑]v́ijńed́e [E:Bug] (V34) Die Ersänen hatten ihre Kräfte in den Beinen verloren. mašńeśt́ pŕaso toń pŕevńet́ E:Večk (II255) Dir schwand die Vernunft im Kopfe. už mašńeś ṕiĺǵe[‑]v́ijńed́e E:Večk (V316) Er verlor die Kraft in den Beinen. kšəńa·c af mašńi M:Kars (IV368) Sein Brot nimmt kein Ende. maš́ńan soń laŋgə̑zə̑nza M:P, maš́ńan sojń laŋgə̑zə̑nza (auch: mašńan laŋgə̑zə̑nza) M:Sel Ich fühle Abneigung gegen ihn, ich bin seiner überdrüssig, er fällt mir lästig (M:Sel). maš́ńəsamak (Präs.) M:Sel Du belästigst mich (vgl. maš́ńəfcamak = ? Du wirst mich belästigen). o, [ḿäŕḱś], śiŕä v́ed́ma, eśt́e·iŋǵä goŕä, mašńesamak M:Sel (IV825) “O”, sagte er, “alte Hexe, ohnehin habe ich Kummer, du belästigst mich (nur)”. | ṕenze͔ [?] maš(t)ńems E:Mar [потерять голову, ? озадачиваться / den Kopf verlieren, ? verdutzt sein].
maštńi E:Mar [хриплый (о голосе)] / rauh (von der Stimme).
maš́ńəkšńəms M:P (Frequ. zu maš́ńəms).
maš́ńəśəms M:P (Frequ. zu maš́ńəms).
mašńet́ems E:Mar Večk, mašńi·t́ims E:Ba (Pass. zu mašńems) гневаться / jdm. grollen, zürnen, über jdn. aufgebracht sein. mašńit́an sonzo laŋgozonzo E:Mar Ich fühle Abneigung gegen ihn, ich bin seiner überdrüssig geworden.
mašńet́i·kšńems E:Mar (Frequ. zu mašńet́ems).
mašńevt́ems ~ mašńeft́ems E:Mar, mašńeft́ems E:Večk ― maš́ńəf́t́əms (mašńəft́əms) M:P Kr Sel, maš́ńəftə̑ms M: Jurtk (Fakt. zu mašńems, maš́ńəms) докучать / verdriessen, belästigen, quälen, verdriesslich machen, langweilen, jdm. lästig fallen. iĺamak mašńeft́e E:Večk, t́amak [mašńeft́t́ä] M:Mam (IV268) Quäle mich nicht! t́at ḱäžijä, ḿäs t́ä śormaźəń marʿta maš́ńəft́əšt́əń M:P Erzürne nicht, obgleich ich dich mit meinem Briefe behelligt habe! mašńəftsi͔ M Er fällt ihm lästig. maš́ńəfcamak M:Sel Du belästigst mich.
mašńefńems [E:Mar] (Frequ. zu mašńeft́ems).
*maštokšnoms E:Mar ?Gor [Bug], *maštokšnoms ~ *maštakšnoms E:Večk (Frequ. zu maštoms, maštams) [исчезать, проходить] / verschwinden, vergehen (E:Mar Gor Bug Večk [maštokšnoms]); [губить, уничтожать] / zugrunde richten, vernichten (E:Večk [maštakšnoms]). mokšoń maštokšnoś jožozo E:Mar (158) Der Mokscha[ne] war sich seiner nicht mehr bewusst [hatte sein Bewusstsein verloren]. maštukšni͔ńd́źe t́äv́endze͔ E:Gor (Škud) (VII122) [Sie] beendete ihre (Haus)arbeiten. moń pŕaso pŕev́eń maštokšnośt́ [E:Bug] (V284) Ich verlor meinen Verstand im Kopfe. šožda pŕev́enʒe͔ maštokšnośt́ śutarań d́iŕiń t́et́anʒo [E:Bug] (V464) Seinen wenigen (‘leichten’) Verstand verlor Sjutaras Vater. śeste͔ maštokšnoś son vajǵeĺeze͔ E:Večk (I47) [Dann] verstummte ihre Stimme. maštakšni͔ź si͔ń ṕiĺǵe-v́ijńest E:Večk (I430) Sie vertaten die Kraft in ihren Beinen.
maštovtoms E:Mar ― maštftə̑ms M:P, mašftə̑ms M:Pš, *maštftə̑ms ~ mašftə̑ms M:Kr Sandr Sel (Fakt. zu maštoms, maštə̑ms) [губить, уничтожать, убивать] / zugrunde richten, vernichten, umbringen, töten (E:Mar M:P Pš Kr Sandr Sel); [доводить до конца, оканчивать (работу)] / zu Ende bringen, beenden (z.B. eine Arbeit) (E:Mar M:Pš Sel); [лишать кого-н. чего-н.] / jdn. um etw. bringen (M:Kr). ḿäs pŕäv́ijńəda, ḱeĺgəm šuftə̑ńä, mašftə̑majt́ M:Kr Warum hast du mich, geliebter Baum, um meinen Verstand gebracht? pŕäźä šavsamań, jońd́ä mašfcamań M:Kr [Sie laust mir den Kopf ? und bringt (dabei) mich um meinen Verstand]. moń maštfś t́äd́akaj eŕǵäźəń M:Sandr (IV228) Er nahm mir, Mutter, die Kräfte. mašfti͔t́ [eŕǵäńäźəń] M:Sel (IV233) Du zerstörtest mir die Kraft. saś [śit́śä] babaś kośftama[‑]maštftə̑ma ot́ḱəŕä śeĺməńń M:Sel (IV767) Diese Alte ist gekommen, um das durch böse Augen gekommene Leiden ‒‒‒ auszutrocknen und zu vertreiben.
2maštoms (3. Sg. Prät. mašś E(allg.)) ChrE E:Mar Gor Kad Kal NBajt Bag SŠant Jeg ― maštə̑ms ChrM M:P уметь / können, vermögen, verstehen. nu ńej koda maštat, iśt́a eŕak E:Mar (2122) Nun, lebe jetzt, wie du leben kannst! son ujiḿe ṕeḱ mašte͔ E:Kal (2135) Er versteht gut zu schwimmen. kuluvks si͔nst puvśims at maštat! E:Kal (2137) Ihre Asche vermagst du nicht auseinanderzuwehen! kaloń ḱeĺńes mašttado E:NBajt (VI178) Ihr könnt die Sprache der Fische. mašti͔t́, t́ät́kaj, t́iŕamom, mašti͔t́, koŕmaj, vanumam E:Gor (VII100) Du verstandest, Vater, mich zu ernähren, du verstandest, Ernährer, mich zu behüten. vaj mašti͔t́, mašti͔t́, avakaj, t́iŕamon, eźit́ mašt se͔ŕem, avakaj, se͔vḿenʒe͔ E:Bag (II11) Du verstandest, du verstandest, Mutter, mich zu erziehen, mich wegzuessen (= verheiraten), Mutter, verstandest du nicht. a maštan ṕeŋǵeń, avaj, kandomo E:SŠant (I196) Ich bin nicht imstande Holz zu holen, Mutter. ton ḿińek ḱeĺce͔ a maštat E:SŠant (I225) Du kannst nicht unsere Sprache. mašti͔t́, ava·kaj, t́ŕamo·n, vano·mon, eźit́ mašt, avkaj, maksmon, [saje·ḿeń]! E:Jeg (196) Du hast, Mütterchen, mich zu ernähren, mich zu warten verstanden, du hast nicht, Mütterchen, mich zu verheiraten verstanden. af mašti͔ kodama M:P Sie kann nicht weben. [t́iń] af maštə̑da lotkaftə̑mə̑st [M:P] (IV872) Ihr könnt sie nicht zum Aufhören bringen.
mašti͔ M:Čemb [способный, сведущий] / fähig, kundig. | af mašti͔ M:P [несведущий, неспособный] / unkundig, unfähig. af mašti͔jəń pŕac af śäŕäd́i Dem Unfähigen schmerzt nicht der Kopf, der Unfähige hat kein Kopfweh.
maštovoms ChrE E:Mar Večk Kal Kažl (Refl.-Pass. zu maštoms) [годиться] / taugen. kalgudo, tańt́ejńe, ṕejt́eḿeńeń a maštov́i. – ṕešče͔ś E:Mar (232) Ein hartes Leckerbisschen, für einen Zahnlosen taugt es nicht. – Die Nuss. ḿeźeksak a maštov́i, śakńeń eŕav́i E:Mar (263) Es taugt zu nichts, jedermann bedarf desselben. eśt́et́ polaks, od aĺa, maštuvan E:Večk (I367) Ich tauge, junger Mann, zu deiner Gattin. si͔ń at maštuv́it́ ḿeńijak, ploᵪat E:Kal (2135) Sie taugen nichts, sind niederträchtig, schlecht. si͔ń at maštuv́it́ jarʿtsams E:Kažl (III231) Sie taugten nicht zum Essen [Sie sind nicht essbar].
maštuv́i: a maštuv́i E:Mar [непригодный] / untauglich.
maštov́iks E:Večk, mašti͔·v́iks E:Ba [способный, сведущий] / fähig, kundig. | a maštuv́iks E:Mar, a maštov́iks E:VVr, at maštuvks E:Kad [непригодный] / untauglich; [бесконечный, нескончаемый] / unendlich, unvergänglich, nicht endend (E:VVr).
maštov́ića: a ma·štov́ića E:Večk, a ma·štuv́ića E:Is негодный / untauglich.
matad́ims E:Kal [кивнуть (головой)] / nicken (pŕa mit dem Kopf) (Mensch od. Tier).
mati͔ims E:Kal (Iter. zu matad́ims) [кивать (головой) / (mit dem Kopf wiederholt) nicken].
mat̀aj ChrM, mataj M:P (Anr. zu ungebräuchlichem *mata) [милый!, милая!] / Lieber!, Liebe!, Liebchen!
matańä ChrM M:P Kr Sel Ur (Nom. Pl. matańat, Anr. ChrM mat̀ańɛj, M:P Lemd Kr Mam Sel -j) (Dem. zu *mata) голубчик!, голубушка! / lieb, teuer, (mein) Lieber!, (meine) Liebe!, (mein) Liebchen! ej [eŕv́ä·ńäźä, matańäźä, lopańäźä] M (IV577) Meine Schwiegertochter, mein Liebchen, mein Blättchen! kafta ṕiźga·tańat, kafta matańat M:Kr Zwei Schwalben, zwei liebliche Geschöpfe. [alašańäj, matańäj] [M:P] (IV871) Mein Pferd, mein Liebchen! śävmak, [ḿikańäj], śävmak, matańäj M: Lemd (IV71) Nimm mich [zur Frau], Mika, nimm mich, Lieber! ĺiśt́ä, poĺäńäj, ĺiśt́ä, matańäj [M:Kr] (IV351) Komm [heraus], Polja, komm [heraus], mein Liebchen! saka ‒‒‒ [ḱeĺḿä v́ed́ńada], polaj, [matańäj], a ton [śiməḿä] [M:Mam] (IV87) Komm, ‒‒‒ frisches Wasser trinken, lieber Mann!
mati͔ŋgum E:Kažl (Dem. zu *mata [od. richtiger einem daraus gebildeten Dem. mati͔ńe], mit Poss.-Suff. 1. Sg.) [мой милый!, моя милая!] / mein Liebchen!
mati͔ńem E:Mar (Dem. zu *mata, mit Poss.-Suff. 1. Sg.) [мой милый!, моя милая!] / mein Liebchen!
matuńäj M:Sel (eine Art Dem. zu *mata [eine F. der Kindersprache]) [ласк. слово для девочки] / Kosew. für ein kleines Mädchen.
mat́as M:Pš Ur, matas M:Čemb An [медведь] / Bär (M:Pš Čemb An: [медвежонок] / junger Bär [M:An: im zweiten Lebensjahre]). | oftă-matas M:Čemb [медвежонок] / junger Bär. — [? Vgl. russ. мата́с].
matasḱä M:Čemb (Dem. zu matas).
1matə̑r M:P Pš (Gen. M:P ‑ə̑n, Nom. Pl. ‑ʿt) [красивый вид, гармоничная внешность] / hübsches Aussehen, hübsche, harmonische Gestalt. soń matə̑rə̑ts t́śeb́äŕ M:P Er hat ein hübsches Aussehen. toń alašat́śeń t́śeb́äŕ matə̑rə̑ts M:P Dein Pferd ist prächtig. toń šamat́śeń t́śeb́äŕ matə̑rə̑c M:P Er hat ein schönes Gesicht. — Tat. matı̊r, matur (TLM, Nr. 86).
matə̑rnä M:P (Dem. zu matə̑r).
2matə̑r M:P [тяжесть, гнёт (напр. камень)] / Gewicht (z.B. Stein auf Gegenständen, die gepresst werden sollen).
matə̑rks [M:Pš] Sučk [пресс, тиски (напр. камень)] / Presse (z.B. Stein, mit dem man Pilze presst) (M:Pš); переметина / (koll.) auf Strohdächer, Heuschober gelegte Stangen (die das Stroh od. Heu andrücken, zusammenhalten sollen) (M: Sučk).
matrams E:Mar Atr VVr Kad Ba Večk NSurk Jeg ― matrams M:P Pš Kul Čemb Sel Sučk [?Ur] давить / drücken, niederdrücken (E:Ba: сверху / von oben) (E:Mar Ba NSurk M:P); [положить под пресс, прессовать] / unter die Presse legen, pressen (z.B. einen Tuchballen, damit das Tuch glatt wird) (E:Mar Atr VVr Ba Večk M:P); [заставлять затекать (член)] / (ein Glied) zum Einschlafen bringen (E:Mar); [оклеветать, очернить] / verleumden, anschwärzen (M:P); [затекать] / einschlafen (Glied) (E:Mar Kad Ba Večk Jeg M:P Čemb Sel Ur); [оседать (здание)] / sich setzen, sich senken (Gebäude) (E:Mar Večk). apak matra latondo sorukason matrasi͔ń E:NSurk (II479) Seine Schuppen ohne Dachstangen werde ich mit meinem Kopfputz drücken. mon matran kańt́f́eńeń v́ett́i M:P Ich drücke meinen Hanf ins Wasser (zum Rösten). mon matran potšfńəń ḱeskavt́i M:P Ich tue (drücke) das Mehl in den Sack. ṕiĺǵem matraś E:Mar, ṕiĺǵeźä matraś M:Sel Mein Bein schlief ein. ḱäd́əźä matraś udə̑msta M:P Meine Hand (Mein Arm) schlief ein beim Schlafen. kudoś matraś E:Mar Das Haus (Gebäude) hat sich gesenkt. kopnaś matraś E:Večk Der Schober hat sich gesetzt.
matrań E:Mar Večk ― matrań M:P Sandr Kul [спрессованный, придавленный] / gepresst, niedergedrückt (E:Mar Večk); складный (не очень высокий и не маленький) / harmonisch, wohlgestaltet, gedrungen (nicht sehr gross, nicht sehr klein) (M:P). matrań koct[‑]ašk ti͔ńḱ ṕiĺǵeŋḱ E:Mar (1158) Gepressten Leinwandballen gleich sind eure Beine. užo si͔rgavca mon avań matrań t́elanzo! E:Mar (1202) Warte, ich will den niedergedrückten [im Grabe liegenden] Körper der Mutter erheben! matrań koct[‑]ašk ṕiĺǵenʒe͔ valćḱeń rosas lopod́it́ E:Večk (II266) Seine Beine, die gepressten Leinwandballen gleichen, werden vom Morgentau nass. uŕa·dnaj śeŕńä, matrań roŋgə̑ńä [M:P] (IV70) Eine mit wohlgestaltetem Körper, mit strammer Gestalt. mon esta arań matrań šuftə̑ńa·ks, matrań šuftə̑ńa·ks, maźi ṕičəńa·ks M:Kul Dann verwandelte ich mich in einen gedrungenen Baum, in einen gedrungenen Baum, in eine schöne Kiefer. moń matrań kuzə̑ń pondə̑źä M:Sandr (IV226) (Wie) eine langsam, aber stark gewachsene [gedrungene] Fichte [ist] meine Gestalt.
*matraź E:VVr ― matraź M:P Pš [придавленный] / gedrückt (E:VVr); [плотный] / gedrungen (wachsend) (M:P Pš). t́ikše·-koŕe·ńse͔ matra·śńe E:VVr (III156) Ihr, von Graswurzeln Gedrückte [= Die ihr unter der Rasendecke liegt]. matraź kasi͔ M:P [Das Kind] wächst harmonisch, wohlgestaltet, heran (eines, das nicht in die Höhe schiesst, sondern harmonisch in alle Dimensionen wächst). lomańt́ś, šuftś matraź kasi͔ (gasi͔) M:Pš Der Mensch, der Baum wächst langsam, gleichzeitig auch in die Breite wachsend.
matramo E:Večk, matra·ma E:Ba Kad (Nom. Pl. E:Kad matra·t) ― matrama M:P переметина / (koll.) auf Strohdächer, Heuschober gelegte Stangen (die das Stroh od. Heu andrücken, zusammenhalten sollen; E:Ba: auf den Traufdächern, den Rand entlang) (E:Večk Ba); [? рейка конька на крыше] / ? Kranzleiste (? = matə̑rks M:?Sučk) (M:P); [тяжесть, гнёт (напр. камень)] / Gewicht (z.B. Stein auf Gegenständen, die gepresst werden sollen) (E:Kad). | kańśt́iń matramo E:Mar [пресс для снопов конопли] / Pressbaum, der auf die in der Röste liegenden Flachsgarben im Flusse gelegt wird, damit sie auf ihrem Platz bleiben. | ḿičḱä-matrama M:Sel [вышивка на обшлаге] / “Käseform” od. “Käsepresse”, eine Stickerei am Ärmelsaum [offenbar mit käseformartigen Figuren]. | olgo-matramo E:Mar Večk Is, olgo·ń matra·ma E:Ba перемётина, прижимник / Stange, die man aufs Strohdach legt, damit nicht der Wind das Stroh forttrage.
matrakšnoms E:Mar, *matrakšńᴉms (: matrakšńan) E:Kažl (Frequ. zu matrams).
matratodoms (3. Sg. Präs. E:Mar matrati͔, 3. Sg. Prät. matratoć) E:Mar Kažl (Pass. zu matrams) [неметь, затекать (о членах)] / erstarren, einschlafen (von Gliedmassen) (E:Mar); [давиться кошмаром] / vom Alp gedrückt werden (E:Kažl). matratan E:Kažl Ich werde vom Alp gedrückt.
*matravəms (: matrav́i) M:P (Refl.-Pass. zu matrams) [сжиматься под прессом] / zusammengepresst werden (zusammenkleben) unter der Presse.
*matraftə̑ms M:P (Fakt. zu matrams).
*matrafńəms M:P (Frequ. zu matraftə̑ms).
matrə̑śəms M:P Ur (Frequ. zu matrams).
*matrə̑śəkšńəms (: matrə̑śekšńi) M:P (Frequ. zu matrə̑śəms) [сжиматься под прессом] / zusammengepresst werden unter der Presse.
*matrə̑śəvəms (: matrə̑śev́i) M:P (Refl.-Pass. zu matrə̑śəms) [сжиматься под прессом] / zusammengepresst werden (zusammenkleben) unter der Presse.
*matrə̑śəft́əms (: matrə̑śeft́an) M:P (Fakt. zu matrə̑śəms).
*matrə̑śəfńəms (: matrə̑śefńan) M:P (Frequ. zu matrə̑śəft́əms).
1matka M:Čemb Sučk (Anr. M:Čemb ‑j) тёща / Mutter der Frau, Schwiegermutter des Mannes. — Russ. матка.
mačka E:Večk Is Jeg, mačka ~ mačka· E:Ba ― mač́ka M:Ur (Anr. -j) тёща / Schwiegermutter (des Mannes), Mutter der Frau (E:Ba Večk Is Jeg: Anr. u. Ben.), (M:Ur auch:) [крёстная мать] / Taufmutter, ‑patin. — [Russ. мачка].
mat̀uška ChrE, matuška E:Mar Ba ‹Andr› Kal ― mat̀uška ChrM (Anr. -j) [матушка!, милый!, милая!] / Mütterchen!, Liebe!, Lieber! ton polkoń ḱiŕd́i, matuška E:Mar (1140) Du Beherrscherin des Haufens, Mütterchen! uj kudoń ḱiŕd́i, matuška E:Mar (1218) O, du Beherrscherin des Hauses, ehrwürdige Mutter! karda(s)-śarko matuška E:Mar (1188) Kardas-Sjarko, Mütterchen! śuk[‑]śuk, od kov matuška E:Mar (221) Sei gegrüsst, [lieber] Neumond! ńišḱi-pas matuška E:Andr [Nischke-pas (Himmelsgott), du Lieber!]. v́iŕ[‑]avakaj, matuška, ańćiḱ ojḿit́ moń katt! E:Kal (2129) Waldmütterchen, Mütterchen, lass mir nur das Leben! — Russ. матушка.
*matuškańä (Dem. zu matuška): mat̀uškańɛj ChrM, matuškańäj M:P (Anr.) [матушка!, милый!, милая!] / Mütterchen!, Liebe!, Lieber! aĺäńäj, matuškańäj, koŕməĺəćḱäj M:P Väterchen, du Lieber, du Ernährer!
matušńik E:Večk маточник / Zelle der Mutterbiene. — Russ. маточник.
2matka E:Mar Ba Petr ― matka M:P Kr ‹Mam› матица, матка / Tragbalken der Decke (M:P: der von der Tür(wand) zu der gegenüberliegenden Wand geht; vgl. šävks kandi͔; E:Mar: Querbalken unter dem Dache [P.]). bojar[‑]avaś kudoso, oža[‑]ṕenze͔ ušoso. – matkaś E:Mar (227) Die Bojarin ist im Hause, ihre Ärmelenden sind draussen. – Der Querbalken unter dem Dache. pokš kudat́ńe norov́et́ ojśeḿe matka alga E:Petr (VIII2) Die Brautwerber wollen sich unter einen Querbalken setzen. kudə̑ń putə̑msta matkat́i kšit́ sotńišt́ M (IV727) Wenn man ein Haus baut, bindet man ein Brot an den Tragbalken. [v́äŕi matkat́i škajeń śuduft́ igaźəń sotə̑ź] [M:Mam] (IV131) Sie banden den gottverfluchten Iga oben an den Tragbalken. | matka-końa [E:?Mar ?Ba] [= matka-v́eĺks]. | matka-šočka M:P матка / Tragbalken der Decke. | matka-v́eĺks E:Mar, matka-v́äĺks E:Ba бревно выше матки / ein Balken oberhalb des Tragbalkens (E:Ba). — [Russ. матка].
matḱińe E:VVr (Dem. zu matka) id. [ŕeḿedovojt́] matḱińet́ (II333) Aus [? schlanken Tannen sind] deine Tragbalken.
matroska E:Ba Kozl, natroska E:Sob, matroska ~ natroska E:Večk [пороховница] / Pulverhorn (als Par.-Wort zu ružija ‘Flinte’ auftretend). ružijazo ḱece͔nze͔, natroskanzo boksonzo E:Sob (VII254) (Er hat) seine Flinte in der Hand, sein Pulverhorn an seiner Seite. vaj v́it́ ḱece͔nʒe͔ od ʒ́orań [ružjazo], ḿešt́e grut́ce͔nʒe͔ od aĺań matroska E:Kozl (I361) In der rechten Hand hat der junge Mann seine Flinte, auf seiner Brust (trägt) der junge Mann ein Pulverhorn. ružijazo od ʒ́orań laŋksonʒo, matroskazo od aĺań boksonʒo E:Večk (I355) Der junge Mann hatte seine Flinte geschultert, der junge Mann (trug) das Pulverhorn an seiner Seite. pŕistaĺete͔ze͔ od aĺań boksonʒo, natroskazo od ʒ́orań ḿešce͔nʒe͔ E:Večk (I365) Der junge Mann hat eine Pistole an der Seite, der junge Mann hat ein Pulverhorn auf der Brust. — Russ. натру́ска.
natrosḱińe E:Sob (Dem. zu natroska) id. ružiine͔st, jalgakaj, uĺit́ si͔nst laŋksost ńej, natrosḱine͔st, jalgakaj, uĺit́ bokasost ńej (VII254) Sie haben, Freundin, ihre Flinten geschultert, ihre Pulverhörner, Freundin, haben sie an ihrer Seite.
mat́f́ej [M:Mam] [мужское имя, Матвей] / ein Männername, Matfej (Matthäus). [mat́f́ejəń poĺäńäś] (IV448) Matfejs Polja. — Russ. Матфе́й (arch. F. von Матве́й).
mot́uńä [M:Pš] [Dem. zu *mot́u] [мужское имя, Матвей] / ein Männername, entspricht nach P. dem russ. Namen Matfej (Matthäus, Matthias). vaj vata javan[‑]kaĺan ṕäĺńəńäźəń, mot́uńäźəń (IV585) Sieh hier, ich beklage meinen [jüngeren] Bruder, meinen Motju. ḱińd́i kadə̑t́, mot́uńäj, škajəń śuduft́ vaśänäćəń (IV586) Wem (in Obhut) hast du, Motju, deine gottverfluchte Frau zurückgelassen? — [Russ., vgl. Мотя (Dem. zu Матве́й)].
mat́ŕona E:Kozl ― mat́ŕona [M:Mam] [женское имя, Матрёна] / ein Frauenname, Matrjona (Matrona). avań ĺemze͔, nogaj[‑]ava, mat́ŕona E:Kozl (I208) Meine Mutter heisst Matrjona, Nogajerin. mat́ŕona [ḱeĺǵi ńeškəń] vanə̑mants, [v́eĺńeń] kunda·mants [M:Mam] (IV118) Matrjona liebt es, Bienen zu hüten, Bienenschwärme zu fangen. — Russ. Матрёна (volkst. zu Матро́на).
mat́a E:Mar Sob ― mat́ä M:Kr ‹Mam› [женское имя, Матя] / ein Frauenname, Matja, Matrona. uš suŕeń šče͔ŕd́iĺ mat́a če͔ŕńeška E:Mar (130) Den Faden spann Matja so fein wie ein Härchen. uš końov[‑]śormat mat́äń arstonzo E:Mar (132) Wie eine Schrift auf dem Papiere (waren) [Matjas] Stickereien. mat́a[‑]suka [t́äińd́źe] E:Sob (VII332) Die Hündin Matja hat ihn gerichtet. [aveźəts] i [moĺś mat́äń śt́aftama] [M:Mam] (IV119) Die Schwiegermutter ging, um Matrjona aufzuwecken. — [Russ. Матя (Dem. zu Матро́на)].
mat́u M:Vert [Mam] (eine Art Dem., fam. Kosef. zu mat́ä). toń kušmarkškańe, mat́u, rongaćä M:Vert (VIII474) (Wie) eine Handvoll hast du, Matja, den Körper. vaj štšaj[‑kaŕäj] mat́u naŕažaj [M:Mam] (IV119) Matrjona kleidet sich an und schmückt sich.
mat́uńä ~ mat́ɯńä [M:P] (Dem. zu mat́u). vata javan[‑]kaĺan sazə̑rńäźəń, mat́ɯńäźəń (IV581) Siehe, ich beklage meine [jüngere] Schwester, meine Matju! kosta śäft́ä, mat́uńäj, mon v́ešt́ä (IV583) Woher nehme ich dich, Matju, (wo) suche ich dich?
*mat́əŕ [M:Mam] [женское имя] / ein Frauenname, Matrjona (wechselt mit mat́ä, mat́u). [śet́śä·ń] katsa [mat́əŕ akaźt́i, ot́śäźəń śt́iŕəntsti͔] (IV400) Ihn lasse ich meiner [älteren] Schwester [Base] Mater, der Tochter meines Onkels zurück. vaj i štšaś[‑kaŕäś mat́əŕ] naŕažaś (IV120) Matrjona kleidete sich an und schmückte sich.
mat́əŕńä M:P (Dem. zu mat́əŕ) [? женское имя / ? ein Frauenname]. esə̑nza [eŕäᵪ́t́] kafta mat́əŕńat (IV37) Darin leben zwei Mater.
mat́əŕu M:Pš [? личное имя / ? ein Personenname]. at́əŕu, at́əŕu, at́əŕusa mat́əŕu, mat́əŕu, at́ŕäń kolma śoranzə̑n, śoranzə̑n (IV436) Aterju, Aterju, in Aterju ist Materju, Materju. Aterju hat drei Söhne, Söhne.
mat́ŕa E:Večk StŠant ― mat́ŕä ~ matra [M:Mam] [женское имя, Матря] / ein Frauenname, Matrja (Matrona). son tukšnoś ṕeća mat́ŕa bazarov E:Večk (II41) Freitags begab sich Matrja auf den Basar. v́ejḱe šiv́ećḱeś mat́ŕań sodi͔źe E:Večk (I175) Einer von den Schneidern kannte Matrja. mat́ŕa ašt́i eźem[‑]ṕiŕaso E:StŠant (I273) Matrjas Platz ist vorn auf der Bank. vaj t́ast rasajä [mat́ŕän ṕiĺgənza] [M:Mam] (IV120) Damit Matrjonas Füsse nicht vom Tau nass werden. matra af [ḱeĺǵi] numa·nts[‑]kot́škə̑mants [M:Mam] (IV118) Matrjona liebt nicht das Schneiden und Jäten. — [Russ. Матря (Dem. zu Матро́на)].
mat́ŕo E:Večk NSurk (eine Art Dem. zu mat́ŕa). štatolks pali͔t́, mat́ŕo, śeĺḿenʒe͔ E:Večk (I438) Wie Kerzen, Matrjoscha, leuchten seine Augen. uš ḱiń kučttanok mat́ŕoń t́eŕd́eḿe E:NSurk (I39) Wen schicken wir um Matrjo herauszurufen?
mat́ŕoša ~ mat́ŕuša E:Večk, mat́ŕoša E:StŠant, mat́ŕuša E:NSurk [женское имя] / ein Frauenname, Matrja, Matrjo, Matrjona, Matrjoscha. śe ĺiśma pŕasońt́ matŕoša muśḱi E:Večk (I436) An der Quelle wäscht Matrjoscha. ton ḿejs avaŕd́at, mazi͔ mat́ŕuša E:Večk (I436) Was weinst du, schöne Matrjoscha? mazi͔ mat́ŕoša sonʒo ĺeḿeze͔ E:StŠant (I273) Sie heisst die schöne Matrja (Matrjoscha). uš davajt́e puci͔ńeḱ dovań mat́ŕušań E:NSurk (I39) Lasst uns der Witwe ihre Matrjo (darunter) legen! — [Russ. Матрёша, Матрю́ша (Dem. zu Матро́на)].
mat́uša E:Mar [женское имя] / ein Frauenname, Matjuscha, Matrona. t́ejt́eŕiś paroĺ si͔ŕe mat́uša (130) Ein gutes Mädchen war die alte Matjuscha (Matrona). — [Russ. Матю́ша (Dem. zu Матро́на)].
mavra M:Temn [женское имя] / ein Frauenname. ṕäk ćeb́äŕat, mavra[‑]śestraj, ṕäk mazə̑jat (VIII348) Du bist sehr hübsch, Schwester Mavra, du bist sehr schön. — [Russ. Мавра].
1maza ~ maźä M:P (Gen. -ń), maza M:Kr, maźä M:Lemd Čemb Sel (Anr. ‑j) [жена брата] / Frau des Bruders (M:Čemb: [жена старшего брата] / Frau des älteren Bruders (als Ben. u. Anr.)) ([M:?P] Kr Čemb); [имя, даваемое молодой после венчания] / Name (M:Čemb: einer von den Namen maźä, t́äźä, v́äžä, pava), der der jungen Frau nach der Trauung gegeben wird [vgl. mazi͔: mazava] (M: Sel: u. der von den Personen, die jünger sind als ihr Mann, gebraucht wird) (M:Čemb Sel); [жена брата отца] / Frau des Bruders des Vaters (oćä) (M:Čemb Sel). kolma mazasta ščaj ajaš M:Kr (IV157) Unter den drei Schwägerinnen ist keine, die (sie) kleidet. vaj vata moĺan mazaźt́i ‒‒‒ mazaźä moń ščaj laŋgə̑źəń M:Kr (IV158) Halt, ich gehe zu meiner Schwägerin, ‒‒‒ meine Schwägerin wird meinen Körper kleiden. af moĺan, mazaj M:Kr (IV32,193) Ich komme (gehe) nicht, Brudersfrau! mon əŕv́ä· śävan maźäźəń eŕgava, maźäźəń eŕgava, śada eŕgana M:Lemd (IV72) Ich nehme eine Frau, die ebenso alt ist wie meine Brudersfrau, die ebenso alt ist wie meine Brudersfrau, aber dicker. oj, ščak maźäńäj galə̑š laŋgə̑ńäźń! M:Sel (IV161) Kleide, Tante, meinen nackten Körper! af moĺan, mazaj [M] [Ich gehe (od.: komme) nicht, Schwägerin]. | maźvańä M:Pš Čemb Sel (Gen. -ń, Anr. M:Sel maźvańakaj), mazvańä M:An [maźä (maza) + avańä] [жена брата мужа] / Frau des Bruders des Mannes (M:Pš: des nächstjüngeren Bruders (Ben. u. Anr.); M:An: eines ? der jüngeren Brüder; M:Čemb Sel: Ben. u. Anr.). d́amak śt́afńä, maźvańakaj, sə̑rʿkafńä [M:Sel] (IV341) Treibe mich nicht auf, Schwägerin, wecke mich nicht auf!
mazaka M:P Kr [Mam] (Anr. M:P ‑j, M:Kr ‑j ~ ‑ńäj) (Dem. zu maza) [жена брата, невестка] / Frau des Bruders, Schwägerin. mazakac avac koźäjəń aĺo·nat́ a soń maŕäźä [M:?P ?Kr] (IV303) Ihre Schwägerin vernahm Kosjajs Aljona. mazakac jakaj akśuta suka·t́ meĺganza [M:Mam] (IV193) Die Brudersfrau geht der Hündin Aksju nach. moń oću, oću, mazakaj avaj, moń nuža·ńäźä [M:?P ?Kr] (IV303) Gross, gross, Schwägerin, ist meine Sorge. mazakaj, ščaka laŋgə̑źəń M:Kr (IV158) Schwägerin, kleide meinen Körper! t́ata [ḿärna, mazakańäj], t́at uva· [M:Kr] (IV339) Murre nicht, Brudersfrau, kläffe nicht!
mazańä M:Kr [Mam], maźäńä [M:?P] Sel (Anr. M:P mazańäj ~ ‑j, M:Sel ‑j) (Dem. zu maza, maźä) [жена брата, невестка / Frau des Bruders, Schwägerin; жена дяди, тётя / Frau des Onkels, Tante]. oj, ščak, maźäńäj, galə̑š laŋgə̑ńäźń! [M:Sel] (IV161) Kleide, Tante, meinen nackten Körper! | mazańäźä M:Kr [жена моего брата] / Frau meines Bruders. | mazańac M:Kr [Mam] [жена его брата / Frau seines Bruders]. mazańats ozaś, śuduf [salo·ńäś] iĺa·tś [M:Mam] (IV34) Die Brudersfrau setzte sich nieder, die arme Salonä blieb (stehen).
mazi͔ ~ maze͔ ChrE, maze͔(j) ~ mazi͔j E:Mar, maze͔ ~ mazi͔ E:Kal, mazi͔ E:VVr Kad Hl Bug Večk Jeg, mazi͔(j) E:SŠant, maza E:Kažl (Gen. mazᴉń, Nom. Pl. mazi͔t [mazᴉ͐t]) ― maźi ~ mazi͔ ChrM M: Katm, maźi M:P Pš Vod Čemb Tamb Sp, maźi ~ maźi· ~ mazi͔ M:Jurtk, mazi͔ M: Kr Sučk Prol Ur, mazə̑ M:Temn [прекрасный, красивый] / hübsch, schön (ChrE E:Mar Hl Večk Kal Kažl Jeg ChrM M:P Pš Kr Vod Čemb Tamb Katm Sučk Ur Jurtk); [красный] / rot (M:P); [красота] / Schönheit (E:Mar M:P); [желтуха] / Gelbsucht (E:Kad Kažl); [цвет] / Farbe (M:[?]P). maze͔ ĺićam mon šĺiĺiń E:Mar (1170) Ich wusch mein schönes Gesicht. son maze͔ paĺa orštakšnoś E:Mar (148) Sie legte ein schönes Hemd an. maze͔ t́ejt́eŕ kutmurdan E:Mar (168) Ich umarme das schöne Mädchen. maze͔ moro raŋksti͔d́e E:Mar Ihr stimmtet ein schönes Lied an. maze͔ bajaga vaĺǵejet́ E:Mar (1206) Deine Stimme erschallte mir, einer schönen Glocke gleich. avaś ečḱe, t́ejt́eŕiś maze͔j E:Mar (226) Die Mutter ist dick, die Tochter schön. ṕŕe-če͔ŕem maze͔jt́ E:Mar (260) Mein Haar ist schön. [ḿiń] maze͔ [ḿeĺga] kučtadi͔ź E:Mar (1124) Wir senden dich, um eine Schöne zu holen. kodamo maze͔jńt́ kočḱińeḱ? E:Mar (1118) Was für eine Schöne haben wir ausgewählt? saś ḱize͔ńeḱ, maze͔ńeḱ E:Mar (1150) Gekommen ist unser Sommer, unsere Schöne. [ḿiń] kov t́ejsi͔ńeḱ t́e maze͔ńt́ E:Mar (1122) Warum verfertigen wir diese schöne (Pirogge)? [ĺeḿeze͔] uĺńeś maŕiśa, maze͔ze͔ uĺńeś maŕiśa E:Mar (170) Sein Name war Marisja, sein hübscher (Name) war Marisja. alkuks jaḱit́ maze͔va E:Mar (1138) Wirklich, du hast schöne (Feste) besucht. mazi͔ se͔ŕim ᵪoĺija E:Hl (1162) Ich putzte meine schöne Gestalt. a·ńćak a so·dan, mazi͔·ĺ a· mazi͔ĺ E:Večk (III322) Ich weiss nur nicht, ob sie schön war [oder nicht]. mazi͔t́ krandast t́ija[‑]tuva jakavti͔źe E:Jeg (1104) Den hübschen Wagen fuhr er hin und her. už mazi͔ śeĺmse͔ ton, norov[‑]ava, ton varčtak ḿińek ńej osksonok laŋks [E:Bug] (V60) Mit freundlichen Augen, du Getreidemutter, schaue nun auf unser Opfer! maźijan, maźijat usw. M:P Ich bin schön, du bist schön usw. maźid́ä maźi [taŕäń] ĺićä·ńac M:Vod (IV204) Schöner als schön ist Tarjas Antlitz. maźi (-i͔) laŋgə̑t [śeĺmə̑nzə̑n] M: Katm (IV73) Seine Augen sehen schön aus (sind schön aussehend; P.). maźi śt́əŕńä· proks [kšt́ińä]. – tolś M (IV644) Ein schönes Mädchen, die immer tanzt. – Das Feuer. t́iḱi ćeb́äŕan, t́iḱi mazi͔jan M:Cjatn (IV188) Fürwahr, ich bin hübsch und schön. mazi͔ pada, akša papa. – [ińiźiś] M (IV644) Eine rote Vulva, ein weisser Penis. – Die Himbeere. kučka·c maźi (mazi͔), ṕeŕfə̑c ponav. – ińəźiś M (IV639) Ihre Mitte ist rot, ihre Umgebung behaart. – Die Himbeere. maze͔nze͔ ḱise͔ noldi͔ńeḱ E:Mar (1142) Um seiner Schönheit willen haben wir es [das Lied] angestimmt. ĺićäńacka mazə̑ńä, kolma lomańeń soń mazə̑sa M:Atjur (VIII360) Auch ihr Gesicht ist schön, es (sie) hat eine Schönheit dreier Menschen. sońd́ä mazi͔ čafsaza E:Kad Er liegt krank an Gelbsucht. t́ä kodama maźi M:P [?] Was für eine Farbe ist dies? t́asa lama t́śeb́äŕ maźid́ä M:P Es gibt hier viele schöne Farben. | maz(e͔) ava E:Mar, maz(i͔) ava E:Sob, maz ava E:Petr ― maz ava M:Ur [“красивая жена” / “schöne Frau”]; [одно из имён, даваемых молодой / einer von den Namen (E:Petr M:Ur: aš ava od. maz ava od. par ava od. v́ež ava), der der jungen Ehefrau gegeben wird]. uŕed́ev aĺa, par(o) aĺa, uŕed́ev aĺa, maz(e͔) aĺa, ton aśka tuka, maz(e͔) ava, ton aśka tuka par(o) ava E:Mar (1124) Brautführer, du guter Mann, Brautführer, du schöner Mann, geh doch, hole eine schöne Frau, geh doch, hole eine gute Frau! uŕva, uŕva da v́ež ava, uŕva, uŕva da maz(i͔) ava! E:Sob (VII278) Schwiegertochter, Schwiegertochter, Brudersfrau (Frau des jüngeren Sohnes des älteren Bruders), Schwiegertochter, Schwiegertochter, schöne Frau! at́afti͔ś karčindza ḿeŕe: “aš ava (maz ava, par ava, v́ež ava)” E:Petr (VIII56) Der Schwiegervater sagt zu ihm: “aš ava (weisse Frau), maz ava (schöne Frau), par ava (gute Frau), v́ež ava (artige Frau)”. [śed́, śed́[‑]a·va, v́ed́, v́ed́[‑]a·va], mastə̑r-laŋgə̑ń maz ava. – [oźəpńä] M (IV666) Sed, Sedjava, ved, Vedjava, sie ist die schönste Frau auf Erden. – Die Saat. | maźi bok M:Sel [лицевая сторона (сукна)] / rechte Seite (des Tuches). | mazi͔ damaj ~ maze͔ damaj E:Kal [красивый Дамай] / der schöne Damaj. | mazi͔ karks E:Is, mazi͔ karks ~ mazi͔j garks E:Ba [поясное украшение] / ein Lendenschmuck, dessen mittelster Teil (čamaks) völlig von Flitterplättchen (ṕĺoska) bedeckt ist u. in dem es viele Glasperlen (b́iśor), auch zwei Reihen Troddeln gibt (wird von Mädchen u. jungen Frauen getragen). | mazi͔ oźas E синичка / Meise. | maźi pajar-avat [Pl.] M:P [красный жемчуг в украшении косы / rote Perlen in einem Zopfzierat namens puńä·-pə̑la]. | maźi päĺ M:P Čemb [лицевая сторона (сукна, платья)] / rechte Seite (des Tuches, eines Kleidungsstücks) (M: Čemb: Gegens. v́eĺäń ṕäĺ). | mazi͔ ṕiĺeń čočko E:Is [перепуб, самое верхнее бревно боковой стены] / der oberste Balken der Seitenwand, dessen Enden weit vorspringen. | mazi͔ zopańa E:Jeg (Adj.) [с красивым зобом] / schönkropfig. narmońeś dobroj solov́e·juška, jakśt́eŕ [ḿešča·ńa], mazi͔ zopa·ńa (186) Ich, der vortreffliche Vogel, die Nachtigall, mit roter Brust, mit schönem Kropf. | maźi žaramńä M:Sel [дугообразная рейка (на ткацком станке) / bogenförmige Stange (am Webstuhl)]. | maze͔ste͔ E:Mar, mazi͔ste͔ E:NSurk (Adv.) [прекрасно, красиво] / schön, hübsch. ton jakavti͔ka maze͔ste͔! E:Mar (1176) Trage sie auch hübsch herum! t́ejt́eŕeze͔ ozado ašči͔ bojar[‑]avań końd́amo, purnaź maze͔ste͔ E:Mar (281) Seine Tochter sitzt gleich einer Bojarin, schön geschmückt da. a narmuńiś śed́ejak ṕeḱ maze͔ste͔ mori͔ E:Mar (2106) Der Vogel aber singt noch schöner. ńejavozo, mak laco mazi͔ste͔ E:NSurk (III196) [Er] soll ‒‒‒ schön ‒‒‒ erscheinen!
mazi͔ks-či [E:Bug] [красота] / Schönheit. toń mazi͔ks[‑]čiś loma jutksto ĺivt́iḿim (V476) Deine Schönheit hat mich aus der Gemeinschaft der Menschen gebracht.
mazi͔ńe ChrE E:Mar SŠant, mazi͔jńi [E:?Hl] ― maźińä M:P, mazə̑ńä [? mazi͔ńä] M: Atjur (Dem. zu maze͔, mazi͔, maźi) [прекрасненький, красивенький] / hübsch, schön (ChrE E:Mar Hl SŠant); [красота] / Schönheit (E:Mar Hl M:P Atjur). mazi͔ńe dugańt́ sajsi͔ńeḱ! E:Mar (1152) Wir wollen unsere schöne, liebe Schwester aufnehmen! ṕiži͔ńe, mazi͔ńe, śokśiń či͔ńe jakst́eŕńe. – oźiḿiś E:Mar (251) Grün, schön, in den Herbsttagen rot. – Die Wintersaat. [śt́enas ĺät́śišt́ maźińasna] M:P (IV525) Ihre Schönheit spiegelt sich auf die Wände ab. ĺićäńacka mazə̑ńä, kolma lomańeń soń mazə̑sa M:Atjur (VIII360) Auch ihr Gesicht ist schön, es (sie) hat eine Schönheit dreier Menschen. | mazi͔ńeste͔ E:Mar (Adv.) [красивенько] / schön.
maźińä·ńä M:P (Dem. zu maźińä) [красная суконка] / roter Tuchlappen.
mazi͔ŋǵe E:Kal (Dem. zu mazi͔, eig. zu mazi͔ńe) [красивый] / schön. | mazi͔ŋǵiste͔ E:Kal (Adv.) [красивенько] / schön. ŕiv́iźś iḱiĺijak mazi͔ŋǵiste͔ iśḱiĺeź arde͔ (2136) Der Fuchs läuft voraus mit hübschen Schritten [“hübsch schreitend”].
mazi͔ana M:P Kr Mam красноватый / zieml. schön.
maźa·r M:P Pš Sind щёголь / Stutzer, Geck (M:P); [малорослый и толстый человек] / ein kleinwüchsiger u. dicker Mensch (M:Pš); [прозвище человека со слабым зрением] / Schimpfw. für einen Schwachsichtigen (M:Sind). | ḱila·-maźa·r M:Pš [страдающий грыжей] / Bruchkranker, Leistenbrüchiger.
maźa·rńä M:P (Dem. zu maźa·r).
mazi͔·ĺ E:Kažl щёголь / Stutzer, Geck, Kokette.
maze͔lde͔ms E:Mar Gor ‹Škud› ― maźəldə̑ms M:P [выглядеть красиво] / schön aussehen (E:Mar); [краснеть, рдеть] / rot, rötlich sein, rot schimmern (M:P). lugań ćećäś maze͔ldi͔ E:Škud (VII122) (Wenn) die Blume(n) der Wiese schön blüht (blühen).
maźəlf M:P [покрасневший] / rot geworden. ṕiźəlʿńä maźəlft Die Vogelbeeren sind rot geworden.
*maźəlftə̑ms (: maźəlftan, -i͔) M:P (Kaus. zu maźəldə̑ms) [красно светить] / rot leuchten, scheinen lassen (z.B. ein rotes Tuch, indem man es schwenkt).
maze͔lgadoms E:Mar, mazi͔lgadoms E:Večk, mazi͔ĺgadoms E:SŠant, *mazi͔·ĺgadums [E:Šir] ― maźəlgə̑də̑ms M:P, mazə̑lgə̑də̑ms M:Sučk Ur [становиться красивым, красивее] / schön(er) werden, sich verschönen, sich verschönern (E:Mar Večk SŠant [Šir]); [покраснеть] / rot werden (M:P). toń laco mazi͔lgadozo E:Večk (III138) Gleich dir soll sie schön werden! mastor-avazo son mazi͔ĺgać E:SŠant (I75) Seine Erdmutter hatte sich verschönt. mo·ń mazi͔·ĺgaduuĺ, ava·[‑]kuda, ḿeštši·ŋ́ǵiḿ [E:Šir] (II438) Meine Brust wäre, Avakuda, schöner geworden.
maze͔lgavtoms ~ maze͔lgaftoms E:Mar, *mazi͔lgaftoms E:Vez, *mazi͔ĺgavtoms E:SŠant ― *maźəlgə̑ftə̑ms M:P (Kaus. zu maze͔lgadoms usw.) [украшать, делать (более) красивым] / schmücken, verschönern (E:Mar Vez [SŠant]). a sońć v́eśe mastor maze͔lgavti͔ E:Mar (258) Die ganze Welt aber verschönert es. v́išḱiŋka, v́ečḱev́iks, v́eśe lomat́ńeń maze͔lgavti͔. – [salmuksi͔ś] E:Mar (273) Ein kleines, liebliches Ding, es verschönert alle Leute. – Die Nadel. koĺi maštat iśt́a mazi͔lgaftomo, mazi͔lgaftumak mońgak! E:Vez (III335) Wenn du auf diese Weise schön machen kannst, (so) mache auch mich schön! vaj ḿeźe lugań mazi͔ĺgavti͔źe? [E:SŠant] (I494) Was hat die Wiese schön gemacht?
*maźəlgə̑fńəms M:P (Frequ. zu maźəlgə̑ftə̑ms).
*maźəlgə̑fńəkšńəms M:P (Frequ. zu maźəlgə̑fńəms).
maźəməms M:P Pš Čemb [покраснеть] / rot werden; [(по)краснеть (напр. от стыда)] / erröten (z.B. vor Scham); [становиться красивым, красивее] / schön(er) werden, sich verschönen, sich verschönern.
mazə̑mkšńəms M:Kr (Frequ. zu mazə̑mə̑ms) [становиться красивым, красивее] / schön(er) werden, sich verschönen, sich verschönern. v́iŕś af mazə̑mkšńi Der Wald will sich nicht verschönen.
maźəpt́əms M:P Sel, mazə̑ptə̑ms M:Kr Temn (Fakt. zu maźəməms, *mazə̑mə̑ms) [делать (более) красивым] / verschönen, verschönern; [делать красным] / rot machen. [t́śingə̑rdi͔], kańźərdi͔, safśe·m mirt́ maźəṕt́i. – jarmakś M (Bars.) (IV670) Es klirrt und klingelt, macht die ganze Welt schön. – Das Geld. bazarga jotaj, bazart́ mazə̑pcə̑ M:Temn (VIII280) (Wenn sie) auf dem Basar geht, macht sie den Basar schön.
mazə̑pti͔ M:Kard [делающий красивым] / einer der etw. verschönt. a miń ašəĺ valda kudə̑ń mazə̑pti͔jəc (IV474) Wir hatten keine, die die helle Stube verschönt hätte.
mazə̑pt́f M:Temn [сделанный красивым] / schön gemacht, verschönert. vanə̑mańac kuźät́ mavranc mazə̑pt́f, ĺićäń [ńäjemańac] (VIII348) Der verzierte Spiegel von Kuzjas Mavra, worin sie ihr Gesicht spiegelt.
mazə̑ptfḱä M:Cjatn (Dem. zu *mazə̑ptf) [крашенный в красный цвет] / rotgefärbt, etw. Rotgefärbtes. [tunda·ń] šińa·sa laŋga mazə̑ptfḱä (IV311) Es [Sein Haus] ist aussen von der Frühlingssonne rotgefärbt.
*maźəpńəms (: maźepńan, -i) M:P (Frequ. zu maźəpt́əms) [красить в красный цвет] / rot machen, rot färben.
*maźəpńəkšńəms (: maźepńakšńan, -i) M:P (Frequ. zu maźəpńəms).
maźa· E:Atr ― maćä M:P [Mam] Sučk Ur (Nom. Pl. maćat) [мелкий] / seicht; (M: Ur:) [мелководный] / mit flachem, seichtem Ufer. tə̑ [mat́śä v́ed́eń ḱäĺeźńä] [M:Mam] (IV431) Sie waten durch seichte Gewässer.
maćäńä M:?Kr (Dem. zu maćä) [мелкий] / seicht. v́eć af maćäńä Das Wasser ist nicht seicht.
maćakstə̑mə̑ms M:P [снижаться, опускаться (вода в реке)] / sinken, abnehmen (das Wasser im Flusse).
maćakstə̑ptə̑ms M:P (Kaus. zu maćakstə̑mə̑ms) [заставлять опускаться, з. падать] / sinken machen, abnehmen machen (Wasser).
maźal (maźa·l) E:Atr Ba Bug Večk Is Kozl ― maźal M:Ur, maźa·l M:Jurtk [сила] / Kraft. v́ijd́e[‑]maźaldo maštozo E:Bug (VI206) Er soll seine Kräfte verlieren. mašti͔ń moćt́e[‑]maźaldo E:Večk (II252) Ich verlor meine Kraft. a sati͔ jakams moćest i maźalost E:Kozl (III130) Ihre Kraft und Stärke reicht nicht zum Gehen aus. iśt́a śodoń ejkakšoń sanozo maštozo v́ijd́e[‑]maźaldo E:Kozl (III200) So möge auch Sjodos Glied seine Kraft verlieren! mo·n soń maźa·lə̑ns maštə̑·ńä M:Jurtk Ich langweilte ihn od. machte ihn unwillig (z.B. indem ich ihn zum Spiel verlocken will). — ? Türk.
maźamka E:Sl [женское имя] / ein Frauenname. maźamka marta śijamkat, kavto jalgat jalgaćek (VII142) Mazjamka und Sijamka, zwei Freundinnen miteinander. — [Vgl. mazi͔].
maźńä M:Pš (Gen. -ń), maźńä ~ maźəd́ńa- M:Alk, maźəd́ńa·- M:Ter [младший брат мужа] / der (nächst)jüngere Bruder des Mannes (M:Pš: Anr. u. Ben.; M:Alk Ter: ? Anr.).
maža M:Sp (Nom. Pl. -t) [кузов навозной тачки] / Korb (Kasten) des Mistwagens. — ? Tat.; ? vgl. russ. можа́ра “tat. Karren”.
mažor E:Gor Sob прожорливый, [кутила, обжора] / Schwelger, Schlemmer, Fresser, gefrässig.
ḿäd́ma E:Gor Ba наслуд / Wasser auf dem Eise im Winter (infolge von Tauwetter), Aufwasser.
ḿäĺo·ᵪa M:Kars [женское имя] / ein Frauenname. ḿäĺo·ᵪ(a) af sodaj ḿeźəvə̑k, aĺac lad́äźä azovu, azo·vsḱi bajart́i (IV170) Mäljocha weiss nichts, ihr Vater verlobte sie nach Asov, mit einem Asover Bojaren. — [? Russ. Мелёха (Dem. zu den Männernamen Емелья́н u. Меле́тий)].
ḿäĺo·ša M:Kars [личное имя] / ein Personenname. śuduf, śuduf [t́ä] ḿäĺo·šań jašańäś, vaj škajəń śuduf od ḿäĺo·šań jašańäś (IV367) Verflucht, verflucht ist dieser Jascha Mäljoschas, ach, gottverflucht ist Od-Mäljoschas Jascha. — [? Russ. Мелёша (Dem. zu den Männernamen Емелья́н u. Меле́тий)].
ḿända M:Pš (Gen. ḿändə̑ń) [гнойное выделение из глаз] / Augenbutter. — Vgl. kas. maŋka.
ḿändu M:Pš (Adj.) [гнойный] / butterig (von den Augen). śeĺmə̑nza ḿänduft Seine Augen sind butterig. | ḿändu śeĺḿä (źeĺḿä) M:Pš [имеющий гнойные глаза] / einer der butterige Augen hat.
ḿäŋǵä M:An (Gen. ḿäŋǵəń) [плесень на поверхности молока] / Schimmel auf der Milch. — [Vgl. ḿända; ṕäŋǵä].
1ḿäń M:P Pš Čemb Sel (Adv.) [с, до] / von – an, von – her, seit, bis – zu, bis – an; [даже] / sogar; [только] / erst (= ḿik E:Mar). ḿäń śä ṕiŋksta ḱiǵä· śäŕäd́i M:P Seit jener Zeit kränkelt er. ḿäń t́äńəms tosa iĺa·tś pora M:P Bis zum heutigen Tage ist dort ein Hain geblieben. ḿäń t́äńəms toza iĺatś M:Pš Bis zum heutigen Tage ist dort geblieben. toń alašaćä luga·sa. – kosa? – tosa ḿäń ičkəźä! – von ḿäń kosa! M:P Dein Pferd ist auf der Wiese. – Wo? – Dort, sehr weit von hier! – Sieh mal, wo (wie weit) (es ist)! ṕejəĺt́ toŋǵińä soń ḿäšt́əzə̑nza ḿäń kərga·ńava M:Pš Ich stiess das Messer bis ans Heft in seine Brust. mon ḿäń kulə̑mə̑zn toń af juksta·t́ä M:Čemb Bis zu meinem Tode werde ich dich nicht vergessen. ḿäń t́äčəs eŕäj M:Sel (IV822) Bis an den heutigen Tag lebt er. kut́śt́ [ḿäń] końńät́ pŕas M:Sel (IV822) Klettere bis in den Gipfel! ḿäń kolma šit́ udə̑ś M:Sel Er schlief ganze drei Tage. esta ḿäń (od.: ḿäḱ) sajat moń ṕäĺi konakə̑ks? M:P Erst dann wirst du zu mir zu Gaste kommen? — [?] Tschuw.
ḿäńeĺ E:Gor Sob, ḿeńeĺ E [свёкор / Schwiegervater; свекровь / Schwiegermutter]. bud́i ḿeŕat ḿäńeĺeś E:Sob (VII268) Wenn du (zu dem Vater) ‘Schwiegervater’ sagst.
ḿeńeĺńa E:Mar (Anr. ‑kaj), ḿäńeĺńe E:Gor Sob (Dem. zu ḿeńeĺ, ḿäńeĺ) [свёкор, отец мужа / Schwiegervater, Vater des Mannes]. ńej [ḿeńeĺńazo] maze͔ daŕäń ŕed́iźe E:Mar (152) Von dem Vater ihres Mannes wurde die schöne Darja bemerkt. vaj vandi͔ń či͔ze͔, [ḿeńeĺńakaj], praźńiḱ[‑]či͔ E:Mar (152) O, morgen, Schwiegerväterchen, ist es ein Feiertag. bud́i ḿeŕat ḿäńeĺńem E:Sob (VII268) Wenn du (zu mir) ‘mein Schwiegervater’ sagst.
ḿäraksams M:P [раздавить, растоптать] / zerdrücken, zertreten, zertrampeln.
ḿärnams M:P Čemb ворчать / murren, brummen, böse sein (M:P: soń laŋgə̑zə̑nza auf ihn), (M:P auch:) болтать / schwatzen, plappern. t́amaśt uva, t́amaśt ḿärna [M:Mam] (IV520) Bellt mich nicht an, murrt mir nicht! t́ata uva, t́äd́akańäj, t́at [ḿärna]! M:Aleks (IV219) Heule nicht, Mutter, schimpfe nicht! t́ata [ḿärna], mazakańäj, t́at uva· M (IV339) Murre nicht, Brudersfrau, kläffe nicht! — Vgl. mə̑ŕńa·ms.
ḿärnə̑śəms M:P [Čemb] (Frequ. zu ḿärnams).
ḿätə̑rdə̑ms M:P Čemb болтать / plappern, plaudern, schwatzen, schwätzen (M:P); [говорить в нос, гнусавить] / durch die Nase sprechen, näseln (M:Čemb).
*ḿät́äŕəms (: mät́äŕan) M:Sel (Iter.).
ḿätə̑rkšńəms M:P (Frequ.).
ḿätnams M:P Mam ворчать / murren, brummen (= ḿärnams).
ḿäv́ E:Ba [подраж. голосу козы / ahmt die Stimme der Ziege nach] (= ḿe E:Večk). śeja “ḿäv́” raŋkstaś (VII404) “Bäh” schrie die Ziege. — [Vgl. ḿjäkstə̑ms].
1ḿe- E(allg.) ― ḿe- M(allg.) Pronom.-St.:
ḿe E:VVr (Pron. interr.) какой? / welcher?, was für ein?; почему? / warum? ḿe kšńeń[‑]ḱev́iń śed́ejat (II380) Was für ein eisernes und steinernes Herz bist du? ḿe što koj ḿeŕan što iśt́a· (II399) Wie soll ich sagen, wie er ist? ḿe iźv́eśt́ja a maksat (II515) Was (почему) gibst du keine Nachricht? | eŕva ḿe E:Mar Večk SŠant всякое, [что угодно, всякого рода] / allerlei, jedes beliebige, alles mögliche, alles. sonze͔ eŕva ḿeń tarkazo uĺi [E:?Mar] Er hat alles (allerlei). | ḿejak E:VVr [что-нибудь / irgend etwas; (mit Neg.) ничего / nichts]. kona·t́ńe ḿeja·koks a ma·štuv́it́ (III126) Das, was zu nichts taugt.
ḿeń E:Mar Bug Večk Vez (Gen. u. Adj.) [какой?] / was für ein?, welcher?; [что это такое!, чепуха!, болтовня!] / was alles (muss man hören)!, Unsinn!, leeres Geschwätz! son a čaŕkod́i gŕešnoj učaĺa ḿeń koŕas [E:Bug] (V300) Die arme Utschalja weiss nicht, warum. ḿeń raduvaź saiḿim? E:Večk (II178) Welches Gefühl hat mich ergriffen? ḿeń robotas bašḱir-ava tujekšne͔ś E:Večk (I215) An welche Arbeit auch die Baschkirin zu gehen vorgab. “iśt́a eŕav́i t́ejems.” – “ḿeń, avoĺ iśt́a, vana koda!” [E:?Večk ?Vez] “So muss man handeln.” – “Unsinn! Nicht so, sondern, pass auf, wie!”. ḿeń [ṕegojgafńi] E:Vez (III337) Wieso macht er [sie] scheckig. | ḿeń ḱis E:Mar [почему?] / warum? uš [ḿeń] ḱis avaŕd́at, si͔ŕe mat́uša? (132) Warum weinst du, alte Matjuscha?
ḿeńi E:Kal, ḿeńä· [E:Šir], ḿäńi E:Kažl ― ḿińd́i M:P, ḿeńd́i M:Pičep (All.) за что? / warum?, wozu? ḿeńi ton čav́iḿiḱ moń E:Kal Warum hast du mich geschlagen? to·n ḿeńä· t́ezä͔·, ava·[‑]kuda, to·n šot́ši·ḱ [E:Šir] (II437) Was hast du, Ava-kuda, (die Spange) hier angesteckt? ḿäńi čavums E:Kažl Warum sollte man (ihn) prügeln? ḿińd́i vad́əńd́it́ vajt́ ḱit́i M:?P Warum hast du die Butter (in die Risse) auf dem Wege geschmiert? ḿeńd́i pačat́ńeń, d́äd́äj, ṕid́esajt́! M:Pičep (VIII270) Warum bäckst du Pfannkuchen, Mutter? | ḿeńijak E:Kal [к чему-нибудь] / zu etwas; (mit Neg.) [ни к чему] / zu nichts. si͔ń at maštuv́it́ ḿeńijak (2135) Sie taugen [zu] nichts.
ḿeśńe E:VVr (? Iness. der best. Dekl.): ḱi meśńe· ma·šti͔ (III286) Womit auch immer ein jeder es kann.
ḿäs ~ ḿes M [Ill., verm. doch aus ḿeźä; vgl. ḿejs (unten)] [почему?] / warum?; [что] / dass.
ḿeks ChrE E:Mar Hl VVr Večk Kozl MKka, ḿäks E:Ba (Transl.) [почему?] / warum?; [что] / dass. ḿeks ton kadov́it́? E:Mar (2122) Wie bist du übrig geblieben? uš [ḿeks] a ḱiščat, uš [ḿeks] a morat? E:Mar (144) Nun, warum tanzest du nicht, nun, warum singst du nicht? [ḿeks] a śimat, a jarcat? E:Mar (166) Warum trinkst du nicht, warum isst du nicht? [ḿeks] a puftasak [ḿiŕd́it́], ṕeńeŕva? E:Hl (182) Warum weckst du nicht, Schwägerin, deinen Mann auf? ḿeks a kortat? E Warum sprichst du nicht(s)? ḿejĺe eŕʒ́a ᵪvat́aś i ṕeḱ ḿeĺavs, ḿeks eźińʒ́e mašńe v́iška ṕiŋkste͔ E:Večk (III343) (Erst) später fiel es dem Ersänen ein, und er beklagte sich sehr darüber, dass er sie in jungen Jahren nicht getötet hatte. ḿejs kuva jakat, mastor, avaŕd́at, ḿeks kuva pakat, mastor, śumuŕd́at? E:Kozl (I4) Was weinst du, Erde, bei deinem Gehen, was härmst du dich, Erde, bei deinem Gehen? vaj [ḿeks] avaŕd́at ton, mastor[‑]ava [E:MKka] (I7) Ach, was weinst du, Erdmutter? | ḿeks-but́i E:Petr отчего-то / aus irgendeinem Grunde. ńe valtne͔ ḿeks[‑]but́i rusks joftaź (VIII66) Diese Worte werden aus irgendeinem Grund auf russisch gesagt.
ḿeje E:VVr, ḿäje (~ ḿäźe) E:Gor (Pron. interr. u. rel.) [что?] / was? (= ḿeźe, ḿeźä in anderen Mundarten). v́eśkak a ḱevśt́an, kot́ koda rakak, i kot́ ḿeje [t́ejḱ]! E:VVr (III278) Ich werde kein einziges Mal (mehr) dich fragen, soviel du auch lachst und was du auch tust! ḿe·je ma·ksat t́eńi·ń? E:VVr (III282) Was gibst du mir? ḿeje· ḱevśt́a·n[‑]ḱiv́e·d́an, jovta·k v́e·rnojste͔[‑]pravdo·jste͔ E:VVr (II387-8) Wonach ich frage, das sage richtig und wahr!
ḿeiń E:VVr, ḿäjeń E:Gor ― ḿejəń M: Temn (Gen. u. Adj.) [какой?] / was für ein?, welch? tońt́ ḿeiń udoź muińd́et́? E:VVr (II350) Was für ein Schlaf hat dich erfasst? [ḿäjeń], kat́a, ton kačamńe noldi͔t́? E:Gor (VII218) Was für einen Gestank, Katja, hast du sich ausbreiten lassen? ḿejeń śućeń, katlaj śućeń od ə̑ŕv́äńat? M:Temn (VIII414) Was für einen Krebs, verkrüppelnden Krebs hast du, junge Frau?
ḿejńe [~ ḿejńeń] E:VVr ― *ḿejəńd́i (: ḿeend́i) M:P (All.) [почему?, зачем?] / warum?, wozu?, wofür? da ḿejńe· tui·ŋḱ vakso·zi͔ń! E:VVr (II399) Warum habt ihr ihn neben mich gebracht? ḿejńe·ń kudo·j t́eŕǵi·ḿiḱ E:VVr (II387) Warum hast du mich nach Hause gerufen?
ḿejd́e E:VVr (Abl.) [от, из чего?, о чём?] / wovon?; [что?] / was?; [почему?] / warum? nu, la·dna, uĺe·ze͔ tońd́e·t́, ḿe·jd́e a so·dan (III282) Nun gut, du sollst haben was [wovon] ich nicht weiss! ḿejd́e, t́et́akaj, nadojel, ḿejd́e, t́et́akaj, odoĺel? (II372) Warum bin ich dir zuwider, Vater, was bin ich dir lästig geworden, Vater?
ḿejse͔, ḿejsa E(allg.) [Iness., verm. doch aus *ḿeźse͔; s. ḿeźe (unten)] [в чём?, где?] / worin?
ḿejste͔ ~ ḿejsta E(allg.) [El., verm. doch aus *ḿeźste͔; s. ḿeźe (unten)] [из чего?, откуда?] / woraus?
ḿejs E(allg.) [Ill., verm. doch aus *ḿeźs; s. ḿeźe (unten)] [почему?] / warum?
ḿejška E:Bug Večk [? < ḿejška (von ḿeje) od. *ḿeźška] [какого-то роста / von irgendeiner Grösse; (mit Neg.) недостойный, подлый / “von keiner Grösse”, nichts wert, nichtswürdig]. ḿejška a puti͔t́ ḱed́gak a maksi͔t́ [E:Bug] (V146) Sie halten mich für nichts, sie geben mir nicht mal (mehr) die Hand. polanʒo ḿejška a puci͔ E:Večk (V246) Ihren Mann hält sie für nichts wert.
ḿejama ~ ḿeama (neben ḿeźama) M: Temn [что?, что за?, какой?] / was?, was für ein?, welch? tosta, sodak, ḿeama ńäjeń! (VIII276) Errate du, was ich da sah!
ḿeźe ChrE E:Mar NSurk, ḿeźe [~ ḿeźi] E:Kal, ḿäźä E:Ba Kažl ― ḿeźɛ̆ ChrM, ḿeźä M:P Sp (Pron. interr., rel. u. indef.) что? / was?; [к чему?, для чего?] / wozu?, warum?; [кое-что], что-то / was, etwas, irgend etwas. t́e, avaj, ḿeźe? E:Mar (2105) Was ist das, Mutter? ḿeźe, motros? E:Mar (295) Was (willst du), Motros? ḿeźe alov kasi͔? E:Mar (242) Was wächst nach unten? kudosto ḿeźe a ńejav́i? – ĺeḿb́eś E:Mar (239) Was gibt es im Hause, was man nicht sieht? – Die Wärme. kadov́iks śuroń ḿeźe purnasi͔? – kažvarči͔ś E:Mar (232) Wer ist es, der das übriggebliebene Korn aufsammelt? – Der Hamster. ḿeźet́ a [povńaśak]? – čačumat E:Mar (243) Wessen, das dir gehört, erinnerst du dich nicht? – Deiner Geburt. lomańińt́ ĺeḿd́emste͔ ḿeźenze͔ a ĺeḿd́ev́it́? – ṕejenze͔ E:Mar (241) Wenn man den Menschen tauft, was gibt es bei ihm, das nicht getauft wird? – Seine Zähne. mon [ḿeźe] vanan, a lažan, mon [ḿeźe] učan, a žaĺan? E:Mar (1200) Wozu schaue ich, ohne eine Klage zu erheben, was erwarte ich, ohne ein Klagelied anzustimmen? ton ḿeźe saźat? E:Kal (2147), ton ḿäźä saźat? E:Kažl (2148) Was wirst du (jetzt) nehmen? ḿeźe ńiit́ ton, at paruś? E:Kal (2129) Was hast du, Teufel, gesehen? ḿeźi ńiit́ ton, parknoj? E:Kal (2130) Was hast du gesehen, Schneider? ḿeźźəń son sodaj (ton sodat), mon vandi͔ kula·n M:P [Was weiss er (weisst du) von mir (von meinem Zustande), dass ich morgen sterben werde]. ḿeźəńńt́əń sodaj, t́iń vandi͔ kulə̑ta·da M:P [Was weiss er von euch (von eurem Zustande), dass ihr morgen sterben werdet]. ḿeźe avat baslavaś, śe t́et́ uĺeze͔ baslavkaks! E:Mar (2120) Was deine Mutter gegeben hat, das mag dein Segensgeschenk sein! ḿeźe [t́ejat], śeḱeń ńejat E:Mar (275) Was du tust, das siehst du. son koda ĺivšt́e, ḿeźe v́iᵪ́ci͔nze͔ E:Kal (2145) Er holte aus mit aller Kraft [eig.: was in seiner Kraft (ist)]! ḿäźä v́ijsa čijuma tuś E:Kažl (2151) Er lief davon so schnell er konnte. vag(a) ańćiḱ ḿeźe E:Kal (2134) Aber merke dir. | a ḿeźe E:NSurk [ничто, ничего] / nichts. a mon śormaso a sodan a ḿeźe Aber ich kenne nicht mal Buchstaben und nichts (anderes). | eŕva ḿeźe ChrE E:Mar (Nom. Pl. e. ḿeśt́), äŕva ḿäźä E:Ba всякое, [что угодно, всевозможное] / was immer, alles mögliche (von Gegenständen). | kat́i-ḿeźä M:P что-то / irgend etwas. | koj-ḿeźe E:Mar кое-что / irgend etwas. | koš ḿeźe E:Mar [любой, что угодно, хоть что] / jedes beliebige, was es auch sei. a vana t́e dub́iŋkańt́ karmavti͔ḱ, koš ḿeźe čav́i (2105) Sieh aber diese Keule, befiehlst du es ihr, so wird sie alles, was es auch sei, erschlagen. | ĺija ḿezᴉ͐t (Pl.) E:Kažl [что-нибудь другое] / [etwas] anderes. | ḿäźä-bəd́i ~ ḿäźä-b́id́i E:Nask, ḿäźᴉ-bᴉ͐d́i E:Kažl кое-что / irgend etwas. ńejäv́ä ḿäźä-bəd́i E:Nask Es ist irgend etwas zu sehen. ḿäźä[‑]bᴉ͐d́i stuka·t́ś E:Kažl (III298) (Da) klopfte etwas. | *ḿeźe-ḿeźe E ― ḿeźä-ḿeźä M:P что-нибудь / irgendwas, ‑eines. | ḿeźejak ~ ḿäźijak E, ḿeźejak E:Mar Večk MKka, ḿeźijak E:Kal NSurk ― ḿeźəvə̑k ChrM M:P Čemb [что-нибудь] / irgend etwas; (mit Neg.) [ничего] / nichts. [ḿeźejak] kundi͔d́e kot́? E:Mar (2121) Habt ihr denn irgend etwas erlegt? śimat, jarcat, [ḿeźejak] a sodat E:Mar (148) Du trinkst, isst, nichts weisst du. tońć a sodat ḿeźejak [E:?Mar] Du weisst gar nichts. ḿeźejak eś makst E:Večk Er gab nichts. [ḿeźijak] eźiń ńiᵪ́t́ mon E:Kal (2130) Nichts hab’ ich gesehen. v́iŕcte͔ eź muje t́e odaĺa ḿeźijak E:NSurk (I375) Der junge Mann fand im Walde nichts. a sodat kuṕec a ton ḿeźejak [E:MKka] (I332) Du weisst nichts, Kaufmann. ḿeźəvə̑k ramat́ aĺi aš M:P Hast du etwas gekauft oder nicht? af sodaj ḿeźəvə̑k M:Čemb Er weiss nichts. | af ḿeźəvə̑k M:P [ничего] / nichts. | ńe ḿeźe E:Mar [ничто] / nichts. ińazorońt́eń ńe ḿeźe t́ejems (288) Für den [Dem.] Kaiser blieb nichts anderes übrig. | tago-ḿeźe E:Mar, taga-ḿäźä E:Kažl что-то / irgend etwas. babaj, a babaj, vanttaja, tago[‑]ḿeźe ĺiś di͔ v́eši͔ ḱecte͔m gruša ṕeĺksḱet́ E:Mar (282) Alte, ei Alte, sieh, wiederum ist etwas hervorgekommen und bittet mich um Markenscherbchen. si͔ńś äś jutkuvast taga[‑]ḿäśt́ toškaśt́ E:Kažl (III296) Sie flüsterten miteinander etwas.
ḿeśt́ E(allg.) ― ḿeśt́ M(allg.) (Pl.) [что? / was?; к чему? / wozu?; почему? / warum?]. ḿeśt́ mastor laŋkso śeᵪ lamo? – t́ešč E:Mar (242) Was gibt es am meisten in der Welt? – Sterne. ḿeśt́ t́ejńan ńej mon ḱiskavtomo? E:Mar (2121) Was soll ich jetzt ohne Hunde tun? ṕiže͔ duganok [ḿeśt́] t́ejńi, maze͔ duganok [ḿeśt́] ašči͔? E:Mar (114) Unser kleiner Liebling, was tut er, unser hübscher Liebling, wie befindet er sich? [ḿeśt́ śiḿemkse͔t́‑]jarcamot? E:Mar (1230) Was für Getränke und Gerichte hast du? [ḿeśt́] jakavtat[‑]pakavtat? E:Mar (1228) Warum gehst du da hin und her? [ḿeśt́] a [ḿeĺavtan]? E:Mar (112) Wie sollte ich nicht trauern? iᵪ, ćori͔ńem, ḿeśt́ jakat? E:Mar (2106) Ach, mein Söhnchen, wozu wirst du diese Fahrt machen? [ḿeśt́] mastor laŋkso ńej latkńe, [ḿeśt́] mastor laŋkso ńej pantne͔ E:Mar (1222) Was es auf der Erde auch nur für Täler gibt, was es auf der Erde auch nur für Hügel gibt. ḿeśt́ t́ija jakat? E:Atr [Was treibst du dich hier herum?]. ḿeśt́ ṕejd́at, ŕiv́iś svaᵪa? E:Kal (2137) Weshalb lachst du, Gevatter Fuchs? vaga[‑]vaga, ton, ḿeśt́ ton t́eit́, ton svat ṕiŕǵiḿ(e) ińazur! E:Kal (2135) Oh weh, was hast du getan, Gevatter Fürst Pirgime! kavańasi͔ź ṕiŕǵiḿ(e) ińazurt i śeḿb́iᵪ́ńiń, ḿeśt́ marʿtunza arct E:Kal (2137) [Sie] bewirten ‒‒‒ Fürst Pirgime und alle mit ihm gekommenen Begleiter. vaga ḿeśt́, ćori͔ŋǵit́, dajt́e v́iᵪ́ḱińiḱ[‑]v́iᵪ́ḱińiḱ karmatama tandafńiḿe! E:Kal (2130) Seht mal, Burschen, lasst uns einander zu schrecken anfangen! ḿeśt́ at karḿe t́ejńiḿe, ḿeśt́ at karḿe korʿtama, ton ĺa drožak! E:Kal (2136)